Türkiye'de yağış ve iklim tipleri: Rize'den Iğdır'a

Rize'nin 2.290 milimetresinden Iğdır'ın 260 milimetresine: Türkiye'de yağışın nereye, ne zaman ve neden düştüğünü, iklim tiplerini ve iklim grafiklerini MGM verisiyle okuyoruz.

8 durakTürkiye
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
25 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · NEM

Türkiye'de nem: Rize'nin dolu bardağı, Urfa'nın boş bardağı

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mutlak nem, 1 m³ havada bulunan su buharının gram cinsinden miktarıdır. Maksimum nem, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nemdir ve sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır: bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doyar; havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir.

Nem: mutlak, maksimum, bağıl

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de bağıl nem ve mutlak nem en fazla nerede görülür?

Kısa cevap: Türkiye'de mutlak nem en fazla sıcak ve denize yakın Akdeniz kıyılarında, bağıl nem en fazla Karadeniz kıyılarında (özellikle Rize'de) görülür. Maksimum nem sıcaklıkla birlikte arttığı için yazın en yüksek değerine Güneydoğu Anadolu'da ulaşır; bağıl nem ise yazın en düşük değerine yine orada iner.

Rize'de yaz günü asılan çamaşır akşama kadar kurumayabilir; aynı gün Şanlıurfa'da ıslak bir gömlek bir saat içinde kurur. İkisi de aynı ülke, aynı mevsim. Fark havadaki suyun hikâyesinde.

Suyun buharlaşıp atmosfere karışan hâline nem denir; nem higrometreyle ölçülür. Kavramların dünya ölçeğindeki kurallarını “Nem, yağış ve dünya iklim tipleri” sayfasında gördük. Burada aynı üç kavramı Türkiye haritasına yerleştiriyoruz; çünkü sınav artık “nem nedir?” diye değil, “nem en fazla nerededir ve neden?” diye sorar.

Bir bardak, üç soru

Havayı bir bardak gibi düşün. Bardaktaki suyun gerçek miktarı mutlak nemdir. Bardağın alabileceği en fazla su, yani havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem maksimum nemdir ve sıcaklık arttıkça büyür. Bardağın yüzde kaçının dolu olduğu ise bağıl nemdir: mutlak nemin maksimum neme oranı. Bardak büyüdükçe aynı su onu daha az doldurur; bu yüzden bağıl nem sıcaklıkla ters orantılıdır.

Türkiye haritasında nem

  • Mutlak nem en fazla Akdeniz kıyılarındadır: hava hem sıcaktır hem de buharlaşacak deniz hemen yanındadır. Kıyıdan iç kesimlere ve yazdan kışa gidildikçe azalır.
  • Maksimum nem sıcaklığı izler: yazın en yüksek yer en sıcak bölge olan Güneydoğu Anadolu, kışın ise kışı en ılık geçen Akdeniz kıyılarıdır.
  • Bağıl nem en fazla Karadeniz kıyılarında, özellikle Rize çevresindedir. Yazın en düşük değer Güneydoğu Anadolu'dadır.

Karadeniz kıyısındaki doluluğun bir neden zinciri var. Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel uzanır; denizden gelen nemli hava bu duvarı kolayca aşamaz ve nemini kıyı şeridinde tutar. Yazlar serin geçtiği için bardak da küçük kalır. Az büyüyen bardağa sürekli su eklenince doluluk yüksek olur: bulutlu gün çok, güneşlenme süresi az. MEB'in verdiği güneşlenme haritasında yılda yaklaşık 1.750 saatle en az güneşlenen illerin Trabzon, Rize ve Artvin olması bu zincirin son halkasıdır.

Güneydoğu Anadolu'da tablo tersine döner. Yaz sıcağı bardağı çok büyütür, denizden uzak bölgenin havasındaki su ise bu bardağı dolduramaz. Sonuç: bağıl nem düşer, buharlaşma artar, yaz kuraklığı belirginleşir.

Bardak taşınca: yoğuşma

Bir hava kütlesinin neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Hava bu noktaya ulaşınca su buharı sıvıya (yoğuşma) ya da doğrudan buza (kırağılaşma) dönüşür; sis, bulut ve sonunda yağış böyle oluşur. Sis görüşü azaltır: MEB'in örneğinde İstanbul ve Çanakkale boğazlarındaki sis deniz ulaşımını aksatır. Kırağı ve dolu ise tarım ürünlerine zarar verebilir.

Buradan sayfanın geri kalanını taşıyacak kural çıkar: yağış için havanın yükselip soğuması gerekir. Yükselen hava soğur, bardağı küçülür, bağıl nem yüzde yüze ulaşır ve fazlası yağış olur. Dağdan alçalan hava ise ısınır, bardağı büyür ve yağış bırakmaz; fön rüzgârının kurutucu olmasının nedeni budur (fönün ayrıntısı “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında).

Akılda kalsın: Mutlak = bardaktaki su → Akdeniz kıyısı. Maksimum = bardağın boyu → yazın Güneydoğu. Bağıl = doluluk yüzdesi → Rize. Sıcaklık artınca bardak büyür, doluluk düşer.
Sınavda

Nasıl sorulurTanım verilip yer sorulur: “Sıcaklıkla ters orantılı olan ve Rize'de en yüksek değerine ulaşan nem türü” bağıl nemdir.

TuzakTuzak şık “Karadeniz kıyılarında mutlak nem en fazladır” ifadesidir; Karadeniz'de en fazla olan bağıl nemdir, mutlak nem Akdeniz kıyısında en yüksektir. Bir de şunu bil: yağışın oluştuğu anda bağıl nem en yüksek düzeydedir; bu yüzden en çok yağış hangi mevsimdeyse bağıl nem de o mevsimde yükselir.

⇄Bilgi eşleştirme nem türü ve yeri

?Soru çöz

Yaz aylarında Güneydoğu Anadolu'da bağıl nemin Türkiye'nin en düşük değerlerine inmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sıcaklık maksimum nemi büyütür; havadaki su bu kapasiteyi dolduramayınca bağıl nem düşer. A yanlıştır: bölgede yaz kuraktır, yağış nemi artırırdı. C bozkır bitki örtüsü kuraklığın sonucudur, nedeni değil. D bölge Türkiye'nin alçak platolarındandır; yükselti fazla değildir.
SÜREÇ · YAĞIŞ TÜRLERİ

Yağış türleri: orografik, konveksiyonel ve cephesel yağış Türkiye'de nerede?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonveksiyonel, orografik ve cephesel yağış nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yağış için nemli havanın yükselip doyma noktasına kadar soğuması gerekir; havayı neyin yükselttiğine göre üç yağış türü vardır. Konveksiyonel (yükselim) yağışında güneşle ısınan hava kendiliğinden yükselir (Ekvatoral kuşak). Orografik (yamaç) yağışında nemli hava dağ yamacına tırmanır (Himalayaların güney yamaçları). Cephe (frontal) yağışında sıcak hava, soğuk hava kütlesinin üzerine çıkar (orta kuşak).

Yağış türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de yağış türleri nelerdir, nerede görülür?

Kısa cevap: Türkiye'de üç yağış türü görülür. Yamaç (orografik) yağışı denize bakan dağ yamaçlarında, en belirgin olarak Karadeniz kıyısında düşer. Yükselim (konveksiyonel) yağışı İç Anadolu'da ilkbaharda, Erzurum–Kars yöresinde yazın görülür. Cephe (frontal) yağışı ise kış aylarında etkilidir ve Türkiye'de en yaygın yağış türüdür.

Mayısta Ankara'da sabah gökyüzü masmavidir; ikindiye doğru bulutlar pamuk gibi kabarır ve kısa, sert bir sağanak başlar. Halk bu yağmura ad bile vermiş: kırkikindi.

Hatırlarsan yağış için havanın yükselip soğuması gerekiyordu. Yağış türlerini birbirinden ayıran tek soru şudur: havayı kim yükseltti? Güneşle ısınan zemin mi, önüne çıkan bir dağ mı, yoksa başka bir hava kütlesi mi? Cevaba göre üç ad çıkar.

Üç yağış türünün ortak noktası yükselmedir; farkları havayı yükselten güçtedir. Şemadır, ölçekli kesit değildir.Görsel: Sınav Defteri

Yükselim (konveksiyonel) yağışı

Güneşle ısınan zemin üstündeki havayı ısıtır; ısınan hava hafifler, yükselir ve hızla soğur. Yoğuşma kısa sürede olduğu için yağış sağanak şeklindedir ve sel, taşkın getirebilir. Türkiye'de iki adresi vardır. İç Anadolu'da en çok ilkbaharda görülür; ikindi saatlerinde başlayan bu sağanaklara kırkikindi yağışları denir. Erzurum–Kars yöresinde ise yazın etkilidir: yüksek platolarda kış uzun ve sert geçtiği için zemin havayı yükseltecek kadar ancak yazın ısınır. Bu yaz yağışları bölgenin gür çayırlarını besler.

Yamaç (orografik) yağışı

Nemli bir hava kütlesi önüne çıkan dağın yamacı boyunca yükselir, soğur ve yağışını yamaca bırakır. MEB'in verdiği Türkiye örneği Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağlarının denize bakan yamaçlarıdır. Karadeniz kıyısında dağlar kıyıya paralel ve kıyının hemen gerisinde olduğu için bu yağış en belirgin orada görülür ve en çok sonbaharda etkilidir. Güneybatıda Menteşe yöresinin dağlık kesimleri de yamaç yağışı alır. Dağı aşıp öbür yamaçtan inen hava ise ısınır ve kurur; dağın arkası bu yüzden kurak kalır.

Cephe (frontal) yağışı

Sıcaklık ve nem bakımından farklı iki hava kütlesinin karşılaştığı alana cephe denir. Bu alanda hafif olan sıcak hava, soğuk hava kütlesinin üzerine tırmanır, soğur ve yağış bırakır. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı orta kuşakta etkili olduğu için Türkiye'de en yaygın yağış türüdür; bu da Türkiye'nin orta kuşakta yer almasının, yani mutlak konumunun bir sonucudur. Cepheler kışın daha sık geçtiği için Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da (Gaziantep çevresine kadar) en çok kışın yağış bırakır.

Türler çoğu zaman birlikte çalışır. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarının bol yağış almasının sırrı da budur: cephelerle gelen nemli hava, kıyıdaki dağlara çarpınca bir kez daha yükselir ve yağışını yamaçlara boşaltır.

Akılda kalsın: Türü bulmak için “havayı kim kaldırdı?” diye sor: dağ → orografik, güneşle ısınan zemin → konveksiyonel, başka bir hava kütlesi → cephe. Konveksiyonelin iki mevsimi: İç Anadolu ilkbahar, Erzurum–Kars yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda yağış oluşturan koşullar sıralanır: “dağ yamacı boyunca yükselen hava”, “ısınarak yükselen hava”, “soğuk havanın üzerine çıkan sıcak hava” doğrudur. Araya konan “dağın öbür yamacından alçalarak ısınan hava” öncülü yanlıştır; o fön rüzgârıdır ve yağış getirmez.

TuzakMevsimi karıştırmak; soru Erzurum–Kars'taki konveksiyonel yağışı İç Anadolu gibi “ilkbahar” diye işaretletmek ister.

▭Boşluk doldurma

Ankara'da ilkbaharda ikindi saatlerinde başlayan kısa süreli sağanaklar yağışlardır. Türkiye'de en yaygın yağış türü ise yağışlarıdır.

konveksiyonelorografikcephefön

?Soru çöz

Aşağıdaki yağış türü, yer ve en etkili olduğu mevsim eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kars'ta kış çok soğuk geçtiği için zemin ancak yazın ısınır; konveksiyonel yağış orada yazın etkilidir. A doğrudur: Rize'de nemli kuzey rüzgârları sonbaharda yamaç yağışı bırakır. B doğrudur: Konya'da zemin ilkbaharda ısınır. C doğrudur: İzmir kışın cephe yağışı alır.
DAĞILIŞ · YAĞIŞ

Türkiye'de yağışın dağılışı: en çok Rize, en az Iğdır ve Tuz Gölü çevresi

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyada en çok ve en az yağış nerede görülür, neden?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünyada en çok yağış, havanın sürekli yükseldiği Ekvatoral kuşakta ve muson rüzgârlarının çarptığı dağ yamaçlarında düşer. En az yağış, havanın alçaldığı 30° enlemleri çevresindeki dinamik yüksek basınç alanlarında (Sahra, Arabistan, Kalahari), soğuk okyanus akıntılarının geçtiği kıyılarda (Atakama, Namib), denizden uzak kıta içlerinde (Gobi) ve kutuplarda görülür. Orta kuşakta batı rüzgârları kıtaların batı kıyılarına, tropikal kuşakta alizeler doğu kıyılarına bol yağış bırakır.

Dünyada yağışın dağılışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de en çok ve en az yağış alan yerler neresidir?

Kısa cevap: Türkiye'de en çok yağış alan yer Rize (MGM ölçüm ortalamasıyla yılda yaklaşık 2.290 mm), en az yağış alan yerler Iğdır (yaklaşık 260 mm) ile Tuz Gölü çevresidir. Türkiye'nin yıllık ortalama alansal yağışı 573,4 mm'dir (MGM, 1991–2020 normali). Yağışın dağılışını dağların uzanışı, yükselti, bakı ve denize uzaklık belirler.

Rize'de bir yılda düşen yağmuru biriktirsen iki metreyi aşan bir su sütunu çıkar; Iğdır'da aynı sütun diz boyuna bile gelmez.

Bu iki uç aynı ülkede, kuş uçuşu birkaç yüz kilometre arayla duruyor. Aradaki farkı MEB'in saydığı etkenler açıklar: dağların uzanış doğrultusu, yükselti, denizler, bakı ve mevsimlere göre değişen basınç koşulları. Hepsinin ortak sorusu aynıdır: nemli hava bu yere ulaşabiliyor ve orada yükselebiliyor mu?

Bol yağışın adresleri

MEB'e göre en çok yağış alan yerler Doğu ve Batı Karadeniz kıyılarında kuzeye, Akdeniz'de güneye bakan dağlık kesimlerdir; Güneydoğu Torosların yüksek kesimleri ve Kıyı Ege'deki dağlık alanlar da bol yağış alır. Zirvede Rize var. MGM'nin Rize istasyonunda 1927–2025 ölçüm ortalamasına göre aylık yağışların toplamı yaklaşık 2.290 mm'dir; en kurak ayı olan mayısta bile 96,5 mm yağar. Neden zinciri kısadır: Doğu Karadeniz Dağları hem çok yüksek hem de kıyının hemen gerisindedir → denizden gelen nemli hava zorla yükselir → nemini birkaç on kilometrelik şeride boşaltır.

Az yağışın adresleri

MEB en az yağış alan yerleri şöyle sayar: Güneydoğu Anadolu'da özellikle Şanlıurfa çevresi, Doğu Anadolu'nun çukurda kalan yerleri ve İç Anadolu. En kurak iki nokta Iğdır ile Tuz Gölü çevresidir. MGM'nin Iğdır istasyonunda 1940–2025 ölçüm ortalamasına göre aylık yağışların toplamı yaklaşık 260 mm'dir.

Iğdır, MEB'in de belirttiği gibi etrafı dağlarla çevrili bir çukurdadır: nemli hava oraya ulaşana kadar yağışını dağlara bırakır, çukura inen hava ısınır ve kurur. Tuz Gölü çevresi de kenarları dağlarla çevrili İç Anadolu çanağının alçak tabanındadır. Aynı mantık Doğu Anadolu'nun öteki çukur ovalarında da işler: dört yanı yüksek dağlarla kuşatılmış Malatya Ovası, çevresindeki yüksek yamaçlara göre belirgin biçimde az yağış alır. Kısacası Türkiye'de “çevresine göre çukurda kalmak” az yağışın ortak adresidir.

Bir dağın nemli havaya bakan yamacı ıslanırken arkasında kalan kuru alana yağış gölgesi denir. Türkiye'deki en çarpıcı örnek Doğu Karadeniz'dedir: kıyı Türkiye'nin en yağışlı şeridiyken dağların hemen arkasındaki Çoruh ve Kelkit vadileri az yağış alır. Haritalı sorularda bu iki alanı karıştırmak en sık yapılan hatadır.

Bölgelere göre yağış

Karadeniz ortalamada en yağışlı, İç Anadolu en kurak bölgedir. Bunlar alansal ortalamalardır; bölgelerin içinde de büyük farklar vardır (Karadeniz'de Rize ile iç kesimler gibi). Kaynak: MGM, 2025 Yılı Yağış Değerlendirmesi.Görsel: Sınav Defteri · Veri: MGM

Karadeniz kıyısının kendi içinde de bir sıralaması vardır: yıllık yağış Doğu Karadeniz'de en fazla, ardından Batı Karadeniz gelir, Orta Karadeniz en azdır. Çünkü Orta Karadeniz'de dağlar kıyıdan uzaklaşır ve alçalır; araya Bafra ve Çarşamba ovaları girer, nemli hava yükselmek zorunda kalmaz. Bu farkı dağların “kıyıya paralel ya da dik” uzanmasıyla açıklayamazsın; Karadeniz boyunca dağlar her yerde kıyıya paraleldir.

Ege'de ise dağlar kıyıya dik uzanır. Nemli hava grabenler boyunca iç kesimlere sokulur, bu yüzden kıyı ile iç arasındaki iklim ve bitki örtüsü farkı Karadeniz'deki kadar keskin değildir: Aydın ile Denizli arasındaki fark, Trabzon ile Gümüşhane arasındaki farktan azdır.

Yağış yıldan yıla da oynar. MGM'ye göre 1964'ten bu yana en yağışlı yıl 728,3 mm ile 2009, en kurak yıl ise 414,9 mm ile 2025 oldu; 2025 yağışı normalin %27,6 altında kaldı.

Akılda kalsın: Yağışı dağ getirir, dağın arkası kurak kalır. Denize bakan yüksek yamaç → bol yağış (Rize, Torosların güney yamacı). Dağlarla çevrili çukur → az yağış (Iğdır, Tuz Gölü çevresi).
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı alanlar verilir: “yıllık yağışı en az olan hangisidir?” Doğru cevap çoğu zaman Tuz Gölü çevresi ya da Iğdır'dır.

TuzakDoğu Karadeniz kıyısının hemen güneyine konan numaradır: orası Çoruh–Kelkit oluğu, yani yağış gölgesidir. Bir başka kalıp “hangisi açıklanamaz” sorusudur: Karadeniz içindeki yağış farkları yükselti ve dağların kıyıya uzaklığıyla açıklanır, dağların uzanış doğrultusuyla açıklanamaz.

↕Sıralama yıllık yağış: çoktan aza

  1. Ankara
  2. Rize
  3. Iğdır
  4. Antalya

?Soru çöz

Karadeniz kıyı kuşağında yıllık yağışın Doğu Karadeniz'de Orta Karadeniz'den fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Karadeniz boyunca dağlar her yerde kıyıya paraleldir; uzanış iki kesimde farklı değildir. B dağların kıyıya yakınlığı, C yüksekliğin fazlalığı nemli havayı Doğu Karadeniz'de daha çok yükseltir; D Orta Karadeniz'deki geniş ovalar dağları kıyıdan uzaklaştırır. Üçü de farkı açıklar.
DAĞILIŞ · YAĞIŞ REJİMİ

Yağış rejimi: Türkiye'de yağmur hangi mevsimde, nereye düşer?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'yi etkileyen basınç merkezleri hangileridir, termik mi dinamik mi?Bağlantılı konudan (Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin iklimini dört basınç merkezi etkiler: İzlanda dinamik alçak basıncı (kışın, yağış), Sibirya termik yüksek basıncı (kışın, kuru soğuk), Asor dinamik yüksek basıncı (yazın sıcak ve kurak hava) ve Basra termik alçak basıncı (yazın, bunaltıcı sıcak).

Basınç merkezleri ve hava kütleleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de yağış rejimi bölgelere göre nasıl değişir?

Kısa cevap: Yağış rejimi, yağışın yıl içinde aylara ve mevsimlere dağılışıdır. Türkiye'de en çok yağış Akdeniz, Ege, Marmara ve Güneydoğu Anadolu'da kışın, İç Anadolu'da ilkbaharda, Kars–Ardahan platolarında yazın, Karadeniz kıyısında sonbaharda düşer. Yağışı bütün mevsimlere dengeli dağılan, yani rejimi düzenli olan tek yer Karadeniz kıyısıdır.

Antalya'da ağustosta yağmur ölçeğinin kabı neredeyse boş kalır: ay boyunca ortalama 4,3 mm. Aynı ay Rize'ye 193 mm yağar. İki şehir arasındaki fark yalnız miktarda değil, takvimde de.

Bir yerin yıllık yağışı kadar o yağışın ne zaman düştüğü de önemlidir; tarımı, akarsuları, turizmi takvim belirler. Aşağıdaki değerlerin hepsi MGM'nin il istasyonlarındaki uzun yıllar ölçüm ortalamalarından (Rize 1927–2025, Antalya 1930–2025, Ankara 1927–2025, Kars 1931–2025) mevsim mevsim toplanmıştır.

Dört mevsim, dört adres

  • Kış: Akdeniz, Ege, Marmara, Güneydoğu Anadolu. Antalya'nın yaklaşık 1.030 mm'lik yıllık yağışının 625 mm'si (yaklaşık %60'ı) kışın düşer; haziran–ağustos toplamı ise 20 mm'yi bulmaz. Cepheler kışın geçer, yazın bölgeyi yüksek basınç etkisi altına alır ve kuraklık başlar.
  • İlkbahar: İç Anadolu. Ankara'nın yaklaşık 390 mm'lik yağışının en büyük payı (134 mm) ilkbaharda, en yağışlı ayı mayıstır. Kışın soğuk ve kuru geçen karada ilkbaharda cepheler ve ısınan zeminin kırkikindi sağanakları birleşir. Iğdır'da da en yağışlı mevsim ilkbahardır.
  • Yaz: Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platoları. Kars'ta yaz toplamı (177 mm) ilkbaharı (162 mm) geçer, kış ise yalnız 68 mm'dir. Uzun ve dondurucu kış boyunca hava kuru kalır; yazın ısınan platolarda konveksiyonel yağışlar başlar.
  • Sonbahar: Karadeniz kıyısı. Rize'nin yaklaşık 2.290 mm'lik yağışının 801 mm'si (yaklaşık %35'i) sonbaharda düşer; en yağışlı ayı ekimdir. Yazdan kalan ılık deniz bol buhar verir, kuzeyden gelen serin hava bu nemi yüklenip kıyıdaki dağlara çarpar.

Düzenli ve düzensiz rejim

Yağış yıl boyunca dengeli dağılıyorsa rejim düzenlidir, mevsimler arasında büyük fark varsa düzensizdir. Rize'de en kurak ay bile 96 mm'nin üstündedir; Antalya'da temmuz ve ağustos 5 mm'nin altına iner. Türkiye'de düzenli rejim yalnız Karadeniz kıyısındadır; ülkenin geri kalanında belirgin bir yaz kuraklığı yaşanır. Yaz kuraklığının en hafif olduğu yerler Doğu Karadeniz kıyısı ile yaz yağışı alan Kars–Ardahan platolarıdır.

Bölge sınırı ile iklim sınırı aynı şey değildir. Bayburt Karadeniz Bölgesi'ndedir ama dağların iç tarafında kaldığı için karasal iklimin etkisindedir; “mevsimler arasında belirgin yağış farkı yok, kışlar ılık” diye tarif edilen bir yer Bayburt olamaz.

Akılda kalsın: Mevsimi bulmak için “havayı yükselten güç ne zaman güçlenir?” diye sor. Cephe kışın gelir → kıyılar kışın. Bozkır baharda ısınır → İç Anadolu ilkbaharda. Yüksek plato ancak yazın ısınır → Kars yazın. Deniz sonbaharda hâlâ ılıktır → Karadeniz sonbaharda.
Sınavda

Nasıl sorulurİl çiftleri verilir: “hangisinin yağış rejimi benzerdir?” Mersin ile Gaziantep ikisi de kışın en çok yağış aldığı için benzerdir. Grafik sorularında düzenli rejimi yakalamanın pratik yolu şudur: bütün ayların çubukları belirgin biçimde yüksekse (soru kitaplarının ölçütüyle her ay 50 mm'nin üstündeyse) rejim düzenlidir ve grafik Karadeniz kıyısına aittir.

TuzakAnkara ile Erzurum'u ikisi de konveksiyonel yağış aldığı için benzer rejimli saymak; Ankara'da ilkbahar, Erzurum'da yaz yağışı öndedir.

⇄Bilgi eşleştirme en yağışlı mevsim

▭Boşluk doldurma

Yağışın bütün mevsimlere dengeli dağıldığı yerlerde yağış rejimi olarak adlandırılır. Türkiye'de bu özellik en belirgin biçimde kıyılarında görülür.

düzenlidüzensizKaradenizAkdeniz
TÜRKİYE · KAR

Kar yağışı ve karla örtülü gün sayısı: Kars aylarca beyaz, Antalya neredeyse hiç

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇiy, kırağı, kırç ve sis nasıl oluşur? Yağış şekilleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su buharı soğuk yüzeylerde yoğuşursa sıcaklık 0 °C'nin üstündeyken çiy, altındayken doğrudan buz kristali hâlinde kırağı oluşur. Aşırı soğumuş sis damlacıkları dallara ve tellere çarpıp donarsa kırç oluşur. Yoğuşma yere yakın havada olursa sis, yükseklerde olursa bulut meydana gelir. Buluttan yere düşen yağış şekilleri yağmur, kar ve doludur.

Yoğuşma ürünleri ve yağış şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de karla örtülü gün sayısı nerede en fazladır?

Kısa cevap: Türkiye'de kar yağışı ve karla örtülü gün sayısı (karın yerde kalma süresi) kıyıdan iç kesimlere ve batıdan doğuya gidildikçe artar. Karın yerde en uzun kaldığı yerler Kuzeydoğu Anadolu (Erzurum–Kars–Ardahan) ile yüksek dağlar, en kısa kaldığı yerler Akdeniz ve Ege kıyılarıdır. Bu dağılışta yükselti ve karasallık belirleyicidir.

Ocakta Antalya'da ortalama sıcaklık 10,1 °C'dir, sahilde yürüyüş yapılır. Aynı ay Kars'ta ortalama −10,7 °C'dir ve ova haftalarca beyaz kalır (MGM ölçüm ortalamaları).

Su buharı donma noktasının altındaki havada yoğuşursa yağış kar olarak düşer. Ama iki ayrı soruyu karıştırmamak gerekir: kar yağması ile karın yerde kalması. Karadeniz kıyısına kar yağabilir, ancak ılık deniz havası onu kısa sürede eritir. Karın günlerce, aylarca yerde kalması için sıcaklığın uzun süre 0 °C'nin altında kalması gerekir. Bu yüzden haritada asıl sorulan, karın yerde kaldığı gün sayısı yani karla örtülü gün sayısıdır.

Neden doğuya ve içe doğru artar?

  • Batıdan doğuya: yükselti artar → sıcaklık düşer → kar erimeden kalır. En uzun süre Erzurum–Kars–Ardahan platolarında görülür.
  • Kıyıdan içe: denizin ılıtıcı etkisi biter, karasallık artar → kışlar sertleşir.
  • Aşağıdan yukarıya: aynı bölgede bile yüksek dağlarda kar uzun süre kalır; Toroslar'ın zirvelerinde kar varken eteklerindeki kıyıda muz yetişir.

Bu artışın sebebi yükselti ve denizellik–karasallık olduğu için bu bir göreceli (özel) konum sonucudur. Kuzeyden esen rüzgârların sıcaklığı düşürüp kar getirmesi ise Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki yeriyle, yani mutlak konumla ilgilidir. Rüzgâr ve basınç sistemlerinin kar üzerindeki rolü “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında; MEB'in hatırlattığı bir örnek burada yeter: güneybatıdan esen ılık lodos kışın sıcaklığı artırarak karların erimesini kolaylaştırır.

Kar kalınca hayat nasıl değişir?

