Mezheplerin doğuşu: aynı vahiy, farklı sorular, farklı cevaplar
DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin savaşları neden oldu, tahkim olayı nedir ve Hariciler nasıl ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Dört halife dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hz. Ali'nin hilafeti (656–661) iç savaşlarla geçti: Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr ile Cemel'de (656), biat etmeyen Şam valisi Muaviye ile Sıffin'de (657) savaştı. Sıffin'de mushafların mızraklara takılmasıyla hakeme gidildi (tahkim); tahkime karşı çıkıp ayrılan grup Hariciler oldu. Hz. Ali, Nehrevan'da (658) onları yendi; 661'de bir Harici'nin suikastıyla Kufe'de şehit edildi.
Hz. Ali: Cemel, Sıffin, tahkim, Hariciler
✎Konu anlatımı
İslam mezhepleri neden ortaya çıktı, itikadi ve fıkhi mezhepler nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: İslam mezhepleri; hilafet tartışması, Cemel ve Sıffin gibi iç savaşlar, ayet ve hadislerin birden çok anlama açık olması, fetihlerle tanışılan yeni kültür ve felsefeler, Arap ile mevali arasındaki toplumsal gerilim gibi sebeplerle doğdu. İnanç alanındaki yorum ekollerine itikadi, ibadet ve hukuk alanındakilere fıkhi mezhep denir.Hz. Peygamber hayattayken bir anlaşmazlık çıktığında soru doğrudan ona götürülürdü; vefatıyla bu kapı kapanınca aynı soruya birden çok cevap verilmeye başlandı.
Sözlükte “gidilen yol” anlamındaki mezhep, terim olarak bir konuda belli bir âlimin ya da ekolün görüşlerinden oluşan bütündür. Mezhepler tarihi kitaplarında özellikle inanç alanındaki gruplar için fırka (bölük, topluluk) kelimesi de kullanılır. İki kelimenin ortak noktası, dinin kendisini değil, din hakkındaki bir anlayışı adlandırmasıdır: vahiy tektir, onu okuyan insanlar ve çağlar çoktur. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında mezhebi müçtehidin hüküm çıkarma yolu olarak gördük; burada kelimenin inanç alanındaki karşılığı da devreye giriyor.
İki büyük aile: itikadi ve fıkhi
İtikadi mezhepler Allah'ın sıfatları, kader ve insan iradesi, imanın tanımı, büyük günah işleyenin durumu ve imamet gibi inanç meselelerinde ayrışır. Fıkhi mezhepler ise namaz, oruç, nikâh, miras ve ticaret gibi amelî hükümlerin ayrıntısında ayrılır; inanç esaslarında ortaktır ve birbirlerini içtihat farkı içinde görür. Hariciler ile Şia ayrıca anılmayı hak eder: ikisi de “kim yönetmeli?” sorusundan, yani siyasetten doğmuş, sonra görüşlerini iman alanına taşıyarak itikadi nitelik kazanmıştır. Bu yüzden kaynaklarda siyasi-itikadi mezhepler diye de anılırlar.
| Sebep | Ne oldu? | Doğurduğu tartışma ya da mezhep |
|---|---|---|
| Hilafet meselesi | Yönetimin kime ve hangi şartla geçeceği tartışıldı | Şia: nas ve tayin; Hariciler: Kureyşli olmak şart değil |
| İç savaşlar | Cemel (656), Sıffin (657) ve tahkim, Müslümanların birbirine kılıç çektiği ilk olaylardı | Hariciler; savaşanların imanı sorusundan büyük günah tartışması, Mürcie ve Mutezile |
| Metinlerin dili | Birden çok anlama gelen kelimeler, müteşabih ifadeler, farklı rivayetler | Sıfat ayetlerinde tevil ya da tefviz; fıkıhta görüş ayrılıkları |
| Yeni kültür ve felsefe | Fetihlerle Hristiyan, Mecusi, Yahudi çevreler ve tercüme edilen felsefi eserlerle karşılaşıldı | İnancı akli delille savunma ihtiyacı, kelamın ve Mutezile'nin doğuşu |
| Toplumsal yapı | Kabile asabiyeti; Arap olmayan Müslümanların (mevali) ikinci planda tutulması | Muhalif hareketlere destek; mevaliden yetişen âlimlerin kelam tartışmalarında öne çıkması |
| Düşünce özgürlüğü | Kur'an'ın akletmeye ve düşünmeye çağrısı, farklı mizaç ve kavrayışlar | Yorum çeşitliliği |
Metin kaynaklı ayrılığa en bilinen örnek, boşanan kadının iddetini anlatan ayetteki (Bakara 2/228) kurû' kelimesidir. Kelime Arapçada hem hayız hem de iki hayız arasındaki temizlik dönemi için kullanılır; Hanefiler “hayız”, Şafiiler ve Malikiler “temizlik dönemi” anlamını esas almış, iddet süresinin hesabı bu yüzden farklılaşmıştır. Burada kimse ayeti reddetmemiş, aynı kelimeyi farklı anlamıştır. Mezhep farkını “vahye karşı çıkmak” diye değil, “vahyi anlamada içtihat” diye okumak bu yüzden önemlidir.
Lisans düzeyi için ek: mezhepler tarihinin klasik eserleri
Mezhepleri anlatan eserlerin ilk örneklerinden biri Ebü'l-Hasan el-Eş'ari'nin Makâlâtü'l-İslâmiyyîn'idir. Abdülkahir el-Bağdadi'nin el-Fark beyne'l-fırak'ı savunma ve reddiye amacı taşır; Şehristani'nin el-Milel ve'n-nihal'i hem İslam mezheplerini hem de diğer dinleri ele alan ve yüzyıllarca başvuru kitabı olan eserdir. Bu eserlerdeki fırka sayımları çoğu zaman yazarın kendi mezhebinin bakışını da yansıtır.
Nasıl sorulurBir mezhebin doğuşunu anlatan paragraf verilir ve hangi sebebin öne çıktığı ya da hangi mezhebin anlatıldığı sorulur.
TuzakSiyasetten doğan Hariciler ile Şia'yı “yalnız siyasi” sanmaktır; ikisi de görüşlerini iman alanına taşımıştır. Bir diğer tuzak, fıkhi mezhepleri inanç esaslarında ayrışan gruplar gibi düşünmektir; onların farkı amelî hükümlerdeki içtihattır. Kelime kaynaklı ayrılık örneği verilirse cevap dinî metinlerin farklı anlaşılabilmesidir, “yabancı kültür etkisi” değil.
⇄Bilgi eşleştirme doğuşundaki ana soru ↔ mezhep
?Soru çöz
Abdestle ilgili ayette geçen “ev lâmestümü'n-nisâ” (ya da kadınlara dokunduysanız) ifadesini (Nisa 4/43) Hanefiler mecazi anlamıyla cinsel ilişki diye, Şafiiler ise kelimenin gerçek anlamıyla tene dokunma diye anlamıştır. Bu yüzden Şafiilere göre yabancı bir kadına doğrudan dokunmak abdesti bozar, Hanefilere göre bozmaz.
Bu görüş ayrılığı, mezheplerin doğuş sebeplerinden hangisine örnektir?