Türkiye'de ticaret ve turizm: limanlardan kültür rotalarına

İç ve dış ticaretin coğrafyasını, ticaret ortaklarını ve serbest bölgeleri, turizmi besleyen doğal ve beşerî faktörleri, turizm türlerini ve UNESCO alanlarını TÜİK ve Bakanlık verileriyle adım adım anlatıyoruz.

8 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
39 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · TİCARET

Ticaret ve iç ticaret: Rize'nin çayı neden İstanbul'da satılır?

MEB 9–10 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de sanayi en çok nerede yoğunlaşmıştır, Marmara'da sanayi neden gelişmiştir, OSB nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de sanayi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de sanayi bölgelere eşit dağılmamış, en çok Marmara'da, özellikle İzmit Körfezi çevresinde yoğunlaşmıştır. Bunun nedenleri gelişmiş kara-deniz-demir yolu ulaşımı ve limanlar, büyük tüketici nüfus, sermaye birikimi, nitelikli iş gücü ve Avrupa pazarına yakınlıktır. Sanayi tesislerinin altyapısı hazır, planlı alanlarda toplandığı yerlere organize sanayi bölgesi (OSB) denir; Türkiye'nin ilk OSB'si Bursa'da kurulmuştur.

Sanayi bölgeleri ve OSB'ler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ticaret nedir, Türkiye'de iç ticaretin gelişmesini sağlayan etkenler nelerdir?

Kısa cevap: Ticaret, ürünlerin ekonomik kazanç elde etmek amacıyla alınıp satılmasıdır ve üçüncül (hizmet) sektörde yer alır. Ülke sınırları içindeki alışverişe iç ticaret, ülkeler arasındakine dış ticaret denir. Türkiye'de iç ticareti; bölgeler arasında tarım ve sanayi ürünlerinin farklı olması, nüfusun dengesiz dağılması, kentleşme, alım gücünün artması ve ulaşımın gelişmesi canlandırır.

Bir Ankara marketinin rafında yan yana duran ürünlere bakın: Rize'den çay, Ordu'dan fındık, Konya'dan makarna, Antalya'dan domates, Bursa'dan havlu. Rafın kendisi bir iç ticaret haritasıdır.

MEB'e göre ticaret, ürünlerin ekonomik kazanç elde etmek amacıyla alınıp satılması sürecini kapsayan faaliyetlerdir ve eğitim, sağlık, ulaşım ve turizmle birlikte üçüncül sektörde, yani hizmet sektöründe yer alır. Ticaret alışveriş merkezlerinde, semt pazarlarında, küçük dükkânlarda yapılır; genel ağın yaygınlaşmasıyla e-ticaret de günlük hayatın parçası olmuştur. Ticaretin yapıldığı alana göre iki türü vardır: ülke sınırları içinde bölgeler, iller ve yöreler arasında yapılan iç ticaret ve ülkeler arasında yapılan dış ticaret.

İç ticaret neden canlı?

Ticaretin ön şartı bir yerde fazla olanın başka yerde eksik olmasıdır. Türkiye bu farkı doğal olarak üretir. Hatırlarsan tarım sayfasında iklim çeşitliliğinin ürün çeşitliliği getirdiğini görmüştük: çay ve fındık yalnız Karadeniz'de, turunçgil ve muz kıyıda, buğday iç kesimde yetişir. Her bölge ürettiğinin fazlasını satar, üretemediğini başka bölgeden alır. Farklı iklim bölgeleri arasında tarım ürünü ticareti bu yüzden canlıdır; Rize ile Antalya arasında ürün akışı beklenirken iklimi benzer iki komşu il arasında aynı ürünün ticareti sınırlı kalır.

Sanayi de aynı mantıkla çalışır. Sanayi tesisleri ve yer altı kaynakları ülkeye eşit dağılmamıştır: otomotiv Bursa ve Kocaeli'de, demir-çelik Karabük ve Ereğli'de toplanır, ürünleri ise bütün ülkeye satılır. Talep tarafında nüfus belirleyicidir: nüfusu ve geliri yüksek kentler en büyük pazardır. Bu yüzden iç ticaretin en canlı olduğu il İstanbul'dur; nüfusu az olan Bayburt gibi bir ilde ise iç ticaret hacmi küçüktür. Kentleşme, tüketim alışkanlıklarının değişmesi, alım gücünün artması, reklam ve tanıtım ile ulaşım ağının gelişmesi de ticareti büyüten etkenlerdir. Bu yüzden iç ticaret büyük şehirlerde, sanayi kentlerinde, fuar alanlarında, turizm merkezlerinde ve ulaşım kavşaklarında yoğunlaşır: İstanbul'un ardından İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep, Kayseri ve Samsun gibi çevrelerinin ticaret merkezi olan kentler öne çıkar.

Ticaretin coğrafyası: yollar ve kentler

Ticaret tarih boyunca yolların kavşağında büyümüştür. MEB, Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ticaretinin ülkeler arasında siyasi ve kültürel etkileşimi artırdığını hatırlatır; Anadolu bu yolların üzerinde olduğu için Selçuklu döneminde kervansaraylarla donatılmıştı. Bugün de MEB'e göre kıtalar arası ticaret yollarının kesişim noktasında olmak Türkiye'ye büyük bir ekonomik avantaj sağlar ve İstanbul dünya çapında önemli bir finans ve ticaret merkezi olarak öne çıkar. MEB, ticaret fonksiyonu ön planda olan yerleşmelere New York, Hong Kong, Marsilya, Hamburg ile birlikte İstanbul'da Ataşehir'i ve Bursa'da mobilyacılığıyla tanınan İnegöl'ü örnek verir.

Akılda kalsın: İç ticaretin formülü: farklı üretim + kalabalık pazar + yol. Farklı iklim farklı ürün demektir (Rize çayı ↔ Antalya sebzesi); kalabalık ve zengin nüfus büyük pazar demektir (İstanbul); yol ise ikisini buluşturur. Kırsal nüfusun dağılışı, kıta sahanlığı ya da yüz ölçümü bu formülde yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de iç ticaretin gelişmesinde hangisinin etkisi yoktur?” kalıbında doğru şıklar (ürün farklılığı, nüfusun dengesiz dağılışı, kentleşme, ulaşım, alım gücü) arasına ilgisiz bir doğal özellik ya da “il sayısının artması” gibi bir şık konur. İkinci kalıp il çiftidir: “Hangi iki il arasında tarım ürünü ticareti beklenmez?” Doğru cevap iklimi ve ürünü birbirine benzeyen iki ildir.

TuzakTuzak şık “İstanbul'dan Mersin'e petrol” gibi, gönderen ilin o ürünü üretmediği eşleştirmedir.

⇄Bilgi eşleştirme ticaret türü ve örnek

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de iç ticaretin gelişmesini sağlayan etkenlerden biri değildir?

✓ A. İç ticaret üretim farkı, pazar (nüfus ve kentleşme) ve ulaşımla gelişir. Kıta sahanlığı balıkçılık ve kıyı yapısıyla ilgilidir; ülke içindeki alışverişi doğrudan etkilemez.
TÜRKİYE · DIŞ TİCARET

Türkiye'nin dış ticareti: ihracat, ithalat ve dış ticaret açığı

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUlaşımın bölgesel kalkınmaya etkisi nedir, Türkiye neden bir ulaşım koridorudur?Bağlantılı konudan (Türkiye'de ulaşım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ulaşım sanayinin, ticaretin ve turizmin altyapısıdır: taşıma maliyetini ve süresini düşürür, pazarları ve yerleşmelerin etki alanını genişletir. Bu yüzden ulaşım ağının sık olduğu Marmara gibi alanlarda sanayi ve nüfus yoğunlaşır, sapa kalan yerler geri kalır. Türkiye, Asya ile Avrupa arasında kara, demir, deniz ve hava yolunun ve enerji boru hatlarının kesiştiği bir koridordur; Çin'den Hazar ve Kafkasya üzerinden Avrupa'ya uzanan Orta Koridor, Bakü–Tiflis–Kars demir yolu ve Marmaray ile Türkiye'den geçer.

Ulaşım, kalkınma, Orta Koridor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin dış ticaretinin özellikleri nelerdir, 2025'te ihracat ve ithalat ne kadardı?

Kısa cevap: TÜİK verilerine göre Türkiye 2025'te 273,4 milyar dolar ihracat, 365,4 milyar dolar ithalat yaptı; dış ticaret açığı 92,0 milyar dolar, ihracatın ithalatı karşılama oranı %74,8 oldu. İhracatın %94,3'ü imalat sanayi ürünüdür ve otomotiv ilk sıradaki sektördür. İthalatın %68,4'ü ara malıdır; enerjide (petrol ve doğal gaz) dışa bağımlılık açığın başlıca nedenidir.

Kocaeli'de bir fabrikadan çıkan otomobil Derince Limanı'ndan gemiye yüklenip Avrupa'ya giderken aynı limana Rusya'dan bir tanker yanaşır. Biri ülkeye döviz getirir, öteki döviz götürür; dış ticaretin bütün hikâyesi bu iki geminin dengesidir.

Dört kavram, bir denge

Başka ülkelere mal satmaya ihracat (dış satım), başka ülkelerden mal almaya ithalat (dış alım) denir. İkisinin toplamı dış ticaret hacmidir. İhracattan elde edilen gelir ile ithalata ödenen gider arasındaki fark dış ticaret dengesidir: ihracat ithalattan büyükse dış ticaret fazlası, küçükse dış ticaret açığı oluşur. İhracatın ithalata bölünüp yüzle çarpılmasıyla bulunan değere ihracatın ithalatı karşılama oranı denir; %100'ün altındaki her değer açık demektir.