  • Kış turizmi: kar örtüsünün uzun sürdüğü Palandöken (Erzurum), Sarıkamış (Kars), Erciyes (Kayseri), Uludağ (Bursa) ve Kartalkaya (Bolu) kayak merkezleridir.
  • Çığ: karın yerde uzun kaldığı, eğimin fazla olduğu dağlık yamaçlarda çığ tehlikesi artar.
  • Ulaşım: yoğun kar dağ geçitlerini kapatır, ulaşımı aksatır.
  • Su: kar, suyu kışın depolayıp ilkbaharda bırakır. Eriyen kar suları akarsuların debisini yükseltir; Doğu Anadolu akarsuları bu yüzden ilkbahar sonu ve yaz başında kabarır.
  • Tarım ve hayvancılık: kar örtüsü toprağı dondan korur, ama uzun kış tarım takvimini kısaltır. Doğu Anadolu'da hayvanlar kışın aylarca ahırda beslenir.
Akılda kalsın: Kar yağması ayrı, kalması ayrı. Yağmasını nem belirler, kalmasını soğuk. Soğuğu da Türkiye'de en çok iki şey getirir: yükselti (doğuya doğru) ve karasallık (içe doğru).
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “aşağıdakilerden hangileri mutlak konumla ilgilidir?” Karla örtülü gün sayısının iç ve doğu kesimlere doğru artması mutlak konumla ilgili değildir; yükselti ve karasallık göreceli konumdur. Kıyılarda sıcaklığın kuzeye doğru düzenli azalması ise enleme, yani mutlak konuma bağlıdır. Haritalı soruda “karın yerde kalma süresi en uzun olan yer” Erzurum–Kars yöresidir.

TuzakKarla örtülü gün sayısının doğuya doğru artmasını enleme bağlamak; bunu yükselti ve karasallık açıklar.

?Soru çöz

Türkiye'de karla örtülü gün sayısının batıdan doğuya doğru genel olarak artmasında aşağıdakilerden hangisi en etkilidir?

✓ C. Türkiye'de batıdan doğuya yükselti artar; sıcaklık düşer ve kar uzun süre erimeden kalır. A enlem kuzey-güney yönünde değişir, batı-doğu farkını açıklamaz. B bakı aynı dağın yamaçları arasındaki farktır. D güneşlenme süresi doğuda azalmaz; kar örtüsünü belirleyen yükseltidir.

▭Boşluk doldurma

Karın yerde uzun süre kaldığı ve eğimin fazla olduğu dağ yamaçlarında tehlikesi artar. İlkbaharda eriyen kar suları akarsuların yükseltir.

çığheyelandebisinituzluluğunu
TÜRKİYE · İKLİM TİPLERİ

Türkiye'nin iklim tipleri: Akdeniz, Karadeniz, karasal ve aradaki geçişler

MEB 9–10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAkdeniz, okyanusal ve karasal iklimin özellikleri nelerdir, dünyada nerelerde görülür?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orta kuşakta (30°–60°) görülen ılıman iklimler MEB'e göre dörttür. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır (maki; kıtaların yaklaşık 30°–40° arasındaki batı kıyıları). Okyanusal iklimde her mevsim yağışlı, yazlar serin, kışlar ılıktır (geniş yapraklı ormanlar; Batı Avrupa). Ilıman karasal (step) iklimde yazlar sıcak, kışlar soğuk, yağış azdır (bozkır; kıta içleri). Sert karasal iklimde kışlar çok uzun ve serttir (tayga; yalnız Kuzey Yarım Küre).

Ilıman iklimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de hangi iklim tipleri görülür, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağındadır; ancak yükseltinin kısa mesafede çok değişmesi, denizellik–karasallık ve dağların uzanışı yüzünden üç büyük iklim tipi görülür: Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim (İç Anadolu tipi ve Doğu Anadolu'da sert karasal). İklimler arasındaki sınırlar keskin değildir; aralarda geçiş iklimleri oluşur.

Trabzon'dan Zigana Geçidi'ni aşıp Gümüşhane'ye inen yol kısa bir yolculuktur, ama bir iklimden ötekine geçer: kıyıdaki fındık bahçeleri ve sık ormanlar geçidin ardında yerini daha kuru, daha seyrek bitkili yamaçlara bırakır.

MEB'in özetiyle: Türkiye, mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağı içinde yer alır. Buna rağmen kısa mesafelerde yükseltinin çok değişmesi, denizellik–karasallık ve dağların uzanış doğrultusu çeşitli iklim türleri ve aralarında geçiş bölgeleri doğurmuştur. Sınıflandırmada kesin sınır çizmek mümkün değildir; geçiş derecelidir. Etkili olan üç büyük iklim türü Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimdir.

Akdeniz iklimi: haritaya enlemin çizdiği iklim

Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; en çok yağış kışın düşer, kar ve don nadirdir. Antalya'da ocak ortalaması 10,1 °C'dir, yıllık yağışın yaklaşık %60'ı kışın düşer. Akdeniz ve Ege kıyılarında, Güney Marmara'da görülür ve Güneydoğu Anadolu'da Gaziantep çevresine kadar sokulur. Doğal bitki örtüsü makidir: kızılçam ormanları tahrip edilince yerini bu kuraklığa dayanıklı, her dem yeşil çalılar alır. Türkiye'nin mutlak konumuna bağlı tek iklim tipi budur; ötekileri göreceli konumun ürünüdür. Akdeniz'e yakın olsa bile karasallığın arttığı yerlerde, örneğin Karaman'da, Akdeniz iklimi görülmez.

Karadeniz iklimi: dağların hapsettiği nem

Her mevsim yağışlıdır; en çok yağış sonbaharda düşer, rejimi Türkiye'de düzenli olan tek iklimdir. Kışlar ılık (Rize'de ocak 6,9 °C), yazlar serindir; yıllık sıcaklık farkı Türkiye'de en az olan iklimdir (Rize'de en sıcak ve en soğuk ay arasındaki fark 16,5 °C). Kıyıya paralel dağlar nemi kıyıda tuttuğu için yalnız dar bir kıyı şeridinde görülür; bu yüzden göreceli konum (nemlilik) sonucudur. Doğal bitki örtüsü geniş ve iğne yapraklı ormanlardır; orman tahrip edilen kıyı kesimlerinde psödomaki gelişir.

Karasal iklim: iki yüzü olan iç kesim

İç Anadolu tipi (ılıman karasal, step): yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; yıllık yağış azdır ve en çok ilkbaharda düşer. Ankara'da ocak ortalaması 0,4 °C, yıllık yağış yaklaşık 390 mm'dir. Doğal bitki örtüsü bozkırdır: ilkbahar yağışlarıyla yeşerir, yaz kuraklığında sararır. Adı İç Anadolu'dan gelse de bu tip yalnız orada görülmez: MEB'in iklim haritasında karasal iklim alanı İç Anadolu'nun yanında Doğu Anadolu'nun büyük bölümünü ve Güneydoğu Anadolu'nun doğusunu da kaplar. Kuzeydoğu Anadolu ile Hakkâri çevresi ise aynı haritada karasal ile sert karasal arasındaki geçiş kuşağı olarak gösterilir.

Doğu Anadolu tipi (sert karasal): Erzurum–Kars yöresinin yüksek platolarında kışlar çok uzun, sert ve dondurucu, yazlar serin ve görece yağışlıdır. Kars'ta ocak ortalaması −10,7 °C, ağustos 17,9 °C'dir; yıllık sıcaklık farkı 28,6 °C'ye ulaşır. Yaz yağışlarıyla yeşil kalan alpin çayırlar büyükbaş hayvancılığın temelidir. Soru kitapları bu iki tipi “İç Anadolu tipi karasal” ve “Doğu Anadolu tipi karasal” diye de adlandırır.

Geçiş iklimleri

MEB'in iklim haritası dört geçiş tipi gösterir: Akdeniz–karasal, karasal–Karadeniz, Akdeniz–Karadeniz ve karasal–sert karasal. MEB'in örneğinde Anadolu'nun batısındaki Uşak, Afyon ve Kütahya'da Akdeniz ikliminin özellikleri hissedilirken yükselti ve karasallıkla karasal özellikler de ortaya çıkar. Gümüşhane'nin iklimi MEB'e göre Doğu Anadolu'nun sert karasal iklimi ile nemli Karadeniz iklimi arasında geçiş özelliğindedir. Marmara ise kuzeyden Karadeniz, güneyden Akdeniz ikliminin etkisini alan bir geçiş alanıdır.

Mikroklima: haritaya sığmayan küçük iklimler

Bulunduğu bölgenin ortalama iklim koşullarından yer şekli, toprak ya da insan etkisiyle sapan küçük bir alanın kendine özgü iklimine mikroklima denir. Sınavın sevdiği örnekler: Karadeniz iklimindeki Çoruh Vadisi'nde (Artvin) zeytin, Rize çevresinde turunçgil, karasal iklimdeki Iğdır Ovası'nda pamuk, Akdeniz kıyısında muz yetişmesi.

Akılda kalsın: Akdeniz iklimini haritaya enlem çizdi, ötekilerini dağlar çizdi. Dört ana tip, dört imza: Akdeniz = kış yağışı + maki, Karadeniz = her mevsim yağış + orman, İç Anadolu = ilkbahar yağışı + bozkır, Doğu Anadolu = yaz yağışı + alpin çayır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi ilde Akdeniz iklimi görülmez?” sorusu sık gelir. İkinci kalıp: “Akdeniz ve Karadeniz iklimlerinin ortak özelliği hangisi değildir?” Kıyıda dar şerit olmaları, kışlarının 0 °C'nin üstünde geçmesi ve yağışlarının Türkiye ortalamasının üstünde olması ortaktır; ikisinin de göreceli konumdan kaynaklandığı ifadesi yanlıştır, çünkü Akdeniz iklimi mutlak konumun sonucudur.

TuzakGaziantep'i Güneydoğu'da olduğu için karasal saymak (Akdeniz ikliminin etkisindedir) ve Karaman'ı Akdeniz Bölgesi'nde olduğu için Akdeniz iklimli saymak (karasaldır).

⇄Bilgi eşleştirme iklim ve imzası

?Soru çöz

Aşağıdaki illerin hangisinin merkezinde Akdeniz iklimi görülmez?

✓ D. Karaman Akdeniz Bölgesi'nde olsa da Torosların gerisinde, iç kesimde karasal iklimdedir. A Gaziantep Akdeniz ikliminin sokulduğu sınırdadır. B Hatay ve C İzmir kıyıda, deniz etkisinde Akdeniz iklimine sahiptir.

?Türkiye ile dünyayı karşılaştır

Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Antalya'nın iklimi, dünyadaki aşağıdaki yerlerden hangisinin iklimine benzer?

✓ B. Yaz kuraklığı ve kış yağışı Akdeniz ikliminin imzasıdır; Akdeniz iklimi kıtaların 30°–40° enlemlerindeki batı kıyılarında, Kaliforniya ve Orta Şili gibi yerlerde de görülür. A okyanusal iklimdir (her mevsim yağışlı); C sert karasaldır; D musondur ve yağışı yazın düşer, yani Akdeniz'in tam tersidir.
BECERİ · İKLİM GRAFİĞİ

İklim grafiği nasıl okunur? Dört şehir, dört imza

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİklim grafiğinden iklim tipi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İklim grafiğinde sütunlar aylık yağışı, çizgi aylık ortalama sıcaklığı gösterir. İklim tipini bulmak için sırayla bakılır: 1) en sıcak aylar (yarım küre), 2) sıcaklık eşikleri (0 °C ve 10 °C, yıl boyu sıcaklık), 3) yıllık yağış miktarı, 4) yağışın düştüğü mevsim, 5) yıllık sıcaklık farkı. Kışı yağışlı, yazı kurak, kışı ılık grafik Akdeniz; her ayı sıcak ve yağışlı grafik Ekvatoral; yağışı neredeyse olmayan grafik çöl iklimidir.

İklim grafiğinden iklim bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İklim grafiği nasıl yorumlanır?

Kısa cevap: İklim grafiğinde çubuklar aylık yağışı, çizgi aylık ortalama sıcaklığı gösterir. Önce en yağışlı mevsime (yağış rejimi), sonra kış sıcaklığının 0 °C'nin altına inip inmediğine, yaz kuraklığına ve yıllık sıcaklık farkına bakılır. Kışı ılık ve yağışlı, yazı kurak grafik Akdeniz; her ayı yağışlı grafik Karadeniz; kışı 0 °C dolayında ve ilkbaharı yağışlı grafik İç Anadolu; kışı çok soğuk ve yazı yağışlı grafik sert karasal iklimdir.

MEB ders kitabı iklim grafiğini Girne'nin grafiğiyle öğretir: çubuklar yağışı, çizgi sıcaklığı gösterir ve bir bakışta bir şehrin bütün yılı okunur.

Grafik sorusu aslında bir dedektiflik sorusudur. Şehrin adı yazmaz; sen ipuçlarından adresi bulursun. MEB'in bilgi kutusundaki okuma sırası dört başlıktır: yağış miktarı, yağışın dağılımı, sıcaklık ortalaması, sıcaklığın değişimi. Bunu sınava uygun dört soruya çevirelim:

  • En uzun çubuklar hangi mevsimde? Yağış rejimi iklim tipini büyük ölçüde söyler.
  • Kış ayları 0 °C'nin altına iniyor mu? İniyorsa kıyı değil iç kesimdir; çok aşağıdaysa (−10 °C dolayı) Doğu Anadolu'dur.
  • Yaz çubukları neredeyse yok mu? Varsa yaz kuraklığı ve düzensiz rejim vardır.
  • En sıcak ay ile en soğuk ay arası ne kadar? Fark küçükse denizellik, büyükse karasallık.
Her şehirde üst panel aylık yağışı (en yağışlı ay koyu), alt panel aylık ortalama sıcaklığı gösterir; dört şehirde de ölçekler aynıdır, böylece doğrudan karşılaştırılabilir. Sınavda genellikle ikisi tek çerçevede, sol eksen yağış ve sağ eksen sıcaklık olarak verilir; okuma mantığı değişmez.Görsel: Sınav Defteri · Veri: MGM il ölçüm ortalamaları

Grafikleri konuşturalım

Rize: bütün çubuklar yüksek, en kısa olanı bile 96 mm; en uzunu ekimde. Sıcaklık hiç 0 °C'ye yaklaşmıyor, yıllık fark yalnız 16,5 °C. Her mevsim yağışlı, sonbahar zirveli, düzenli rejim: Karadeniz iklimi.

Antalya: kış çubukları çok uzun (aralık 250,9 mm), haziran–eylül çubukları neredeyse görünmüyor. Ocak 10,1 °C. Ilık ve yağışlı kış, sıcak ve kurak yaz: Akdeniz iklimi.

Ankara: çubuklar kısa, yıllık toplam 400 mm'yi bulmuyor; en uzunu mayısta. Ocak 0,4 °C, temmuz–ağustos 23 °C'nin üstünde. İlkbahar zirveli az yağış, soğuk kış: İç Anadolu tipi karasal iklim.

Kars: kış çubukları en kısa, mayıs–temmuz dönemi en yağışlı. Sıcaklık çizgisi dört ay boyunca 0 °C'nin altında, ocakta −10,7 °C; yıllık fark 28,6 °C. Uzun ve sert kış, yaz yağışı: sert karasal iklim.

Akılda kalsın: Grafikte iki çizgiye bak: 0 °C çizgisi kıyıyı içten ayırır, en uzun çubuk mevsimi söyler. Kıyı + kış zirvesi = Akdeniz · kıyı + her ay yağış = Karadeniz · 0 °C altı + ilkbahar = İç Anadolu · çok soğuk + yaz = Doğu Anadolu.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp var. Birincisi “grafik hangi merkeze aittir?”: haritada numaralı yerlerden biri seçilir. İkincisi “yalnızca grafikteki bilgilerden aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?”: grafikten yağış rejimi, sıcaklık farkı, kar ve don olasılığı, Kuzey Yarım Küre'de olduğu (en sıcak ay temmuz–ağustos) çıkarılır; toprak türü, bitki türünün adı ya da nüfus çıkarılamaz.

TuzakKışın en çok yağış alan her grafik Akdeniz iklimi değildir; kış sıcaklığı 0 °C'ye yaklaşıyorsa Akdeniz ikliminin karasallaşmış bir kenarına bakıyorsundur.

↕Sıralama yıllık sıcaklık farkı: azdan çoğa

  1. Kars
  2. Antalya
  3. Rize
  4. Ankara

?Soru çöz

Bir merkezin iklim grafiğinde ocak ortalaması 0 °C dolayında, temmuz ortalaması 23 °C dolayındadır; en çok yağış mayısta, en az ağustosta düşmekte, yıllık yağış 400 mm'yi bulmamaktadır. Bu grafik aşağıdakilerden hangisine ait olabilir?

✓ A. 0 °C dolayında kış, ilkbahar zirveli ve 400 mm'yi bulmayan yağış İç Anadolu karasal ikliminin, yani Ankara'nın imzasıdır. B Rize her ay bol yağış alır; en kurak ayı bile 96 mm'nin üstündedir. C Antalya'da kış ılık, yağış kışındır. D Kars'ta kış çok daha soğuktur, yağış yazın en fazladır.
İLİŞKİ · DOĞA ↔ İNSAN

İklimin tarım, yerleşme ve ekonomiye etkileri: çay neden Rize'de?

MEB 10–11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya iklim tipleri nelerdir? Ekvatoral, savan, muson ve çöl ikliminin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre dünya iklimleri sıcaklığa göre üç gruba ayrılır: sıcak iklimler (Ekvatoral, Savan, Muson, Çöl), ılıman iklimler (Akdeniz, Okyanusal, Ilıman karasal (step), Sert karasal) ve soğuk iklimler (Tundra, Kutup, Yüksek dağ). Sıcak iklimler tropikal kuşakta görülür; sıcaklık yıl boyunca az değişir, mevsimler kurak ve yağışlı dönem olarak belirginleşir. Ekvatoral iklimde her ay, savan ve musonda yazın yağış düşer; çölde yağış çok azdır.

Sıcak iklimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İklim Türkiye'de tarımı ve yerleşmeyi nasıl etkiler?

Kısa cevap: İklim, Türkiye'de hangi ürünün nerede yetiştiğini (Karadeniz'de çay ve fındık, Akdeniz ve Ege'de zeytin ve turunçgil, İç Anadolu'da tahıl, Doğu Anadolu'da çayıra dayalı hayvancılık), yerleşmelerin nerede yoğunlaştığını (sıcaklığı elverişli ve yağışı yeterli kıyılar) ve turizmden afetlere kadar pek çok ekonomik faaliyeti belirler.

Rize'nin yamaçlarındaki çay bahçeleri bir iklim haritası gibi okunabilir: çay ancak yıl boyu yağış alan, kışı ılık geçen bir yerde yaşar.

Bu sayfada iklimi parça parça kurduk: nem, yağış türü, miktar, rejim, kar, iklim tipi. Şimdi coğrafyanın asıl sorusuna geliyoruz: bunun insana etkisi ne? Cevabın üç alanı var: tarım, yerleşme ve ekonomi.

Tarım: her ürünün bir iklim adresi var

  • Çay: tropikal kökenlidir, yıl boyu yağışlı ve ılıman koşullarda yetişir. Türkiye'de 1940'tan sonra yaygınlaşmıştır; toplandıktan sonra kısa sürede işlenmesi gerektiği için fabrikalar üretim alanlarının çevresindedir (MEB 11). Düzenli yağış rejiminin ürünüdür.
  • Fındık: sürekli yağışlı, ılıman iklim bölgelerinde yetişir; ana vatanı Türkiye'dir.
  • Zeytin: yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı yerlerin bitkisidir. −7 °C'nin altındaki sıcaklıklardan ciddi zarar görür, 35–40 °C'ye kadar dayanır; ortalama 500–600 mm yağış alan alanlarda yetişir (MEB 11). Akdeniz ikliminin en iyi göstergesidir.
  • Turunçgiller: sıcak iklim ürünüdür, düşük sıcaklıktan olumsuz etkilenir; yazları kurak geçen alanlarda sulamayla yetiştirilir.
  • Tahıllar: buğday ve arpa yarı kurak İç Anadolu'nun ürünleridir; arpa soğuğa ve kuraklığa dayanıklılığıyla öne çıkar.
  • Hayvancılık: Erzurum–Kars yöresinde yaz yağışlarının beslediği gür çayırlar büyükbaş hayvancılığın, İç Anadolu bozkırları küçükbaş hayvancılığın temelidir.

Yaz kuraklığı tarımın görünmeyen maliyetidir: Akdeniz ve Ege'de, İç Anadolu'da ve Güneydoğu'da yazlık ürünler sulama olmadan yetişmez. Aynı kuraklık Akdeniz iklim bölgesinde yaz aylarında orman yangını riskini artırır.

Yerleşme: kıyıda yoğun, yamaçta dağınık

MEB'e göre Türkiye'de yerleşmeler sıcaklık koşullarının elverişli olmadığı ve yağışın yetersiz kaldığı alanlarda seyrek, sıcaklığın elverişli ve yağışın yeterli olduğu kıyı kesimlerinde yoğundur. Doğu Karadeniz'de yerleşmeler eğimli yamaçlara dağınık biçimde kurulmuştur; engebeli arazinin yanında suyun her yerde bulunabilmesi de evin tarlasının başında kurulmasını kolaylaştırır. Soğuk iklim bölgelerinde evler güneşten en çok yararlanmak için güneye yönlendirilir, ısı kaybını azaltmak için duvarlar kalın yapılır (MEB 11). Bol yağışlı Karadeniz'de çatılar suyu çabuk atmak için eğimlidir; yazın serinlemek ve hayvanları otlatmak için yaylalara çıkılır (Rize'de Pokut ve Elevit yaylaları gibi).

Ekonomi ve afetler

Yaz kuraklığı ve güneşli günler Akdeniz ve Ege kıyılarında deniz turizmi sezonunu uzatır; karın yerde uzun kalması kış turizmini doğurur. Karadeniz'de bol yağış ve dik yamaçlar heyelan riskini, sağanaklar sel ve taşkını artırır; çok yağış akarsuların debisini de yükseltir. Yağışın yıldan yıla dalgalanması tarımı doğrudan vurur: MGM'ye göre 2025, 1964'ten bu yana en kurak yıl oldu. MEB 11'in uyarısıyla iklim değişikliğinin getirdiği düzensiz yağışlar üretimin sürekliliğini tehdit ediyor. Afetlerin ayrıntısı “Türkiye'de çevre ve doğal afetler”, bitki örtüsünün ayrıntısı “Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü” sayfasında.

Akılda kalsın: Ürünü iklime bağlarken tek soruyu sor: kışı mı sınırlıyor, yazı mı? Zeytin ve turunçgili kış soğuğu sınırlar (bu yüzden kıyıdadır); çayı ve fındığı yaz kuraklığı sınırlar (bu yüzden Karadeniz'dedir).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi … ile açıklanamaz?” kalıbı çok sık gelir. Doğu Karadeniz'de çay ve fındık tarımı, topraklardaki yıkanma, heyelan ve yüksek akarsu debisi yağışla açıklanır. Benzer biçimde bir şehrin akarsu kıyısında kurulması iklimle değil su kaynağıyla açıklanır.

TuzakUlaşım maliyetinin yüksekliğini yağışa bağlamak; onu engebeli yer şekilleri açıklar.

⇄Bilgi eşleştirme ürün ve iklim koşulu

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi iklimin yerleşme üzerindeki etkisine örnek değildir?

✓ B. Akarsu kıyısında kurulmak su kaynağıyla ilgilidir, iklimle değil. A kalın duvar Erzurum'un sert kışına, C eğimli çatı Karadeniz'in bol yağışına, D yayla göçü yaz sıcağına verilen cevaplardır; üçü de iklimin yerleşmeye etkisidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritasında Akdeniz kıyılarının, yaklaşık aynı enlemdeki Güneydoğu Anadolu'dan daha sıcak görünmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kışın denizin ılımanlaştırıcı etkisi Akdeniz kıyısını sıcak tutar. A harita indirgenmiş olduğu için yükselti farkı ortadan kalkmıştır. B enlem aynı olduğu için geliş açısı fark yaratmaz. D Basra Alçak Basıncı yazın etkilidir, ocak haritasını açıklamaz.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Ocak ve Temmuz izotermleri

?Soru 2

Aşağıdaki ova–oluşum eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ergene Ovası, Ergene Irmağı'nın taşkınlarıyla oluşmuş bir taban seviyesi (taşkın) ovasıdır; akarsu ağzında oluşan delta değildir. A doğrudur: Çukurova Seyhan ve Ceyhan'ın deltasıdır. C doğrudur: Bursa Ovası Uludağ eteğindedir. D doğrudur: Antalya Ovası kıyı düzlüğüdür.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Delta ve birikim ovaları

?Soru 3

Fön rüzgârının etkili olduğu bir yamaçta aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

✓ C. Yamaç yağışı dağın rüzgâr alan yüzünde düşer; fönün indiği rüzgâr altı yamaca ısınmış kuru hava ulaşır. A sıcak fön karları hızla eritir, D bu erime sel ve taşkın doğurur, B kuru ve sıcak hava orman yangını riskini artırır; üçü de fönün beklenen sonuçlarıdır.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Fön (föhn) etkisi

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla ve arazisinin engebeli olmasının sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Gölgenin öğle vakti hep kuzeye düşmesi, Türkiye'nin Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmasının (matematik konum) sonucudur; yükseltiyle ilgisi yoktur. B yüksek eğim akarsulara enerji potansiyeli, C engebe yol yapımına maliyet, D yükselti farkı kısa mesafede iklim değişimi getirir; üçü de engebenin sonucudur.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Ortalama yükselti ve engebe

?Soru 5

Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda karstlaşma etkili olmamıştır?

✓ C. Peribacaları volkanik tüf üzerinde sel sularının aşındırmasıyla oluşur; kalkerin çözünmesiyle ilgisi yoktur. A Pamukkale travertenleri çözünmüş kirecin çökelmesiyle, B Damlataş Mağarası ve D Elmalı Polyesi kalkerin çözünmesiyle oluşmuştur; üçü de karstik şekildir.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Karstik şekiller: Pamukkale, obruklar

?Soru 6

Ege Bölgesi'nde Akdeniz ikliminin ve bitki örtüsünün iç kesimlere doğru sokulabilmesi en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Kıyıya dik uzanan graben ovaları deniz etkisini iç kesimlere taşıyan koridorlardır. A oluşum türü uzanışı belirlemez: Menteşe de kırık dağıdır ama kıyıya paraleldir. B sıcak su kaynakları faylarla ilgilidir, iklimi taşımaz. D yükseltinin fazla olması deniz etkisini artırmaz, engeller.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Dağların uzanışı

?Soru 7

Kalkerli arazide oluşan erime çukurlarının küçükten büyüğe doğru sıralanışı hangisidir?

✓ D. En küçük erime çukuru dolindir; dolinler birleşince uvala, uvalalar birleşip genişleyince polye oluşur. Teke ve Taşeli'deki polye ovaları (Elmalı, Muğla, Acıpayam) bu son halkadır. C sırayı tersten verir; A ve B birleşme zincirini bozar.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Karstik şekiller: Pamukkale, obruklar

?Soru 8

Meltem rüzgârlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Meltemler kısa süreli ve dar alanlı rüzgârlardır; iklimi değiştirmez, kalıcı yağış bırakmaz. Bu ifade yanlıştır. B doğrudur: gündüz denizden karaya, gece karadan denize eser. C doğrudur: kara ve denizin farklı ısınmasından doğar. D doğrudur: uzun kıyılar ve engebe meltemi çoğaltır.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Meltemler, imbat ve etezyen

?Soru 9

Türkiye'de kuzey yönlü rüzgârların (poyraz, karayel) genellikle sıcaklığı düşürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Rüzgâr geldiği yerin sıcaklığını taşır: Kuzey Yarım Küre'de kuzeyden esenler kutup yönünden geldiği için soğutur, güneyden esenler (lodos, samyeli) ısıtır. B dağların yağışa etkisini, D denizelliği anlatır; ikisi de rüzgârın soğukluğunu açıklamaz. A ise sıcaklıkla ilgisizdir.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Yerel rüzgârlar

?Soru 10

I. Toroslar'ın kıvrılarak yükselmesi
II. Anadolu'nun tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi
III. Ege'de dağ ve ovaların kırılmayla sıralanması
Bu olaylar hangi iç kuvvetlerle doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Kıvrılarak dağ oluşumu orojenezdir; tabakalar bozulmadan geniş alanın yükselmesi epirojenezdir; kırılıp blokların yükselip çökmesi faylanmadır. B orojenez ile epirojenezi yer değiştirir; A ve D faylanmayı kıvrılma ya da toptan yükselmeyle karıştırır.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · İç kuvvetler ve levhalar
25
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'de iklim konusundan 25 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →