Nüfus sayımları: 1927'deki ilk sayımdan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne
MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDoğum oranı, ölüm oranı, doğal nüfus artışı ve net göç nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Doğum oranı bir yılda bin kişiye düşen canlı doğum, ölüm oranı bin kişiye düşen ölüm sayısıdır; ikisinin farkı doğal nüfus artışını verir. Gelen ve giden göçmenlerin farkı net göçtür; doğal artışla net göç toplanınca gerçek nüfus artışı bulunur. Toplam doğurganlık hızı bir kadının ömrü boyunca doğurduğu ortalama çocuk sayısıdır ve nüfusun kendini yenilemesi için 2,1 olmalıdır. Dünyada doğurganlık düşüyor (2024'te 2,25), yaşam süresi uzuyor (73,3 yıl): rakam değişir, eğilimi bil.
✎Konu anlatımı
Türkiye'de ilk nüfus sayımı ne zaman yapıldı, ADNKS nedir?
Kısa cevap: Türkiye'de ilk genel nüfus sayımı 1927'de yapıldı ve nüfus 13.648.270 kişi bulundu. 1935–1990 arasında beş yılda bir, son olarak 2000'de geleneksel sayım yapıldı; toplam 14 genel nüfus sayımı vardır. 2007'den beri nüfus, kişileri T.C. kimlik numarasıyla ikamet adreslerine bağlayan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile her yıl 31 Aralık itibarıyla belirlenir.22 Ekim 2000 Pazar günü Türkiye'de milyonlarca insan evinde oturup kapıyı çalacak sayım görevlisini bekledi. O gün, ülkenin görevlilerin kapı kapı dolaşarak yaptığı son genel nüfus sayımıydı.
Bir ülkenin okulunu, hastanesini, yolunu ve suyunu planlayabilmesi için önce kaç kişi olduğunu, bu insanların nerede yaşadığını, kaç yaşında olduğunu bilmesi gerekir. Bu bilgilerin en sağlam kaynağı nüfus sayımıdır. Türkiye'de nüfus istatistiklerini üreten kurum Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)'tür; MEB'in hatırlattığı gibi TÜİK'in verilerine Nüfus İstatistikleri Portalı ve Coğrafi İstatistik Portalı üzerinden harita, grafik ve tablo olarak ulaşılabilir.
Sayım geleneği Cumhuriyet'ten eskidir. Osmanlı Devleti'nde ilk nüfus sayımı II. Mahmut döneminde, 1831'de yapıldı; amaç askere alınabilecek ve vergi verebilecek erkekleri belirlemekti, bu yüzden yalnız erkek nüfus sayıldı. Cumhuriyet sayımlarının amacı ise çok daha geniştir: nüfusun miktarını ve artış hızını, kır ve kent dağılımını, yaş ve cinsiyet yapısını, okuryazarlık ve eğitim durumunu, çalışanların ve işsizlerin sayısını ve çalışanların tarım, sanayi ve hizmet sektörlerine dağılımını ortaya koymak.
1927: ilk sayım, artış hızı yok
Cumhuriyet'in ilk genel nüfus sayımı 1927 yılında yapıldı ve Türkiye nüfusu 13.648.270 kişi olarak tespit edildi. Bu sayımın sınavdaki ayırt edici özelliği, öncesinde karşılaştırılacak bir Cumhuriyet sayımı bulunmadığı için nüfus artış hızının hesaplanamamasıdır. Artış hızı ilk kez 1935 sayımıyla, iki sayım arasındaki fark kullanılarak hesaplandı. 1927 sayımının bir başka dikkat çeken yanı kadın nüfusun (7.084.391) erkek nüfustan (6.563.879) fazla olmasıdır: Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı'nda kaybedilen erkeklerin izi nüfusun cinsiyet yapısına doğrudan yansımıştı.
Beş yılda bir, sonra on yılda bir
TÜİK'in kaydına göre sayımlar 1935–1990 arasında düzenli olarak sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda, yani beş yılda bir yapıldı. 1990'dan sonra sayımın sonu 0 ile biten yıllarda yapılması kanunla belirlendi ve son genel nüfus sayımı 22 Ekim 2000'de gerçekleşti. Böylece Türkiye'de geleneksel yöntemle toplam 14 genel nüfus sayımı yapılmış oldu. Bu sayımlarda insanlar sayım günü bulundukları yerde sayılırdı; sayımın doğru olması için o gün sokağa çıkma yasağı uygulanırdı. Bu yönteme bulunulan yerde sayım (de facto) denir. 1997'de seçmen kütükleri için ayrıca bir genel nüfus tespiti yapılmıştır; ama bu çalışma 14 genel nüfus sayımı arasında yer almaz.
ADNKS: kapı kapı değil, kayıttan kayda
Geleneksel sayım pahalıydı, ülkeyi bir gün durduruyordu ve sonuçları ancak yıllar arayla yenilenebiliyordu. Çözüm, 25 Nisan 2006'da çıkarılan 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ile geldi. Bu kanunla ülkedeki bütün adreslerin yer aldığı Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT) kuruldu; ülkede ikamet eden herkesin adresi tespit edildi ve vatandaşlar için T.C. kimlik numarası kullanılarak Merkezi Nüfus İdaresi Sistemi (MERNİS) kayıtlarıyla eşleştirildi. Yabancılar ise pasaport numarasıyla sisteme girdi. Ortaya çıkan yapının adı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS)'dir. İlk sonuçlar 31 Aralık 2007 itibarıyla 21 Ocak 2008'de açıklandı; o günden beri Türkiye'nin nüfusu her yıl 31 Aralık itibarıyla bu sistemden üretilir ve yılın ilk aylarında haber bülteniyle duyurulur.
ADNKS'de kişi, sayım günü nerede olduğuna göre değil, yasal olarak ikamet ettiği adrese göre sayılır (de jure). Kışla, cezaevi, huzurevi ve öğrenci yurdu gibi kurumsal yerlerde kalanlar ise uluslararası tanım gereği kurumun bulunduğu yerin nüfusuna eklenir. Kapsamda geçerli ikamet izni olan yabancılar da vardır; 2025'te bu sayı 1.519.515 kişiydi. Geçici koruma statüsündeki Suriyeliler ise ADNKS nüfusuna dâhil değildir.
ADNKS'nin yanında iki büyük çalışma
Birleşmiş Milletler, ülkelerin sonu 0 ile biten yıllara yakın dönemlerde kapsamlı bir nüfus ve konut sayımı yapmasını önerir. Türkiye bu öneriyi iki çalışmayla karşıladı: 2011 Nüfus ve Konut Araştırması, ADNKS'den elde edilemeyen işgücü, göç nedeni, engellilik, bina ve konut bilgileri için yaklaşık 9 milyon kişiyle yüz yüze görüşülerek yapılan geniş bir örnekleme araştırmasıydı. 2021 Nüfus ve Konut Sayımı ise Avrupa Birliği ülkeleriyle uyumlu biçimde idari kayıtlara dayanan karma yöntemle yapıldı; temel sonuçlarını ADNKS verdi, idari kaydı olmayan bina ve konut bilgileri ayrı bir araştırmayla derlendi.
Nasıl sorulurÖncüllü soruda sayım tarihleri verilir ve doğruları seçmen istenir.
Tuzak“beş yılda bir sayım 2000'e kadar sürdü” (yanlış, 1990'a kadar), “ADNKS'ye 2005'te geçildi” (yanlış, ilk sonuçlar 2007), “ilk nüfus artış hızı 1927'de hesaplandı” (yanlış, 1935). Bir diğer kalıp: ADNKS'nin özelliğini bulmak; “sayım günü sokağa çıkma yasağı” geleneksel sayıma aittir.
↕Zaman sıralaması eskiden yeniye
- Son geleneksel genel nüfus sayımı yapıldı
- İlk genel nüfus sayımı yapıldı, artış hızı hesaplanamadı
- Nüfus ilk kez ADNKS ile 31 Aralık itibarıyla belirlendi
- Nüfus artış hızı ilk kez hesaplandı, beş yılda bir sayım dönemi başladı
?Soru çöz
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?