Tarımdan fabrikaya: dış ticaretin dönüşümü

MEB bu dönüşümün ana duraklarını verir. Cumhuriyet'in ilk yıllarında ekonomi İzmir İktisat Kongresi'yle liberal bir modelle şekillendi; 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve İkinci Dünya Savaşı devletçi politikaları getirdi, savaştan sonra yeniden liberal politikalara dönüldü. Asıl kırılma 1980'li yıllardır: Türkiye bu dönemden itibaren ihracat odaklı bir ekonomi modeline geçti. O tarihe kadar ihracatın ağırlığını tarım ürünleri (fındık, tütün, pamuk, kuru üzüm) oluştururken ihracat odaklı modelle birlikte sanayi ürünleri öne geçti. Bugün TÜİK'in 2025 verilerine göre ihracatın %94,3'ü imalat sanayi ürünü, yalnız %3,5'i tarım, ormancılık ve balıkçılık, %1,6'sı madencilik ürünüdür.

Üstte 2025 ihracatı ile ithalatı ve aradaki açık; altta ithalatın mal gruplarına göre dağılımı.Görsel: Sınav Defteri

Ne satıyoruz, ne alıyoruz?

Satılan malların başında sanayi ürünleri gelir. Ticaret Bakanlığı'na göre otomotiv Türkiye ihracatının lider sektörüdür ve 2025'te 41,5 milyar dolarla tarihinin en yüksek ihracatını yapmıştır; bu ihracatın %70'ten fazlası Avrupa pazarına gider. Hazır giyim ve tekstil, makine, demir-çelik, elektrikli cihazlar ve kimya ürünleri öteki büyük kalemlerdir. Tarım ürünlerinin payı küçülmüş olsa da fındık, kuru incir, kuru kayısı ve kuru üzüm gibi Türkiye'nin dünyada öne çıktığı ürünler ihracatta hâlâ yer tutar; madencilikte ise mermer ve doğal taşlar ile bor öne çıkar (madenler sayfasında).

Alınan mallar ise üretimin girdileridir. TÜİK'e göre 2025 ithalatının %68,4'ü ara malı, %15,0'ı yatırım (sermaye) malı, %16,2'si tüketim malıdır. Ara malının içinde en ağır kalem enerjidir: Türkiye petrol ve doğal gazının büyük kısmını dışarıdan alır. Listenin geri kalanında makine ve elektronik eşya, ilaç, kâğıt, savunma araçları ve otomobil gibi teknoloji yoğun ürünler ile fosfat gibi ham maddeler bulunur. Bir kalem de doğrudan iklimin sonucudur: kahve, kakao ve kauçuk gibi tropikal ürünler Türkiye'nin ikliminde yetişmediği için tamamen ithal edilir; pirinç ve muz gibi üretimi ihtiyacı karşılamayan ürünlerde de ithalat yapılır. Etkisi Ticaret Bakanlığı'nın aylık verisinde açıkça görülür: Aralık 2025'te karşılama oranı %73,7 iken enerji hariç tutulduğunda %85,2'ye çıkar. Yani açığın önemli bir bölümü enerji faturasıdır. Bir neden zinciri daha var: Türkiye'nin sattığı otomobil ve beyaz eşyanın içinde ithal parça, ithal çelik ve ithal enerji vardır; ihracat arttıkça ara malı ithalatı da artar.

Açık nasıl kapanır?

Dış ticaret açığını azaltmanın yolları nedenlerinden çıkar. Yerli ve yenilenebilir enerji üretimi artarsa enerji ithalatı düşer; ara mallar yurt içinde üretilirse ihracatın ithalata bağımlılığı azalır; markalaşma, tanıtım, AR-GE ve teşviklerle katma değeri yüksek ürün satılırsa aynı miktar malla daha çok döviz kazanılır. Mal ticaretinin dışındaki döviz gelirleri de açığın etkisini hafifletir: turizm bunların başındadır (sekizinci durakta). Tersine, petrol ve doğal gaz fiyatlarının yükselmesi ya da işlenmiş ürün ithalatının artması açığı büyütür.

Akılda kalsın: Karşılama oranı = ihracat ÷ ithalat × 100. %100'ün altı açık, üstü fazla. Türkiye'nin 2025 karnesi: 273 sat, 365 al, 92 açık, %74,8 karşılama. Açığın iki anahtar kelimesi: enerji ve ara malı.
Sınavda

Nasıl sorulurTablo yorumlama sevilir: birkaç yılın ihracat ve ithalat değerleri ya da karşılama oranları verilir, “açığın en fazla olduğu yıl” veya “karşılama oranının en yüksek olduğu yıl” sorulur.

Tuzakİhracatın en yüksek olduğu yıl açığın en az olduğu yıl olmayabilir, çünkü ithalat da artmış olabilir. Öncüllü kalıpta “hangileri dış ticaret açığını azaltır?” denir; yerli enerji, turizm geliri ve katma değerli ihracat azaltır, “işlenmiş ürün ithalatının artması” ve “madenlerin işlenmeden ihraç edilmesi” azaltmaz.

▭Boşluk doldurma

İhracatın ithalatı karşılama oranı %100'ün altında olan bir ülke dış ticaret verir. Türkiye'nin dış ticaret açığının en önemli nedenlerinden biri kaynaklarında dışa bağımlılıktır.

açığıfazlasıenerjitarım

?Soru çöz

Aşağıdaki gelişmelerden hangisinin Türkiye'nin dış ticaret açığını azaltması beklenmez?

✓ C. Türkiye petrol ve doğal gazın büyük kısmını ithal eder; fiyatlar yükselince aynı miktar enerjiye daha çok döviz ödenir ve açık büyür. Yerli enerji, katma değerli ihracat ve ara malların yurt içinde üretilmesi açığı küçültür.
TÜRKİYE · TİCARET ORTAKLARI

Türkiye'nin ticaret ortakları: Almanya'dan Çin'e, Gümrük Birliği'nden KEİ'ye

MEB 9–11 · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin jeopolitik önemi nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin jeopolitik önemi; Asya ile Avrupa'yı birleştiren köprü konumundan, boğazlara sahip olmasından, Orta Doğu ve Kafkasya'nın enerji kaynaklarını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridoru olmasından, kıtalar arası ticaret yollarının kesişiminde bulunmasından ve zengin kültürel mirasından gelir.

Jeopolitik konum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye en çok hangi ülkelerle ticaret yapar, Gümrük Birliği nedir?

Kısa cevap: TÜİK'e göre 2025'te Türkiye'nin en çok ihracat yaptığı ülkeler sırasıyla Almanya, Birleşik Krallık, ABD, İtalya ve Irak; en çok ithalat yaptığı ülkeler Çin, Rusya, Almanya, ABD ve İsviçre'dir. Ülke grubu olarak en büyük pazar Avrupa Birliği'dir. Türkiye 1 Ocak 1996'dan beri AB ile Gümrük Birliği içindedir; 1992'de kurulan ve merkezi İstanbul'da olan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü'nün (KEİ) de kurucu üyesidir.

2025'te Türkiye'nin en çok mal sattığı ülke Almanya, en çok mal aldığı ülke Çin oldu. Biri Avrupa'nın sanayi merkezi, öteki dünyanın fabrikası; Türkiye'nin ticaret haritası bu iki kutup arasında gerilir.

Kime satıyoruz?

TÜİK'in 2025 verilerine göre ihracatta ilk beş ülke Almanya (22,2 milyar dolar), Birleşik Krallık (16,8), ABD (16,3), İtalya (13,2) ve Irak (12,4 milyar dolar) oldu; bu beş ülke ihracatın %29,6'sını aldı. Listenin Avrupa ağırlıklı olmasının nedeni coğrafidir: Avrupa pazarı yakındır, kara ve deniz yoluyla birkaç günde ulaşılır ve Gümrük Birliği sanayi mallarında gümrük vergisini kaldırmıştır. Ticaret Bakanlığı'nın aylık verisinde de ülke grupları arasında ilk sırayı AB-27 alır (Aralık 2025'te 26,4 milyar dolarlık ihracatın 10,0 milyar doları). Irak ise komşuluğun ve kara yolu bağlantısının ürünüdür: Habur Sınır Kapısı'ndan geçen tırlar gıdadan inşaat malzemesine pek çok ürünü taşır.

Kimden alıyoruz?

İthalatta tablo değişir: Çin (49,6 milyar dolar), Rusya (42,4), Almanya (30,1), ABD (18,1) ve İsviçre (15,7 milyar dolar) ilk beştedir ve ithalatın %42,7'sini oluşturur. Çin'den ağırlıklı olarak elektronik, makine ve ara malı gelir. Rusya'nın ikinci sırada olmasının nedeni enerjidir: doğal gaz ve petrol alımı bu ülkeyle olan ticareti büyütür; Türk Akımı ve Mavi Akım boru hatları bu ilişkinin altyapısıdır (ulaşım sayfasında). Almanya ve ABD'nin hem ihracatta hem ithalatta ilk beşte olması da sınavın sevdiği bir ayrıntıdır.

Aynı ölçekte çizilen çubuklar ithalattaki yoğunlaşmayı gösterir: yalnız Çin'den alınan mal, Almanya'ya satılanın iki katından fazladır.Görsel: Sınav Defteri

Ticareti kolaylaştıran anlaşmalar

Türkiye'nin ticaret ortaklarını belirleyen bir başka etken de uluslararası anlaşmalardır. En önemlisi Gümrük Birliğidir: kökü 1963'te Avrupa Ekonomik Topluluğu ile imzalanan Ankara Antlaşması'na dayanır ve Türkiye 1 Ocak 1996'dan beri AB ile Gümrük Birliği içindedir. Bu düzende sanayi malları Türkiye ile AB arasında gümrük vergisi ödemeden dolaşır, Türkiye üçüncü ülkelere AB'nin ortak gümrük tarifesini uygular. Sonucu çift yönlüdür: Türk sanayi malları Avrupa pazarına kolay girer, yabancı otomotiv ve beyaz eşya üreticileri de Avrupa'ya satış yapmak için Türkiye'de fabrika kurar. Tarım ürünleri ise Gümrük Birliği'nin kapsamı dışındadır.

Komşu bölgelerle kurulan örgütler de ticareti destekler. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) 1992'de Türkiye'nin öncülüğünde kuruldu ve merkezi İstanbul'dadır. Türkiye 1995'ten beri Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) üyesidir; Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), D-8 ve Türk Devletleri Teşkilatı da ekonomik ilişkilerin geliştiği çerçevelerdir. MEB, Türkiye'nin kültürel bağı güçlü ülkelerle (Azerbaycan, Özbekistan, Irak, Bulgaristan gibi) ticaret ve turizminin büyüdüğünü TÜİK verileriyle gösterir. Bu örgütlerin üyeleri ve amaçları bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar sayfasında ayrıntılı.

Akılda kalsın: Sattığımız ilk ülke Almanya, aldığımız ilk ülke Çin (TÜİK 2025). Rusya'yı ikinci yapan enerjidir. Tarihler bir zincir: 1963 Ankara Antlaşması → 1992 KEİ (İstanbul) → 1995 DTÖ → 1996 Gümrük Birliği. NAFTA ve OPEC Türkiye'nin taraf olduğu örgütler değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin en çok ticaret yaptığı ülke grubu hangisidir?” sorusunun cevabı Avrupa Birliği'dir. Öncüllü kalıpta “Avrupa Gümrük Birliği, NAFTA, KEİ, OPEC sözleşmelerinden hangilerine taraftır?” denir; cevap Gümrük Birliği ve KEİ'dir. Haber metniyle gelen kalıpta yabancı bir otomobil üreticisinin Türkiye'de fabrika kurduğu anlatılır, nedeni sorulur: Avrupa pazarına yakınlık ve Gümrük Birliği doğrudur; Türkiye'de iş gücünün Çin'den ucuz olması yanlıştır.

TuzakEn büyük ortak grubu sorusundaki Orta Doğu şıkkıdır.

Sınavda işaretletek tek ülke sıraları yıldan yıla değişir; soruda yıl yoksa kalıcı ilişkiyi işaretle (en büyük grup AB, enerji ithalatı Rusya'yı üst sıralara taşır).

⇄Bilgi eşleştirme örgüt ve Türkiye'nin durumu

?Soru çöz

TÜİK verilerine göre 2025 yılında Türkiye'nin en çok ihracat yaptığı ülke ile en çok ithalat yaptığı ülke sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. 2025'te ihracatta Almanya (22,2 milyar dolar), ithalatta Çin (49,6 milyar dolar) ilk sıradadır. Birleşik Krallık ihracatta ikinci, Rusya ithalatta ikincidir; Irak ihracatta beşinci, Almanya ithalatta üçüncüdür.
TÜRKİYE · SERBEST BÖLGE

Serbest bölgeler, limanlar ve sınır kapıları: ticaretin kapıları

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin önemli limanları ve işlevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de ulaşım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Deniz yolu birim maliyeti en düşük ve kapasitesi en büyük ulaşım türüdür; Türkiye'nin dış ticaretinde en çok kullanılan türdür. 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu, Türk limanları arasında yük ve yolcu taşıma hakkını Türk bayraklı gemilere verdi. Bir limanın gelişmesi; iç kesimlerle kara ve demir yolu bağlantısına (geniş hinterlant), çevresindeki sanayi ve nüfusa bağlıdır. UAB'ye göre 2025'te en çok yük Aliağa, Kocaeli ve İskenderun liman başkanlıkları alanında, en çok konteyner Ambarlı'da elleçlendi.

Deniz yolu ve limanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Serbest bölge nedir, Türkiye'de kaç serbest bölge vardır, ilk serbest bölge nerede kuruldu?

Kısa cevap: Serbest bölge, ülkenin siyasi sınırları içinde olduğu hâlde gümrük hattı dışında sayılan, ticari ve mali düzenlemelerin uygulanmadığı ya da kısmen uygulandığı, ihracata dönük üretim ve ticaret alanıdır. 1985'te çıkarılan 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu'yla ilk serbest bölgeler Mersin ve Antalya'da 1985'te kuruldu, 1987'de faaliyete geçti; Ticaret Bakanlığı'na göre 2025'te 19 serbest bölge faaliyettedir. TÜİK'e göre 2025 ihracatının %56,3'ü deniz yoluyla taşındı.

İzmir Gaziemir'deki bir fabrikada üretilen otomobil parçası, kapıdan çıkarken gümrük vergisi ödemez; çünkü fabrika kâğıt üzerinde Türkiye'nin gümrük hattının dışındadır. Ege Serbest Bölgesi'nin sırrı bu görünmez çizgidir.

Serbest bölge: içeride ama dışarıda

Serbest bölge, ülkenin siyasi sınırları içinde yer alan ama vergi ve gümrük mevzuatı bakımından gümrük hattının dışında sayılan, fiziki olarak ülkenin geri kalanından ayrılmış özel ticaret ve üretim alanıdır. Burada sanayi ve ticaret için ülke içindekinden daha geniş teşvik ve muafiyetler tanınır. Kuruluş amaçları birbirine bağlı bir zincirdir: ihracata dönük üretim ve yatırımı artırmak, yabancı sermaye ve teknolojiyi çekmek, sanayicinin ihtiyaç duyduğu ham madde ve ara malına kolay ve ucuz ulaşmasını sağlamak, dış ticaret gelirini ve istihdamı artırmak. İç pazara mal satmak ya da iç ticarette sanayi ürünlerinin payını artırmak serbest bölgenin öncelikli amacı değildir. MEB de serbest bölgeleri organize sanayi bölgeleri ve teknoparklarla birlikte günümüz sanayisinin “planlı üretim alanları” arasında sayar.

Serbest bölge

  • Gümrük hattının dışında sayılır.
  • Üretim ve ticaret dış ticarete dönüktür.
  • Yabancı sermaye ve teknoloji çekmek amaçlanır.

Organize sanayi bölgesi (OSB)

  • Gümrük hattının içindedir.
  • Ürün iç pazara da satılır.
  • Amaç sanayiyi altyapısı hazır alanda toplamaktır (sanayi sayfasında).

Mersin'den 19 bölgeye

Serbest bölgeler 1985'te çıkarılan 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu'yla kuruldu; 1980'lerin ihracat odaklı ekonomi modelinin bir parçasıydılar. İlk bölgeler Akdeniz kıyısında, Mersin ve Antalya'da kuruldu: Ticaret Bakanlığının serbest bölgeler listesinde ikisinin de kuruluş yılı 1985'tir, faaliyete geçişleri ise 1987'dir. Yer seçimi tesadüf değildi: liman, demir yolu bağlantısı ve gerisinde Çukurova gibi üretken bir saha. Ticaret Bakanlığı'na göre 2025'te 19 serbest bölge faaliyettedir: Adana-Yumurtalık, Antalya, Avrupa (Tekirdağ-Çorlu), Batı Anadolu, Bursa, Denizli, Ege (İzmir-Gaziemir), Gaziantep, İstanbul Endüstri ve Ticaret, İstanbul Havalimanı, İstanbul Trakya, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Mersin, Rize, Samsun, Trabzon ve TÜBİTAK-MAM Teknoloji serbest bölgeleri. Bakanlığın verisine göre 2025'in ilk on ayında serbest bölge ihracatının %25,9'u Ege Serbest Bölgesi'nden yapıldı. Dağılışa bakınca ortak noktalar hemen görülür: büyük liman ya da havalimanı, sanayi birikimi ve kalabalık bir kent.

Limanlar ve sınır kapıları

Dış ticaretin büyük kısmı denizden yürür: TÜİK verilerine göre 2025 ihracatının %56,3'ü deniz yoluyla, %32'si kara yoluyla taşındı. Bir limanın gelişmesini, mal aldığı ve mal gönderdiği geri sahası olan hinterland belirler. Gerisinde sanayi, tarım alanı ve kalabalık nüfus bulunan, iç kesimlere kara yolu ve demir yoluyla bağlanan limanların hinterlandı geniştir: İstanbul (Ambarlı), Kocaeli (İzmit Körfezi limanları), Gemlik, İzmir ve Mersin bu yüzden büyük ticaret limanlarıdır. Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'in bazı kesimlerinde iç kesimle bağlantı zayıf olduğu için limanların hinterlandı dardır; Sinop doğal bir liman olduğu hâlde bu yüzden gelişememiştir. Trabzon Limanı ise İran'a giden transit ticaretiyle tanınır. Kara yolu ticaretinin kapıları sınır kapılarıdır: Avrupa'ya açılan Kapıkule (Edirne), Irak'a açılan Habur (Şırnak) ve Gürcistan'a açılan Sarp (Artvin) en işlek olanlardır. Limanlar, kara ve demir yolları, boru hatları ayrıntısıyla ulaşım sayfasında.

Akılda kalsın: Serbest bölge = “içeride ama gümrüğün dışında”. Amaç kelimeleri: ihracat, yabancı sermaye, teknoloji, döviz, istihdam. “İç pazar” kelimesi geçen şık serbest bölgenin amacı değildir. İlk bölgeler Mersin ve Antalya (kuruluş 1985, faaliyet 1987); bugün 19 bölge (Ticaret Bakanlığı 2025). Liman = hinterland; hinterlandı geniş yapan yol + sanayi + nüfustur, kıta sahanlığı ya da iklim değil.
Sınavda

Nasıl sorulurTanım verilir ve “hangisi serbest bölgelerin kuruluş amaçlarından biri değildir?” diye sorulur; doğru cevap iç ticarete ya da iç pazara yönelik şıktır. İl kalıbında “serbest bölgesi bulunmayan il” istenir: listede Hatay ya da Konya gibi serbest bölgesi olmayan bir ilin yanına Mersin, Antalya, Kayseri, Samsun konur. Liman kalıbında “hem kara hem demir yolu bağlantısı, çevresinde sanayi ve serbest bölge” özelliklerinin üçünü birden taşıyan liman sorulur: Mersin.

TuzakTrabzon, Antalya ve Çanakkale limanlarıdır: demir yolu ulaşmadığı için üç özelliği birden taşıyamazlar.

⇄Bilgi eşleştirme ticaretin kapıları

?Soru çöz

Gerisindeki üretken ovanın ürünlerini dış pazara açan, demir yoluyla iç kesimlere bağlanan ve 1987'de Türkiye'nin ilk serbest bölgelerinden birinin faaliyete geçtiği liman kenti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mersin Limanı Çukurova'nın geri sahasına sahiptir, demir yoluyla Adana ve iç kesimlere bağlanır ve ilk serbest bölgeler Mersin ile Antalya'da kurulup 1987'de faaliyete geçti. Trabzon ve Çanakkale'de demir yolu yoktur; Sinop doğal liman olmasına rağmen hinterlandı dar olduğu için gelişememiştir.
KAVRAM · TURİZM

Turizmi etkileyen faktörler: güneşten peribacasına, tatil hakkından havalimanına

MEB 9–10 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİklim Türkiye'de tarımı ve yerleşmeyi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İklim, Türkiye'de hangi ürünün nerede yetiştiğini (Karadeniz'de çay ve fındık, Akdeniz ve Ege'de zeytin ve turunçgil, İç Anadolu'da tahıl, Doğu Anadolu'da çayıra dayalı hayvancılık), yerleşmelerin nerede yoğunlaştığını (sıcaklığı elverişli ve yağışı yeterli kıyılar) ve turizmden afetlere kadar pek çok ekonomik faaliyeti belirler.

İklimin tarım, yerleşme ve ekonomiye etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de turizmi etkileyen doğal ve beşerî faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Turizm, insanların dinlenmek, eğlenmek, görmek ve tanımak gibi amaçlarla bir yerden başka bir yere turist olarak yaptıkları faaliyetlerdir. Türkiye'de turizmi doğal faktörler (iklim, uzun ve girintili kıyılar, deniz suyu sıcaklığı, dağlar, mağara, peribacası, traverten gibi yer şekilleri, termal kaynaklar, göller ve ormanlar) ile beşerî faktörler (tarihî ve kültürel miras, ulaşım, konaklama, gelir düzeyi, ücretli tatil, tanıtım, güvenlik, teşvikler) birlikte belirler.

Antalya'nın güneşi, kumsalı ve ılık denizi yüzyıllardır yerinde duruyordu; kıyıları otellerle dolup Türkiye'nin turizm başkenti olması ise 1980'lerden sonradır. Arada değişen doğa değil, insandı.

MEB'e göre turizm, insanların dinlenmek, eğlenmek, görmek ve tanımak gibi amaçlarla bir yerden başka bir yere turist olarak yaptıkları faaliyetlerdir ve Türkiye gibi turist çekme potansiyeli yüksek doğal ve beşerî değerlere sahip ülkeler için önemli bir gelir kaynağıdır. Tarımda olduğu gibi burada da doğal faktörler çekiciliği, beşerî faktörler bu çekiciliğin kullanılabilirliğini belirler.

Doğal faktörler: çekiciliği doğa yaratır

MEB'e göre iklim, turizm faaliyetlerinin çeşitlenmesinde doğrudan etkilidir. Akdeniz ve Ege kıyılarında yazlar uzun, sıcak, kurak ve güneşlidir; deniz suyu sıcaklığı yüksektir, sezon uzundur. Deniz suyunu ısıtan şey enlemdir: güneydeki Antalya, Fethiye, Gökova ve Kuşadası körfezlerinde su ılıkken kuzeydeki Edremit, Saros ve Erdek körfezlerinde serindir. Karadeniz kıyılarında ise yaz yağışları ve serin deniz suyu deniz turizmini sınırlar. Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması ve Ege'nin girintili-çıkıntılı kıyıları koy, körfez ve kumsal sayısını artırır.

Yer şekilleri ikinci büyük kaynaktır. MEB'in ifadesiyle peribacası, traverten, şelale, mağara gibi ilgi çekici yeryüzü şekillerine sahip yerler turizmin gelişmesine imkân sağlar. Bu şekillerin bir kısmı kayaç yapısına (litolojiye) bağlıdır: Kapadokya'nın peribacaları volkanik tüflerin aşınmasıyla, Damlataş ve Karain gibi mağaralar kalkerin erimesiyle (karst) oluşmuştur. Pamukkale travertenleri kalsiyum karbonatlı sıcak suların çökeltisidir. Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması kış turizmi, yayla turizmi ve doğa yürüyüşü için; genç ve kırıklı yer yapısı ise fay hatları boyunca çıkan sıcak sularla termal turizm için zemin hazırlar. Göller, akarsular (rafting), ormanlar ve sulak alanlar (kuş gözlemciliği) doğa turizminin kaynaklarıdır.

Sınav bu kaynakları çoğu zaman yer adıyla eşleştirir. Volkanik tüfün aşınmasıyla oluşan peribacaları Nevşehir'in Ürgüp ve Göreme yöresinde ve daha küçük ölçekte Erzurum'un Narman ilçesindedir. Karstik şekillere örnek olarak Mersin'deki Cennet ve Cehennem obrukları, Antalya'da Damlataş, Dim (Alanya) ve Karain, Burdur'da İnsuyu, Gümüşhane'de Karaca mağaraları ile Denizli'deki Pamukkale travertenleri sayılır. Volkanizmanın ve dalgaların bıraktığı manzaralar da turist çeker: Bitlis'teki Nemrut Krater Gölü, Konya'daki Meke Gölü (bir maar) ve Fethiye'de kıyı kordonuyla denizden ayrılmış Ölüdeniz lagünü. Şelalelerde Erzurum'da Tortum, Antalya'da Düden, Kurşunlu ve Manavgat; raftingde Çoruh, Köprüçay ve Manavgat'a ek olarak Muğla'daki Dalaman Çayı; göllerde Bolu'daki Abant ve Yedigöller, Ankara'daki Mogan ve Muğla'daki Köyceğiz örnektir.

Beşerî faktörler: çekiciliği insan kullanır

MEB'e göre Türkiye tarihi boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır ve bu zengin kültürel miras ülkeyi turizm açısından cazip kılar; Göbeklitepe'den Efes'e, Ani'den Selimiye'ye uzanan miras doğadan değil insandan gelir. MEB turizmin küresel ölçekte gelişmesinde ulaşım sistemlerindeki gelişmelerin payının büyük olduğunu vurgular: havalimanları, otoyollar ve kruvaziyer limanları turisti çekiciliğe taşır. Konaklama kapasitesi ve hizmet kalitesi, gelir düzeyinin artması, ücretli tatil hakkının yaygınlaşması, reklam ve tanıtım, yurt dışı acentelerle yapılan anlaşmalar, güvenlik ve siyasi istikrar de turizmi büyüten beşerî etkenlerdir. Konum da beşerî bir avantaja dönüşür: Türkiye en çok turist gönderen Avrupa ülkelerine birkaç saatlik uçuş mesafesindedir.

Türkiye'de turizmin hızlanmasında devlet politikasının payı büyüktür. 1982'de çıkarılan 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu turizm yatırımlarına arazi tahsisi ve kredi gibi destekler getirdi; 1980'lerden sonra Akdeniz ve Ege kıyılarında otel sayısı hızla arttı ve kıyı turizmi kitle turizmine dönüştü. Tarım sayfasında “doğal faktörler sınırı çizer, beşerî faktörler esnetir” demiştik; turizmde de güneş hep oradaydı, onu gelire çeviren ulaşım, sermaye ve teşvik oldu.

Akılda kalsın: Soru “nereye gidilir?” diyorsa doğal faktöre bak (güneş, deniz, kar, mağara, peribacası, termal su). “Nasıl ve ne kadar gidilir?” diyorsa beşerî faktöre bak (ulaşım, otel, gelir, tatil hakkı, tanıtım, güvenlik). Kayaçla ilgili turizm üçlüsü: mağara (kalker), peribacası (tüf), traverten (sıcak su çökeltisi).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi turizmin gelişmesinde etkili olan beşerî faktörlerden biri değildir?” Şıklarda gelir düzeyi, ulaşım, ücretli tatil, tanıtım ve bir tane “iklim ve kıyı özelliklerinin uygun olması” bulunur; cevap doğal olandır. İkinci kalıp litolojiyi sorar: “hangi turizm türünün gelişmesinde kayaç yapısı etkilidir?” Doğru cevap mağaracılık (ya da peribacaları); kaplıca turizmi kırıklı yapıyla, kuş gözlemciliği sulak alanla, botanik turizmi bitki çeşitliliğiyle ilgilidir.

TuzakBeşerî faktör listesine saklanan “iklim ve kıyı özelliklerinin uygun olması” şıkkıdır: doğal faktördür.

▭Boşluk doldurma

Kapadokya'daki peribacaları ve Alanya'daki Damlataş Mağarası turizmde faktörlere örnektir; ücretli tatil hakkının yaygınlaşması ise bir faktördür.

doğalbeşerîiklimselsiyasi

?Soru çöz

Ege ve Akdeniz kıyılarında deniz turizminin Karadeniz kıyılarına göre daha fazla gelişmesinde aşağıdakilerden hangisi doğal bir etken olarak gösterilebilir?

✓ A. Uzun ve güneşli yaz ile ılık deniz suyu iklime ve enleme bağlı doğal özelliklerdir. Konaklama kapasitesi, havalimanı ve tanıtım ise insan eliyle oluşturulan beşerî etkenlerdir; üstelik bunlar büyük ölçüde doğal çekiciliğin sonucu olarak gelişmiştir.
TÜRKİYE · TURİZM TÜRLERİ

Turizm türleri: deniz-kum-güneşten kış sporlarına, kaplıcadan kongreye

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaynak türleri nelerdir, Türkiye'de kaplıca ve jeotermal alanlar nerededir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yağış sularının geçirimli tabakalara sızıp biriktiği yer altı su birikim alanlarına akifer, bu suların yeryüzüne çıktığı yerlere kaynak denir. MEB kaynakları karstik (voklüz), artezyen, yamaç (vadi), fay ve gayzer olarak sınıflandırır. Türkiye'de karstik kaynaklar Torosların kalkerli arazisinde, fay kaynakları ve kaplıcalar kırık hatlar boyunca (en çok Batı Anadolu'da) yaygındır; gayzer görülmez.

Yer altı suları, kaynaklar, kaplıcalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de turizm türleri nelerdir, kış, termal, inanç, yayla ve kongre turizmi nerelerde yapılır?

Kısa cevap: Türkiye'de en çok turist çeken tür Akdeniz ve Ege kıyılarındaki deniz-kum-güneş turizmidir; onu tarihî alanlara yönelik kültür turizmi izler. Kış turizmi Uludağ, Palandöken, Erciyes, Kartalkaya, Sarıkamış gibi yüksek dağlarda; termal turizm fay hatları boyunca (Afyonkarahisar, Denizli, Kızılcahamam, Balçova, Yalova, Bursa); yayla turizmi Doğu Karadeniz'de (Ayder, Uzungöl); inanç turizmi Meryem Ana Evi, St. Pierre, Sümela, Mevlana gibi merkezlerde; kongre turizmi İstanbul, Antalya ve Ankara'da yapılır.

Aynı ocak ayında Erzurum Palandöken'de kayak yapılırken Afyonkarahisar'da kaplıcalar, İstanbul'da kongre salonları doludur; Bodrum'un otelleri ise kapalıdır. Turizm türünü mevsim, mevsimi de coğrafya belirler.

Deniz-kum-güneş: kitle turizmi

Türkiye'de en çok turisti deniz ve kıyı turizmi çeker. Antalya (Alanya, Side, Kemer, Belek), Muğla (Bodrum, Marmaris, Fethiye), Aydın (Kuşadası, Didim) ve İzmir (Çeşme) kıyıları bu turizmin merkezleridir; MEB turizm fonksiyonuyla öne çıkan yerleşmelere Çeşme, Bodrum, Kuşadası ve Kemer'i örnek verir. Nedeni önceki durakta gördüğümüz doğal üçlüdür: uzun ve güneşli yaz, ılık deniz, girintili kıyı. Bu tür mevsimliktir: yazın taşan oteller kışın büyük ölçüde boşalır. Son yıllarda deniz turizmine iki kol eklendi: limandan limana gezen gemilerle yapılan kruvaziyer turizmi (Kuşadası, İstanbul Galataport, İzmir, Bodrum, Marmaris, Antalya başlıca kruvaziyer limanlarıdır) ve Antalya Belek'te gelişen golf turizmi.

Kültür ve inanç turizmi

Kültür turizmi tarihî ve arkeolojik alanlara yapılır ve deniz turizminden sonra en çok turist çeken türdür. İstanbul'un tarihî yarımadası, Kapadokya, Efes, Bergama, Troya, Pamukkale, Nemrut, Göbeklitepe ve Mardin başlıca durakları; UNESCO listesi yedinci durakta. Yıl boyunca yapılabilmesi en büyük üstünlüğüdür. İnanç turizmi farklı dinlerin kutsal saydığı mekânlara yapılır: İzmir Selçuk'taki Meryem Ana Evi, Antakya'daki St. Pierre Kilisesi (ilk mağara kiliselerinden), Antalya Demre'deki Aziz Nikolaos (Noel Baba) Kilisesi, Tarsus'taki St. Paul Kilisesi ve Ashab-ı Kehf mağarası, Trabzon'da Sümela Manastırı, Van Gölü'ndeki Akdamar Kilisesi, Mardin'de Deyrulzafaran Manastırı; İslam dünyası için Konya'da Mevlana Türbesi, Nevşehir'de Hacı Bektaş Veli Külliyesi, Şanlıurfa'da Balıklıgöl, İstanbul'da Eyüp Sultan.

Dağın turizmi: kış ve yayla

Kış turizmi için iki şart gerekir: kar yağışının bol ve karın yerde kalma süresinin uzun olması ile kayağa uygun eğimli yamaçlar. Karın yerde kalma süresi kuzeye ve doğuya doğru, yükseltiyle birlikte artar; bu yüzden kayak merkezleri yüksek dağlarda toplanır: Uludağ (Bursa; Türkiye'de kış turizminin ilk geliştiği merkez), Kartalkaya (Bolu), Ilgaz (Kastamonu-Çankırı), Erciyes (Kayseri), Palandöken (Erzurum), Sarıkamış (Kars), Davraz (Isparta) ve Saklıkent (Antalya); başkente yakın Elmadağ (Ankara) da küçük bir kayak merkezidir. Kıyıya yakın Saklıkent, aynı gün denize girip kayak yapılabilen yer olarak bilinir. Güneydoğu Anadolu ve Taşeli Platosu gibi kışı ılık ya da kar örtüsü kısa süren yerlerde kış turizmi gelişmez. Yayla turizmi ise yazın serin ve yeşil dağ çayırlarına yapılır; Doğu Karadeniz'de Rize'de Ayder, Trabzon'da Uzungöl ve Zigana en bilinen örneklerdir. Hatırlarsan göç sayfasında Karadeniz yaylalarının hayvancılığın yanında artık turizmle anıldığını görmüştük.

Termal ve sağlık turizmi

Türkiye genç ve kırıklı bir arazi yapısına sahiptir; fay hatları boyunca yükselen sıcak ve mineralli sular kaplıca ve ılıcaları besler (jeotermal kaynakları Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları sayfasında görmüştün). Termal turizm bu yüzden fay hatlarının yoğun olduğu Batı Anadolu'da öne çıkar: Afyonkarahisar, Denizli (Pamukkale-Karahayıt), Kütahya, İzmir Balçova, Yalova Termal, Bursa Çekirge ve Ankara Kızılcahamam başlıca merkezlerdir. Termal turizm iklime bağlı olmadığı için yıl boyunca yapılabilir; mevsimlik dalgalanmayı azaltan en önemli türlerden biridir. Kaplıcaların tedavi amaçlı kullanımı, hastanelerde yabancı hastalara verilen tedavi hizmetiyle birlikte sağlık turizmini oluşturur; MEB İstanbul, İzmir, Antalya, Ankara, Adana ve Afyonkarahisar'ı sağlık fonksiyonuyla öne çıkan yerleşmeler arasında sayar.

Doğa, eko ve kongre turizmi

Doğa ve eko turizmi korunan alanlara, göllere, kanyonlara ve ormanlara yapılır: milli parklarda yürüyüş ve kamp, Çoruh, Köprülü Kanyon (Köprüçay) ve Manavgat'ta rafting, Manyas Kuşcenneti gibi sulak alanlarda kuş gözlemciliği, Damlataş ve Karain gibi mağaraların gezilmesi bu türdendir (milli parkları ve Ramsar alanlarını Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında görmüştün). Doğal ve kültürel dokusunu koruyan küçük yerleşmelerin katıldığı sakin şehir (Cittaslow) ağı da bu anlayışın parçasıdır; Türkiye'nin ilk sakin şehri İzmir'in Seferihisar ilçesidir (2009). Uluslararası Cittaslow listesinde 2026 itibarıyla Türkiye'den 30 yerleşme vardır: Ahlat (Bitlis), Akyaka ve Köyceğiz (Muğla), Arapgir (Malatya), Çameli (Denizli), Daday (Kastamonu), Demre, Finike ve İbradı (Antalya), Eğirdir ve Yalvaç (Isparta), Foça ve Seferihisar (İzmir), Gerze (Sinop), Gökçeada (Çanakkale), Göynük ve Mudurnu (Bolu), Güdül (Ankara), Halfeti (Şanlıurfa), İznik (Bursa), Kemaliye (Erzincan), Ortahisar (Nevşehir), Perşembe (Ordu), Safranbolu (Karabük), Sivrihisar (Eskişehir), Şarköy (Tekirdağ), Şavşat (Artvin), Uzundere (Erzurum), Vize (Kırklareli) ve Yenipazar (Aydın). Kongre turizmi ise toplantı, fuar ve kongre için yapılır; büyük salonlara, havalimanına ve otellere ihtiyaç duyduğu için İstanbul, Antalya ve Ankara gibi büyük merkezlerde yoğunlaşır ve mevsime bağlı değildir.

Akılda kalsın: Mevsime göre üç grup: yazın deniz, yayla, akarsu (rafting); kışın kayak; yıl boyunca kültür, inanç, termal, kongre. Yer eşleri: kayak– Palandöken / Erciyes / Uludağ, yayla– Ayder / Uzungöl, termal– Afyon / Pamukkale / Kızılcahamam, inanç– Meryem Ana / St. Pierre / Sümela / Mevlana, kongre– İstanbul / Antalya / Ankara.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi turizm türünün ülke ekonomisine yıl boyunca katkı sağlaması beklenir?” Cevap kaplıca (termal) turizmidir; kış, deniz, yayla ve akarsu turizmi mevsimliktir.

TuzakHaritalı kalıpta numaralı yerlerden “kış turizminin gelişmesi beklenmeyen” alanlar istenir: Taşeli Platosu ve Güneydoğu Anadolu doğru cevaptır; Erzurum-Kars hattı çeldiricidir. İnanç merkezi kalıbında “hangisi Hristiyanlık açısından önemli bir merkez değildir?” denir; cevap Mevlana Türbesi ya da Hacı Bektaş Veli Külliyesi'dir. Kruvaziyer sorusunda Zonguldak Ereğli bir sanayi limanıdır, kruvaziyer limanı değildir. Tuzak, kış turizmi haritasındaki Erzurum–Kars hattıdır: kış turizminin beklendiği yerdir, beklenmeyen değil.

⇄Bilgi eşleştirme tür ve merkez

?Soru çöz

Aşağıdaki turizm türlerinden hangisinin mevsimlik dalgalanmadan en az etkilenerek ülke ekonomisine yıl boyunca katkı sağlaması beklenir?

✓ D. Kaplıca ve ılıcalar sıcak su kaynaklarına bağlıdır, iklime bağlı değildir; bu yüzden yılın her ayında kullanılabilir. Deniz ve yayla turizmi yaza, kış turizmi kar mevsimine bağlıdır.
TÜRKİYE · TURİZM ALANLARI

Turizm bölgeleri, koridorlar ve UNESCO Dünya Mirası: 22 alanın haritası

MEB 9–10 · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 11 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu'daki ilk yerleşmeler hangileridir, Türkiye'de şehirler ilk nerede kurulmuştur?Bağlantılı konudan (Yerleşme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anadolu dünyanın en eski yerleşme alanlarındandır: Antalya'daki Karain Mağarası Paleolitik Çağ'dan beri barınak, Şanlıurfa'daki Göbeklitepe bilinen en eski inanç merkezlerinden, Konya'daki Çatalhöyük ilk şehir yerleşmelerinin örneklerinden, Kayseri'deki Kültepe ise en eski ticaret merkezlerindendir. Türkiye şehirlerinin ilk çekirdeği akarsu boyunda (Amasya), kale çevresinde (Ankara), kıyıda (Trabzon) ya da yol boyunda (Düzce) kurulmuştur.

Anadolu'da ilk yerleşmeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde kaç alanı var, turizm koridorları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde 22 alanı vardır (2026). İlk girenler 1985'te İstanbul'un Tarihî Alanları, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ile Göreme Millî Parkı ve Kapadokya; son eklenen 2025'te Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri'dir. Göreme-Kapadokya ve Hierapolis-Pamukkale karma (doğal + kültürel), diğerleri kültürel mirastır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Türkiye Turizm Stratejisi 2023 belgesi turizmi kıyıdan iç kesimlere yaymak için yedi turizm gelişim koridoru belirlemiştir.

1985'te UNESCO listesine Türkiye'den üç alan birden girdi: İstanbul, Divriği ve Göreme. Kırk yıl sonra sayı 22'ye ulaştı ve 2027'de Dünya Miras Komitesi İstanbul'da toplanacak.

Turizmin haritası: kıyıdan iç kesime

Turizm türlerinin dağılışı Türkiye'de belirgin alanlar oluşturur. Akdeniz ve Ege kıyıları deniz turizminin, İstanbul kültür, kongre ve alışveriş turizminin, Kapadokya peribacaları ve kaya kiliseleriyle kültür ve doğa turizminin, Doğu Karadeniz yayla turizminin, Doğu Anadolu'nun yüksek dağları kış turizminin, Güneydoğu Anadolu ise inanç ve kültür turizminin (Şanlıurfa, Mardin, Göbeklitepe) merkezleridir. Sınav bu dağılışı tek tek duraklar üzerinden sorar; sık sorulan duraklar aşağıdaki ek bilgidedir.

Ek bilgi: sık sorulan turizm durakları

Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı, Milet, Bodrum (Halikarnas Mozolesi), Patara, Perge, Aspendos, Kızkalesi, Zeugma (mozaikler), Sümela, İshak Paşa Sarayı (Doğubayazıt), Akdamar ve Erzurum'da Çifte Minareli Medrese bunlardan birkaçıdır. Akdeniz kıyısında Termessos, Kekova'nın batık kenti ve Mersin'deki Alahan Manastırı; Ege'de Laodikya (Denizli); İç Anadolu'da Asur ticaret kolonilerinin merkezi Kültepe (Kayseri); Güneydoğu'da Dicle kıyısındaki Hasankeyf (Batman) ile Kars'taki Ani Harabeleri de sık sorulan duraklardır. Antik dünyanın yedi harikasından ikisi Anadolu'daydı: Efes'teki Artemis Tapınağı ve Bodrum'daki Halikarnas Mozolesi; bugün ikisinden de yalnız kalıntılar kalmıştır.

Turizm uzun süre kıyı ve yaz ağırlıklı kaldı. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2007'de yayımladığı Türkiye Turizm Stratejisi 2023 belgesi turizmi iç kesimlere ve dört mevsime yaymak için turizm gelişim koridorları ve kültür turizmi gelişim bölgeleri tanımladı. Kültür turizmi gelişim bölgelerine Kapadokya, Frigya, Hitit (Çorum-Yozgat), Göller Bölgesi, Urartu ve GAP bölgeleri örnektir.

Yedi turizm gelişim koridoru: adı, yeri ve neyi öne çıkardığı
KoridorNerede?Öne çıkan
Trakya KültürEdirne, Kırklareli, TekirdağKültür mirası
ZeytinGüney Marmara (Gemlik'ten Ezine'ye)Kıyı, zeytin kültürü
Batı Karadeniz KıyıŞile'den Sinop'aKıyı turizmi
İpek YoluSapanca–Bolu–Ankara (Ayaş)Tarihî yol, doğa
YaylaSamsun'dan Hopa'ya, Doğu KaradenizYayla turizmi
KışErzincan, Erzurum, Ağrı, Kars, ArdahanKış sporları
İnanç TurizmiTarsus'tan Hatay, Gaziantep, Şanlıurfa ve Mardin'eİnanç merkezleri
Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki 22 alanı; yıldızlar doğal ve kültürel değeri birlikte taşıyan karma alanlardır (Göreme–Kapadokya, Hierapolis–Pamukkale).Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

UNESCO Dünya Mirası Listesi

UNESCO'nun 1972'de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi, insanlık için “olağanüstü evrensel değer” taşıyan alanları bir listede toplar. Listeye giren alan uluslararası koruma altına girer ve dünyaca tanınır; bu yüzden liste hem korumanın hem kültür turizminin aracıdır. 2026 itibarıyla Türkiye'nin 22 alanı listededir. Listeye giriş yıllarının hepsini ezberlemen gerekmez; sınavın sorduğu çekirdek şudur:

UNESCO Dünya Mirası: sınav çekirdeği
Ne sorulur?Cevap
İlk girenler (1985)İstanbul'un Tarihî Alanları, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Göreme Millî Parkı ve Kapadokya
Karma (doğal + kültürel) iki alanGöreme–Kapadokya, Hierapolis–Pamukkale
Son eklenenlerGöbeklitepe (2018), Arslantepe (2021), Gordion ve ahşap hipostil camiler (2023), Sardes (2025)
Sık sorulan öteki alanlarHattuşa, Nemrut Dağı, Safranbolu, Troya, Selimiye, Çatalhöyük, Efes, Ani, Afrodisias
Önemli ama listede olmayan çeldiricilerZeugma, Sümela, Aspendos, İshak Paşa Sarayı
Ek bilgi: 22 alanın listeye giriş yılları
  • 1985: İstanbul'un Tarihî Alanları · Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas) · Göreme Millî Parkı ve Kapadokya (Nevşehir; karma)
  • 1986: Hattuşa: Hitit Başkenti (Çorum) · 1987: Nemrut Dağı (Adıyaman) · 1988: Xanthos-Letoon (Antalya-Muğla sınırı) ve Hierapolis-Pamukkale (Denizli; karma)
  • 1994: Safranbolu Şehri (Karabük) · 1998: Troya Arkeolojik Kenti (Çanakkale)
  • 2011: Selimiye Camii ve Külliyesi (Edirne) · 2012: Çatalhöyük Neolitik Kenti (Konya)
  • 2014: Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu · Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı (İzmir)
  • 2015: Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri · Efes (İzmir) · 2016: Ani Arkeolojik Alanı (Kars) · 2017: Afrodisias (Aydın)
  • 2018: Göbeklitepe (Şanlıurfa) · 2021: Arslantepe Höyüğü (Malatya)
  • 2023: Gordion (Ankara) · Anadolu'nun Ortaçağ Ahşap Hipostil Camileri (Afyonkarahisar Ulu Camii, Sivrihisar Ulu Camii, Beyşehir Eşrefoğlu Camii, Ankara Aslanhane Camii, Kastamonu Kasaba Mahmut Bey Camii)
  • 2025: Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri (Manisa)

Liste bir dağılış dersi gibidir. Alanların çoğu batıda ve kıyıya yakındır, çünkü antik dünyanın kentleri ticaret yolları ve limanlar boyunca kurulmuştu. Doğuda ise Nemrut, Ani, Diyarbakır ve Arslantepe gibi alanlar Mezopotamya ile Anadolu arasındaki eski geçiş yollarını işaretler. Yalnız iki alan karmadır: Göreme-Kapadokya (volkanik tüfün aşınmasıyla oluşan peribacaları + kaya oyma kiliseler) ve Hierapolis-Pamukkale (traverten basamakları + antik kent). Türkiye'nin listede yalnızca doğal özelliğiyle yer alan bir alanı yoktur.

Somut olmayan kültürel miras

UNESCO'nun 2003 sözleşmesi bir de elle tutulamayan mirası korur: gelenekler, zanaatler, gösteriler, festivaller. Kültür turizmi açısından bunlar da bir yerin çekiciliğidir; Manisa'nın Mesir Macunu Festivali ya da Edirne'nin Kırkpınar'ı her yıl ziyaretçi çeker. Türkiye'nin bu listede 29 unsuru vardır (birçoğu komşu ülkelerle ortak dosya); sınavda en çok Mevlevi Sema Töreni, Karagöz, Kırkpınar Yağlı Güreşi, Mesir Macunu Festivali, Türk kahvesi kültürü ve ebru sorulur.

Ek bilgi: somut olmayan kültürel miras unsurlarının tam listesi (UNESCO)
  • 2008–2011: Meddahlık, Mevlevi Sema Töreni (2008) · Âşıklık geleneği, Karagöz (2009) · Alevi-Bektaşi semahı, geleneksel sohbet toplantıları, Kırkpınar Yağlı Güreşi (2010) · Tören keşkeği (2011).
  • 2012–2019: Mesir Macunu Festivali (2012) · Türk kahvesi kültürü (2013) · Ebru (2014) · Çini sanatı ve ince ekmek (lavaş, yufka) geleneği (2016) · Hıdrellez (2017) · Dede Korkut mirası (2018) · Geleneksel Türk okçuluğu (2019).
  • 2020–2023: Mangala ve minyatür sanatı (2020) · Hüsn-i hat (2021) · Çay kültürü, Nasreddin Hoca fıkra anlatma geleneği, ipek böcekçiliği (2022) · Balaban (mey), sedef kakma, tezhip ve iftar gelenekleri (2023).
  • 2024–2025: Nevruz'un genişletilmiş ortak dosyası ve geleneksel tulum (gayda) (2024) · Gaziantep'in Antep işi nakışı (2025).

Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'nde ise üç unsur vardır: Giresun Kuşköy'ün ıslık dili (2017), Geleneksel Ahlat taş işçiliği (2022) ve zeytin yetiştiriciliğine dair geleneksel bilgi ve uygulamalar (2023).

Akılda kalsın: 22 alan; ilk üçü 1985 (İstanbul, Divriği, Göreme), son 2025 Sardes. Son girenler zinciri: Göbeklitepe 2018 → Arslantepe 2021 → Gordion ve ahşap camiler 2023 → Sardes 2025. Karma iki alan: “peri ve pamuk” (Göreme, Pamukkale). Kış koridoru doğuda, yayla koridoru Doğu Karadeniz'de, inanç koridoru Tarsus'tan Mardin'e.
Sınavda

Nasıl sorulurGezi planı kalıbı sık çıkar: bir turistin gün gün gezdiği alanlar verilir (Bergama ve Efes İzmir'de, Afrodisias Aydın'da, Hierapolis Denizli'de) ve gezilen illerin sırası ya da “UNESCO listesinde olmayan durak” sorulur; Zeugma, Sümela, Aspendos ve İshak Paşa Sarayı önemli merkezlerdir ama listede değildir. Koridor kalıbında “hangisi turizm gelişim koridorlarından biri değildir?” denir ve “Botanik Koridoru” gibi uydurma bir ad konur; Bursa (Uludağ) kış koridorunda değildir.

TuzakKarma miras sorusundaki Nemrut Dağı'dır: adındaki “dağ” yüzünden doğal sanılır, listede kültürel alandır.

⇄Bilgi eşleştirme UNESCO listesinde durumu

?Soru çöz

UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan aşağıdaki alanlardan hangisi hem doğal hem kültürel değerleriyle karma miras olarak listelenmiştir?

✓ B. Hierapolis-Pamukkale, traverten basamakları (doğal) ile antik Hierapolis kentini (kültürel) birlikte koruduğu için karma alandır; öteki karma alan Göreme-Kapadokya'dır. A Efes yalnız antik kent kalıntısıyla kültürel mirastır. C Nemrut Dağı, adı dağ olsa da Kommagene heykelleri nedeniyle kültürel mirastır. D Safranbolu tarihî konut dokusuyla kültürel mirastır.
TÜRKİYE · TURİZM VE EKONOMİ

Turizmin ekonomiye ve çevreye etkileri: 52,8 milyon yabancı, 65 milyar dolar

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMilli park, tabiat parkı ve özel çevre koruma bölgesi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çevre ve doğal afetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de doğal ve kültürel değerler farklı statülerle korunur. Tarım ve Orman Bakanlığı (Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü) milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı, tabiatı koruma alanı ve yaban hayatı geliştirme sahalarını; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı özel çevre koruma bölgelerini yönetir. Resmî listelere göre (Kasım 2026) 54 milli park, 279 tabiat parkı, 111 tabiat anıtı, 32 tabiatı koruma alanı ve 19 özel çevre koruma bölgesi vardır; 14 sulak alan Ramsar listesindedir.

Korunan alanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'ye 2025'te kaç turist geldi, turizm geliri ne kadar, turizmin ekonomiye ve çevreye etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre 2025'te Türkiye'ye 52,8 milyon yabancı ziyaretçi geldi; en çok ziyaretçi Rusya, Almanya ve Birleşik Krallık'tan, en çok giriş İstanbul ve Antalya'dan yapıldı. TÜİK'e göre 2025 turizm geliri 65,2 milyar dolardır. Turizm döviz getirir, istihdam yaratır, ulaşım, ticaret ve inşaatı canlandırır; plansız gelişirse kıyı yapılaşması, su tüketimi, kirlilik ve doğal alanların bozulması gibi çevre sorunlarına yol açar.

MEB'e göre büyükşehirler arasında kişi başına günlük su tüketimi en yüksek il, 383 litreyle Muğla'dır. Yazın nüfusu turistlerle katlanan bir kıyı ilinde turizmin faturası yalnız döviz cinsinden kesilmez.

Rakamlarla 2025

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın sınır istatistiklerine göre 2025'te Türkiye'ye 52,78 milyon yabancı ziyaretçi geldi; yurt dışında yaşayan 11,17 milyon vatandaşla birlikte toplam ziyaretçi 63,94 milyon oldu. Yabancıların gönderdiği ülkelerde ilk üç sıra Rusya (6,90 milyon, %13,1), Almanya (6,75 milyon, %12,8) ve Birleşik Krallıktır (4,27 milyon, %8,1); İran ve Bulgaristan onları izler. Yabancıların en çok giriş yaptığı il İstanbul (%36,0), ikincisi Antalyadır (%30,3); Edirne (%8,6) kara yoluyla gelen Avrupalıların ve Bulgarların kapısıdır, Muğla ve İzmir onları izler. TÜİK'e göre 2025'te turizm geliri 65,2 milyar dolara ulaştı ve bir önceki yıla göre %6,8 arttı.

Yabancıların üçte ikisi iki kapıdan girer: İstanbul ve Antalya. Rusya ile Almanya birbirine çok yakın iki pazardır.Görsel: Sınav Defteri

Ekonomiye etkileri: döviz, iş, zincir

Turizm bir hizmet ihracatıdır: yabancı turist otelde, lokantada ve çarşıda döviz harcar. Bu yüzden turizm geliri, ikinci durakta gördüğümüz dış ticaret açığının etkisini hafifletir; 2025'te 65,2 milyar dolarlık turizm geliri, 92,0 milyar dolarlık mal ticareti açığının yaklaşık %70'ine denk gelir. MEB'e göre turizm sektöründe rehberlik, satış ve pazarlama, konaklama tesislerinde yemek ve temizlik gibi işleri yürüten çok sayıda kişi çalışır; yani turizm emek yoğun bir sektördür ve istihdam yaratır. Etkisi zincirleme yayılır: turistin geldiği yerde ulaşım, ticaret, inşaat ve tarım ürünlerine talep artar, havalimanı ve yol yatırımları yapılır, el sanatları ve yerel ürünler pazar bulur. Turizm yerleşmelerin işlevini de değiştirir: MEB'in örneğindeki Kemer, Bodrum, Çeşme ve Kuşadası balıkçı ve tarım kasabalarından turizm kentlerine dönüştü; göç sayfasında gördüğümüz mevsimlik turizm işçiliği de bu dönüşümün sonucudur.

Turizm gelirini artırmanın iki yolu vardır: daha çok turist getirmek ya da turist başına harcamayı artırmak. Kongre, kültür, sağlık ve termal gibi alternatif turizm türleri ile geceleme süresinin uzatılması turist başına harcamayı artırır; her şey dâhil paket turlarda ise turist otel dışında az harcama yapar. Turizm koridorlarının amacı da budur: sezonu uzatmak ve geliri yalnız kıyıda değil iç kesimlerde de dağıtmak.

Çevreye etkileri: taşıma kapasitesi

Plansız turizm, onu besleyen doğayı tüketir. Kıyılarda ikinci konut ve otel yapılaşması kumsalları ve tarım arazilerini işgal eder; Patara ve Dalyan gibi kumsallarda yuva yapan caretta caretta kaplumbağaları ışık ve kalabalıktan etkilenir. MEB iki somut örnek verir: yağışın en az olduğu yaz aylarında turizm kentlerinde kontrolsüz su kullanımı (Muğla'da kişi başı günlük 383 litre) ve deniz turizmini olumsuz etkileyen müsilaj (deniz salyası). Atık su, katı atık, gürültü ve trafik de turizm alanlarının ortak sorunlarıdır.

Çözümün adı sürdürülebilir turizmdir. MEB'deki Salda Gölü örneği yöntemi gösterir: göl “özel çevre koruma bölgesi” ilan edildi, koruma amaçlı imar planları onaylandı, biyoçeşitlilik izlendi ve alanın ziyaretçi taşıma kapasitesi belirlendi; yani bir yerin bozulmadan kaldırabileceği ziyaretçi sayısı hesaplandı. Milli parklar, Ramsar alanları ve sakin şehirler de aynı anlayışın ürünüdür. Turizmin sosyal ve kültürel etkileri de vardır: yerel kültürün tanıtılması ve farklı kültürlerin tanışması olumlu, geleneksel yaşamın ve mimarinin turistik bir vitrine dönüşmesi olumsuz yönleridir.

Akılda kalsın: 2025 karnesi: 52,8 milyon yabancı, 65,2 milyar dolar gelir; ülkeler Rusya – Almanya – Birleşik Krallık, kapılar İstanbul – Antalya. Turizmin ekonomik yüzü: döviz, istihdam, zincirleme sektör; çevresel yüzü: yapılaşma, su, atık; çözüm: taşıma kapasitesi.
Sınavda

Nasıl sorulurParagraf verilir ve turizmin hangi etkisinin vurgulandığı sorulur: “istihdam artar, ulaşım ve inşaat gelişir” ifadesi ekonomik, “milli parkların sayısını artırmaya özen gösterilir” ifadesi çevresel etkidir; paragrafta geçmeyen etkiler cevap değildir. İkinci kalıp turist başına harcamadır: geceleme süresinin uzaması ve alternatif turizm türleri harcamayı artırır; paket tur sayısının ve otel kapasitesinin artması toplam geliri artırabilir ama turist başına harcamayı artırmaz. Üçüncü kalıp tablo yorumlamadır: ülkelere göre ziyaretçi sayıları verilir, payların değişimi sorulur.

TuzakParagrafta geçmeyen “sosyal-kültürel” etkiyi işaretlemektir.

▭Boşluk doldurma

Turist sayısı aynı kalsa bile turizm geliri, turist başına arttıkça yükselir. Bunu sağlamanın bir yolu turistin süresini uzatmaktır.

harcamagecelemeotel kapasitesipaket tur

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir turizm merkezinde turist başına yapılan ortalama harcamayı artırmaya yönelik bir uygulamadır?

✓ C. Turist daha uzun kalır ve daha çeşitli etkinliğe katılırsa kişi başına harcama artar. Paket tur, yatak kapasitesi ve uçuş sayısı gelen turist sayısını ve toplam geliri artırabilir ama turist başına harcamayı artırmaz; her şey dâhil turist otel dışında az harcar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Karabük ve Ereğli'de demir cevheri yatağı bulunmadığı hâlde demir-çelik fabrikası kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Çelik üretiminde kullanılan taş kömürü işlenen cevherden fazladır; kömürü taşımak daha pahalı olduğundan fabrikalar Zonguldak havzasının yanına kurulmuştur. A yanlış: cevher yurt içinden, Divriği ve Hekimhan'dan getirilir. B tüketim merkezine (pazara) yakınlık değil, enerjiye yakınlık belirleyicidir. D iş gücü her yerde bulunabilir; kömür ise yalnız bu havzadadır.Kaynak: Türkiye'de sanayi · Madene ve ormana dayalı sanayi

?Soru 2

Pamuklu dokuma fabrikalarının pamuk yetişmeyen İstanbul ve Kayseri'de de kurulabilmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Pamuk bozulmadan uzağa taşınabildiği için dokuma fabrikası ham maddeye bağlı kalmaz; pazara ve iş gücüne yakın büyük şehirlerde kurulabilir. A sulamayla yetişmek tarımın koşuludur, fabrikanın yerini açıklamaz. C enerji iletim hatlarıyla taşınır; enerji fazlası yer seçimini belirlemez. D yanlıştır: İstanbul ve Kayseri pamuk tarımına elverişli değildir.Kaynak: Türkiye'de sanayi · Tarıma dayalı sanayi

?Soru 3

Aşağıdaki tesislerden hangisinin üretimindeki artış, Türkiye'nin enerji ithalatını artırır?

✓ B. Ambarlı boru hattıyla gelen ithal doğal gazı yakar; üretimi arttıkça gaz ithalatı da artar. Batman petrolü, Soma linyiti ve Sakarya gazı yerli kaynaklardır, ithalatı azaltır.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Petrol ve doğal gaz

?Soru 4

Bir sanayi tesisinin kuruluş yeri belirlenirken aşağıdakilerden hangisinin etkisi diğerlerine göre daha azdır?

✓ D. Elektrik iletim hatlarıyla uzak mesafelere taşınabildiği için tesisin santralin yanına kurulması gerekmez. Ulaşım, ham madde ve pazar ise taşıma maliyetini doğrudan belirler.Kaynak: Türkiye'de sanayi · Kuruluş yeri faktörleri

?Soru 5

Türkiye'de işletmeye açılan ilk ham petrol boru hattı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. BOTAŞ'a göre Türkiye'nin ilk ham petrol boru hattı 1967'de işletmeye alınan Batman–Dörtyol hattıdır. Irak–Türkiye hattı 1976'da, BTC 2006'da devreye girdi; Bakü–Tiflis–Erzurum ise doğal gaz hattıdır.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Boru hatları

?Soru 6

Aşağıdaki illerin hangisinin il merkezine demir yolu ile ulaşmak mümkündür?

✓ B. Demir yolu Göller Yöresi'nde Isparta ve Burdur'a ulaşır. Antalya (Teke-Taşeli), Muğla (Menteşe) ve Trabzon (Doğu Karadeniz) engebeli ve dağların kıyıya paralel uzandığı yörelerde olduğu için demir yolu ağının dışındadır.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Demir yolu ve hızlı tren

?Soru 7

Türkiye'de güneş enerjisinden elektrik üretimine en az elverişli koşullar aşağıdaki illerin hangisinde görülür?

✓ C. Rize, Türkiye'nin kuzeyindeki Doğu Karadeniz kıyısındadır; yıl boyu bulutlu ve yağışlı olduğu için güneşlenme süresi kısadır. Şanlıurfa, Konya ve Antalya güney enlemleri ve az bulutluluk nedeniyle güneş potansiyeli yüksek illerdir.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Rüzgâr ve güneş

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisinin Türkiye'de transit taşımacılığın gelişmesinde etkili olduğu söylenemez?

✓ B. Transit taşımacılık, ülkenin kıtalar ve denizler arasındaki konumundan ve bu konumu kullanan ulaşım yatırımlarından doğar. Yüz ölçümünün büyüklüğü tek başına transit trafik yaratmaz.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Ulaşım, kalkınma, Orta Koridor

?Soru 9

Sinop Limanı doğal ve korunaklı bir liman olmasına karşın Samsun ve Trabzon limanları kadar gelişememiştir. Bunun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bir limanı büyüten, iç kesimlerle bağlantısı ve art bölgesinin genişliğidir. Sinop'un gerisindeki yüksek dağlar iç kesimle ulaşımı zorlaştırır; kıta sahanlığı, iklim ve tuzluluk limanın gelişmesinde belirleyici değildir.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Deniz yolu ve limanlar

?Soru 10

Soma, Seyitömer ve Yatağan termik santrallerinin kömür ocaklarının yakınına kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Linyit nemli ve düşük kalorilidir; taşıma maliyeti verdiği enerjiye değmediği için santral ocağın başına kurulur. A deniz yoluyla gelen ithal kömürü yakan santraller kıyıdadır (Sugözü gibi). B santral tüketim merkezine değil yakıta göre yer seçmiştir; Soma ve Yatağan büyük tüketim merkezi değildir. D taş kömürü yalnız Zonguldak havzasındadır; bu üç santral linyit yakar.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Kömür: taş kömürü ve linyit
39
Daha fazla soru çözmek ister misin?Ulaşım, ticaret ve turizm konusundan 39 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →