Türkiye'de nem: Rize'nin dolu bardağı, Urfa'nın boş bardağı
MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mutlak nem, 1 m³ havada bulunan su buharının gram cinsinden miktarıdır. Maksimum nem, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nemdir ve sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır: bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doyar; havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir.
✎Konu anlatımı
Türkiye'de bağıl nem ve mutlak nem en fazla nerede görülür?
Kısa cevap: Türkiye'de mutlak nem en fazla sıcak ve denize yakın Akdeniz kıyılarında, bağıl nem en fazla Karadeniz kıyılarında (özellikle Rize'de) görülür. Maksimum nem sıcaklıkla birlikte arttığı için yazın en yüksek değerine Güneydoğu Anadolu'da ulaşır; bağıl nem ise yazın en düşük değerine yine orada iner.Rize'de yaz günü asılan çamaşır akşama kadar kurumayabilir; aynı gün Şanlıurfa'da ıslak bir gömlek bir saat içinde kurur. İkisi de aynı ülke, aynı mevsim. Fark havadaki suyun hikâyesinde.
Suyun buharlaşıp atmosfere karışan hâline nem denir; nem higrometreyle ölçülür. Kavramların dünya ölçeğindeki kurallarını “Nem, yağış ve dünya iklim tipleri” sayfasında gördük. Burada aynı üç kavramı Türkiye haritasına yerleştiriyoruz; çünkü sınav artık “nem nedir?” diye değil, “nem en fazla nerededir ve neden?” diye sorar.
Bir bardak, üç soru
Havayı bir bardak gibi düşün. Bardaktaki suyun gerçek miktarı mutlak nemdir. Bardağın alabileceği en fazla su, yani havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem maksimum nemdir ve sıcaklık arttıkça büyür. Bardağın yüzde kaçının dolu olduğu ise bağıl nemdir: mutlak nemin maksimum neme oranı. Bardak büyüdükçe aynı su onu daha az doldurur; bu yüzden bağıl nem sıcaklıkla ters orantılıdır.
Türkiye haritasında nem
- Mutlak nem en fazla Akdeniz kıyılarındadır: hava hem sıcaktır hem de buharlaşacak deniz hemen yanındadır. Kıyıdan iç kesimlere ve yazdan kışa gidildikçe azalır.
- Maksimum nem sıcaklığı izler: yazın en yüksek yer en sıcak bölge olan Güneydoğu Anadolu, kışın ise kışı en ılık geçen Akdeniz kıyılarıdır.
- Bağıl nem en fazla Karadeniz kıyılarında, özellikle Rize çevresindedir. Yazın en düşük değer Güneydoğu Anadolu'dadır.
Karadeniz kıyısındaki doluluğun bir neden zinciri var. Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel uzanır; denizden gelen nemli hava bu duvarı kolayca aşamaz ve nemini kıyı şeridinde tutar. Yazlar serin geçtiği için bardak da küçük kalır. Az büyüyen bardağa sürekli su eklenince doluluk yüksek olur: bulutlu gün çok, güneşlenme süresi az. MEB'in verdiği güneşlenme haritasında yılda yaklaşık 1.750 saatle en az güneşlenen illerin Trabzon, Rize ve Artvin olması bu zincirin son halkasıdır.
Güneydoğu Anadolu'da tablo tersine döner. Yaz sıcağı bardağı çok büyütür, denizden uzak bölgenin havasındaki su ise bu bardağı dolduramaz. Sonuç: bağıl nem düşer, buharlaşma artar, yaz kuraklığı belirginleşir.
Bardak taşınca: yoğuşma
Bir hava kütlesinin neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Hava bu noktaya ulaşınca su buharı sıvıya (yoğuşma) ya da doğrudan buza (kırağılaşma) dönüşür; sis, bulut ve sonunda yağış böyle oluşur. Sis görüşü azaltır: MEB'in örneğinde İstanbul ve Çanakkale boğazlarındaki sis deniz ulaşımını aksatır. Kırağı ve dolu ise tarım ürünlerine zarar verebilir.
Buradan sayfanın geri kalanını taşıyacak kural çıkar: yağış için havanın yükselip soğuması gerekir. Yükselen hava soğur, bardağı küçülür, bağıl nem yüzde yüze ulaşır ve fazlası yağış olur. Dağdan alçalan hava ise ısınır, bardağı büyür ve yağış bırakmaz; fön rüzgârının kurutucu olmasının nedeni budur (fönün ayrıntısı “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında).
Nasıl sorulurTanım verilip yer sorulur: “Sıcaklıkla ters orantılı olan ve Rize'de en yüksek değerine ulaşan nem türü” bağıl nemdir.
TuzakTuzak şık “Karadeniz kıyılarında mutlak nem en fazladır” ifadesidir; Karadeniz'de en fazla olan bağıl nemdir, mutlak nem Akdeniz kıyısında en yüksektir. Bir de şunu bil: yağışın oluştuğu anda bağıl nem en yüksek düzeydedir; bu yüzden en çok yağış hangi mevsimdeyse bağıl nem de o mevsimde yükselir.
⇄Bilgi eşleştirme nem türü ve yeri
?Soru çöz
Yaz aylarında Güneydoğu Anadolu'da bağıl nemin Türkiye'nin en düşük değerlerine inmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?