Türkiye'nin nüfusu: sayımlardan nüfus piramitlerine

1927'deki ilk sayımdan her yıl yenilenen ADNKS'ye, 1960'ın zirvesinden bugünün 1,42 doğurganlığına: Türkiye nüfusunun artışı, dağılışı ve yapısı TÜİK'in güncel verileriyle. Her konu, sınavda nasıl sorulduğuyla birlikte.

7 durakTürkiye
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
75 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · NÜFUS SAYIMI

Nüfus sayımları: 1927'deki ilk sayımdan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğum oranı, ölüm oranı, doğal nüfus artışı ve net göç nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğum oranı bir yılda bin kişiye düşen canlı doğum, ölüm oranı bin kişiye düşen ölüm sayısıdır; ikisinin farkı doğal nüfus artışını verir. Gelen ve giden göçmenlerin farkı net göçtür; doğal artışla net göç toplanınca gerçek nüfus artışı bulunur. Toplam doğurganlık hızı bir kadının ömrü boyunca doğurduğu ortalama çocuk sayısıdır ve nüfusun kendini yenilemesi için 2,1 olmalıdır. Dünyada doğurganlık düşüyor (2024'te 2,25), yaşam süresi uzuyor (73,3 yıl): rakam değişir, eğilimi bil.

Temel nüfus kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de ilk nüfus sayımı ne zaman yapıldı, ADNKS nedir?

Kısa cevap: Türkiye'de ilk genel nüfus sayımı 1927'de yapıldı ve nüfus 13.648.270 kişi bulundu. 1935–1990 arasında beş yılda bir, son olarak 2000'de geleneksel sayım yapıldı; toplam 14 genel nüfus sayımı vardır. 2007'den beri nüfus, kişileri T.C. kimlik numarasıyla ikamet adreslerine bağlayan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile her yıl 31 Aralık itibarıyla belirlenir.

22 Ekim 2000 Pazar günü Türkiye'de milyonlarca insan evinde oturup kapıyı çalacak sayım görevlisini bekledi. O gün, ülkenin görevlilerin kapı kapı dolaşarak yaptığı son genel nüfus sayımıydı.

Bir ülkenin okulunu, hastanesini, yolunu ve suyunu planlayabilmesi için önce kaç kişi olduğunu, bu insanların nerede yaşadığını, kaç yaşında olduğunu bilmesi gerekir. Bu bilgilerin en sağlam kaynağı nüfus sayımıdır. Türkiye'de nüfus istatistiklerini üreten kurum Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)'tür; MEB'in hatırlattığı gibi TÜİK'in verilerine Nüfus İstatistikleri Portalı ve Coğrafi İstatistik Portalı üzerinden harita, grafik ve tablo olarak ulaşılabilir.

Sayım geleneği Cumhuriyet'ten eskidir. Osmanlı Devleti'nde ilk nüfus sayımı II. Mahmut döneminde, 1831'de yapıldı; amaç askere alınabilecek ve vergi verebilecek erkekleri belirlemekti, bu yüzden yalnız erkek nüfus sayıldı. Cumhuriyet sayımlarının amacı ise çok daha geniştir: nüfusun miktarını ve artış hızını, kır ve kent dağılımını, yaş ve cinsiyet yapısını, okuryazarlık ve eğitim durumunu, çalışanların ve işsizlerin sayısını ve çalışanların tarım, sanayi ve hizmet sektörlerine dağılımını ortaya koymak.

1927: ilk sayım, artış hızı yok

Cumhuriyet'in ilk genel nüfus sayımı 1927 yılında yapıldı ve Türkiye nüfusu 13.648.270 kişi olarak tespit edildi. Bu sayımın sınavdaki ayırt edici özelliği, öncesinde karşılaştırılacak bir Cumhuriyet sayımı bulunmadığı için nüfus artış hızının hesaplanamamasıdır. Artış hızı ilk kez 1935 sayımıyla, iki sayım arasındaki fark kullanılarak hesaplandı. 1927 sayımının bir başka dikkat çeken yanı kadın nüfusun (7.084.391) erkek nüfustan (6.563.879) fazla olmasıdır: Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı'nda kaybedilen erkeklerin izi nüfusun cinsiyet yapısına doğrudan yansımıştı.

Beş yılda bir, sonra on yılda bir

TÜİK'in kaydına göre sayımlar 1935–1990 arasında düzenli olarak sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda, yani beş yılda bir yapıldı. 1990'dan sonra sayımın sonu 0 ile biten yıllarda yapılması kanunla belirlendi ve son genel nüfus sayımı 22 Ekim 2000'de gerçekleşti. Böylece Türkiye'de geleneksel yöntemle toplam 14 genel nüfus sayımı yapılmış oldu. Bu sayımlarda insanlar sayım günü bulundukları yerde sayılırdı; sayımın doğru olması için o gün sokağa çıkma yasağı uygulanırdı. Bu yönteme bulunulan yerde sayım (de facto) denir. 1997'de seçmen kütükleri için ayrıca bir genel nüfus tespiti yapılmıştır; ama bu çalışma 14 genel nüfus sayımı arasında yer almaz.

ADNKS: kapı kapı değil, kayıttan kayda

Geleneksel sayım pahalıydı, ülkeyi bir gün durduruyordu ve sonuçları ancak yıllar arayla yenilenebiliyordu. Çözüm, 25 Nisan 2006'da çıkarılan 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ile geldi. Bu kanunla ülkedeki bütün adreslerin yer aldığı Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT) kuruldu; ülkede ikamet eden herkesin adresi tespit edildi ve vatandaşlar için T.C. kimlik numarası kullanılarak Merkezi Nüfus İdaresi Sistemi (MERNİS) kayıtlarıyla eşleştirildi. Yabancılar ise pasaport numarasıyla sisteme girdi. Ortaya çıkan yapının adı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS)'dir. İlk sonuçlar 31 Aralık 2007 itibarıyla 21 Ocak 2008'de açıklandı; o günden beri Türkiye'nin nüfusu her yıl 31 Aralık itibarıyla bu sistemden üretilir ve yılın ilk aylarında haber bülteniyle duyurulur.

ADNKS'de kişi, sayım günü nerede olduğuna göre değil, yasal olarak ikamet ettiği adrese göre sayılır (de jure). Kışla, cezaevi, huzurevi ve öğrenci yurdu gibi kurumsal yerlerde kalanlar ise uluslararası tanım gereği kurumun bulunduğu yerin nüfusuna eklenir. Kapsamda geçerli ikamet izni olan yabancılar da vardır; 2025'te bu sayı 1.519.515 kişiydi. Geçici koruma statüsündeki Suriyeliler ise ADNKS nüfusuna dâhil değildir.

ADNKS'nin yanında iki büyük çalışma

Birleşmiş Milletler, ülkelerin sonu 0 ile biten yıllara yakın dönemlerde kapsamlı bir nüfus ve konut sayımı yapmasını önerir. Türkiye bu öneriyi iki çalışmayla karşıladı: 2011 Nüfus ve Konut Araştırması, ADNKS'den elde edilemeyen işgücü, göç nedeni, engellilik, bina ve konut bilgileri için yaklaşık 9 milyon kişiyle yüz yüze görüşülerek yapılan geniş bir örnekleme araştırmasıydı. 2021 Nüfus ve Konut Sayımı ise Avrupa Birliği ülkeleriyle uyumlu biçimde idari kayıtlara dayanan karma yöntemle yapıldı; temel sonuçlarını ADNKS verdi, idari kaydı olmayan bina ve konut bilgileri ayrı bir araştırmayla derlendi.

Akılda kalsın: Dört tarih, dört kırılma: 1927 ilk sayım (artış hızı yok) → 1935 ilk artış hızı, beş yılda bir sayım başlar → 2000 son geleneksel sayım → 2007 ADNKS. Eski sayım “sayım günü neredeydin?” diye sorar, ADNKS “adresin nerede?” diye.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda sayım tarihleri verilir ve doğruları seçmen istenir.

Tuzak“beş yılda bir sayım 2000'e kadar sürdü” (yanlış, 1990'a kadar), “ADNKS'ye 2005'te geçildi” (yanlış, ilk sonuçlar 2007), “ilk nüfus artış hızı 1927'de hesaplandı” (yanlış, 1935). Bir diğer kalıp: ADNKS'nin özelliğini bulmak; “sayım günü sokağa çıkma yasağı” geleneksel sayıma aittir.

↕Zaman sıralaması eskiden yeniye

  1. Son geleneksel genel nüfus sayımı yapıldı
  2. İlk genel nüfus sayımı yapıldı, artış hızı hesaplanamadı
  3. Nüfus ilk kez ADNKS ile 31 Aralık itibarıyla belirlendi
  4. Nüfus artış hızı ilk kez hesaplandı, beş yılda bir sayım dönemi başladı

?Soru çöz

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Sokağa çıkma yasağı, insanların sayım günü bulundukları yerde sayıldığı geleneksel sayımlara aittir; ADNKS kayıtlardan üretildiği için böyle bir güne ihtiyaç duymaz. A, B ve D ADNKS'nin doğru özellikleridir: kişi T.C. kimlik numarasıyla adrese bağlanır, nüfus her yıl 31 Aralık itibarıyla belirlenir ve herkes yasal ikamet adresinde sayılır.
SÜREÇ · NÜFUS ARTIŞI

Nüfus artış hızı: 1945'in çukurundan 1960'ın zirvesine, oradan bugüne

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya nüfusu tarih boyunca nasıl arttı, dünya nüfusu kaç kişi?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre dünya nüfusu üç büyük sıçrama yaşadı: alet yapımı, Tarım Devrimi (Neolitik Dönem) ve Sanayi Devrimi. Dünya nüfusu 1800'lerin başında 1 milyara, 1927'de 2 milyara ulaştı; 1950'den sonra gelişmekte olan ülkelerde ölümler hızla düşünce patlama yaşandı ve 2022'de 8 milyar aşıldı. BM'nin Dünya Nüfus Beklentileri 2024 raporuna göre dünya nüfusu 2024 ortasında yaklaşık 8,2 milyardır; 2080'lerin ortasında 10,3 milyarla zirveye ulaşması beklenir.

Dünya nüfusunun tarihi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de nüfus artış hızı dönemlere göre nasıl değişti, nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: TÜİK verilerine göre nüfus artış hızı sayım dönemleri içinde en düşük 1940–1945'te (binde 10,6; II. Dünya Savaşı seferberliği), en yüksek 1955–1960'ta (binde 28,5; ölümlerin hızla azalıp doğumların yüksek kalması) oldu. 1980'lerden sonra kentleşme, eğitim ve kadının çalışma hayatına katılımıyla düşen hız 2023'te binde 1,1'e indi, 2025'te binde 5 oldu. Nüfus hiçbir sayım döneminde azalmadı.

1955 ile 1960 arasında Türkiye'de her bin kişiye her yıl yaklaşık 28 kişi eklendi. Bugün bu sayı 5'e indi; aradaki farkın hikâyesi bir ülkenin değişen yaşamının hikâyesidir.

MEB'in tanımıyla nüfus artış hızı, bir önceki döneme göre nüfustaki artış veya azalış oranıdır. TÜİK bunu iki sayım tarihi arasında her 1000 kişiye düşen yıllık artış olarak verir; bu yüzden değerler binde (‰) yazılır. Hız pozitif olduğu sürece nüfus artar, yalnızca daha yavaş ya da daha hızlı artar. Bu basit kural birçok grafik sorusunun anahtarıdır: Türkiye'de artış hızı hiçbir dönemde eksiye düşmediği için nüfus her sayımda bir öncekinden fazla çıkmıştır.

İki kavramı da ayırmak gerekir. Doğal nüfus artışı, doğum ve ölüm arasındaki farktan doğan değişimdir. Göçü de hesaba katan artışa gerçek (genel) nüfus artışı denir. Doğurganlığın yüksek olduğu Güneydoğu Anadolu'da doğal artış fazladır; göç alan büyük kentlerde ise gerçek artış, doğal artışın çok üzerine çıkabilir.

Sütun, o yılda biten dönemin yıllık ortalama artış hızıdır: “1960” sütunu 1955–1960 dönemini gösterir. ADNKS'den sonra hız her yıl ayrı hesaplanır.Görsel: Sınav Defteri · Veri: TÜİK

1927–1950: savaştan çıkan bir ülke

Cumhuriyet, uzun savaş yıllarının ardından nüfusu azalmış ve yorgun bir ülke devraldı. İlk dönemde artış hızı binde 21 dolayındaydı (1927–1935). Asıl kırılma 1940–1945 döneminde yaşandı: hız binde 10,6 ile sayım dönemleri içindeki en düşük değerine indi. Türkiye II. Dünya Savaşı'na girmedi; ama seferberlik ilan edildi, genç erkekler uzun süre silah altında kaldı, ekonomik sıkıntı ve yokluk derinleşti. Evlilikler ve doğumlar ertelendi. Dikkat: hız düştü ama sıfırın altına inmedi; nüfus 17,8 milyondan 18,8 milyona yine de arttı.

1950–1960: zirve

Savaşın bitmesiyle hız hemen toparlandı ve 1955–1960 döneminde binde 28,5 ile en yüksek değerine ulaştı. Nedenler zinciri MEB'in demografik dönüşüm modelindeki ikinci aşamanın ta kendisidir: bulaşıcı hastalıklarla mücadele, aşılama ve sağlık hizmetlerinin yayılması ölüm oranlarını, özellikle bebek ölümlerini hızla düşürdü; doğum oranı ise yüksek kalmaya devam etti. Devletin nüfusu artırmayı hedefleyen politikası da bu dönemde hâlâ yürürlükteydi. Ölüm azalıp doğum yerinde durunca aradaki makas açılır, nüfus hızla büyür. Modelin ayrıntısını dünyada nüfus sayfasında gördük.

1965 sonrası: yavaşlama

1965'te nüfus politikası yön değiştirdi ve aile planlaması başladı (bir sonraki konu). 1960'larda başlayan Avrupa'ya işçi göçü de ülke içindeki artışı bir miktar törpüledi. Hız 1965–1980 arasında binde 21–25 bandında dolaştı. 1980'lerden sonra düşüş kalıcı hâle geldi; nedeni artık ölümler değil, doğumların azalmasıydı. Doğumları azaltan zincir şöyle işler: kentleşme ve kırdan kente göç (kentte çocuk, tarlada çalışan bir el değil masraf kalemidir), eğitim düzeyinin yükselmesi, kadınların çalışma hayatına katılması, evlenme yaşının yükselmesi ve aile planlaması bilincinin yayılması. 1990–2000 döneminde hız binde 18,3'e indi.

ADNKS dönemi: binde 15'ten binde 1'e

ADNKS ile hız her yıl ölçülmeye başlandı. 2008–2019 arasında binde 12–16 aralığında seyreden artış, salgın yılı 2020'de binde 5,5'e düştü, 2021'de binde 12,7'ye çıktı. Doğumların hızla azaldığı ve 6 Şubat depremlerinin yaşandığı 2023'te binde 1,1 ile ölçülen en düşük değer görüldü. Hız 2024'te binde 3,4, 2025'te binde 5 oldu ve nüfus 86.092.168 kişiye ulaştı. Ülke genelinde artış sürse de 2025'te 33 ilin nüfusu bir önceki yıla göre azaldı.

Akılda kalsın: Grafiği üç kelimeyle oku: çukur – zirve – iniş. Çukur 1945 (savaş seferberliği), zirve 1960 (ölümler düştü, doğumlar yüksek), iniş 1980 sonrası (doğumlar düştü). Hız düşse bile artı değerdeyse nüfus artmaya devam eder.
Sınavda

Nasıl sorulurYıllara göre artış hızı grafiği verilir, “hangisi söylenemez?” denir. İkinci kalıp: “1990 sonrası artış hızının azalmasında hangisi etkili değildir?” Doğru cevap bebek ölüm oranlarının azalmasıdır; bebek ölümlerinin azalması hızı düşürmez, 1950'lerden itibaren yükseltmiştir. Grafikte “en kalabalık dönem” sorulursa en yüksek hızlı dönem değil, en son yıl seçilir.

TuzakHızın düştüğü yılda “nüfus azaldı” demektir: hız eksiye inmedikçe nüfus artar.

?Soru çöz

Yukarıdaki nüfus artış hızı grafiğine göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. 2023'te artış hızı binde 1,1 ile çok düşüktür ama pozitiftir; nüfus azalmamış, çok yavaş artmıştır. B doğrudur: zirve binde 28,5 ile 1955–1960'tadır; C doğrudur: 1940–1945'teki binde 10,6 en düşük dönemdir ama pozitiftir; D doğrudur: 2025'teki binde 5, 2023'teki binde 1,1'den yüksektir.

⇄Bilgi eşleştirme dönem → açıklama

TÜRKİYE · NÜFUS POLİTİKALARI

Türkiye'nin nüfus politikaları: artırmaktan planlamaya, planlamadan nitelik ve desteğe

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNüfus politikaları nelerdir, hangi ülkeler nüfus artışını artırmaya veya azaltmaya çalışıyor?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfus politikası, bir ülkenin nüfusun yapısı, dağılışı, niteliği ve niceliğine yönelik aldığı karar ve uygulamalardır; temel hedefi nüfus artış hızını düzenlemektir. MEB'e göre Afganistan, Pakistan ve Hindistan gibi ülkelerden artış hızını azaltması beklenir; Almanya, Japonya ve İsveç artırıcı politika izler; Almanya, Katar, ABD, Kanada ve Avustralya göç alır; Kanada, Endonezya, Avustralya, Norveç, Çin ve Hindistan nüfusun ülke içindeki dağılışını düzenler.

Nüfus politikaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de uygulanan nüfus politikaları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de 1923–1965 arasında nüfusu artırıcı politika uygulandı (doğumu önleyici araçların yasaklanması, çok çocuklu ailelerin ödüllendirilmesi gibi). 1965'te çıkarılan 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile artış hızını azaltmaya yönelik dönem başladı. 1980'lerden sonra nüfusun niteliği öne çıktı; doğurganlığın yenilenme seviyesinin altına düştüğü günümüzde ise doğumu ve aileyi destekleyen politikalar uygulanmaktadır.

1 Mart 1922'de, Kurtuluş Savaşı henüz bitmemişken Mustafa Kemal Meclis kürsüsünden sağlık politikasının amaçlarını sayarken “nüfusun çoğaltılması”nı da açıkça hedefler arasına koydu.

MEB, bir ülkenin nüfusun yapısı, dağılışı, niteliği ve niceliğine yönelik aldığı karar ve uygulamalara nüfus politikası der. Politikanın temel hedefi nüfus artış hızını düzenlemektir; ama hedef ülkenin koşullarına göre değişir. Nüfusu az ve savaştan çıkmış bir ülke artırmak, hızlı büyüyen ve kaynakları yetmeyen bir ülke yavaşlatmak, doğurganlığı düşmüş bir ülke yeniden yükseltmek ister. Türkiye bu üç durumu da yaşadı.

1923–1965: daha fazla nüfus

Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfus azdı ve savaşlarda yitirilen genç nüfus tarımda, orduda, yeni kurulan sanayide eksikti. Bu yüzden resmî politika nüfusu artırmak oldu. Bu dönemde doğumu önleyici araç ve gereçlerin ithali ve satışı yasaklandı, isteyerek çocuk düşürme suç sayıldı, çok çocuklu aileler ödüllendirildi (çok çocuklu annelere madalya verilmesi, kalabalık ailelerin yol vergisinden muaf tutulması) ve evlenme yaşı erkeklerde 17'ye, kızlarda 15'e indirildi. Dışarıdan gelecek soydaş göçü de nüfusu artırmanın bir yolu sayıldı; 1934'te çıkarılan İskân Kanunu göçmenlerin kabulünü ve yerleştirilmesini düzenledi. Halk sağlığını koruyan düzenlemelerle ölümleri azaltmak da bu politikanın parçasıydı.

1965–1980: planlı nüfus

1950'lerde artış hızı binde 28'e çıkınca tablo tersine döndü: hızla büyüyen nüfus için okul, konut, iş ve hastane yetişmez oldu. Kalkınma planlarının gündemine giren bu sorun için Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963–1967) nüfus artış hızını yavaşlatmayı açıkça hedefledi. Bu hedef, 1965'te çıkarılan 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile yeni bir döneme yol açtı. Artırıcı yasal hükümler kaldırıldı, doğum kontrol araçlarına erişim serbest hâle geldi, aile planlaması hizmetleri sağlık kuruluşları aracılığıyla yaygınlaştırıldı. Aynı yıllarda yurt dışına işçi göçünün desteklenmesi de nüfus baskısını hafifleten bir araç olarak görüldü.

1980 sonrası: nicelikten niteliğe

1980'lerden itibaren politikanın ağırlığı nüfusun sayısından niteliğine kaydı: eğitim düzeyini yükseltmek, ana-çocuk sağlığını iyileştirmek, nüfusun ekonomik faaliyetlere dağılışını düzenlemek. MEB'in de vurguladığı gibi Türkiye'nin nüfus politikaları yalnızca artış hızını değil, kalkınmayı, toplumun refahını ve nüfusun nitelik ve niceliğini birlikte gözetmiştir.

Bugün: doğurganlığı desteklemek

Toplam doğurganlık hızı 2017'den beri nüfusun kendini yenileme eşiği olan 2,10'un altında ve 2025'te 1,42'dir (beşinci konu). Yaşlanan bir nüfus, gelecekte iş gücü açığı ve sosyal güvenlik yükü demektir. Bu yüzden günümüzde resmî politika yeniden doğurganlığı ve aileyi destekleyen, nüfus artışını özendiren bir çizgidedir. 2015'ten beri her canlı doğum için ödenen doğum yardımı, çalışan annelere doğumdan sonra tanınan yarı zamanlı çalışma hakkı ve 2025'in “Aile Yılı” ilan edilmesi bu yöndeki adımlardır. Bu tür kararların dayanağı nüfus projeksiyonlarıdır: bugünkü doğum, ölüm ve göç eğilimlerinden yola çıkarak nüfusun gelecekteki miktarı ve yapısı tahmin edilir, okul, hastane, iş gücü ve sosyal güvenlik ihtiyacı buna göre planlanır. MEB'in tanımladığı demografik fırsat penceresi burada önem kazanır: çalışma çağındaki nüfus oranının bağımlı nüfustan (çocuk ve yaşlı) yüksek olduğu dönemdir. Türkiye 2025'te nüfusunun %68,5'i 15–64 yaşta olan bir ülke olarak bu penceredir; pencere, yaşlanma hızlandıkça daralacaktır.

Akılda kalsın: Türkiye'nin nüfus politikası bir sarkaç gibi gidip geldi: artır (1923–1965) → azalt / planla (1965–1980) → niteliği geliştir (1980 sonrası) → yeniden destekle (günümüz). Sarkacı itiren her seferinde artış hızının kendisidir.
Sınavda

Nasıl sorulurUygulamalar sıralanır ve “1923–1965 döneminde uygulananlardan biri değildir” denir.

TuzakTuzak şık neredeyse her zaman aile planlaması / doğum kontrol araçlarının yaygınlaştırılması / sağlık personelinin nüfus planlaması konusunda eğitilmesidir; bunlar 1965 sonrasına aittir. Ters kalıpta 1965–1980 dönemi sorulur ve “evlenme yaşının düşürülmesi” ya da “çok çocuklu ailelere madalya” tuzak olarak verilir.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → dönem

▭Boşluk doldurma

Türkiye'de nüfus artış hızını azaltmaya yönelik dönem, 1965'te çıkarılan Hakkında Kanun ile başladı. Çalışma çağındaki nüfus oranının bağımlı nüfustan yüksek olduğu döneme demografik denir.

Nüfus Planlamasıİskânfırsat penceresidönüşüm
DAĞILIŞ · NÜFUS YOĞUNLUĞU

Nüfusun dağılışı ve yoğunluk: İstanbul'un 2.943'ü, Tunceli'nin 11'i

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik, fizyolojik ve tarımsal nüfus yoğunluğu nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aritmetik nüfus yoğunluğu toplam nüfusun yüz ölçümüne, fizyolojik yoğunluk toplam nüfusun tarım alanına, tarımsal yoğunluk ise yalnızca tarımla geçinen nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur; üçünün birimi de kişi/km²'dir. BM 2024 verisine göre dünyanın aritmetik yoğunluğu kilometrekareye yaklaşık 63 kişidir; nüfusu bir milyonu aşan ülkelerde en yüksek değer Singapur'da (8.539), en düşük Moğolistan'dadır (2,2).

Nüfus yoğunluğu türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de nüfus nasıl dağılmıştır, aritmetik, tarımsal ve fizyolojik nüfus yoğunluğu nedir?

Kısa cevap: TÜİK 2025 ADNKS sonuçlarına göre Türkiye'de kilometrekareye 112 kişi düşer; yoğunluk en yüksek İstanbul'da (2.943), en düşük Tunceli'dedir (11). En kalabalık iller İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Antalya; en az nüfuslu il Bayburt'tur. Aritmetik yoğunluk toplam nüfusun yüz ölçümüne, fizyolojik yoğunluk toplam nüfusun tarım alanına, tarımsal yoğunluk tarımla geçinen nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur.

İstanbul'da bir kilometrekareye 2 bin 943 kişi düşer; Tunceli'de aynı büyüklükteki alanı 11 kişi paylaşır. İki il arasındaki uçurum, nüfusun nereye ve neden toplandığını anlatan bir haritadır.

Nüfusu ne dağıtır?

MEB nüfusun dağılışını etkileyen etmenleri iki grupta toplar. Doğal etmenler: iklim, yer şekilleri, yükselti ve eğim, akarsu, göl ve yeraltı suları, toprak, bitki örtüsü, deniz kıyıları ve doğa kökenli afetler. Beşerî ve ekonomik etmenler: tarım, sanayi, ulaşım, turizm, madencilik, tarihî ve dinî nedenler, siyasi nedenler ve nüfus politikaları, göçler ve beşerî afetler. Türkiye'de doğal etmenler içinde en belirleyici olanlar iklim ve yer şekilleridir; ama günümüzde nüfusun asıl toplandığı yerleri iş ve ekonomik fırsat belirler. İstanbul'un en kalabalık il olmasında tarımın ve madenciliğin payı en azdır; sanayi, ticaret, ulaşım ve hizmetler belirleyicidir.

Sık nüfuslu alanlar

  • Marmara kıyıları (İstanbul, Kocaeli, Bursa): sanayi, ticaret, ulaşım kavşağı
  • Ege'nin çöküntü ovaları ve İzmir çevresi
  • Çukurova ve Antalya kıyıları: verimli ova, ılıman iklim, turizm
  • Karadeniz kıyı şeridi: bol yağış, ılıman kıyı iklimi
  • İç kesimde Ankara, Konya, Kayseri, Gaziantep gibi büyük merkezler
  • Maden havzaları: Zonguldak (taş kömürü), Batman (petrol), Soma, Yatağan ve Afşin (linyit)

Seyrek nüfuslu alanlar

  • Doğu Anadolu'nun yüksek, engebeli ve soğuk kesimleri (Hakkari, Tunceli, Erzurum–Kars)
  • Tuz Gölü çevresi: kuraklık, tuzlu ve çorak topraklar
  • Çoruh–Kelkit oluğu (Bayburt, Gümüşhane): yağış azlığı ve engebe
  • Taşeli, Teke ve Biga yarımadaları: engebeli arazi (iklim ılıman)
  • Yıldız (Istranca) Dağları: ormanlık, engebeli
  • Menteşe yöresi ve Kuzey Anadolu Dağları'nın iç kesimleri: engebe
  • Obruk Platosu: kuraklık

Neden zinciri iki yöne çalışır. Taşeli ve Biga yarımadalarında iklim ılımandır; nüfusu seyrek kılan, arazinin parçalı ve dağlık olmasıdır. Tuz Gölü çevresinde ise yer şekilleri sadedir; nüfusu seyrek tutan kuraklıktır. Doğu Karadeniz kıyılarında arazi dik olmasına rağmen nüfus görece sıktır, çünkü kıyı iklimi iç kesimlere göre ılıman ve yağışlıdır. Doğu Anadolu'da doğurganlık yüksek olduğu hâlde nüfusun seyrek kalmasının nedeni ise uzun süredir dışarıya yoğun göç vermesidir.

En kalabalık ve en az nüfuslu iller

Sınavda işine yarayan sıra kalıcıdır: en kalabalık il İstanbul'dur (nüfusun yaklaşık beşte biri), onu Ankara ve İzmir izler; en az nüfuslu iller Bayburt, Tunceli ve Ardahan gibi Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu illeridir. Sayılar her yıl değişir, eğilimi bil.

Ek bilgi: TÜİK 2025 il nüfusları

TÜİK'in 2025 ADNKS sonuçlarına göre Türkiye nüfusunun %18,3'ü İstanbul'da (15.754.053) yaşar. İstanbul'u Ankara (5.910.320), İzmir (4.504.185), Bursa (3.263.011) ve Antalya (2.777.677) izler. En az nüfuslu il Bayburt'tur (82.836); onu Tunceli (85.083), Ardahan (90.392), Gümüşhane (138.807) ve Kilis (157.363) takip eder. İlçe ölçeğinde de bir eşik aşıldı: İstanbul'un Esenyurt ilçesi 1.003.905 kişiyle nüfusu bir milyonu geçen ilk ilçe oldu.

Üç yoğunluk, üç soru

Aritmetik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun toplam yüz ölçümüne (km²) bölünmesiyle bulunur ve “kilometrekareye düşen kişi sayısı” olarak verilir. 2025'te Türkiye genelinde 112'dir; en yüksek değer İstanbul'da, en düşük değer Tunceli'dedir. Küçük yüz ölçümlü sanayi illeri (Kocaeli, Yalova) üst sıralarda, Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu illeri (Ardahan, Erzincan, Gümüşhane) alt sıralardadır. Yüz ölçümü değişmediği ve nüfus her sayımda arttığı için Türkiye'nin aritmetik yoğunluğu sürekli yükselmiştir; 2013'te 100 olan değer 2025'te 112'ye çıktı. İl değerleri coğrafi bölgelere taşınınca tablo netleşir: en sık nüfuslu iller Marmara'da, en seyrek iller ise Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu'da toplandığı için aritmetik yoğunluğu en yüksek bölge Marmara, en düşük bölge Doğu Anadolu'dur.

Aritmetik yoğunluk tarlanın, dağın ve gölün aynı terazide tartıldığı kaba bir ölçüdür. İnsanın toprağa olan baskısını görmek için iki ölçü daha kullanılır. Fizyolojik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun tarım alanlarına bölünmesiyle bulunur. Tarımsal nüfus yoğunluğu ise yalnızca tarımla geçinen nüfusun tarım alanlarına bölünmesidir. Tarım alanı dar, tarımla geçinen çok olan yerlerde tarımsal yoğunluk yükselir: dik yamaçlı Doğu Karadeniz (Rize, Artvin) ve dağlık Doğu Anadolu illeri buna örnektir. Geniş tarım alanlarında makineli tarım yapılan Konya ovasında ise tarımsal yoğunluk düşüktür. Aynı mantıkla tarımsal yoğunluk Batı Karadeniz, Erzurum–Kars, Hakkâri, Menteşe ve Yıldız Dağları gibi tarlası dar ve parçalı yörelerde yüksek; Güneydoğu Anadolu'nun düzlükleri, Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovaları, Ege'nin büyük ovaları ve Ergene'de düşük çıkar. Fizyolojik yoğunluk ise nüfusu kalabalık ama tarlası az olan yerde yükselir: İstanbul'u da içine alan Çatalca–Kocaeli yöresi, Doğu Karadeniz ve dağlık Doğu Anadolu buna örnektir. Tarım alanı geniş, nüfusu buna göre az olan İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Ergene'de fizyolojik yoğunluk düşüktür.

Akılda kalsın: Bölünen hep “alan”dır, değişen pay ile paydadır. Aritmetik: herkes / bütün alan. Fizyolojik: herkes / tarla. Tarımsal: çiftçi / tarla. Aritmetik yoğunluğu düşük ama tarımsal yoğunluğu yüksek il, tarlası az çiftçisi çok olan ildir.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı yerler verilir, “seyrek nüfuslanmasında iklim etkili olmayan” istenir; doğru cevap Taşeli, Teke, Biga gibi ılıman ama engebeli yarımadalardır, kurak Tuz Gölü çevresi çeldiricidir. Yoğunluk sorusunda “aritmetik yoğunluğu yakın iki ilden tarımsal yoğunluğu yüksek olan” sorulur: tarım alanı dar olan seçilir.

TuzakAritmetik yoğunluğu gelişmişlikle bire bir eşlemek ve “Türkiye'nin yoğunluğu bazı dönemlerde azaldı” demek.

⇄Bilgi eşleştirme ölçü → hesap

?Soru çöz

Bir ilin aritmetik nüfus yoğunluğu Türkiye ortalamasının altında, tarımsal nüfus yoğunluğu ise Türkiye ortalamasının üstündedir. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Tarımsal yoğunluk, tarımla geçinen nüfusun tarım alanına oranıdır; tarla az, çiftçi çok olunca yükselir. A sanayi tesisleri tarımla geçineni azaltır, nüfusu da artırırdı; C küçük yüz ölçümü ve D yoğun göç aritmetik yoğunluğu ortalamanın üstüne çıkarırdı.
YAPI · YAŞ VE CİNSİYET

Nüfus piramidi: Türkiye'nin üçgenden kovana dönen silueti

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNüfus piramidi türleri nelerdir, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin nüfus piramitleri nasıldır?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfus piramidi, bir yerin nüfusunun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir. Tabanı geniş, yukarı doğru hızla daralan genişleyen piramit doğum oranı yüksek, ömrü kısa gelişmekte olan ülkelere (Nijer, Çad); taban ile orta yaşların yaklaşık eşit olduğu durağan piramit doğum ve ölümü düşük gelişmiş ülkelere (İsveç, Fransa); tabanı orta yaşlardan dar olan daralan piramit doğumun ölümün altına indiği ülkelere (Japonya, İtalya) aittir.

Nüfus piramidi tipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin nüfus piramidi nasıl değişti, nüfus piramidi nasıl yorumlanır?

Kısa cevap: Nüfus piramidi, nüfusun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir. Türkiye'nin piramidi 1935 ve 1975'te tabanı geniş bir üçgen iken 2025'te tabanı daralmış, orta yaşları şişkin bir kovana benzer. TÜİK'e göre 0–14 yaş oranı 1935'te %41,4 iken 2025'te %20,4'e indi; 65 ve üzeri oranı %3,9'dan %11,1'e çıktı. 2025'te nüfusun %50,02'si erkektir.

1935 piramidinde 15–19 yaş basamağı, hem altındaki hem üstündeki basamaktan belirgin biçimde kısadır. O basamaktakiler 1916–1920 arasında, yani savaşın ortasında doğmuştu.

MEB'e göre bir yerin nüfusunun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını göstermek için nüfus piramidi çizilir. Dikey eksende beşer yıllık yaş grupları aşağıdan yukarıya dizilir; yatay eksende bir yanda erkek, diğer yanda kadın nüfus miktar ya da oran olarak gösterilir. Piramitten iki tür bilgi okunur: yapıya dair olanlar (çocuk, çalışma çağı ve yaşlı nüfusun oranı, cinsiyet dengesi, savaş ya da göç izleri) ve buradan çıkan yorumlar (doğum oranının yönü, ortalama ömür, gelişmişlik düzeyi).

Üç basamak: çocuk, çalışma çağı, yaşlı

MEB'in sınıflamasıyla 0–14 yaş çocuk nüfus, 15–64 yaş çalışma çağındaki (aktif) nüfus, 65 yaş ve üzeri yaşlı nüfustur. Çocuk ve yaşlıların toplamı, çalışma çağındakilere bağımlı olduğu için bağımlı nüfus diye anılır. TÜİK'in 2025 değerleriyle Türkiye nüfusunun %20,4'ü çocuk, %68,5'i çalışma çağında, %11,1'i yaşlıdır. Çalışma çağındaki her 100 kişiye 29,7 çocuk ve 16,2 yaşlı düşer; toplam yaş bağımlılık oranı %46'dır. 2007'de çocuk bağımlılık oranı %39,7, yaşlı bağımlılık oranı %10,7 idi: yük çocuklardan yaşlılara kayıyor.

1935'te 15–19 yaştaki girinti savaş yıllarında az doğumu, 25–49 yaşta erkek tarafın kısalığı savaş kayıplarını gösterir. 2025'te 0–4 yaş grubu, 25–29 yaş grubundan küçüktür: doğumlar azalıyor.Görsel: Sınav Defteri · Veri: TÜİK Nüfus İstatistikleri Portalı

Türkiye'nin değişen piramidi

1935 piramidi, doğumun ve ölümün yüksek olduğu bir ülkenin tipik üçgenidir: geniş taban, hızla incelen gövde, sivri tepe. Üstüne savaşların izleri biner: 15–19 yaş grubu (1.044.567) 20–24 yaş grubundan (1.389.349) küçüktür, çünkü bu kuşak savaş yıllarında doğmuştur; 25–49 yaş arasında erkekler kadınlardan belirgin biçimde azdır. 1975 piramidi hâlâ geniş tabanlıdır ama girintiler kapanmıştır; yüksek doğum, azalan ölüm ve uzayan ömürle nüfus hızla büyümektedir. 2025 piramidinde taban daralmıştır: 0–4 yaş grubu (4.856.560) 25–29 yaş grubundan (6.620.389) küçüktür. Orta yaşlar şişkin, tepe genişlemiştir. Bu, doğumların azaldığı ve ömrün uzadığı, demografik dönüşümün ileri aşamasına giren bir ülkenin silüetidir. TÜİK de 2007 ve 2025 piramitlerini karşılaştırarak doğurganlık ve ölümlülük hızlarındaki azalmaya bağlı olarak yaşlı nüfusun arttığını ve ortanca yaşın yükseldiğini vurgular.

Cinsiyet yapısı

TÜİK'e göre 2025'te Türkiye nüfusunun %50,02'si erkek, %49,98'i kadındır; fark çok küçüktür ama erkekler önde. Denge yaşa göre değişir. 2025 rakamlarıyla 0–14 yaş grubunda her 100 kız çocuğuna yaklaşık 105 erkek çocuk düşer, çünkü erkek doğumlar biraz fazladır (2025'te canlı doğanların %51,4'ü erkek). 65 yaş ve üzerinde ise her 100 kadına yaklaşık 81 erkek düşer; yaşlı nüfusun %55,3'ü kadındır. Kadınların ortalama ömrü daha uzundur (doğuşta beklenen yaşam süresi 2023–2025'te kadınlarda 81,1, erkeklerde 75,9 yıl). İl ölçeğinde ise göç belirleyicidir: iş için göç alan sanayi kentlerinde erkek oranı, göç veren kırsal yerlerde kadın oranı yükselir.

Akılda kalsın: Piramidin tabanı doğumu, tepesi ömrü, girintisi olayı (savaş, salgın, göç) anlatır. Geniş taban + sivri tepe = genç ve hızlı büyüyen nüfus; dar taban + geniş tepe = yaşlanan nüfus. Türkiye ikincisine doğru ilerliyor.
Sınavda

Nasıl sorulurTek yıllık bir piramit verilip “hangisine ulaşılamaz?” denir. Piramitten yaş grupları, cinsiyet dağılımı, çocuk ve yaşlı oranı okunur; çalışanların sektörlere dağılımı, göçün yönü, nüfusun mekânsal dağılışı ve bir önceki yıla göre artış hızı okunamaz. İki piramit verilirse “doğum oranı azalmıştır, ortanca yaş yükselmiştir” gibi karşılaştırmalı yorumlar doğru şıklardır.

Tuzak“65 yaş üstünde erkekler fazladır”; doğrusu kadınlar fazladır.

?Soru çöz

Yalnızca Türkiye'nin 2025 yılı nüfus piramidi incelendiğinde aşağıdakilerden hangisi belirlenemez?

✓ D. Piramit yalnızca yaş ve cinsiyet dağılımını gösterir; insanların hangi sektörde çalıştığı bu grafikte yer almaz. A belirlenir: tepede kadın ve erkek çubukları karşılaştırılır; B belirlenir: 0–14 yaş çubuklarının payı okunur; C belirlenir: iki yaş grubunun çubuk uzunlukları karşılaştırılır.

▭Boşluk doldurma

0–14 yaş ile 65 ve daha yukarı yaştakilerin toplamına nüfus denir. 15–64 yaş grubu ise nüfusudur.

bağımlıkırsalçalışma çağıortanca
SÜREÇ · DOĞURGANLIK VE YAŞLANMA

Doğurganlık ve yaşlanan nüfus: 2,38'den 1,42'ye

MEB 9–11. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYaşlanan nüfus nedir, nüfusun yaşlanmasının nedenleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfusun yaşlanması, doğurganlığın düşmesi ve ortalama yaşam süresinin uzamasıyla 65 yaş ve üzeri nüfusun payının artmasıdır. Sonuçları iş gücü açığı, sosyal güvenlik ve sağlık harcamalarının artması, ekonomik büyümenin yavaşlaması ve nüfusun azalmasıdır. BM'nin 2024 raporuna göre 63 ülke ve bölgede (dünya nüfusunun %28'i; Çin, Almanya, Japonya, Rusya dahil) nüfus zirve yapmıştır; 2070'lerin sonunda dünyada 65 yaş ve üzerindekilerin sayısı 18 yaş altındakileri geçecektir.

Yaşlanan nüfus

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de doğurganlık hızı kaç, Türkiye nüfusu yaşlanıyor mu?

Kısa cevap: TÜİK'e göre Türkiye'de toplam doğurganlık hızı 2001'de 2,38 iken 2025'te 1,42 çocuğa indi ve 2017'den beri nüfusun yenilenme seviyesi olan 2,10'un altında. Doğurganlık Güneydoğu'da yüksek, batıda ve Karadeniz'de düşüktür. Nüfus yaşlanıyor: 2025'te yaşlı nüfus oranı %11,1, ortanca yaş 34,9. İl değerleri her yıl değişir; ezberlenecek olan eşik (2,10) ve eğilimdir (düşüş, yaşlanma).

Şanlıurfa'da bir kadın hayatı boyunca ortalama 3,15 çocuk doğururken Bartın'da bu sayı 1,09'dur. Aynı ülkenin iki ili, demografik dönüşümün iki farklı aşamasında yaşıyor gibidir.

Doğurganlık neyi ölçer?

TÜİK toplam doğurganlık hızını, bir kadının doğurgan olduğu 15–49 yaş döneminde doğurabileceği ortalama çocuk sayısı olarak tanımlar. Bir nüfusun dışarıdan göç almadan kendini yenileyebilmesi için bu değerin 2,10 olması gerekir: iki çocuk anne ve babanın yerini alır, küçük fazlalık ise erken yaşta ölümleri karşılar. Daha kaba bir ölçü olan kaba doğum hızı ise bin kişiye düşen canlı doğum sayısıdır.

Türkiye'de toplam doğurganlık hızı 2001'de 2,38 idi; 2014'ten itibaren aralıksız düştü, 2017'den beri 2,10'un altında kaldı ve 2025'te 1,42 oldu. Kaba doğum hızı aynı dönemde binde 20,3'ten binde 10,4'e indi, canlı doğum sayısı 2025'te 895.374'e geriledi. Annelerin ortalama doğum yaşı 26,7'den 29,4'e çıktı; ilk doğumunu yapan annelerin yaşı 2025'te ortalama 27,5'tir.

Doğurganlığın coğrafyası

2025'te toplam doğurganlık hızı en yüksek iller Şanlıurfa (3,15), Şırnak (2,53) ve Mardin (2,23)'dir; en düşük iller Bartın (1,09), İzmir (1,10) ile Eskişehir, Ankara ve Zonguldak'tır (1,11). 76 ilde değer 2,10'un altındadır ve 3 çocuğun üzerinde kalan tek il Şanlıurfa'dır. Bu sıra her yıl biraz oynar; değişmeyen, yüksek doğurganlığın Güneydoğu'da, düşük doğurganlığın batıda ve Karadeniz'de toplanmasıdır. Farkın nedeni, ikinci konudaki zincirin il ölçeğindeki yansımasıdır: TÜİK verisinde kır olarak sınıflanan yerlerde doğurganlık 1,75, yoğun kentlerde 1,33'tür; ilkokul mezunu annelerde 2,51, yükseköğretim mezunu annelerde 1,24'tür. Kentleşme ve eğitim arttıkça doğurganlık düşer.

Çocuk payı yarıya inerken yaşlı payı neredeyse üçe katlandı. Ortadaki genişleyen bant, bugün açık olan demografik fırsat penceresidir.Görsel: Sınav Defteri · Veri: TÜİK

Yaşlanan nüfus

Doğurganlık düşüp ömür uzadıkça nüfus yaşlanır. TÜİK'e göre 65 ve daha yukarı yaştaki nüfus 2025'te 9.583.059 kişiye, toplam nüfus içindeki payı %11,1'e ulaştı. TÜİK, yaşlı nüfus oranının %10'u geçmesini nüfusun yaşlanmasının göstergesi sayar; Türkiye bu eşiği 2023'te (%10,2) aştı. Yaşlı oranının en yüksek olduğu il Sinop (%21,7), onu Kastamonu (%21,1) ve Giresun (%20,0) izler; en düşük il Şırnak'tır (%3,8). Doğuşta beklenen yaşam süresi 2023–2025 döneminde 78,5 yıldır.

Ortanca yaş, nüfusu oluşturanlar en küçükten en büyüğe sıralandığında ortada kalan kişinin yaşıdır; nüfusun yarısı bu yaştan küçük, yarısı büyüktür. Türkiye'de 1935'te 21,2 olan ortanca yaş, doğumların en yüksek olduğu dönemde 1970'te 19,0'a kadar indi; 2000'de 24,8, 2025'te 34,9 oldu (erkeklerde 34,2, kadınlarda 35,7). İllerde en yüksek ortanca yaş Sinop (44), Giresun (43,5) ve Kastamonu'da (43,3); en düşük Şanlıurfa (21,8), Şırnak (23,3) ve Siirt'tedir (25). Karadeniz'in kıyı illerinin yaşlı olması, gençlerin uzun yıllardır büyük kentlere göç etmesinin sonucudur. TÜİK'in ana projeksiyon senaryosuna göre yaşlı oranı 2040'ta %17,9'a, 2060'ta %27,0'a çıkacak; ortanca yaş 2060'ta 48,0 olacaktır.

Ezberle mi, eğilimini mi bil? Türkiye nüfusunda kalıcı ve değişen bilgiler
Kalıcı: ezberleDeğişir: eğilimini bil (TÜİK)
Yenilenme eşiği 2,10 çocukDoğurganlık 2,38 (2001) → 1,42 (2025): düşüyor
Artış hızında çukur 1940–1945 (savaş seferberliği), zirve 1955–19601980'den beri yavaşlıyor; 2023'te binde 1,1
Yaşlanma eşiği: 65+ payı %10 (Türkiye 2023'te aştı)Yaşlı payı %11,1, ortanca yaş 34,9 (2025): yükseliyor
Doğurganlık Güneydoğu'da yüksek, batıda ve Karadeniz'de düşükEn yüksek ve en düşük il (2025: Şanlıurfa, Bartın)
Karadeniz kıyı illeri gençleri göçle yitirdiği için yaşlıEn yaşlı ve en genç il (2025: Sinop, Şanlıurfa)
Akılda kalsın: 2,10 eşiktir; Türkiye 1,42 ile altında. Doğurganlık düşerse sırasıyla: çocuk payı ↓ → ortanca yaş ↑ → yaşlı payı ↑ → bağımlılık yükü yaşlılara kayar. En genç il Şanlıurfa, en yaşlı il Sinop: biri doğumla, öteki göçle açıklanır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Doğurganlık hızının düşmesinin sonuçlarından biri değildir” kalıbı en sık gelendir.

TuzakÖbür kalıp neden-sonuç karıştırmadır: ortanca yaşın yükselmesi yaşlanmanın nedeni değil, sonucudur. Ayrıca nüfus artış hızı düşen ülkede nüfusun ikiye katlanma süresi uzar, kısalmaz. Tuzak, “yaşlı nüfus oranı azalır” ya da “çocuk bağımlı nüfus oranı artar” şıklarıdır: doğurganlık düşünce ikisinin de tersi olur.

?Soru çöz

Türkiye'de toplam doğurganlık hızının yenilenme seviyesinin altında kalmaya devam etmesi durumunda gelecekte
I. ortanca yaşın yükselmesi,
II. yaşlı bağımlılık oranının artması,
III. çocuk nüfus oranının artması,
IV. yaşlı bakımı ve sağlık hizmetlerine talebin artması
durumlarından hangilerinin yaşanması beklenir?

✓ A. Doğurganlık yenilenme seviyesinin altında kaldıkça nüfus yaşlanır: ortanca yaş yükselir (I), yaşlı bağımlılık oranı artar (II), bakım ve sağlık talebi büyür (IV). III yanlıştır: doğumlar azaldıkça çocuk payı artmaz, küçülür. B, C ve D'nin hepsi III'ü içerdiği için elenir; ayrıca B ve C, beklenen II ya da IV'ü dışarıda bırakır.

↕Sıralama nedenden sonuca

Doğurganlığın uzun süre 2,10'un altında kaldığı bir ülkede yaşanacakları nedenden sonuca doğru diz.

  1. Ortanca yaş yükselir
  2. Toplam doğurganlık hızı 2,10'un altına iner
  3. Yaşlı bağımlılık oranı ve bakım yükü artar
  4. Çocuk (0–14) nüfusun payı küçülür
YAPI · EĞİTİM, İŞ GÜCÜ, KIR-KENT

Eğitim, ekonomik faaliyet ve kır-kent: nüfusun niteliğine bakmak

MEB 9–10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyada nüfusun dağılışını etkileyen faktörler nelerdir, nüfus nerelerde yoğun ve seyrektir?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfusun dağılışını doğal faktörler (iklim, yer şekilleri, yükselti ve eğim, su kaynakları, toprak, bitki örtüsü, kıyılar, doğal afetler) ile beşerî ve ekonomik faktörler (tarım, sanayi, ulaşım, turizm, madencilik, tarihî ve dinî nedenler, siyasi nedenler ve nüfus politikaları, göçler, beşerî afetler) belirler. Nüfus Güney ve Doğu Asya, Batı Avrupa, Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusu ve Nil vadisinde yoğun; kutuplar, çöller, yüksek dağlar ve ekvatoral ormanlarda seyrektir. BM 2024 verisiyle en kalabalık ülkeler Hindistan, Çin, ABD, Endonezya ve Pakistan'dır.

Nüfusun dağılışı ve etkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye nüfusunun eğitim durumu, sektörlere dağılımı ve kır-kent oranı nasıldır?

Kısa cevap: TÜİK'e göre 2025'te 6 yaş ve üzeri nüfusun %97,9'u okuma yazma bilir (erkeklerde %99,3, kadınlarda %96,4). İstihdamın %59,0'ı hizmet, %20,2'si sanayi, %14,0'ı tarım, %6,8'i inşaat sektöründedir. Nüfusun %93,6'sı il ve ilçe merkezlerinde yaşar; yoğunluğa dayalı yeni sınıflamaya göre ise %67,5'i yoğun kentte, %15,8'i orta yoğun kentte, %16,8'i kırda yaşar.

Bazı köyler 2013'te tek bir evleri bile yerinden oynamadan “mahalle” oldu ve sakinleri bir gecede kentli sayıldı. Kır-kent oranını okurken önce sayının nasıl üretildiğine bakmak gerekir.

Eğitim durumu

Nüfusun niteliğinin ilk göstergesi eğitimdir. TÜİK'in 2025 değerleriyle 6 yaş ve üzeri nüfusta okuma yazma bilenlerin oranı %97,9'dur; bu oran 2008'de %91,8 idi. Cinsiyet farkı sürmektedir: erkeklerde %99,3, kadınlarda %96,4. Okuma yazma bilmeyenler ağırlıkla yaşlı kadınlardır; 65 yaş üstünde okuma yazma bilen erkek oranı %97,0 iken kadınlarda %81,5'tir (2024). Okuryazarlık ve eğitim süresi batıda yüksek, doğu ve güneydoğuda ve kırsalda düşüktür. 25 yaş ve üzeri nüfusun ortalama eğitim süresi 9,6 yıldır; en yüksek Ankara'da (10,9 yıl), en düşük Ağrı'dadır (7,6 yıl). 25–34 yaş grubunda yükseköğretim mezunu oranı %45,6'ya ulaştı ve bu yaş grubunda kadınlar (%50,3) erkekleri (%41,0) geçti.

Ekonomik faaliyete göre nüfus

Cumhuriyet'in ilk yıllarında çalışanların büyük çoğunluğu tarımdaydı. Tarımda makineleşme, kırdan kente göç ve sanayileşmeyle bu tablo tersine döndü. TÜİK'in 2025 işgücü istatistiklerine göre istihdamın %59,0'ı hizmet, %20,2'si sanayi, %14,0'ı tarım, %6,8'i inşaat sektöründedir; sıralama hizmet → sanayi → tarımdır. İşgücüne katılma oranı %53,5'tir ve cinsiyet farkı büyüktür (erkeklerde %71,3, kadınlarda %36,2). İşsizlik oranı %8,3'tür. Tarımın bugün yaşlıların sektörü hâline geldiğine dair çarpıcı bir ayrıntı: 2024'te çalışan yaşlıların %56,9'u tarımdaydı. Bu, gençlerin kırdan ayrıldığı bir kırsalın tablosudur. Sektörlerin mekândaki dağılışını tarım ve sanayi sayfalarında ayrıca göreceğiz.

Kır ve kent: hangi ölçüyle?

Türkiye'de uzun süre “kent nüfusu” il ve ilçe merkezlerinde, “kır nüfusu” belde ve köylerde yaşayanlar olarak hesaplandı. İlk sayımlarda nüfusun büyük çoğunluğu köylerdeydi; kırdan kente göçün hızlandığı 1980'li yıllarda il ve ilçe merkezlerinde yaşayanlar belde ve köylerde yaşayanları geçti. Sınav kitapları bu dönüm noktasını 1985 sayımına bağlar. ADNKS döneminde il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı 2012'de %77,3 iken 2013'te %91,3'e sıçradı. Bu sıçramanın nedeni bir göç dalgası değil, idari düzenlemedir: 14 ilde büyükşehir belediyesi kuruldu ve büyükşehir statüsündeki 30 ilde belde ve köyler ilçe belediyelerine mahalle olarak katıldı. Oran 2025'te %93,6'dır.

İdari sınırların bu kadar kolay değiştiği bir ölçü, gerçek kentleşmeyi göstermeye yetmez. Bu yüzden TÜİK, Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) verisiyle Avrupa İstatistik Ofisi'nin kentleşme derecesi yöntemini kullanan yeni bir sınıflama yaptı: her 1 km²'lik alanın nüfus yoğunluğuna bakarak yerleşmeleri yoğun kent, orta yoğun kent ve kır diye ayırır. Bu ölçüye göre 2025'te nüfusun %67,5'i yoğun kentte, %15,8'i orta yoğun kentte ve %16,8'i kırda yaşar. Kent ve kır yerleşmelerinin türleri ve dokusu yerleşme sayfasında ayrıca ele alınıyor.

Akılda kalsın: Sektör sırası: hizmet > sanayi > tarım (59,0 / 20,2 / 14,0). Kır-kent için iki sayı: %93,6 idari ölçü (il-ilçe merkezi), %16,8 kır yoğunluk ölçüsü. 2013 sıçraması göç değil, büyükşehir düzenlemesidir.
Sınavda

Nasıl sorulurMeslekler verilip “hangisi üçüncül (hizmet) sektörde yer almaz?” denir: fabrikada montaj işçisi sanayidir; şoför, otel çalışanı, banka memuru, radyolog hizmettir. Öncüllü soruda “okuryazarlık oranı kadınlarda erkeklerden yüksektir” yargısı yanlıştır; tersi doğrudur.

TuzakKır-kent sorusunda 2012–2013 sıçramasının nedeni olarak “kırdan kente göçün hızlanması” şıkkıdır: sıçramayı büyükşehir sınırlarının il sınırına genişlemesi (idari düzenleme) yarattı.

⇄Bilgi eşleştirme çalışan → sektör

?Soru çöz

Türkiye'de il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı 2012'de %77,3 iken 2013'te %91,3'e çıkmıştır. Bu ani artışın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 14 ilde büyükşehir belediyesi kurulması ve 30 büyükşehirde belde ve köylerin mahalleye dönüştürülmesi oranı bir yılda yükseltti; değişim idari, nüfus hareketi değil. A göç bir yılda 14 puanlık sıçrama yaratamaz; B doğurganlık düşüşü yavaş işler, kır payını birden azaltmaz; D yabancı nüfus bu büyüklükte bir oranı tek yılda değiştirmez.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yönetilen özel çevre koruma bölgelerinden biridir?

✓ C. Göksu Deltası hem özel çevre koruma bölgesi hem Ramsar alanıdır. Köprülü Kanyon ve Yozgat Çamlığı milli park, Sultan Sazlığı ise milli park ve Ramsar alanıdır; üçü de Tarım ve Orman Bakanlığının yönetimindedir.Kaynak: Türkiye'de çevre ve doğal afetler · Korunan alanlar

?Soru 2

Aşağıdaki nüfus dağılışı örneklerinden hangisi doğal faktörlerden çok beşerî ve ekonomik faktörlerle açıklanır?

✓ C. Sanayi, ticaret ve ulaşım beşerî-ekonomik faktörlerdir. Vahalar ve Nil vadisi suyun ve verimli toprağın, Antarktika'nın boşluğu ise iklimin, yani doğal faktörlerin sonucudur.Kaynak: Dünyada nüfus · Nüfusun dağılışı ve etkenler

?Soru 3

Nüfusu hızla yaşlanan bir ülkede aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

✓ C. Yaşlanan ülkede doğumlar azaldığı için okul çağındaki nüfus küçülür; derslik ihtiyacının hızla artması genç ve hızlı büyüyen nüfusun özelliğidir. A doğrudur: emekli ve hasta sayısı artar; B doğrudur: çalışma çağındaki nüfus daralır; D doğrudur: yaşlı payı büyüdükçe kaba ölüm oranı yükselir.Kaynak: Dünyada nüfus · Yaşlanan nüfus

?Soru 4

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi toprak erozyonunu önlemeye yönelik değildir?

✓ D. Eğim yönünde açılan sürüm izleri suyun akışını hızlandırır ve toprağı daha çok taşır; erozyonu önlemek için tarlalar eğime dik sürülmelidir. A taraçalama yamaçta suyun hızını keser; B düzenli otlatma mera örtüsünü korur; C rüzgâr perdesi rüzgâr erozyonunu azaltır; üçü de erozyona karşı önlemdir.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Toprak erozyonu ve korunması

?Soru 5

I. Yaz yağışları sayesinde yaz boyunca yeşil kalır.
II. Orman üst sınırının üzerinde ve yüksek platolarda yayılır.
III. Büyükbaş hayvancılığın gelişmesini sağlar.
Özellikleri verilen bitki örtüsü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Alpin çayırlar yaz yağışlı yüksek alanlarda, orman üst sınırının üzerinde yaz boyu yeşil kalır ve Erzurum–Kars yöresinde büyükbaş hayvancılığı besler. A bozkır yazın kurur ve daha çok küçükbaş beslemeye elverişlidir; B maki Akdeniz kıyılarının yaz kuraklığına uyumlu çalılığıdır; D antropojen bozkır, ormanın insan eliyle yok edilmesiyle oluşur, yükseltiye bağlı değildir.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Maki, garig, bozkır ve çayırlar

?Soru 6

Giresun'un Dereli ilçesinde şiddetli yağışın ardından yaşanan taşkın afete dönüşmüştür. Aşağıdakilerden hangisi bu olayın afete dönüşmesinde etkili olan beşerî bir etkendir?

✓ A. Yatağın daraltılması ve yerleşime açılması insan eliyle yaratılan bir güvenlik açığıdır. Şiddetli yağış, eğim ve havzanın dağlık olması doğal etkenlerdir.Kaynak: Türkiye'de çevre ve doğal afetler · Afet ve doğa olayı

?Soru 7

1950'den sonra dünya nüfusunun hızla artmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

✓ D. Gelişmiş ülkelerde doğurganlığın 2,1'in altına inmesi artışı hızlandırmaz, yavaşlatır. Patlamayı ölümlerin hızla düşmesi ve doğumların yüksek kalması yarattı: A aşı ve ilaç ölümleri azalttı; B bebek ölümlerinin düşmesi doğanların yaşamasını sağladı; C yüksek doğum oranı bu artışın öteki ayağıdır.Kaynak: Dünyada nüfus · Dünya nüfusunun tarihi

?Soru 8

BM'nin 2024 verilerinde doğum ve ölüm oranları (binde) verilen ülkelerden hangisi demografik dönüşüm modelinin aşamasıyla yanlış eşleştirilmiştir?

✓ A. Japonya'da ölüm oranı doğum oranını geçmiş, nüfus azalmaya başlamıştır; bu 3. değil, doğumun ölümün altına indiği 5. aşamanın özelliğidir. B doğrudur: Nijer'de doğum çok yüksek, ölüm düşmüş (2. aşama); C doğrudur: Mısır'da doğum düşmeye başlamış (3. aşama); D doğrudur: ABD'de ikisi de düşük ve birbirine yakın (4. aşama).Kaynak: Dünyada nüfus · Demografik dönüşüm modeli

?Soru 9

Aşağıdaki ağaç türü ile Türkiye'de yaygın olarak görüldüğü yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Toros sediri adını aldığı Toros Dağları'nın serin yüksek kesimlerinde yetişir; Yıldız Dağları'nda kayın ve meşeden oluşan nemli ormanlar vardır. A doğrudur: ladin Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde; B doğrudur: sarıçam Sarıkamış'ta; C doğrudur: kızılçam Antalya ve Muğla kıyılarında yaygındır.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Türkiye'de ormanlar

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Iğdır'da kış aylarında hava kirliliğini artıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Kirli havayı dağıtan rüzgâr kirliliği azaltır. Dağlarla çevrili ova, sıcaklık terselmesi ve kalitesiz yakıt ise MEB'in Iğdır örneğinde saydığı artırıcı etkenlerdir.Kaynak: Türkiye'de çevre ve doğal afetler · Hava, su ve toprak kirliliği
75
Daha fazla soru çözmek ister misin?Nüfus konusundan 75 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →