İslam mezhepleri tarihi: siyasi, itikadi ve fıkhi mezhepler

Mezhepler neden ortaya çıktı, Mutezile'nin beş esası nedir, Eşarilik ile Matüridilik hangi konularda ayrılır? Fıkhi mezhepleri imamlarıyla tablolarla öğren.

7 durakDHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEZHEP · KAVRAM

Mezheplerin doğuşu: aynı vahiy, farklı sorular, farklı cevaplar

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin savaşları neden oldu, tahkim olayı nedir ve Hariciler nasıl ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Dört halife dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Ali'nin hilafeti (656–661) iç savaşlarla geçti: Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr ile Cemel'de (656), biat etmeyen Şam valisi Muaviye ile Sıffin'de (657) savaştı. Sıffin'de mushafların mızraklara takılmasıyla hakeme gidildi (tahkim); tahkime karşı çıkıp ayrılan grup Hariciler oldu. Hz. Ali, Nehrevan'da (658) onları yendi; 661'de bir Harici'nin suikastıyla Kufe'de şehit edildi.

Hz. Ali: Cemel, Sıffin, tahkim, Hariciler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam mezhepleri neden ortaya çıktı, itikadi ve fıkhi mezhepler nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: İslam mezhepleri; hilafet tartışması, Cemel ve Sıffin gibi iç savaşlar, ayet ve hadislerin birden çok anlama açık olması, fetihlerle tanışılan yeni kültür ve felsefeler, Arap ile mevali arasındaki toplumsal gerilim gibi sebeplerle doğdu. İnanç alanındaki yorum ekollerine itikadi, ibadet ve hukuk alanındakilere fıkhi mezhep denir.

Hz. Peygamber hayattayken bir anlaşmazlık çıktığında soru doğrudan ona götürülürdü; vefatıyla bu kapı kapanınca aynı soruya birden çok cevap verilmeye başlandı.

Sözlükte “gidilen yol” anlamındaki mezhep, terim olarak bir konuda belli bir âlimin ya da ekolün görüşlerinden oluşan bütündür. Mezhepler tarihi kitaplarında özellikle inanç alanındaki gruplar için fırka (bölük, topluluk) kelimesi de kullanılır. İki kelimenin ortak noktası, dinin kendisini değil, din hakkındaki bir anlayışı adlandırmasıdır: vahiy tektir, onu okuyan insanlar ve çağlar çoktur. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında mezhebi müçtehidin hüküm çıkarma yolu olarak gördük; burada kelimenin inanç alanındaki karşılığı da devreye giriyor.

İki büyük aile: itikadi ve fıkhi

İtikadi mezhepler Allah'ın sıfatları, kader ve insan iradesi, imanın tanımı, büyük günah işleyenin durumu ve imamet gibi inanç meselelerinde ayrışır. Fıkhi mezhepler ise namaz, oruç, nikâh, miras ve ticaret gibi amelî hükümlerin ayrıntısında ayrılır; inanç esaslarında ortaktır ve birbirlerini içtihat farkı içinde görür. Hariciler ile Şia ayrıca anılmayı hak eder: ikisi de “kim yönetmeli?” sorusundan, yani siyasetten doğmuş, sonra görüşlerini iman alanına taşıyarak itikadi nitelik kazanmıştır. Bu yüzden kaynaklarda siyasi-itikadi mezhepler diye de anılırlar.

Mezheplerin doğuş sebepleri
SebepNe oldu?Doğurduğu tartışma ya da mezhep
Hilafet meselesiYönetimin kime ve hangi şartla geçeceği tartışıldıŞia: nas ve tayin; Hariciler: Kureyşli olmak şart değil
İç savaşlarCemel (656), Sıffin (657) ve tahkim, Müslümanların birbirine kılıç çektiği ilk olaylardıHariciler; savaşanların imanı sorusundan büyük günah tartışması, Mürcie ve Mutezile
Metinlerin diliBirden çok anlama gelen kelimeler, müteşabih ifadeler, farklı rivayetlerSıfat ayetlerinde tevil ya da tefviz; fıkıhta görüş ayrılıkları
Yeni kültür ve felsefeFetihlerle Hristiyan, Mecusi, Yahudi çevreler ve tercüme edilen felsefi eserlerle karşılaşıldıİnancı akli delille savunma ihtiyacı, kelamın ve Mutezile'nin doğuşu
Toplumsal yapıKabile asabiyeti; Arap olmayan Müslümanların (mevali) ikinci planda tutulmasıMuhalif hareketlere destek; mevaliden yetişen âlimlerin kelam tartışmalarında öne çıkması
Düşünce özgürlüğüKur'an'ın akletmeye ve düşünmeye çağrısı, farklı mizaç ve kavrayışlarYorum çeşitliliği

Metin kaynaklı ayrılığa en bilinen örnek, boşanan kadının iddetini anlatan ayetteki (Bakara 2/228) kurû' kelimesidir. Kelime Arapçada hem hayız hem de iki hayız arasındaki temizlik dönemi için kullanılır; Hanefiler “hayız”, Şafiiler ve Malikiler “temizlik dönemi” anlamını esas almış, iddet süresinin hesabı bu yüzden farklılaşmıştır. Burada kimse ayeti reddetmemiş, aynı kelimeyi farklı anlamıştır. Mezhep farkını “vahye karşı çıkmak” diye değil, “vahyi anlamada içtihat” diye okumak bu yüzden önemlidir.

Sol dal inanç yorumlarını, sağ dal amelî hükümlerdeki ekolleri gösterir; alttaki satır iki dalın hangi çevrelerde birlikte yürüdüğünü özetler.Görsel: Sınav Defteri
Lisans düzeyi için ek: mezhepler tarihinin klasik eserleri

Mezhepleri anlatan eserlerin ilk örneklerinden biri Ebü'l-Hasan el-Eş'ari'nin Makâlâtü'l-İslâmiyyîn'idir. Abdülkahir el-Bağdadi'nin el-Fark beyne'l-fırak'ı savunma ve reddiye amacı taşır; Şehristani'nin el-Milel ve'n-nihal'i hem İslam mezheplerini hem de diğer dinleri ele alan ve yüzyıllarca başvuru kitabı olan eserdir. Bu eserlerdeki fırka sayımları çoğu zaman yazarın kendi mezhebinin bakışını da yansıtır.

Akılda kalsın: Bir grubu sınıflamak için tartıştığı soruya bak: “Kim yönetmeli?” → siyasi-itikadi (Hariciler, Şia); “Allah, kader, iman nedir?” → itikadi (Mutezile, Eşarilik, Matüridilik…); “Namaz, nikâh, miras nasıl?” → fıkhi (Hanefilik, Malikilik…).
Sınavda

Nasıl sorulurBir mezhebin doğuşunu anlatan paragraf verilir ve hangi sebebin öne çıktığı ya da hangi mezhebin anlatıldığı sorulur.

TuzakSiyasetten doğan Hariciler ile Şia'yı “yalnız siyasi” sanmaktır; ikisi de görüşlerini iman alanına taşımıştır. Bir diğer tuzak, fıkhi mezhepleri inanç esaslarında ayrışan gruplar gibi düşünmektir; onların farkı amelî hükümlerdeki içtihattır. Kelime kaynaklı ayrılık örneği verilirse cevap dinî metinlerin farklı anlaşılabilmesidir, “yabancı kültür etkisi” değil.

⇄Bilgi eşleştirme doğuşundaki ana soru ↔ mezhep

?Soru çöz

Abdestle ilgili ayette geçen “ev lâmestümü'n-nisâ” (ya da kadınlara dokunduysanız) ifadesini (Nisa 4/43) Hanefiler mecazi anlamıyla cinsel ilişki diye, Şafiiler ise kelimenin gerçek anlamıyla tene dokunma diye anlamıştır. Bu yüzden Şafiilere göre yabancı bir kadına doğrudan dokunmak abdesti bozar, Hanefilere göre bozmaz.
Bu görüş ayrılığı, mezheplerin doğuş sebeplerinden hangisine örnektir?

✓ A. Ayrılık, aynı kelimenin hem gerçek hem mecazi anlama gelebilmesinden doğar; bu, metnin dilinden kaynaklanan sebeptir (kurû' örneğindeki gibi). B Şia ve Haricilerin doğuşunu açıklar, bir kelimenin yorumunu değil; C kelamın ve Mutezile'nin akli savunusuyla ilgilidir; D muhalif hareketlerin toplumsal tabanını anlatır, bir ayetin anlamını değil.
MEZHEP · SİYASİ-İTİKADİ

Hariciler ve Mürcie: büyük günah tartışmasının iki ucu

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüfür, şirk, nifak ve irtidat arasındaki fark nedir, büyük günah işleyen kişi dinden çıkar mı ve tekfir neden sakıncalıdır?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küfür, Hz. Peygamber'in getirdiklerinden kesin olarak bilinen birini ya da tamamını inkâr etmektir; şirk Allah'a ortak koşmak, nifak inanmadığı hâlde Müslüman görünmek, irtidat ise İslam'dan dönmektir. Büyük günah (kebire) kişiyi Ehlisünnete göre dinden çıkarmaz. Kıbleye yönelen Müslümanı kesin olmayan yargıyla tekfir etmekten sakınılır.

Küfür, şirk, nifak, irtidat ve büyük günah

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hariciler kimdir, tahkim olayından nasıl doğdu; Mürcie'nin irca anlayışı nedir?

Kısa cevap: Hariciler, Sıffin Savaşı'ndan (657) sonra hakem yoluna razı olan Hz. Ali'den ayrılan topluluktur; “hüküm yalnız Allah'ındır” diyerek tahkimi kabul edenleri ve büyük günah işleyeni kâfir saydılar. Mürcie ise bu sert tekfire tepki olarak büyük günah işleyenin hükmünü ahirete, Allah'a bıraktı (irca) ve ameli imandan ayrı tuttu.

Aynı soruya, “Büyük günah işleyen Müslüman ne olur?” sorusuna, ilk kuşaklar iki zıt cevap verdi: biri kapıyı kapattı, öteki hükmü ertesi güne bıraktı.

Hariciler: tahkimden doğan kopuş

Dört halife dönemi sayfasında Sıffin'de iki ordunun hakem yoluna başvurduğunu gördük. Hz. Ali'nin ordusundaki bir grup, önce hakem önerisini destekleyip sonra “insan hakem olamaz, hüküm yalnız Allah'ındır” diyerek ordudan ayrıldı. “Çıkıp gidenler” anlamında Hariciler (Havâric) adını aldılar; ilk toplandıkları Harûrâ köyüne nispetle Harûriyye de denir. Hz. Ali onlarla 658'de Nehrevan'da savaştı; 661'de bir Harici tarafından şehit edildi.

Haricilerin ayırt edici tezleri şunlardır: amel imanın parçasıdır, bu yüzden büyük günah işleyen dinden çıkar (tekfir); tahkimi kabul eden herkes hatalıdır; halifenin Kureyşli olması şart değildir, ehliyetli her Müslüman seçilebilir; zalim yöneticiye isyan gerekir. Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer'in halifeliğini benimser, Hz. Osman'ın son yıllarını ve Hz. Ali'nin tahkimden sonraki dönemini reddederler. Kur'an'a bağlılıkları güçlü ama zahire dayalı, şekilci bir okuma olarak değerlendirilir.

Hariciler zamanla kollara ayrıldı. En sert kol Nâfi b. Ezrak'ın Ezârika'sıdır; kendilerinden olmayanı kâfir sayıp savaşmayı meşru gördüler. En ılımlı kol Abdullah b. İbâz'a nispet edilen İbâdiyye'dir; günümüzde Umman'da çoğunluktadır, Kuzey Afrika'da da küçük toplulukları vardır. İbadiler bugün kendilerini Haricilerden ayrı bir mezhep olarak tanımlar.

Mürcie: hükmü ertelemek

Sözlükte “geri bırakmak, ertelemek” anlamındaki ircadan gelen Mürcie, iç savaşta karşı karşıya gelenler ve büyük günah işleyenler hakkında dünyada kesin hüküm vermeyip durumlarını Allah'a bırakan anlayıştır. Haricilerin tekfirine ve şiddetine tepki olarak Emeviler döneminde belirginleşti. Mürcie'ye göre iman kalple tasdiktir (bazı kollarına göre Allah'ı bilmektir); amel imanın parçası olmadığı için iman artmaz, eksilmez; büyük günah işleyen mümin olmaya devam eder. Bu görüş Müslümanların birbirini tekfir etmesini frenledi; ama aşırı kollarının “günah imana zarar vermez” noktasına varması, ameli önemsizleştirdiği gerekçesiyle eleştirildi.

Karıştırılanlar: Hariciler, Mürcie, Ehlisünnet
ÖlçütHaricilerMürcieEhlisünnet
Amel imanın parçası mı?EvetHayırHayır, ama imanın olgunluğu ve kurtuluş için gerekli
Büyük günah işleyenKâfir olurMümindir, hükmü Allah'a kalırMümindir ama günahkârdır (fasık); Allah dilerse affeder
Siyasi tutumZalime isyan; Kureyş şartı yokİç çatışmada taraf tutmamaFitneden kaçınma; dört halifenin sırasını kabul
Tanıyıcı kelimetahkim, tekfir, “hüküm Allah'ındır”irca, ertelemeehl-i kıble tekfir edilmez
Lisans düzeyi için ek: Ebu Hanife ve “Mürcie” nitelemesi

Ebu Hanife ameli imanın parçası saymadığı için bazı muhalif kaynaklarda Mürcie'den sayılmıştır. Hanefi-Matüridi âlimler bu nitelemeyi, ameli önemsizleştiren aşırı irca ile ameli imanın parçası saymayıp gerekliliğini savunan Ehlisünnet anlayışını birbirinden ayırarak cevaplamış; ikincisi için kaynaklarda “Mürcietü's-sünne” ifadesi de geçer.

Akılda kalsın: Hariciler hükmü hemen verdi (kâfir), Mürcie hükmü erteledi (irca), Ehlisünnet hükmü günahla sınırladı (fasık mümin). Mezhebin adı ipucudur: Harici = çıkıp giden, Mürcie = erteleyen.
Sınavda

Nasıl sorulurTahkim, Nehrevan ya da “hüküm yalnız Allah'ındır” sloganı geçen bir paragraf Haricileri; “hükmü ahirete bırakma” ifadesi Mürcie'yi anlatır. Olumsuz kökle “Haricilerin görüşlerinden değildir” de sorulur.

TuzakMürcie'nin ertelemesini Mutezile'nin “iki yer arasında bir yer” görüşüyle karıştırmaktır; Mutezile hüküm verir (ne mümin ne kâfir), Mürcie hükmü bırakır. Haricilerin Hz. Ebu Bekir ile Hz. Ömer'i kabul ettiğini unutup “bütün halifeleri reddettiler” şıkkını işaretleme.

▭Boşluk doldurma

Sıffin Savaşı'ndan sonra anlaşmazlığın hakemlere bırakılmasına denir. Buna itiraz edip Hz. Ali'nin ordusundan ayrılanlara denir. Büyük günah işleyenin hükmünü Allah'a bırakma anlayışı ise diye adlandırılır.

ircatakiyyeMürcietahkimitizalHariciler

?Soru çöz

Bir mezhepler tarihi ödevinde, erken dönemde dile getirilmiş üç görüş şöyle sıralanmıştır:
I. Ehliyetli olduktan sonra Kureyş'ten olmayan bir Müslüman da halife seçilebilir.
II. Farz namazı bile bile terk eden kişi hakkında dünyada hüküm verilmez; durumu Allah'a bırakılır.
III. Sıffin'den sonra hakem kararına razı olanlar hata etmiş, dinden çıkmıştır.
Bu görüşlerden hangileri Haricilere aittir?

✓ B. Kureyş şartını kaldırmak (I) ve tahkime razı olanları tekfir etmek (III) Haricilerin tanıyıcı tezleridir. II hükmü ertelemek, yani irca olduğu için Mürcie'nin görüşüdür; Hariciler büyük günah işleyeni hemen kâfir sayar. Bu yüzden II'yi içeren C ve D yanlış, III'ü dışarıda bırakan A eksiktir.
MEZHEP · ŞİA

Şia: imamet merkezli yorum ve üç büyük kolu

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEmeviler döneminde Kerbela, Harre ve Abdullah b. Zübeyr olayları nasıl yaşandı, mevali kimdir ve Ömer b. Abdülaziz neler yaptı?Bağlantılı konudan (Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Emevi dönemi iç olayları Yezid'e biat etmeyenlerle başladı: Hz. Hüseyin 680'de Kerbela'da şehit edildi, Medine 683'te Harre'de yağmalandı, Abdullah b. Zübeyr'in Mekke merkezli hilafeti 692'ye kadar sürdü; ardından Tevvabin, Muhtar es-Sekafi ve Zeyd b. Ali isyanları geldi. Arap olmayan Müslümanlara (mevali) yapılan ayrımcılık, Ömer b. Abdülaziz'in kısa hilafeti dışında sürdü ve mevalinin desteklediği Abbasi ihtilali 750'de Emevileri yıktı.

Emevi dönemi olayları, mevali ve Ömer b. Abdülaziz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şia nedir, İmamiye, Zeydiye ve İsmailiye arasındaki farklar nelerdir; takiyye, ismet ve rec'at ne demektir?

Kısa cevap: Şia, Hz. Peygamber'den sonra yönetimin nas ve tayinle Hz. Ali'ye ve onun soyundan gelen imamlara ait olduğunu kabul eden ve imameti dinin asıllarından sayan yorumdur. Başlıca kolları on iki imamı kabul eden İmamiye, Zeyd b. Ali'ye bağlanan Zeydiye ve zahir-batın ayrımını öne çıkaran İsmailiye'dir; ismet, takiyye, beda ve rec'at Şii kavramlarıdır.

Şia'yı anlamanın anahtarı tek bir kelimedir: imamet. Diğer bütün kavramlar bu kelimenin etrafında döner.

Sözlükte “taraftar, yardımcı” anlamına gelen Şia, önce “Şîatü Ali” (Ali'nin taraftarları) ifadesinde kullanıldı. Hz. Peygamber'in vefatından sonraki halife seçiminde Hz. Ali'nin önceliğini savunanlarla başlayan bu çizgi, Hz. Hüseyin'in 680'deki Kerbela şehadetiyle derin bir duygu ve kimlik kazandı; Kerbela'yı Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi sayfasında ayrıntısıyla gördük.

İmamet Şia'ya göre peygamberliğin devamı niteliğinde, insan seçimine bırakılamayacak bir makamdır; imam Allah tarafından belirlenir ve önceki imam tarafından açıkça bildirilir (nas ve tayin). Şii kaynaklar bu tezi Gadir-i Hum'da söylenen “Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır” sözüne dayandırır ve “mevla”yı yönetici diye anlar. Ehlisünnet âlimleri aynı rivayetteki “mevla”yı dost, yakın anlamında yorumlar; Hz. Peygamber'in vefatının ardından sahabenin halife seçimiyle uğraşmasını da açık bir nassın bulunmadığına delil sayar. Ehlisünnet'te imamet bir fıkıh ve siyaset konusudur; Şia'da ise iman esasıdır. Ayrılığın kökü budur.

Şia'nın üç büyük kolu
KolNerede ayrılır?Ayırt edici görüşFıkhı ve bugün
İmamiye (İsnâaşeriyye)On iki imamı kabul ederOn ikinci imam Muhammed el-Mehdi 874'te gaybete çekildi, zamanı gelince dönecekCaferi fıkhı; İran, Irak, Azerbaycan, Bahreyn, Lübnan
ZeydiyeBeşinci imam olarak Zeyd b. Ali'yi kabul ederİmam Hz. Fatıma soyundan, âlim ve zulme karşı kıyam eden kişidir; daha faziletli biri varken daha az faziletlinin imametini caiz görür, bu yüzden ilk iki halifenin halifeliğini meşru sayarZeydi fıkhı; Yemen. Ehlisünnet'e en yakın Şii kol
İsmailiye (Bâtıniyye)Cafer es-Sadık'tan sonra imameti oğlu İsmail'in soyunda sürdürürHer nassın görünen (zahir) ve gizli (batın) anlamı vardır; batıni tevilKendi fıkıh geleneği; tarihî devletleri ve bugünkü kolları ek bilgide

Zeyd b. Ali, Hz. Hüseyin'in torunudur ve 740'ta Kûfe'de Emevilere karşı ayaklanırken hayatını kaybetmiştir. Zeydiye gizli imam ve gaybet anlayışına yer vermez; imamın açıkça ortaya çıkıp hak davasını yüklenmesini şart koşar. Sınavda üç kolu birbirinden ayıran budur: İmamiye gizli imamı bekler, Zeydiye açıkta kıyam eden imamı arar, İsmailiye ise nassın batınına yönelir.

Ek bilgi: İsmailiye'nin tarihteki izleri

İsmailiye batıni yorumu en geniş biçimde uygulayan koldur. Mısır'da hüküm süren Fatımiler (909–1171) bu kola mensuptu. Fatımi ailesindeki halefiyet tartışmasıyla kol ikiye ayrıldı: Hasan Sabbah'ın Alamut merkezli teşkilatı Nizari koldan çıkmıştır; Müstali kolu bugün daha çok Bohra adıyla anılır.

Karıştırılanlar: Şii kavram ailesi
KavramTanıyıcı ölçütParagrafta ipucu
İmametÖnderliğin nasla belirlenmesi; iman esası sayılması“tayin edilmiş önder”, “dinin aslı”
İsmetİmamların peygamberler gibi günah ve hatadan korunmuş olması“masum imam”
TakiyyeCan ya da inanç tehlikesi karşısında asıl inancını gizleyip farklı görünme“baskı altında inancını saklama”
BedaAllah'ın bir iradesinin yeni bir durum karşısında değişmiş gibi görünmesi“takdirin değişmesi”
Rec'atMehdi'nin zuhuru sırasında bazı imamların ve bazı zalimlerin dünyaya geri dönmesi“dönüş”, “yeniden gelme”
GaybetOn ikinci imamın gözlerden gizlenmesi (küçük ve büyük gaybet)“gizli imam”, “bekleyiş”
Lisans düzeyi için ek: gaybetin iki evresi ve İmamiye'nin yayılışı

İmamiye'ye göre on ikinci imam 874'ten sonra bir süre dört temsilci (sefir) aracılığıyla toplulukla iletişim kurmuştur; buna küçük gaybet denir. Son temsilcinin 941'de ölümüyle büyük gaybet başlamıştır. İmamiye İran'da Safeviler döneminde (1501'den itibaren) devletin resmî mezhebi oldu. Ehlisünnet tarafında da zorlama altında (ikrah) inancı gizleyerek söz söyleme ruhsatı Nahl 16/106'ya dayanılarak kabul edilir; Şia'yı ayıran, takiyyeyi geniş bir ilke düzeyine taşımasıdır.

Akılda kalsın: Kolları ayrıldıkları imamla say: 5 → Zeydiye (Zeyd b. Ali), 7 → İsmailiye (İsmail), 12 → İmamiye (Mehdi). Ehlisünnet'e en yakın olan, ilk iki halifeyi meşru sayan Zeydiyedir.
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir paragrafta bir Şii kavramı tarif edilir ve adı sorulur: “inancını tehlike karşısında gizleme” → takiyye. Ya da itikadi-fıkhi eşleşme sorulur: İmamiye'nin fıkhı Caferiliktir.

TuzakAynı aileden gelen şıklardır: ismet (masumluk), rec'at (dönüş), beda (değişme), gaybet (gizlenme) birbirine benzer görünür; her birini tek ölçütüyle ayır. Zeydiye'yi “gizli imam bekleyen” kol sanma; bekleyiş İmamiye'nin inancıdır.

⇄Bilgi eşleştirme tarif ↔ Şii kavramı

?Soru çöz

Bir sempozyumda iki araştırmacı konuşmaktadır. Murat Bey: “Bu kola göre gözlerden gizlenip beklenen bir imam yoktur. Hz. Fatıma soyundan, âlim bir kişi zulme karşı açıkça ayağa kalkarsa imam odur.” Kerim Bey: “Peki Hz. Ebu Bekir ile Hz. Ömer?” Murat Bey: “Hz. Ali onlardan daha faziletliydi, ama daha faziletli biri varken diğerinin önderliği de geçerli olabilir; bu yüzden onların halifeliğini meşru sayarlar.”
Murat Bey'in anlattığı Şii kol aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Gaybetin reddi, kıyam şartı ve “mefdulün imameti” Zeydiye'nin tanıyıcı tezleridir. A İmamiye on iki imamı nasla sınırlar ve gizli imamı bekler, ilk iki halifeyi meşru saymaz; B İsmailiye zahir-batın yorumuyla tanınır; C Nusayrilik batıni, gulat çizgide sayılan sonraki bir akımdır, kıyam şartı onun tanıyıcısı değildir.
MEZHEP · İTİKADİ

Mutezile'nin beş esası ve irade tartışması: Cebriye ile Kaderiyye

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİman nedir, amel imanın parçası mıdır ve mezheplere göre iman nasıl tanımlanır?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İman, Hz. Peygamber'in Allah'tan getirdiği kesin bilgilerin hepsini kalple tasdik etmektir. Ehlisünnete göre imanın özü kalpteki tasdiktir; dille ikrar Ebu Hanife'ye göre zorlamada düşebilen bir rükün, Matüridi'ye göre dünyada Müslüman muamelesi görmenin şartıdır; amel imanın parçası değil gereğidir. Mutezile ve Hariciler ameli imandan sayar; büyük günah işleyenin durumu mezhepleri ayırır.

Akaid, kelam ve imanın tanımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mutezile'nin beş esası nedir, Mutezile nasıl doğdu; Cebriye ve Kaderiyye insan iradesi hakkında ne der?

Kısa cevap: Mutezile, Hasan-ı Basri'nin ders halkasından büyük günah meselesinde ayrılan Vasıl b. Ata'nın (ö. 748) öncülüğünde Basra'da doğan akılcı kelam ekolüdür. Beş esası tevhid, adl, va'd ve vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn ve emr bi'l-ma'ruf nehy ani'l-münkerdir. Cebriye insanın iradesini yok sayar; Kaderiyye ise insanın fiilini kendisinin yarattığını savunur.

Bir derste sorulan tek soru, bir öğrencinin hocasının halkasından kalkıp köşeye geçmesine ve yeni bir mezhebin doğmasına yetti.

Doğuş: “ne mümin ne kâfir”

Rivayete göre Hasan-ı Basri'nin Basra'daki meclisinde büyük günah işleyenin durumu soruldu. Hoca cevap vermeden öğrencisi Vasıl b. Ata, böyle birinin ne mümin ne kâfir, ikisi arasında bir yerde olduğunu söyledi ve mescidin başka bir köşesinde kendi halkasını kurdu. Hasan-ı Basri'nin “bizden ayrıldı” (i'tezele) demesi ekolün adına kaynak gösterilir: Mutezile, “ayrılanlar”. Doğuşunda büyük günah tartışmasının yanında kader ve irade meselesi, fetihlerle karşılaşılan Mecusi, Hristiyan ve felsefi itirazlara karşı İslam'ı akli delillerle savunma ihtiyacı da etkiliydi. İlk temsilcilerinin önemli bir kısmı Arap olmayan Müslümanlardandı (mevali); Emevilerin idari ve askerî görevlerden uzak tuttuğu bu kesim ilim ve tartışma meclislerinde öne çıkmıştı.

Mutezile'nin beş esası (el-usulü'l-hamse)
EsasNe der?Doğan sonuç
TevhidAllah'ın sıfatları zatından ayrı, ezelî varlıklar değildir; Allah zatıyla bilir, zatıyla güç yetirirKur'an yaratılmıştır (halku'l-Kur'an); Allah'ın ahirette görülmesi (rü'yet) reddedilir
AdlAllah adildir, kötülüğü irade etmez; kul kendi fiilini kendisi yaratırİnsan fiilinden tam sorumludur; iyi ve kötü (hüsün-kubuh) akılla bilinebilir
el-Va'd ve'l-vaîdAllah mükâfat vaadini de ceza tehdidini de mutlaka yerine getirirTövbe etmeden ölen büyük günah sahibine af ve şefaat yoktur
el-Menzile beyne'l-menzileteynBüyük günah işleyen ne mümin ne kâfirdir; ikisi arasındaki bir konumdadır (fasık)Tövbe etmeden ölürse ebedî cehennemdedir, azabı kâfirinkinden hafiftir
Emr bi'l-ma'ruf nehy ani'l-münkerİyiliği emretmek ve kötülükten alıkoymak her mümine vaciptirGerektiğinde güçle düzeltme; zalim yönetime karşı tavır

Mutezile Abbasi halifesi Me'mun döneminde devlet desteği kazandı. Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşü 833'te âlimlere zorla kabul ettirilmeye çalışıldı; bu sorgulama dönemine mihne denir. Ahmed b. Hanbel bu görüşü kabul etmediği için hapis ve işkenceye maruz kaldı. Baskı halife Mütevekkil döneminde sona erdi ve Mutezile'nin etkisi geriledi. Ekol bir topluluk olarak yaşamadı, ama akli yöntemi kelam ilmini derinden etkiledi; Tefsir tarihi sayfasında gördüğümüz Zemahşeri'nin el-Keşşâf'ı Mutezili bir müfessirin eseridir.

İrade sorusunun iki ucu: Cebriye ve Kaderiyye

Cebriye, öncüsü Cehm b. Safvan (ö. 745) olan ve insanın fiillerinde hiçbir seçme gücü bulunmadığını, fiillerin yalnız mecazen insana nispet edildiğini savunan görüştür; insan rüzgârın savurduğu yaprağa benzetilir. Kaderiyye ise Ma'bed el-Cüheni ve Gaylan ed-Dımaşki gibi isimlerle Emeviler döneminde, yöneticilerin yaptıklarını “kader” diye meşrulaştırmasına tepki olarak doğdu ve insanın fiilini kendisinin yarattığını savundu. Adı yanıltıcıdır: Kaderiyye “kaderci” değil, ilahi takdirin insan fiilini belirlediğini reddedenlerdir; Mutezile'nin adl esası bu çizginin devamıdır. Ahiret ve kader inancı sayfasında gördüğümüz kesb ve cüzi irade anlayışı, Ehlisünnet'in bu iki uç arasında durduğu yerdir.

Ehlisünnet iki eksende de ortadadır; Mutezile ise birinci eksende uçta, ikincide ara konumdadır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Beş esası bir zincirle kur: Allah tektir (tevhid) ve adildir (adl); adil olan sözünü tutar (va'd-vaîd); söz tutulduğu için büyük günahkâr ara yerde kalır (menzile); bu düzen için herkes iyiliği emreder (emr bi'l-ma'ruf). İsim tuzağı: Kaderiyye kaderi reddeder, iradeyi reddeden Cebriyedir.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde imli bir liste (Kur'an'ın yaratılmışlığı, aklın iyi ve kötüyü bilmesi, ara konum) verilip mezhep sorulur; ya da Emevilerin dışladığı mevaliden yetişen âlimlerle doğan, akla ve insan özgürlüğüne önem veren mezhep anlatılır: cevap Mutezile.

TuzakAdı yüzünden Kaderiyye'yi “her şeyi kadere bağlayan” sanmaktır; insanı iradesiz gören Cebriyedir. Mutezile'nin ara konumunu Mürcie'nin ertelemesiyle karıştırma.

↕Sıralama Mutezile'nin serüveni, eskiden yeniye

  1. Mütevekkil döneminde mihnenin sona ermesi
  2. Zemahşeri'nin el-Keşşâf tefsirini yazması
  3. Vasıl b. Ata'nın Hasan-ı Basri'nin halkasından ayrılması
  4. Eş'ari'nin Mutezile'den ayrılması
  5. Me'mun döneminde mihnenin başlaması

?Soru çöz

Bir öğrenci, “Her yaptığım önceden belirlenmiş; ben rüzgârın önündeki bir yaprağım. İşlediğim günahı ben seçmedim, bu yüzden sorumluluğu da bana ait değil.” diyor.
Bu öğrencinin görüşü hangi mezhebin anlayışına uygundur?

✓ C. İnsanın seçme gücünü tamamen reddedip onu yaprağa benzeten görüş Cebriye'dir. A Kaderiyye, adına rağmen tam tersini, insanın fiilini kendisinin yarattığını söyler; B Mutezile de insanı fiilinin yaratıcısı ve sorumlusu sayar; D Matüridilik cüzi iradeyi kabul eder, kişiyi sorumlu tutar.
MEZHEP · EHLİSÜNNET

Ehlisünnet'in üç yolu: Selefiyye, Eşarilik ve Matüridilik

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHaberi sıfatlar nedir, Selef ve Halef âlimleri bu sıfatları nasıl anlar, esma-i hüsna ne demektir?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haberi sıfatlar, yalnız ayet ve hadisle bildirilen ve insana ait bir benzerlik çağrıştıran ifadelerdir: yed (el), vech (yüz), istiva, nüzul gibi. Selef bunları anlamını Allah'a bırakarak, keyfiyet sormadan kabul eder (tefviz); Halef âlimleri dilin imkânlarıyla yorumlar (tevil). İkisi de teşbihi ve sıfatları yok saymayı reddeder. Esma-i hüsna, Allah'ın en güzel isimleridir.

Haberi sıfatlar, tefviz-tevil ve esma-i hüsna

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ehlisünnet nedir; Selefiyye, Eşarilik ve Matüridilik arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Ehlisünnet ve'l-cemaat, Hz. Peygamber'in sünnetine ve sahabenin yoluna bağlı kalan Müslüman çoğunluğun itikadi adıdır. İçinde üç yaklaşım vardır: ayet ve hadisleri tevil etmeden kabul eden Selefiyye (Ahmed b. Hanbel), aklı nakli savunmada kullanan Eşarilik (Ebü'l-Hasan el-Eş'ari) ve akla daha geniş yer veren Matüridilik (Ebu Mansur el-Matüridi).

Ehlisünnet tek bir kişinin kurduğu bir okul değil, çoğunluğun yüzyıllar içinde ortak bir adla anılmasıdır; içinde de farklı sesler vardır.

“Sünnet ehli ve cemaat” anlamındaki ad, hicri III. yüzyıldan itibaren, ayrılan gruplar dışında kalan çoğunluk için yaygınlaştı. Ortak çizgileri şöyle özetlenebilir: Allah'ın zatına ek ezelî sıfatları vardır; her şeyin yaratıcısı Allah'tır, kul ise fiilini kesbeder ve sorumludur; amel imanın parçası değildir; büyük günah işleyen, günahı helal saymadıkça dinden çıkmaz; ilk dört halifenin sırası Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali'dir; kıbleye yönelen bir Müslüman (ehl-i kıble) tekfir edilmez; müminler Allah'ı ahirette göreceklerdir. İman ve Allah inancı sayfasında gördüğümüz tasdik-ikrar tartışması ve sıfatlar tablosu bu sayfadaki farkların zeminidir.

Selefiyye: okumak ve teslim olmak

Selefiyye (Ehl-i hadis, Ehl-i eser), Allah'ın sıfatlarına dair ayet ve hadisleri, özellikle “el”, “istiva” gibi müteşabih ifadeleri, keyfiyetini sormadan ve tevil etmeden olduğu gibi kabul eder; anlamın ayrıntısını Allah'a bırakmaya tefviz denir. İlk dönemde Ahmed b. Hanbel bu tavrın simgesi oldu; sonraki dönemin en tanınmış temsilcisi İbn Teymiyye'dir (ö. 1328). İlk dönem Selefiyye'nin bu itikadi yöntemi, günümüzde Selefilik adını kullanan çağdaş akımlarla bir tutulmaz; ikisi ayrı ayrı değerlendirilir.

Eşarilik ve Matüridilik: aklın payı

Ebü'l-Hasan el-Eş'ari (ö. 935) Basra'da doğdu, kırk yaşına kadar Mutezile çevresinde yetişti, sonra ondan ayrılıp Ehlisünnet görüşlerini Mutezile'nin kendi akli yöntemiyle savundu. Eserleri arasında el-Lüma' ve Makâlâtü'l-İslâmiyyîn sayılır; Bakıllani, Cüveyni, Gazali ve Fahreddin Razi ile güçlenen Eşarilik daha çok Şafii ve Maliki çevrelerde yayıldı. Ebu Mansur el-Matüridi (ö. 944) ise Semerkant'ta yaşadı, Ebu Hanife'nin inanç alanındaki görüşlerini sistemleştirdi; Kitâbü't-Tevhîd ve Te'vîlâtü'l-Kur'ân eserleri bize ulaştı. Matüridilik Hanefi çevrelerde, özellikle Türkler arasında yayıldı: Orta Asya, Anadolu, Balkanlar, Kafkasya ve Hint alt kıtası.

Karıştırılanlar: Eşarilik ve Matüridilik
MeseleEşarilikMatüridilik
İmanın tanımıKalple tasdik (bir kısmı dille ikrarı da şart koşar)Kalple tasdik ve dille ikrar; ikrarı Ebu Hanife rükün, Matüridi dünya hükümleri için şart sayar
Peygamber ulaşmamış kişinin sorumluluğuVahiy ulaşmadan sorumluluk yokturAkıl sahibi, Allah'ın varlığını bilmekle sorumludur
İyi ve kötü (hüsün-kubuh)Dinin bildirmesiyle bilinirBir kısmı akılla bilinebilir; hükmü vahiy koyar
Tekvin sıfatıAyrı sıfat değil, kudretin yaratmaya yönelmesidir (yedi subuti sıfat)Ayrı ezelî sıfattır (sekiz subuti sıfat)
“İnşallah müminim” demekAkıbet düşünülerek caizdirŞüphe ifade ettiği için caiz değildir
Güç yetirilemeyen yükümlülükAklen mümkündür ama gerçekleşmemiştirMümkün değildir
Yaygın olduğu fıkhi çevreŞafii, MalikiHanefi
Lisans düzeyi için ek: Selef'in müteşabih karşısındaki yedi ilkesi

Gazali'nin İlcâmü'l-avâm'da özetlediği, Selef'in müteşabih sıfatlar karşısındaki tavrı yedi ilkeyle anılır: takdis (Allah'ı yaraşmayan şeylerden tenzih), tasdik (bildirileni olduğu gibi kabul), aczi itiraf (anlamın künhünü bilemediğini kabul), sükût (soru sormamak), imsak (lafzı değiştirmemek, artırıp eksiltmemek), keff (zihnen bile kurcalamamak) ve teslim (bilgisini ehline bırakmak).

Akılda kalsın: Aklın payı soldan sağa artar: Selefiyye okur ve teslim olur, Eşarilik okur ve aklı savunmada kullanır, Matüridilik okur ve aklı bilgi kaynağı sayar; en uçta Mutezile vardır. Tekvin = Matüridi, “inşallah müminim” = Eşari.
Sınavda

Nasıl sorulurSelef'in müteşabih ayetlere tutumu ya da Gazali'nin yedi ilkesinden biri tarif edilip kavram sorulur; ya da “aşağıdakilerden hangisi Matüridilere aittir?” denir.

TuzakEşari'nin geçmişte Mutezili olmasından dolayı Eşariliği Mutezile'ye yakın saymaktır; Eşari, Mutezile'nin yöntemini ona karşı kullanmıştır. Ayrıca Eşarilik ile Matüridilik arasındaki farkları “büyük ayrılık” sanma; ikisi de Ehlisünnet'tir, farklar ayrıntı meselelerindedir.

▭Boşluk doldurma

Kırk yaşına kadar Mutezile çevresinde yetişip sonra bu mezhebi eleştiren âlim dir. Semerkant'ta yaşayıp Kitâbü't-Tevhîd'i yazan âlim ise dir. Müteşabih sıfatları tevil etmeden olduğu gibi kabul eden yaklaşıma denir.

MatüridiVasıl b. AtaSelefiyyeMutezileEş'ariCehm b. Safvan

?Soru çöz

Kelam dersinde öğretmen, Eşarilik ile Matüridilik arasındaki dört farkı tahtaya yazmış, ancak bir satırda iki mezhebin görüşlerini yer değiştirerek yazdığını fark etmiştir.

SatırMeseleEşarilikMatüridilik
ITekvin sıfatıAyrı ve ezelî bir sıfattırKudretin yaratmaya yönelmesidir
II“İnşallah müminim” demekAkıbet düşünülerek caizdirŞüphe bildirdiği için caiz değildir
IIIKendisine peygamber ulaşmamış akıl sahibiVahiy ulaşmadan sorumlu değildirAllah'ın varlığını bilmekle sorumludur
IVGüç yetirilemeyen yükümlülükAklen mümkündürMümkün değildir

Buna göre görüşlerin yer değiştirdiği satır hangisidir?

✓ A. Tekvini ayrı ezelî sıfat sayan (sekiz subuti sıfat) Matüridilerdir; Eşariler onu kudretin yaratmaya yönelmesi sayar (yedi subuti sıfat). B doğrudur, imanda istisna Eşari görüşüdür; C doğrudur, akla bilgi kaynağı değeri veren Matüridilik vahiy ulaşmayanı da sorumlu tutar; D doğrudur, teklif-i mâ lâ yutâkı aklen mümkün gören Eşarilerdir.
MEZHEP · FIKHİ

Fıkhi mezhepler: beş imam, beş usul, beş coğrafya

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerai, örf, istishab, sahabi kavli ve şer'u men kablena nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nasta ve kıyasta açık çözüm bulunamayınca başvurulan ferî deliller şunlardır: istihsan (daha güçlü gerekçeyle genel kuraldan ayrılmak), mesalih-i mürsele (nassın ruhuna uygun kamu yararı), sedd-i zerai (harama götüren yolu kapatmak), örf, istishab (var olanın devamı), sahabi kavli ve şer'u men kablena. Mezhepler bunları farklı ölçüde kullanır.

Ferî deliller ve örnek hükümler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefi, Maliki, Şafii, Hanbeli ve Caferi mezheplerinin imamları kimdir, usulleri nasıl ayrılır ve hangi bölgelerde yaygındır?

Kısa cevap: Bugün yaşayan başlıca fıkhi mezhepler Ebu Hanife'ye (Kûfe) dayanan Hanefilik, Malik b. Enes'e (Medine) dayanan Malikilik, İmam Şafii'ye dayanan Şafiilik, Ahmed b. Hanbel'e (Bağdat) dayanan Hanbelilik ve Cafer es-Sadık'a nispet edilen Caferiliktir. Hanefilik Türkiye ve Orta Asya'da, Malikilik Kuzey ve Batı Afrika'da, Şafiilik Mısır ve Güneydoğu Asya'da yaygındır.

Bir mezhebin karakterini çoğu zaman imamının yaşadığı şehir belirledi: hadis ehlinin çok olduğu Medine ile yeni meselelerin hiç bitmediği Kûfe aynı usulü doğurmadı.

Hicri II. yüzyılda fıkıhta iki eğilim belirginleşti. Irak'ta, özellikle Kûfe'de, rivayet edilen hadis görece azdı ama ticaret, vergi ve yönetimle ilgili yeni sorular çoktu; burada akıl yürütmeye ve kıyasa geniş yer veren ehl-i re'y gelişti. Hicaz'da, özellikle Medine'de, sünnet ve sahabe uygulaması hâlâ canlıydı; burada nassa ve rivayete yaslanan ehl-i hadis öne çıktı. İmam Şafii bu iki eğilimi birleştirmeye çalıştı ve fıkıh usulünü ilk kez sistemli bir eserde, er-Risâle'de topladı. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz delillerin (istihsan, istislah, sedd-i zerai, örf) hangi mezhepte öne çıktığı aşağıdaki tabloda görülür.

Beş fıkhi mezhep
Mezhepİmamı (vefat)MerkezUsulde öne çıkanBugün yaygın olduğu yer
HanefilikEbu Hanife Numan b. Sabit (767)KûfeKıyas, istihsan, örf; öğrencileri Ebu Yusuf, İmam Muhammed, ZüferTürkiye, Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Afganistan, Hint alt kıtası
MalikilikMalik b. Enes (795)MedineMedine ehlinin ameli, istislah (maslahat-ı mürsele), sedd-i zerai; eseri el-Muvatta'Kuzey ve Batı Afrika: Fas, Cezayir, Tunus, Libya, Moritanya; Sudan
ŞafiilikMuhammed b. İdris eş-Şafii (820)Bağdat, sonra MısırHadise güçlü bağlılık ile kıyasın dengesi; istihsanı reddeder; er-Risâle, el-ÜmmMısır, Doğu Afrika, Yemen'in bir kısmı, Endonezya, Malezya; Türkiye'nin doğu ve güneydoğusu
HanbelilikAhmed b. Hanbel (855)BağdatNassa sıkı bağlılık; sahabi fetvası ve zayıf hadisi kıyasa tercih; hadis eseri el-MüsnedSuudi Arabistan, Katar
CaferilikCafer es-Sadık (765)MedineKitap, sünnet (masum imamların sözleri dahil), icma, akıl; kıyası kabul etmezİran, Irak, Azerbaycan, Lübnan, Bahreyn

İmam Şafii'nin hayatı sınavda ayrı bir ayrıntı olarak gelir: Irak'ta iken verdiği görüşlere kavl-i kadîm, Mısır'a yerleştikten sonra verdiği görüşlere kavl-i cedîd denir; Şafii mezhebinde esas olan çoğunlukla yeni görüşlerdir. Ebu Hanife'nin iki büyük öğrencisi Ebu Yusuf ile İmam Muhammed'e birlikte İmameyn denir; Ebu Yusuf Abbasi devletinde kadılkudat olmuş ve vergi hukukunu anlatan Kitâbü'l-Harâc'ı yazmıştır.

Karıştırılanlar: itikadi ve fıkhi eşleşmeler
İtikadi yorumAğırlıklı fıkhi mezhepNot
MatüridilikHanefilikİkisinin de kökü Ebu Hanife'nin görüşleridir
EşarilikŞafiilik, MalikilikNizamiye medreseleriyle yayıldı
Selefiyye (Ehl-i hadis)HanbelilikAhmed b. Hanbel iki alanda da öncü
İmamiyeCaferilikCaferilik İmamiye'nin fıkhıdır
ZeydiyeZeydi fıkhıHanefiliğe yakın birçok hüküm
İbadiyyeİbadi fıkhıUmman

Bu eşleşmeler ağırlığı gösterir, kesin bir kural değildir: Hanefi olup Mutezile kelamını benimseyen âlimler de olmuştur. Fıkıhta bir mezhepten olup kelamda başka bir yolu izlemek mümkündür, çünkü iki alan farklı sorulara cevap verir.

Lisans düzeyi için ek: mezhebi yaşamayan müçtehitler

Evzai (Şam), Leys b. Sa'd (Mısır), Süfyan es-Sevri (Kûfe), Davud ez-Zahiri (Zahiriyye; en tanınmış savunucusu Endülüslü İbn Hazm) ve Taberi de kendi dönemlerinde mezhep kurucusu sayılacak müçtehitlerdir; ama görüşlerini sürdürecek öğrenci ve kurum oluşmadığı için mezhepleri yaşamamıştır.

Akılda kalsın: Şehirle ezberle: Kûfe → Ebu Hanife (rey), Medine → Malik (Medine ameli), Bağdat → Ahmed b. Hanbel (nas); Şafii Bağdat'tan Mısır'a (kadîm → cedîd). Haritayı kuzeyden güneye oku: Türkiye-Orta Asya Hanefi, Kuzey-Batı Afrika Maliki, Mısır-Endonezya Şafii, Arap Yarımadası'nın içi Hanbeli, İran-Irak Caferi.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada boyanmış bölgeler ya da ülke listesi verilip mezhep sorulur (Fas-Tunus-Moritanya → Malikilik); itikadi-fıkhi eşleşme sorulur (İmamiye → Caferilik); ya da bir usul ilkesi verilip imamı istenir.

TuzakAhmed b. Hanbel'in el-Müsned'ini fıkıh kitabı, Malik'in el-Muvatta'ını yalnız hadis kitabı sanmaktır; Muvatta' hem hadis hem fıkıh eseridir. Bir diğer tuzak, Şafiiliği yalnız Arap ülkelerinde aramaktır; en kalabalık Şafii nüfus Güneydoğu Asya'dadır.

⇄Bilgi eşleştirme eserin tanıtımı ↔ âlim

?Soru çöz

Bir dünya haritasında Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve Moritanya aynı renkle boyanmış ve “fıkhi mezhep dağılımı” başlığı verilmiştir.
Bu renk, hangi mezhebin yaygın olduğu bölgeyi göstermektedir?

✓ D. Kuzey ve Batı Afrika (Mağrib) Maliki mezhebinin tarihî ve bugünkü bölgesidir. A Hanefilik Türkiye, Balkanlar, Orta Asya ve Hint alt kıtasında yaygındır; B Şafiilik Mısır, Doğu Afrika ve Güneydoğu Asya'da; C Hanbelilik büyük ölçüde Arap Yarımadası'nın içinde, Suudi Arabistan ve Katar'da.
MEZHEP · GÜNÜMÜZ

Alevilik-Bektaşilik, yeni akımlar ve mezheplerin ortak zemini

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Muhammed'in son peygamber oluşu ne demektir; beşairü'n-nübüvve, delailü'n-nübüvve, şemail ve hasais kavramları nedir?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Muhammed peygamberlerin sonuncusudur (hatemü'n-nebiyyin) ve bütün insanlara gönderilmiştir. Önceki kitaplarda onun geleceğine dair müjdelere beşairü'n-nübüvve, peygamberliğinin delillerine delailü'n-nübüvve, fiziki ve ahlaki özelliklerine şemail, yalnız ona özgü hususlara hasais denir. Ondan sonra peygamber gelmeyeceği için peygamberlik iddiasında bulunanlar Müslümanlarca reddedilmiştir.

Son peygamber ve nübüvvet kavram ailesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alevilik-Bektaşilik nedir; Kadıyanilik, Bahailik, Nusayrilik ve Yezidilik nasıl ortaya çıktı?

Kısa cevap: Alevilik-Bektaşilik, Hacı Bektaş Veli'nin öğretisi etrafında Anadolu ve Balkanlarda şekillenen; Hz. Ali ve Ehlibeyt sevgisini, cem ibadetini, musahipliği ve dört kapı kırk makamı merkeze alan tasavvufi bir yorumdur. Kadıyanilik, Babilik-Bahailik, Nusayrilik ve Yezidilik ise farklı dönemlerde doğan, nübüvvet ya da uluhiyet anlayışında ana gövdeden ayrışan akımlardır.

Mezhepler haritası Abbasi döneminde donmadı; Anadolu'nun tasavvuf geleneğinden XIX. yüzyılın Hindistan'ına kadar yeni renkler eklendi.

Alevilik-Bektaşilik

XIII. yüzyılda Horasan'dan Anadolu'ya gelen ve Ahmet Yesevi geleneğine bağlanan Hacı Bektaş Veli'nin yolu iki biçimde yaşadı: Bektaşilik daha çok şehirlerde ve tekke düzeniyle, Alevilik ise kırsalda, soyu Ehlibeyt'e bağlanan ocaklar ve dedeler etrafında. İkisinin ortak kavramları Hz. Ali ve on iki imam sevgisi, cem ve cemevi, semah, musahiplik (yol kardeşliği), “eline, diline, beline sahip olmak” ilkesi ve şeriat, tarikat, marifet, hakikat diye sıralanan dört kapı kırk makamdır. Bu kavramlar, adı benzeyen Nusayrilikten Anadolu Aleviliğini ayırmanın da anahtarıdır.

Ek bilgi: kaynaklar ve kurumsallaşma

Hacı Bektaş Veli Nevşehir'deki Sulucakarahöyük'te (bugünkü Hacıbektaş) yaşadı; öğretisi Makâlât adlı esere dayanır, hayatı Velâyetnâme'de anlatılır. Bektaşilik, XVI. yüzyılda yolu yeniden düzenleyen ve “ikinci pir” sayılan Balım Sultan'la kurumsallaştı. Cemdeki on iki hizmet ve törenlerin ayrıntısı Din Kültürü serisindeki Anadolu'da İslam ve tasavvuf sayfasında anlatılır.

Günümüz mezhep coğrafyası

Dünyadaki Müslümanların büyük çoğunluğu Sünnidir. Şiiler İran, Irak, Azerbaycan ve Bahreyn'de çoğunluktadır; Lübnan'da da büyük bir topluluk oluşturur. Yemen'in kuzeyinde Zeydiler, Umman'da İbadiler yaşar. Türkiye'de Sünni Müslümanların çoğu itikatta Matüridi, fıkıhta Hanefidir; doğu ve güneydoğuda Şafii nüfus yoğundur; Alevi-Bektaşi yurttaşlar ülkenin hemen her bölgesinde yaşar.

Karıştırılanlar: sonraki dönem akımları
AkımÖncü ya da kurucuYer ve dönemAyırt edici iddia
NusayrilikMuhammed b. NusayrIX. yüzyıl, Irak'tan Suriye'yeMezhepler tarihi kaynaklarında gulat (aşırı) Şii çizgide sayılır; batıni yorum; Hz. Ali'ye olağanüstü nitelikler atfeder. Bugün Suriye, Lübnan ve Türkiye'nin güneyinde (Hatay, Adana, Mersin) yaşar; kendilerini Alevi diye de adlandırır, Anadolu Aleviliğinden ayrı bir gelenektir
YezidilikŞeyh Adi b. Müsafir (ö. 1162) çevresiXII. yüzyıl, Kuzey Irak (Laleş)Tasavvufi bir çevreden doğup zamanla ayrı bir inanç sistemine dönüştü; Melek Tavus inancı. Bugün çoğunlukla ayrı bir din olarak değerlendirilir
BabilikAli Muhammed Şirazi, “Bab” (1819–1850)1844, İranGizli imama açılan “kapı” (bab) olduğunu, sonra yeni bir şeriat getirdiğini ileri sürdü
BahailikMirza Hüseyin Ali, “Bahaullah” (1817–1892)XIX. yüzyıl; İran, Bağdat, İstanbul, Edirne, AkkaBab'ın müjdelediği kişi olduğunu ilan etti; Kitâb-ı Akdes; merkezi bugün Hayfa
Kadıyanilik (Ahmedilik)Mirza Gulam Ahmed (1835–1908)XIX. yüzyıl sonu, Kadiyan (Pencap, Hindistan)Önce vaat edilen mesih ve mehdi, ardından peygamber olduğunu ileri sürdü

Melek, kitap ve peygamber inancı sayfasında gördüğümüz hatm-i nübüvvet, yani Hz. Muhammed'in son peygamber olduğu inancı, bu akımların değerlendirilmesinde belirleyicidir: yeni bir peygamberlik ya da yeni bir şeriat iddiası taşıyan Kadıyanilik ile Babilik-Bahailik, Müslüman âlimlerin genel kabulüne göre İslam'ın temel inancıyla bağdaşmaz.

Mezhepler ve birlik

“Hep birlikte Allah'ın ipine (Kur'an'a) sımsıkı sarılın. Parçalanıp bölünmeyin…”

Al-i İmran 3/103 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayet, ortak kaynağa birlikte bağlanmayı ve bölünmeyi yasaklar; Hucurat suresi de müminlerin kardeş olduğunu bildirir (Hucurat 49/10). Mezhepler dinin kendisi değil, onu anlama yollarıdır; bir mezhebe bağlı olmak kişiye düzenli bir ibadet ve bilgi yolu sağlar. Sorun bağlılık değil, kendi yorumunu dinin tek doğrusu sayıp diğerlerini dışlayan taassuptur. Ehlisünnet'in “ehl-i kıble tekfir edilmez” ilkesi bu yüzden mezhepler arası ilişkinin temel ölçüsü olmuştur.

Akılda kalsın: Yeni akımları iddiasıyla ayır: Kadıyanilik = mesih-mehdi-nebi iddiası (Hindistan), Babilik → Bahailik = “kapı”dan yeni dine (İran → Akka), Nusayrilik = batıni gulat yorumu (Suriye-Hatay), Yezidilik = Şeyh Adi ve Melek Tavus (Kuzey Irak). Kadıyani ile Kadiri (Abdülkadir Geylani'nin tarikatı) ses benzerliğine kanma.
Sayfa özeti: mezhepler tek bakışta
MezhepDoğduğu soru ya da olayTanıyıcı tez (anahtar kelime)Fıkhi eşi · bölgeKonu
HaricilerSıffin, tahkim (657)Büyük günahkâr kâfir; Kureyş şartı yok (tekfir, “hüküm Allah'ındır”)İbadiyye · Ummank2
Mürcieİç savaş ve tekfire tepkiHüküm Allah'a kalır; amel imandan değil (irca)—k2
Şia: İmamiye · Zeydiye · İsmailiyeHilafet; Kerbela (680)İmamet nasla; 12 imam ve gaybet · kıyam eden imam · zahir-batın (ismet, takiyye, beda, rec'at)Caferi · İran, Irak / Zeydi · Yemenk3
MutezileBüyük günah; akli savunmaBeş esas; ara konum; halku'l-Kur'an; hüsün-kubuh akli (itizal)Basra; mihne 833k4
Cebriye · Kaderiyyeİnsan iradesiİrade yok (yaprak) · insan fiilini yaratır (kaderi reddeder)—k4
Selefiyye · Eşarilik · MatüridilikEhlisünnet'in nakil-akıl dengesiTefviz · akıl savunmada · akıl bilgi kaynağı; tekvin Matüridi, istisna EşariHanbeli · Şafii-Maliki · Hanefik5
Fıkhi mezheplerEhl-i re'y – ehl-i hadisKûfe-Ebu Hanife · Medine-Malik · Mısır-Şafii · Bağdat-Ahmed · Cafer es-SadıkTürkiye · Mağrib · Endonezya · Suudi Arabistan · İrank6
Sonraki dönem akımlarıYeni nübüvvet ya da batıni yorumKadıyani (mesih-nebi) · Bab → Bahaullah · Nusayri (gulat) · Yezidi (Melek Tavus)Pencap · İran-Akka · Suriye-Hatay · Kuzey Irakk7

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurMadde imli bir tarif verilip akımın adı sorulur: “XIX. yüzyılda Hindistan'da doğdu, kurucusu mesih ve peygamber olduğunu söyledi” → Kadıyanilik.

TuzakSes benzerliğiyle Kadiriyye tarikatını seçmek ve Babilik ile Bahailiği birbirine karıştırmaktır: Bab öncü, Bahaullah kurucudur. Nusayrileri Anadolu Alevileriyle aynı sanmak da yaygın bir hatadır; adları benzese de tarihleri ve inanç yapıları ayrıdır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Bab'ın İran'da davetini ilan etmesi
  2. Şeyh Adi b. Müsafir çevresinde Yezidiliğin filizlenmesi
  3. Mirza Gulam Ahmed'in Pencap'ta mesihlik iddiası
  4. Muhammed b. Nusayr'a nispet edilen yorumun doğuşu
  5. Hacı Bektaş Veli'nin Anadolu'ya gelişi

?Soru çöz

Hindistan'ın Pencap bölgesinde XIX. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan; kurucusu önce vaat edilen mesih ve mehdi, ardından peygamber olduğunu ileri sürdüğü için hatm-i nübüvvet inancıyla bağdaşmadığı kabul edilen akım hangisidir?

✓ B. Pencap, XIX. yüzyıl sonu ve mesih-nebi iddiası Mirza Gulam Ahmed'in kurduğu Kadıyaniliği (Ahmedilik) gösterir. A Bahailik İran kökenlidir, kurucusu Bahaullah'tır; C Kadiriyye Abdülkadir Geylani'ye bağlanan bir tasavvuf yoludur, yalnız ses benzerliği vardır; D Babilik de İran'da, Bab'ın 1844'teki davetiyle doğmuştur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yıllar önce ortağı Hasan'ın payına düşen kârın bir kısmını ondan habersiz kendine ayıran Yunus, bunun için çok pişman olmuştur. Artık düzenli olarak nafile namaz kılmakta ve oruç tutmaktadır.
İslam ahlakına göre Yunus'un bu günahtan kurtulması için öncelikle aşağıdakilerden hangisini yapması gerekir?

✓ D. Kul hakkında tövbenin kabulü için hak sahibine ödeme ya da onun rızası şarttır; Hasan hayatta ve ulaşılabilir durumdadır. A ibadetler kul hakkının yerini tutmaz, müflis hadisi bunu anlatır; B sadaka yalnız hak sahibine ulaşılamadığında onun adına verilir, burada Hasan bellidir; C hac Allah'a karşı günahlar için umut kapısıdır, kul hakkını düşürmez.Kaynak: İslam ahlakı · Kul hakkı

?Soru 2

Gırnata'nın düşüşünden sonra İspanya'da yaşayan Müslümanlar, çıkarılan fermanlarla din değiştirmeye zorlandı. Vaftiz edilen bu insanların önemli bir kısmı evlerinde gizlice namaz kılmayı, oruç tutmayı ve Arapça yazıyı sürdürdü; Engizisyon mahkemeleri bu yüzden pek çoğunu yargıladı. 1609'dan itibaren yüz binlercesi ülkeden sürüldü.
Parçada sözü edilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Zorla vaftiz edilip gizlice Müslüman yaşayan ve 1609'dan sonra sürülen topluluk Moriskolardır. A müdeccenler Hristiyan yönetiminde dinini açıkça koruyabilen Müslümanlardır, zorla vaftiz öncesini anlatır; B Murabıtlar Kuzey Afrika'dan gelip Endülüs'ü bir süre yöneten hanedandır; D Mozaraplar Müslüman yönetiminde yaşayan Hristiyanlardır.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Endülüs: fetihten Moriskolara

?Soru 3

Hz. Ömer, yaralandıktan sonra kendisinden sonraki halifeyi belirlemek üzere altı kişilik bir heyet oluşturmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu heyette yer alan sahabilerden biri değildir?

✓ C. Hz. Peygamber'in amcası Hz. Abbas şura heyetinde yoktu; listeye “Peygamber'in yakını” olduğu için sızar. A Abdurrahman b. Avf heyetin üyesi ve hakemidir; B Sa'd b. Ebi Vakkas Kadisiye komutanı, heyet üyesidir; D Zübeyr b. Avvam da altı kişiden biridir, sonra Cemel'de Hz. Ali'nin karşısında yer aldı.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Osman: şura, istinsah ve fitne

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Emeviler döneminde yaşanan olaylardan biri değildir?

✓ B. Zenc İsyanı 869–883 yıllarında, Abbasi döneminde Basra çevresindeki kölelerin ayaklanmasıdır; listeye 750 sonrasından sızmıştır. A Harre 683'te Yezid döneminde Medine'de yaşandı; C Zeyd b. Ali 740'ta Hişam döneminde ayaklandı; D İbn Zübeyr'in hilafeti 683–692 arasında Emevilere karşıydı.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Abbasilerin parçalanması ve Emevi-Abbasi farkı

?Soru 5

633 sayılı Kanun'un 1. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş amaçları arasında yer almaz?

✓ B. Okulların ve eğitim programlarının yönetimi Millî Eğitim Bakanlığının görevidir; kanunun ilk maddesinde yer almaz. A, C ve D 633 sayılı Kanun'un 1. maddesinde sayılan üç amaçtır: işleri yürütmek, toplumu aydınlatmak, ibadet yerlerini yönetmek.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Diyanet İşleri Başkanlığı: 1924'ten bugüne

?Soru 6

Kurumunda bir usulsüzlüğe tanık olan Murat, işini kaybetme ihtimaline rağmen durumu yetkililere bildirir; ama bunu yaparken kimseye hakaret etmez, öfkesine kapılıp ölçüsüz suçlamalarda da bulunmaz.
Murat'ın bu tutumu İslam ahlakındaki temel erdemlerden öncelikle hangisiyle ilgilidir?

✓ D. Murat tehlikeye rağmen doğruyu söylemiş (korkaklığa düşmemiş) ve öfkesine kapılmamıştır (saldırganlığa düşmemiş); bu, öfke gücünün dengesi olan şecaattir. A iffet arzu gücünün dengesidir, vakada arzu yok; B kanaat elindekiyle yetinmektir; C hikmet bilgelik ve doğru kavrayıştır, vakanın vurgusu ise korkuya rağmen ölçülü cesarettir.Kaynak: İslam ahlakı · Dört temel erdem ve orta yol

?Soru 7

Bir hadiste, kıyamet günü önce hesaba çekilecekler arasında, ilmini “âlim desinler” diye öğrenen, malını “cömert desinler” diye harcayan ve “cesur desinler” diye savaşan kimselerin bulunduğu, bu amellerin karşılığını dünyada aldıkları için ahirette kendilerine bir şey kalmadığı anlatılır.
Bu hadiste aşağıdaki kavramlardan hangisinin kötülüğüne dikkat çekilmektedir?

✓ B. Amellerin “öyle desinler” diye, insanların övgüsü için yapılması riyadır (hadis: Müslim, “İmâre”, 152). A kibir başkasını küçük görmektir, hadiste kimse küçümsenmiyor; C haset başkasının nimetinin gitmesini istemektir; D suizan delilsiz kötü zandır, kişilerin niyetiyle ilgili bir yargı içermez, gösterişle ilgisi yoktur.Kaynak: İslam ahlakı · Kalpteki kötülükler: haset, suizan, kibir, riya

?Soru 8

Bu topluluk, iki ordu arasındaki anlaşmazlığın hakemlere bırakılmasını büyük bir hata saymış, “Hüküm ancak Allah'ındır.” diyerek halifenin ordusundan ayrılmıştır. Halifeden yaptığı işten tövbe etmesini istemiş, kendileri gibi düşünmeyenleri dinden çıkmış saymıştır.
Parçada sözü edilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Tahkime itiraz edip Hz. Ali'nin ordusundan ayrılan ve tekfire varan grup Haricilerdir. A Mürcie büyük günah işleyenin durumunu ahirete bırakır, tekfirin tersidir; B Tevvabin Kerbela'dan sonra pişmanlıkla ayaklanan Emevi dönemi hareketidir; C Mutezile tahkimden sonraki yüzyılda doğan bir kelam ekolüdür.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Ali: Cemel, Sıffin, tahkim, Hariciler

?Soru 9

Camiden çıkan beş kişilik bir gruba yoldan geçen Ahmet selam verir. Gruptan yalnız Mustafa selamı alır, diğerleri sessiz kalır.
Bu durumla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ A. Topluluğa verilen selamı almak farz-ı kifayedir; içlerinden birinin almasıyla diğerlerinden düşer. B farz-ı ayn hükmü tek kişiye verilen selam içindir; C selam vermek farz değil sünnettir; D sıra tersinedir: sayıca az olan (Ahmet) çok olana selam verir.Kaynak: İslam ahlakı · Sosyal adab ve edep

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ömer döneminde ilk kez gerçekleştirilen uygulamalardan biri değildir?

✓ A. Cuma için dış ezan Hz. Osman döneminde, şehir büyüyüp iç ezan duyulmaz olunca başladı; listeye sızan sonraki halifenin yeniliğidir. B divan, C hicri takvim ve D kadılık teşkilatı Hz. Ömer'in genişleyen devlet için kurduğu kurumlardandır.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Ömer: fetihler ve kurumlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →