Siyer 2: Medine dönemi, gazveler, Mekke'nin fethi ve Veda Haccı

Medine'de İslam toplumu nasıl kuruldu, gazveler hangi sırayla ve hangi sonuçlarla yaşandı? Hudeybiye'den Veda Hutbesi'ne Medine dönemini öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1–2 / 622–624 · MEDİNE

Medine'de ilk icraatlar: Mescid-i Nebevi, kardeşlik ve Medine Sözleşmesi

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsra ve Miraç nedir, ne zaman oldu, Birinci ve İkinci Akabe biatlerinin farkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Siyer 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taif'ten sonra yaşanan İsra'da Hz. Peygamber bir gecede Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya, Miraç'ta oradan göğe yükseltildi; beş vakit namaz Miraç'ta farz kılındı. 620'de altı Hazrecli Akabe'de Müslüman oldu. 621'de on iki kişiyle Birinci Akabe biati yapıldı ve Mus'ab b. Umeyr Yesrib'e gönderildi. 622'deki İkinci Akabe biatinde yetmiş beş Yesribli Hz. Peygamber'i korumaya söz verdi.

İsra-Miraç ve Akabe biatleri (620–622)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hicretten sonra Medine'de ilk olarak neler yapıldı, Mescid-i Nebevi'nin işlevleri nelerdir, muahat ve Medine Sözleşmesi nedir?

Kısa cevap: Hicretten sonra Hz. Peygamber önce Mescid-i Nebevi'yi yaptırdı; mescit ibadetin yanında eğitim, yönetim, elçi kabulü, yargı ve barınma merkeziydi (suffe). Muhacirlerle ensar arasında muahat (kardeşlik) kuruldu. Medine Sözleşmesi muhacirleri, ensarı ve onlara bağlı Yahudi gruplarını tek bir siyasi birlikte topladı ve anlaşmazlıklarda Hz. Peygamber'i hakem kıldı. Ayrıca nüfus sayımı yapıldı ve Medine pazarı kuruldu.

Siyer 1 sayfasında gördüğümüz gibi Mekke'de Müslümanlar bir azınlıktı; Medine'de ise ilk kez bir toplumu sıfırdan kurdular.

Mescid-i Nebevi: bir binada bütün kurumlar

Hz. Peygamber'in devesinin çöktüğü arsada Mescid-i Nebevi'nin yapımına başlandı; bitişiğine Hz. Peygamber'in ailesi için odalar yapıldı. Yesrib artık “Peygamber'in şehri” anlamında Medine diye anılıyor, sınırları belirlenerek harem ilan ediliyordu.

Ek bilgi: ilk konak ve mescidin yapısı

Medine'ye giren Hz. Peygamber, kendisini misafir etmek için yarışanları kırmamak için devesinin çöktüğü yere en yakın ev olan Ebu Eyyub el-Ensari'nin (Halid b. Zeyd) evine indi. Direkleri hurma gövdesinden, çatısı hurma dallarından olan sade mescit yaklaşık yedi ayda tamamlandı.

Mescid-i Nebevi bir ibadethane olduğu kadar okul, meclis, mahkeme ve misafirhaneydi.Görsel: Sınav Defteri

Mescidin arka tarafında yoksul, kimsesiz ve bekâr sahabilerin kaldığı gölgelikli bir alan vardı: suffe. Burada kalanlara Ashab-ı suffe denir. Hz. Peygamber'in yanından ayrılmayan bu topluluk ilk düzenli eğitim halkasıydı; tebliğ için başka bölgelere gönderilen öğretmenlerin önemli bir kısmı buradan seçildi.

Muahat: kan bağının yerine din kardeşliği

Mallarını Mekke'de bırakıp gelen muhacirler ile onlara kucak açan Medineli ensar (Evs ve Hazrec'ten Müslümanlar) arasında, her iki taraftan kırk beşer kişi ikişer ikişer kardeş ilan edildi. Bu uygulamaya muahat denir. Muahat barınma ve geçim sorununu geçici olarak çözdü, ama asıl önemi kabile dayanışmasının yerine inanca dayalı bir dayanışma koymasıdır.

Ek bilgi: Sa'd b. Rebi ile Abdurrahman b. Avf

Ensardan Sa'd b. Rebi malının yarısını kardeşi Abdurrahman b. Avf'a teklif etti; Abdurrahman ise ondan yalnız çarşının yolunu istedi.

Medine Sözleşmesi (Medine Vesikası)

Şehirde Müslümanlarla birlikte Yahudi gruplar ve henüz Müslüman olmamış Araplar yaşıyordu. Hz. Peygamber, hicretin ilk yılında, Bedir'den önce bütün bu kesimlerin hak ve yükümlülüklerini yazılı bir metne bağladı. Ana hükümleri şunlardır: imzalayanlar diğer insanlardan ayrı bir ümmettir; şehir dışarıdan gelen saldırıya karşı birlikte savunulur ve Yahudiler savunma masrafına katılır; Yahudilerin dini kendilerine, Müslümanların dini kendilerinedir; Kureyş'e ve ona yardım edenlere himaye verilmez; ihtilaf çıkarsa iş Allah'a ve Hz. Muhammed'e götürülür. Bu son madde Hz. Peygamber'in şehrin hakemi ve devlet başkanı olarak kabul edildiğini gösterir.

Karıştırılanlar: Medine'deki gruplar
GrupKimdir?Tanıyıcı ölçüt
MuhacirMekke'den göç eden MüslümanMalını bırakıp gelen; muahatta “kardeş edinilen”
EnsarMedineli Müslüman (Evs ve Hazrec)Yardım eden, kardeşiyle evini ve kazancını paylaşan
MünafıkMüslüman görünüp gizlice karşı çıkanLideri Abdullah b. Übey b. Selul; zor anda safı terk eden
YahudilerKaynuka, Nadir, Kurayza ve ensara bağlı gruplarSözleşmenin tarafı; dinleri kendilerine

Toplumun temelleri ekonomiyle tamamlandı. Hicretin ilk yılında Müslümanların sayısını tespit eden bir nüfus sayımı yapıldı (yaklaşık 1.500 kişi). Yahudilerin elindeki çarşıya karşı Müslümanlar için ayrı bir Medine pazarı kuruldu.

Lisans düzeyi için ek: Medine Vesikası'nın tarafları ve madde sayısı

Metin Kureyşli muhacirleri ve Avf, Haris, Saide, Neccar gibi ensar kollarını tek tek sayar; Yahudileri de bu kollara bağlı gruplar olarak anar. Büyük üç Yahudi kabilesi olan Kaynuka, Nadir ve Kurayza'nın adı metinde geçmez; şehirdeki müşrik Araplara yalnız dolaylı atıf vardır. Madde sayısı bölümlemeye göre değişir: Wellhausen 47, Muhammed Hamidullah 52 madde sayar. Hamidullah metni tarihte bilinen yazılı ilk anayasa olarak niteler; pek çok araştırmacı da onu yazılı ilk anayasalardan biri sayar. Yeni kurulan Medine pazarında vergi alınmadı, kimseye sabit tezgâh verilmedi ki yer tutup tekel kurulamasın.

Akılda kalsın: Medine'nin üç temeli üç “bağ”dır: mescit (Allah'la ve birbirleriyle bağ), muahat (muhacirle ensarın bağı), vesika (farklı inançlarla bağ). Suffe = mescidin okulu ve yatakhanesi. Vesikanın kilit cümlesi: ihtilaf Hz. Peygamber'e götürülür.
Sınavda

Nasıl sorulurMescid-i Nebevi'nin işlevleri sayılır ve “hangisi bu işlevlerden biri değildir?” diye sorulur; ya da bir paragraftan suffe, muahat, vesika kavramı istenir. Medine Sözleşmesi sorusunda taraflar sayılır: muhacirler, ensar, onlara bağlı Yahudiler.

TuzakSözleşmeye Kureyş müşriklerini taraf olarak koymaktır; vesika tam tersine Kureyş'e himayeyi yasaklar. Muahat ile Akabe biatlerini karıştırma: biat Mekke'de Yesriblilerle, muahat Medine'de iki Müslüman grup arasında yapıldı.

⇄Bilgi eşleştirme tanıyıcı tarif ↔ grup

?Soru çöz

Hz. Peygamber'in hicretten sonra hazırlattığı Medine Sözleşmesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Sığınanın iadesi Medine Sözleşmesi'nin değil, hicretin 6. yılındaki Hudeybiye Antlaşması'nın maddesidir; listeye başka bir antlaşmadan doğru bir madde sızdırılmıştır. Vesika Kureyş'i taraf yapmaz, Kureyş'e ve ona yardım edenlere himaye verilmesini yasaklar. A ortak savunma, B ihtilafta Hz. Peygamber'in hakemliği ve D din serbestliği sözleşmenin gerçek hükümleridir; bu üç şık “söylenebilir” olduğu için elenir.
1–9 / 622–631 · TEŞRİ

Hangi ibadet hangi yıl: Medine'de adım adım gelen hükümler

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZekât nedir, ne zaman farz kılındı ve Hanefi mezhebine göre kimlere farzdır?Bağlantılı konudan (Zekât, sadaka ve kurban). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zekât, belirli bir zenginlik ölçüsüne (nisap) ulaşan malın bir kısmını, üzerinden bir yıl geçince ayette sayılan kişilere vermektir; İslam'ın beş temel esasından biri olan mali ibadettir ve hicretin ikinci yılında miktarlarıyla düzenlenmiştir. Hanefilere göre zekât Müslüman, hür, akıllı ve ergen kişiye farzdır; çocuğun ve akıl hastasının malında zekât yoktur, toprak ürünlerindeki öşür hariç.

Zekâtın hükmü ve mükellefin şartları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ezan, kıble değişikliği, oruç, zekât, içki yasağı, tesettür ve hac hicretin kaçıncı yılında farz kılındı?

Kısa cevap: Namaz Mekke'de, Miraç'ta farz kılındı; diğer ibadet ve hükümler Medine'de aşamalı geldi. Ezan hicretin 1. yılında (bazı kaynaklarda 2.) başladı. 2. yılda kıble Kâbe'ye çevrildi, ramazan orucu, fitre ve zekât farz kılındı, ilk bayramlar kutlandı. İçki 4. yılda kesin olarak yasaklandı, tesettür 5. yılda, hac 9. yılda farz kılındı.

Medine'de din bir anda değil, toplumun taşıyabileceği hızla geldi; sınavlar da bu sırayı sorar.

Mekke ile Medine arasındaki iş bölümü

Mekke'de inen ayetler ağırlıkla tevhit, ahiret ve ahlak üzerinde dururken, Medine'de topluluk bir siyasi yapıya kavuştuğu için ibadet, aile, ticaret ve savaş hükümleri geldi. Bu yüzden ibadetler arasında yalnız namaz Mekke'de farz kılınmıştır; Namaz sayfasında gördüğümüz ezan bile Medine'de başlamıştır.

Hangi hüküm hangi yıl (hicri / miladi)
YılHükümTanıyıcı ayrıntı
Mekke · 621Beş vakit namazMiraç'ta; öncesinde iki vakit
1 / 622EzanAbdullah b. Zeyd'in rüyası, ilk müezzin Bilal; bazı anlatımlarda 2. yıl
1–2Savaşa izinHac 22/39
2 / 624Kıblenin Kâbe'ye çevrilmesiÖnceki kıble Mescid-i Aksa; Bakara 2/144
2 / 624Ramazan orucu, teravih, fitre, ilk Ramazan BayramıBedir aynı ramazanda
2 / 624Zekât, ilk Kurban BayramıBedir'den sonra
4 / 625İçkinin kesin yasağıÖnce uyarı, sonra namaz vaktinde yasak, sonra kesin hüküm
5 / 626–627TesettürÖrtünme ve mahremiyet hükümleri
9 / 631Hacİlk hac emiri Hz. Ebu Bekir

Kıble değişikliği

Medine'de bir süre Kudüs'teki Mescid-i Aksa'ya dönülerek namaz kılındı. Hicretin 2. yılında Hz. Peygamber'in yüzünü göğe çevirip beklediği hüküm geldi:

“… Elbette seni, hoşnut olacağın kıbleye çevireceğiz. (Bundan böyle), yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir…”

Bakara 2/144 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Kıblenin değişmesi Müslümanların Yahudi cemaatinden ayrı, kendi merkezi olan bir ümmet olduğunu da gösterdi. Değişikliğin bir namaz sırasında haber verildiği mescide Mescid-i Kıbleteyn (iki kıbleli mescit) denir.

Aşamalı hükümler: içki örneği

İçki yasağı aşamalı teşriin klasik örneğidir: önce içkinin zararının faydasından büyük olduğu bildirildi, sonra sarhoşken namaza yaklaşmak yasaklandı, hicretin 4. yılında ise kesin olarak haram kılındı. Oruç, zekât ve haccın hükümlerini Oruç, Zekât, sadaka ve kurban ve Hac ve umre sayfalarında gördük; burada önemli olan bu ibadetlerin hangi yılda geldiğidir. Hicretin 9. yılında hac farz kılınınca Hz. Peygamber o yıl hacca gitmedi; hacıların başına Hz. Ebu Bekir'i hac emiri olarak gönderdi, Tevbe suresinin baş tarafını bildirmek için arkasından Hz. Ali'yi yolladı. Hz. Peygamber'in hicretten sonraki tek haccı ertesi yılki Veda Haccı'dır.

Akılda kalsın: 1 · 2 · 4 · 5 · 9: ezan · kıble-oruç-fitre-zekât-bayramlar · içki · tesettür · hac. Hicretin 2. yılı “ibadetler yılı”dır: aynı ramazanda hem ilk oruç hem Bedir. Mekke'de farz olan tek ibadet namazdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ibadet ya da hüküm verilip yılı sorulur ya da “hicretin ikinci yılında gerçekleşenlerden biri değildir” kökünde listeye başka yıldan bir öğe sızdırılır: genellikle haccın farz kılınması (9. yıl) ya da içki yasağı (4. yıl).

TuzakNamazı Medine'ye, ezanı Mekke'ye koymaktır; namaz Mekke'de farz kılındı, ezan Medine'de başladı. İlk hac emirinin Hz. Peygamber değil Hz. Ebu Bekir olduğunu da unutma.

↕Sıralama hükümler, ilkinden sonuncusuna

  1. Tesettürün farz kılınması
  2. Ezanın okunmaya başlanması
  3. Haccın farz kılınması
  4. Beş vakit namazın farz kılınması
  5. İçkinin kesin olarak yasaklanması
  6. Ramazan orucunun farz kılınması

?Soru çöz

Bir öğrenci, ibadet ve hükümlerin hangi dönemde geldiğini aşağıdaki tabloya yazmıştır.

DönemHüküm
IMekke dönemiBeş vakit namaz
IIHicretin 1. yılıEzan
IIIHicretin 2. yılıRamazan orucu ve fıtır sadakası
IVHicretin 4. yılıHaccın farz kılınması

Tablodaki satırlardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Hicretin 4. yılında içkinin kesin yasağı geldi; hac 9. yılda farz kılındı ve o yıl hacılara Hz. Ebu Bekir emir oldu. I namaz Miraç'ta, yani Mekke'de; II ezan Medine'nin ilk yılında; III oruç ve fitre Bedir'in de yaşandığı 2. yılda doğru yazılmıştır. Yıl tablolarında satırdaki hükmü değil, yanındaki yılı sına.
2 / 624 · BEDİR

Bedir Gazvesi: üç yüz kişinin bin kişiyi yendiği gün

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHicret nasıl gerçekleşti, Hz. Peygamber Sevr mağarasında kaç gün kaldı, Kuba Mescidi ve ilk cuma namazı nerede kılındı?Bağlantılı konudan (Siyer 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İkinci Akabe'den sonra Müslümanlar 622'de küçük gruplar hâlinde Yesrib'e göç etti. Darünnedve'de Hz. Peygamber'i öldürme kararı alınınca Hz. Ali yatağına yattı; Hz. Peygamber Hz. Ebu Bekir'le Sevr mağarasında üç gün saklandı, sonra sahil yoluyla Kuba'ya ulaştı. Kuba'da İslam'ın ilk mescidi yapıldı, Ranuna vadisinde ilk cuma kılındı ve Medine'de Ebu Eyyub el-Ensari'nin evinde konaklandı.

Hicret ve Kuba (622)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bedir Gazvesi ne zaman ve neden yapıldı, sonuçları nelerdir, gazve ile seriyye arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bedir Gazvesi hicretin 2. yılı 17 Ramazan'da (13 Mart 624) yapıldı. Ebu Süfyan'ın kervanını durdurmak için çıkan yaklaşık üç yüz Müslüman, Ebu Cehil komutasındaki bin kişilik orduyla karşılaştı ve kesin zafer kazandı. Müslümanlar 14 şehit verdi; müşriklerden 70 kişi öldü, 70 kişi esir alındı. Okuma yazma bilen esirler on Müslüman'a öğretme şartıyla serbest bırakıldı.

Mekke'de on üç yıl karşılık vermeden sabreden topluluk, ilk büyük meydan savaşını Medine'nin ikinci yılında verdi.

Gazve ve seriyye

Hicretten sonra Kureyş Medine'yi tehdit etmeyi, Müslümanların Mekke'de bıraktığı malları kullanmayı sürdürdü. “Kendilerine savaş açılan Müslümanlara, zulme uğramaları sebebiyle” savaş izni veren ayet (Hac 22/39) gelince Hz. Peygamber Kureyş'in Şam ticaret yolunu kontrol etmeye başladı. Bu askerî hareketler iki türlüdür: Hz. Peygamber'in bizzat katıldığı ve komuta ettiği sefere gazve, bir sahabiyi komutan yaparak gönderdiği birliğe seriyye denir.

Ek bilgi: ilk seriyye ve ilk ganimet

İlk seriyye Hz. Hamza komutasında otuz kişiyle sahil yönüne (Sîfü'l-bahr) gönderildi; ilk gazve Ebva (Veddan) gazvesidir. Abdullah b. Cahş seriyyesinde Müslümanlar ilk kez ganimet elde etti.

Karıştırılanlar: gazve ve seriyye
GazveSeriyye
KomutanHz. Peygamber bizzatGörevlendirilen bir sahabi
İlk örnekEbva (Veddan)Hz. Hamza'nın seriyyesi
ÖrneklerBedir, Uhud, Hendek, Hayber, Mekke'nin fethi, Huneyn, TebükAbdullah b. Cahş seriyyesi, Mute

Savaşın sebebi ve seyri

Şam'dan dönen ve yaklaşık bin deve yük taşıyan büyük Kureyş kervanının başında Ebu Süfyan vardı. Müslümanların kervana yöneldiğini sezen Ebu Süfyan, Mekke'den yardım istedi ve kervanı sahil yoluna saptırarak kurtardı. Mekke'den çıkan yaklaşık bin kişilik ordunun komutanı Ebu Cehil, kervan kurtulduğu hâlde savaşta ısrar etti. Böylece yaklaşık üç yüz kişiyle bir kervan için yola çıkan Müslümanlar, kendinden üç kat kalabalık bir orduyla karşı karşıya kaldı.

Bedir'e önce ulaşan Hz. Peygamber, Hubab b. Münzir'in önerisiyle ordunun suyunu güvenceye aldı, düşmana yakın kuyuları kapattırdı ve karargâhı yüksek bir yere kurdu. Hicretin 2. yılı 17 Ramazan'da yapılan savaş kesin bir zaferle bitti: Müslümanlar 14 şehit verdi; Ebu Cehil, Utbe b. Rebia, Ümeyye b. Halef gibi Kureyş ileri gelenlerinin de aralarında bulunduğu 70 müşrik öldü, 70'i esir alındı. Bedir, Enfal suresinde anlatılır.

Ek bilgi: yağmur ve kuyular

Savaştan önceki gece yağan yağmur müşriklerin bulunduğu alanı çamura çevirdi; kuyuları kapatılan müşrikler su ihtiyaçlarını da karşılayamadı.

Esirler ve sonuçlar

Esirlere iyi davranılması emredildi. Malî durumu iyi olanlar fidye ödeyerek, yoksulların bir kısmı karşılıksız, okuma yazma bilenler ise on Müslüman'a okuma yazma öğretmek şartıyla serbest bırakıldı. Bedir, Medine devletini Arabistan'da bir güç olarak tanıttı, Kureyş'in liderlerini yok etti; Medine'deki muhalifler ise ya Müslüman görünmeye (münafıklık) ya da açık düşmanlığa yöneldi.

Benî Kaynuka: Bedir'in hemen ardından Medine'deki Yahudi kabilelerinden Kaynukaoğulları sözleşmeyi ilk bozan oldu. Çarşılarında Müslüman bir kadına yapılan saldırı ve ardından çıkan kanlı olay üzerine on beş gün kuşatıldılar; teslim olunca silahlarını bırakıp mallarıyla Şam tarafına göç etmelerine izin verildi.

Akılda kalsın: Bedir'in sayıları üç rakamla akılda kalır: 300 – 1.000 karşılaşma, 14 şehit, 70 + 70 ölü ve esir. Esir bedeli “on kişiye okuma yazma” bilgiye verilen değerin simgesidir. Su meselesinin sahibi Hubab b. Münzir; kervanın sahibi Ebu Süfyan, ordunun komutanı Ebu Cehil.
Sınavda

Nasıl sorulurParagrafta komutanın kim olduğu belirtilir ve seferin gazve mi seriyye mi olduğu ya da hangi savaş olduğu sorulur.

TuzakBedir'de en sık tuzak, kervanın başındaki Ebu Süfyan'ı ordunun komutanı sanmaktır; ordu Ebu Cehil'indir. Esirler sorusunda “okuma yazma öğretme” şartı Bedir'e aittir; Uhud ya da Hendek şıkları çeldiricidir. Kaynuka'nın sürgünü Bedir'den sonra gelir; Nadir ve Kurayza ile karıştırma.

▭Boşluk doldurma

Hz. Peygamber'in bizzat katılıp komuta ettiği sefere , bir sahabiyi komutan olarak gönderdiği birliğe denir. Bedir'de kuyuların kapatılmasını öneren sahabi idi.

seriyyeEbu SüfyangazveHubab b. MünzirmuahatSelman-ı Farisi

?Soru çöz

Bir savaştan sonra alınan esirlerden malî gücü olanlar fidye ödeyerek, yoksulların bir kısmı karşılıksız, okuma yazma bilenler ise on Müslüman'a okuma yazma öğretmek şartıyla serbest bırakılmıştır. Bu savaşta müşrik ordusunun komutanı da öldürülmüştür.
Sözü edilen savaş ve öldürülen komutan aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Esirlerin okuma yazma öğretme şartıyla bırakılması Bedir'e aittir ve ordunun komutanı Ebu Cehil burada öldürüldü. A Uhud'da esir meselesi yoktur, Ebu Süfyan ölmedi; B Ebu Süfyan Bedir'de kervanın başındaydı, savaşa girmedi ve sonradan Müslüman oldu; C Ebu Cehil Hendek'ten önce, Bedir'de ölmüştü.
3–5 / 625–627 · UHUD · HENDEK

Uhud ve Hendek: istişare, okçular tepesi ve Medine'yi kuşatan hendek

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBedir Gazvesi ne zaman ve neden yapıldı, sonuçları nelerdir, gazve ile seriyye arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bedir Gazvesi hicretin 2. yılı 17 Ramazan'da (13 Mart 624) yapıldı. Ebu Süfyan'ın kervanını durdurmak için çıkan yaklaşık üç yüz Müslüman, Ebu Cehil komutasındaki bin kişilik orduyla karşılaştı ve kesin zafer kazandı. Müslümanlar 14 şehit verdi; müşriklerden 70 kişi öldü, 70 kişi esir alındı. Okuma yazma bilen esirler on Müslüman'a öğretme şartıyla serbest bırakıldı.

Bedir Gazvesi ve Benî Kaynuka (624)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uhud Gazvesi'nde ne oldu, Uhud öncesi istişare nasıl yapıldı, Hendek Gazvesi neden böyle adlandırıldı, Nadir ve Kurayza'ya ne oldu?

Kısa cevap: Uhud Gazvesi (3/625) Bedir'in intikamı için gelen üç bin kişilik orduya karşı yapıldı. Hz. Peygamber şehirde savunmadan yanaydı ama istişarede çoğunluğun isteğine uyup meydan savaşına çıktı. Okçuların Ayneyn tepesini terk etmesi yüzünden yetmiş sahabi şehit oldu. Hendek Gazvesi'nde (5/627) Selman-ı Farisi'nin önerisiyle Medine'nin kuzeyine hendek kazıldı ve müttefik ordular sonuç alamadan çekildi. Nadir 625'te, Kurayza 627'de cezalandırıldı.

Uhud bir yenilgiden çok bir derstir: emre uymamanın ve sözde durmanın ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Uhud öncesi istişare (3 / 625)

Bedir'in intikamını almak isteyen Kureyş, Ebu Süfyan'ın önderliğinde yaklaşık üç bin kişiyle Medine'ye yürüdü. Hz. Peygamber ashabıyla istişare etti. Kendisi şehirde kalıp savunma yapmaktan yanaydı; ama Bedir'e katılamamış gençler ve bazı sahabiler düşmanı şehrin dışında karşılamakta ısrar etti. Hz. Peygamber çoğunluğun görüşüne uydu ve zırhını giydi. Sonradan pişman olan sahabiler “istersen şehirde kalalım” deyince, zırhını giyen bir peygamberin savaşmadan onu çıkarmasının yakışmayacağını söyledi. Bu olay, istişarenin ve verilen karara bağlılığın en çok sorulan örneğidir; Al-i İmran suresinin 159. ayetindeki “iş konusunda onlarla müşavere et” emri de Uhud'la ilgili ayetler arasında yer alır.

Okçular ve sonuç

Yaklaşık yedi yüz kişiyle gelen Hz. Peygamber, Ayneyn tepesine Abdullah b. Cübeyr komutasında okçular yerleştirdi: ne olursa olsun yerlerini terk etmeyeceklerdi. Müşrikler kaçmaya başlayınca okçuların çoğu ganimet için tepeden indi; Halid b. Velid komutasındaki süvariler tepenin arkasından dolaşıp Müslümanları iki ateş arasında bıraktı. Hz. Hamza'nın da aralarında bulunduğu yetmiş sahabi şehit oldu, Hz. Peygamber yüzünden yaralandı. Savaş kesin bir sonuç vermeden bitti. Uhud, Al-i İmran suresinde emre aykırı davranışın sonucu olarak değerlendirilir.

Ek bilgi: savaş düzeni ve Uhud şehitleri

Hz. Peygamber Uhud dağını arkasına, Ayneyn tepesini soluna almıştı. İlk saldırı püskürtülmüş, müşrikler kaçmaya başlamıştı; Halid b. Velid'in süvarileri tepede kalan okçuları şehit etti. Uhud şehitleri arasında Hz. Hamza'nın yanında Mus'ab b. Umeyr ve Abdullah b. Cahş da vardı.

Uhud ile Hendek arası

Uhud'dan sonra kabilelere öğretmen olarak gönderilen sahabiler Reci ve Bi'r-i Maune'de pusuya düşürülüp şehit edildi (4/625). Aynı yıl Benî Nadir, sözleşmeden doğan bir diyeti ödemekten kaçınıp Hz. Peygamber'e suikast planladı; on beş gün kuşatıldıktan sonra silahları dışındaki mallarını alarak Hayber'e göç etti. İçkinin kesin yasağı da bu yıla düşer.

Hendek (Ahzab) Gazvesi (5 / 627)

Hayber'e yerleşen Nadiroğullarının kışkırtmasıyla Kureyş ve Gatafan başta olmak üzere birçok kabile birleşip Medine'ye yürüdü. Kur'an bu birleşik orduları “gruplar” anlamında ahzab diye andığı için savaşa Ahzab Gazvesi de denir. Medine'nin diğer yönleri kayalık ve bahçelerle korunuyordu; açık olan kuzey cephesi için Selman-ı Farisi'nin önerisiyle Hz. Peygamber'in de bizzat çalıştığı uzun bir hendek kazıldı. Araplar için yeni olan bu savunma karşısında kuşatma uzadı. Bu sırada şehrin içindeki Benî Kurayza sözleşmeyi bozup müşriklerle anlaştı. Nuaym b. Mes'ud'un girişimleri Kurayza ile müşriklerin arasını açtı; sonunda kuşatma kalktı.

Ek bilgi: Ahzab'ın kabileleri ve kuşatmanın sonu

Birleşen kabileler Kureyş, Gatafan, Fezare, Esed ve Süleym'di; ordunun on iki bine ulaştığı rivayet edilir. Erzakın tükenmesi, soğuk ve sonunda çıkan şiddetli bir fırtına kuşatmayı kaldırttı.

Hendek'ten hemen sonra Kurayza kuşatıldı ve teslim oldu. Haklarındaki hükmü, eski müttefikleri olan Evs kabilesinin reisi Sa'd b. Muaz verdi. Hendek, Kureyş'in Medine'ye yaptığı son büyük saldırıdır; bundan sonra girişim Müslümanlara geçti.

Her büyük savaşın ardından bir Yahudi kabilesiyle hesaplaşma gelir: Bedir → Kaynuka, Uhud → Nadir, Hendek → Kurayza.Görsel: Sınav Defteri
Karıştırılanlar: üç büyük savunma savaşı
Bedir (2/624)Uhud (3/625)Hendek (5/627)
SebepEbu Süfyan'ın kervanıBedir'in intikamıMüslümanları bütünüyle yok etme; Nadir'in kışkırtması
Müslüman / düşman≈300 / ≈1.000≈700 / ≈3.000≈3.000 / on iki bine ulaşan
Kilit kişiHubab b. Münzir (kuyular)Abdullah b. Cübeyr (okçular), Halid b. Velid (karşı taraf)Selman-ı Farisi (hendek), Nuaym b. Mes'ud
SonuçKesin zafer; 14 şehitSonuçsuz; 70 şehitKuşatma kalktı; Kureyş'in son saldırısı
Ardından Yahudi kabilesiKaynuka → ŞamNadir → HayberKurayza → Sa'd b. Muaz'ın hükmü
Anlatıldığı sureEnfalAl-i İmranAhzab
Akılda kalsın: Yıllar 2 – 3 – 5: Bedir, Uhud, Hendek; sureler Enfal – Al-i İmran – Ahzab. Yahudi kabileleri savaşları gölge gibi izler: Bedir → Kaynuka, Uhud → Nadir, Hendek → Kurayza. Uhud'un dersi iki kelime: istişare ve itaat.
Sınavda

Nasıl sorulur“Uhud öncesi istişarede Hz. Peygamber'in tutumu” sorulur: kendi görüşü şehirde savunmaydı ama çoğunluğun görüşüne uydu.

TuzakKendi görüşünde ısrar edip meydana çıkmadığını sanmaktır. Hendek sorusunda öneriyi yapan Selman-ı Farisi'dir; Hubab b. Münzir'in kuyu önerisi Bedir'e aittir. Yahudi kabilelerinde sıra ve sonuç karıştırılır: Hayber'e göçen Nadir'dir, Sa'd b. Muaz'ın hükmü Kurayza içindir.

⇄Bilgi eşleştirme olay ↔ ad

?Soru çöz

Hz. Peygamber, Al-i İmran suresinin 159. ayetindeki “iş konusunda onlarla müşavere et” emrini savaşlarda da uygulamış, sahabilerin görüşünü alıp ona göre hareket etmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi bu tutuma örnek olarak gösterilemez?

✓ B. Fetih seferinde hedefin gizli tutulması bir görüş alma değil, düşmanı hazırlıksız yakalamak için alınan bir tedbirdir. A, C ve D'de Hz. Peygamber bir sahabinin ya da çoğunluğun görüşüne göre hareket etmiştir; Uhud'da kendi görüşü şehirde savunma olduğu hâlde çoğunluğa uymuş, zırhını giydikten sonra da karardan dönmemiştir.
6–8 / 628–629 · HUDEYBİYE

Hudeybiye Antlaşması: “apaçık fetih” sayılan barış ve hükümdarlara mektuplar

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUmre nasıl yapılır, umrenin farz ve vacipleri nelerdir, haccı umreden ayıran nedir, bedel hac kimin için yapılır?Bağlantılı konudan (Hac ve umre). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Umre, belirli bir zamana bağlı olmadan ihramla yapılan tavaf, Safa ile Merve arasındaki sa'y ve tıraştan oluşan ibadettir. Hanefilere göre ömürde bir kez yapılması sünnet-i müekkede, Şafii ve Hanbelilere göre farzdır. Hanefilere göre umrenin farzları ihram (şart) ve tavaf (rükün), vacipleri sa'y ve tıraştır. Bedel hac, haccı farz olduğu hâlde ölen ya da kalıcı olarak gidemeyen kişi adına yapılır.

Umre, Medine ziyareti ve bedel hac

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hudeybiye Antlaşması ne zaman yapıldı, maddeleri nelerdir, Hz. Peygamber hangi hükümdarlara mektup gönderdi, Mute Savaşı nedir?

Kısa cevap: Hicretin 6. yılında (628) umre için silahsız yola çıkan Müslümanlar Hudeybiye'de durduruldu; Hz. Osman'ın öldürüldüğü haberi üzerine Rıdvan biati yapıldı, ardından Süheyl b. Amr ile on yıllık Hudeybiye Antlaşması imzalandı. Kur'an bu barışı “apaçık fetih” diye müjdeledi. Barış ortamında hükümdarlara davet mektupları gönderildi, Hayber fethedildi (7/628); Bizans'la ilk karşılaşma Mute'de oldu (8/629).

Sahabeyi en çok üzen antlaşma, Kur'an'ın “fetih” dediği antlaşma oldu.

Umre yolculuğu ve Rıdvan biati

Hicretin 6. yılı zilkade ayında Hz. Peygamber, ihrama girmiş Müslümanlarla, yanlarında kurbanlık develer ve yalnız yolcu kılıçlarıyla umre için Mekke'ye yöneldi. Müslümanlar Mekke'ye yakın Hudeybiye'de durduruldu. Hz. Peygamber Kureyş nezdinde itibarlı olan Hz. Osman'ı elçi olarak gönderdi. Hz. Osman alıkonulunca öldürüldüğü haberi yayıldı ve Hz. Peygamber bir ağacın altında ashabından savaştan kaçmayacaklarına dair biat aldı. Bu biate Rıdvan biati denir; Fetih suresi Allah'ın o ağacın altında biat eden müminlerden hoşnut olduğunu bildirir (Fetih 48/18).

Ek bilgi: umre kafilesinin sayısı ve Kureyş süvarisi

Kafilenin sayısı kaynaklarda bin dört yüz ile bin altı yüz arasında verilir. Kureyş yolu kesmek için Halid b. Velid komutasında süvari göndermişti;

Antlaşma ve maddeleri

Hz. Osman'ın serbest bırakılmasının ardından Kureyş adına Süheyl b. Amr geldi ve antlaşma Hz. Ali'nin kalemiyle yazıldı. Tam imza sırasında Süheyl'in Müslüman olduğu için hapsedilen oğlu Ebu Cendel zincirleriyle kaçıp geldi; Hz. Peygamber verdiği söze bağlı kalarak onu iade etti ve sabretmesini söyledi.

Hudeybiye Antlaşması'nın maddeleri
MaddeKimin lehine görünüyordu?
İki taraf arasında on yıl savaş olmayacakİki taraf; barış ortamı İslam'ın yayılmasını hızlandırdı
Müslümanlar bu yıl umre yapmadan dönecek; gelecek yıl gelip üç gün kalacak, yanlarında yalnız yolcu kılıcı olacakKureyş
Mekke'den Medine'ye sığınan geri verilecek; Medine'den Mekke'ye gelen geri verilmeyecekKureyş (sahabeyi en çok üzen madde)
Arap kabileleri istedikleri tarafla ittifak kurabilecekİki taraf; fethin sebebi bu maddeden doğdu
Taraflardan biri üçüncü bir tarafla savaşırsa diğeri karışmayacakİki taraf

Görünüşte aleyhte maddeler yüzünden sahabe derin bir üzüntü yaşadı; Hz. Peygamber kurbanını kesip tıraş olunca onlar da ihramdan çıktı. Dönüş yolunda Fetih suresi indi:

“Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik.”

Fetih 48/1 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Antlaşma Kureyş'in Medine devletini resmen tanıması demekti. Savaş yükü kalkınca davet hızlandı; antlaşmadan sonraki iki yılda Müslüman olanların sayısı önceki yılların toplamını geçti.

Hükümdarlara mektuplar (7 / 628)

Hz. Peygamber hicretin 7. yılında altı elçiyi aynı gün hükümdarlara gönderdi; elçiler gittikleri ülkenin dilini ve âdetini bilen, sözüne güvenilir kişilerdi.

Ek bilgi: mühür

Mühürsüz mektupların dikkate alınmayacağı söylenince Hz. Peygamber “Muhammedün Resulullah” yazılı bir mühür yüzük yaptırdı.

Karıştırılanlar: elçi · hükümdar · tepki
ElçiHükümdarTepki
Dıhye b. HalifeBizans İmparatoru HerakleiosDin adamlarının itirazıyla Müslüman olmadı, elçiye iyi davrandı
Abdullah b. HuzafeSasani Kisrası II. HüsrevMektubu yırttı, elçiye hakaret etti
Hatıb b. Ebu BelteaMısır'daki MukavkısHediye gönderdi, Müslüman olmadı
Amr b. ÜmeyyeHabeş Necaşisi AshameOlumlu karşıladı
Şüca b. VehbGassani Haris b. Ebu ŞimrÖfkelendi, saldırı tehdidinde bulundu
Selit b. AmrYemame'de Hevze b. AliMüslüman olmak için yetki istedi, kabul edilmedi

Hayber ve Mute

Hudeybiye'den hemen sonra, Medine'ye karşı ittifak arayan Yahudilerin merkezi Hayber bin beş yüz kişilik bir orduyla kuşatıldı ve kaleler tek tek alındı (7/628). Hayberliler topraklarında kalıp ürünün yarısını vermeyi teklif etti; toprağın mülkiyeti Müslümanlara, işlenmesi Yahudilere bırakıldı. Ertesi yıl antlaşmaya göre kaza umresi (Umretü'l-kaza) yapıldı (7/629). Halid b. Velid ve Amr b. As bu dönemde, Mekke'nin fethinden önce Müslüman oldu (8/629).

Hz. Peygamber'in elçisinin Gassani emirince öldürülmesi üzerine Zeyd b. Harise komutasında üç bin kişilik ordu Şam yönüne gönderildi. Mute'de (8/629) Bizans ve müttefik Arapların çok kalabalık ordusuyla karşılaşıldı. Hz. Peygamber'in sırayla tayin ettiği üç komutan, Zeyd b. Harise, Cafer b. Ebu Talib ve Abdullah b. Revaha şehit oldu; ordunun başına geçen Halid b. Velid ustaca bir geri çekilmeyle orduyu kurtardı. Hz. Peygamber Mute'ye katılmadığı için bu sefer bir seriyyedir ve Müslümanların Bizans'la ilk savaşıdır.

Akılda kalsın: Hudeybiye'nin üç kişisi: elçi Hz. Osman, Kureyş'in imzacısı Süheyl b. Amr, iade edilen oğul Ebu Cendel. Aleyhte görünen maddeler kısa vadeli, lehte olan barış uzun vadeliydi. Mute'nin üç şehit komutanı sırayla Zeyd, Cafer, Abdullah b. Revaha; kurtaran Halid.
Sınavda

Nasıl sorulurHudeybiye maddeleri verilip “hangisi antlaşmada yer almaz?” diye sorulur; listeye ya “Mekke'den kaçan Müslüman iade edilmeyecek” gibi ters çevrilmiş bir madde ya da Medine Sözleşmesi'nden bir hüküm sızdırılır.

TuzakRıdvan biatini Akabe biatleriyle karıştırmaktır: Rıdvan Hudeybiye'de, ağaç altında, Hz. Osman için yapıldı. Elçi-hükümdar eşleştirmesinde mektubu yırtan Kisra, olumlu cevap veren Necaşi'dir.

⇄Bilgi eşleştirme elçi ↔ hükümdar

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Hudeybiye Antlaşması'nın maddelerinden biri değildir?

✓ C. Antlaşmaya göre Mekke'den Medine'ye sığınan iade edilecekti; şık maddeyi ters çevirmiştir, Ebu Cendel'in iadesi de bu yüzdendir. A on yıllık barış, B kabilelere ittifak serbestliği (fethin sebebi bu maddeden doğdu) ve D gelecek yıl üç günlük umre antlaşmanın gerçek maddeleridir.
8–9 / 630–631 · FETİH

Mekke'nin fethi, Huneyn, Tebük ve heyetler yılı: Arabistan'ın kapıları açılıyor

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKevser, Kafirun, Nasr ve Tebbet sureleri hangi olay üzerine inmiştir ve ana mesajları nedir?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kevser, Hz. Peygamber'e “nesli kesik” denmesi üzerine onu teselli eder ve namazla kurbanı emreder. Kafirun, müşriklerin ibadet uzlaşması teklifini reddeder. Nasr, fetih ve insanların akın akın Müslüman oluşu karşısında hamd ve istiğfarı öğretir. Tebbet, Hz. Peygamber'e düşmanlık eden amcası Ebu Leheb ile karısının akıbetini bildirir. Nasr Medeni, diğerleri Mekki'dir.

Kevser, Kafirun, Nasr ve Tebbet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mekke'nin fethi ne zaman ve nasıl gerçekleşti, Huneyn ve Tebük'te ne oldu, heyetler yılı nedir, kimler fetihten sonra Müslüman oldu?

Kısa cevap: Kureyş'in müttefiki Benî Bekir'in Müslümanların müttefiki Huzaa'ya saldırmasıyla Hudeybiye bozuldu; Hz. Peygamber hicretin 8. yılı ramazanında (630) on bin kişiyle Mekke'yi neredeyse kansız fethetti, Kâbe'yi putlardan temizledi ve genel af ilan etti. Aynı yıl Huneyn'de Hevazin yenildi, Taif kuşatıldı. 9. yılda son sefer Tebük yapıldı; Medine'ye o kadar çok heyet geldi ki yıla Senetü'l-vüfud denildi.

Sekiz yıl önce gizlice terk edilen şehir, bir gün içinde ve bir affa teslim oldu.

Antlaşmanın bozulması ve fetih (8 / 630)

Hudeybiye'deki ittifak maddesine dayanarak Benî Bekir Kureyş'le, Huzaa Müslümanlarla ittifak kurmuştu. Antlaşmadan yaklaşık on sekiz ay sonra Benî Bekir Huzaa'ya saldırdı. Hz. Peygamber Kureyş'ten ya öldürülenlerin diyetini ödemesini ya da Benî Bekir'le ittifakını bozmasını istedi; Kureyş ikisini de reddederek antlaşmayı bozmuş oldu.

Hz. Peygamber gideceği yeri gizli tuttu ve hicretin 8. yılı ramazanında on bin kişiyle yola çıktı. Durumu öğrenmeye çıkan Ebu Süfyan Müslüman oldu ve Mekke'ye şu güvenceyi götürdü: Mescid-i Haram'a giren, evinden çıkmayan ve Ebu Süfyan'ın evine sığınan emniyettedir. Hz. Peygamber Kâbe'yi tavaf etti, “Hak geldi, batıl yok oldu” (İsra 17/81) ayetini okuyarak putları kırdı ve Kureyşlilere “Haydi gidiniz, hepiniz serbestsiniz” diyerek genel af ilan etti. Fetih, Kureyş'le süren savaş dönemini bitirdi.

Ek bilgi: fetih öncesi ve fetih günü

Antlaşmayı bozduğuna pişman olan Kureyş, Ebu Süfyan'ı antlaşmayı yenilemek için Medine'ye gönderdiyse de sonuç alamadı. Hz. Peygamber Mekke yakınında gece binlerce ateş yaktırdı. Ordu dört koldan şehre girdi; yalnız Halid b. Velid'in kolunda küçük bir çatışma oldu.

Huneyn ve Taif

Fetihten yaklaşık iki hafta sonra Hevazin ve Sakif kabileleri Huneyn vadisinde toplandı. Fethe katılan Mekkelilerle on iki bine ulaşan ordu sayısına güvendi; vadide pusuya düşünce bozuldu. Hz. Peygamber'in yanında kalanların çağrısıyla ordu toparlandı ve zafer kazanıldı. Kur'an bu günü “çokluğunuz size kendinizi beğendirmişti” diye hatırlatır (Tevbe 9/25). Kaçanların sığındığı Taif yirmi günü aşan bir kuşatmaya rağmen alınamadı; Sakif ertesi yıl heyet göndererek Müslüman oldu. Siyer 1 sayfasında gördüğümüz Taif'in bu ikinci kez reddedişi kalıcı olmadı.

Tebük (9 / 630) ve heyetler yılı

Bizans'ın kendisine bağlı Arap kabileleriyle Hicaz'a saldıracağı haberi üzerine, kıtlık, sıcak ve hasat zamanına rağmen otuz bin kişilik bir ordu hazırlandı. Zorlukları yüzünden Gazvetü'l-usre (zorluk seferi) denen bu seferde ordunun üçte birinin masrafını Hz. Osman karşıladı. Tebük'te Bizans ordusu görülmedi; yirmi gün kalan Hz. Peygamber çevredeki kabileleri cizye karşılığında İslam devletine bağladı. Tebük, Hz. Peygamber'in son seferidir. Dönüşte münafıkların kurduğu Mescid-i Dırar yıktırıldı.

Fetih ve Tebük'ten sonra Arabistan'ın dört bir yanından yetmişi aşkın heyet Medine'ye geldi. Çoğu hicretin 9. yılına denk geldiği için bu yıla Senetü'l-vüfud (heyetler yılı) denir. Müslüman olmayıp antlaşma yapan Necran Hristiyanları gibi heyetler de vardı. Aynı yıl hac farz kılındı ve hacıların başına Hz. Ebu Bekir gönderildi.

Ek bilgi: Huneyn'de Abbas, Tebük bağışları, heyetlerin ağırlanması

Huneyn'de dağılan orduyu toplayan çağrıyı Hz. Abbas gür sesiyle yapmıştı. Tebük hazırlığında Hz. Ebu Bekir bütün malını, Hz. Ömer yarısını getirdi. Medine'ye gelen heyetler Mescid-i Nebevi'de karşılanır, bazıları avluda kurulan çadırlarda ağırlanırdı.

Karıştırılanlar: kim ne zaman Müslüman oldu?
KişiNe zaman?Tanıyıcı ayrıntı
Halid b. Velid, Amr b. AsFetihten önce (8/629)Hudeybiye sonrası Medine'ye gelip Müslüman oldular; Halid Mute'de ordunun başına geçti
Ebu SüfyanFetih sırasındaMekke'ye eman sözünü taşıdı; evine sığınan emniyetteydi
Süheyl b. Amr, İkrime b. Ebu Cehil, Safvan b. ÜmeyyeFetih sırasında ya da sonrasındaHudeybiye'nin imzacısı; Ebu Cehil'in oğlu; Huneyn'e henüz Müslüman olmadan katılan
Mut'im b. AdiyMüslüman olmadıTaif dönüşü himaye verdi; Bedir'den önce öldü
Akılda kalsın: Fethin zinciri: ittifak maddesi → Benî Bekir'in Huzaa'ya saldırısı → Kureyş'in reddi → on bin kişi, ramazan. Mekke'nin üç güvenli yeri: Harem, ev, Ebu Süfyan'ın evi. Huneyn'in dersi “çokluğa güvenme”, Tebük'ün adı “zorluk seferi”, 9. yılın adı “heyetler yılı”.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mekke'nin fethinden sonra Müslüman olanlar” listesine fetihten önce Müslüman olan Halid b. Velid ya da hiç Müslüman olmayan Mut'im b. Adiy sızdırılır.

TuzakFethin sebebi sorusunda cevap Hudeybiye'nin ittifak maddesine dayanan Benî Bekir–Huzaa olayıdır; “Kureyş'in Medine'ye saldırması” çeldiricidir. Son sefer Tebük, son büyük meydan savaşı Huneyn'dir; Taif bir kuşatmadır, fethedilmemiştir.

?Soru çöz

• Babası Bedir'de müşrik ordusunun komutanıydı.
• Mekke fethedildiğinde korkuyla Yemen'e kaçtı.
• Hz. Peygamber'in huzurunda Müslüman olan eşi Yemen'e gidip onu geri dönmeye ikna etti; Hz. Peygamber onu affetti, o da Müslüman oldu.
Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ A. Bedir ordusunun komutanı Ebu Cehil'di; oğlu İkrime fetihte Yemen'e kaçmış, eşinin aracılığıyla dönüp affedilmiş ve Müslüman olmuştur. B Safvan b. Ümeyye Huneyn'e henüz Müslüman olmadan katılan kişidir; C Süheyl b. Amr Hudeybiye'nin imzacısıdır; D Halid b. Velid fetihten önce, Hudeybiye'den sonra Müslüman olmuştu.

↕Sıralama 8. ve 9. yıllar

  1. Huneyn Gazvesi
  2. Hz. Ebu Bekir'in hac emiri olarak gönderilmesi
  3. Mute Savaşı
  4. Tebük Seferi
  5. Mekke'nin fethi
  6. Taif kuşatması
10–11 / 632 · VEDA

Veda Haccı ve Veda Hutbesi: “Şahit ol ya Rab” ve en yüce dosta yolculuk

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHac nasıl yapılır, Zilhiccenin 8-13. günlerinde hangi menasik hangi sırayla yerine getirilir?Bağlantılı konudan (Hac ve umre). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hacı 9 Zilhiccede (arefe) zevalden sonra Arafat'ta vakfe yapar; güneş batınca Müzdelife'ye geçer, akşam ve yatsıyı birlikte kılıp sabah vakfesini yapar. Bayramın ilk günü Mina'da Akabe cemresine yedi taş atar, kurbanını keser, tıraş olur, sonra Mekke'de ziyaret tavafını ve sa'yi yapar. 11 ve 12 Zilhiccede üç cemreye yedişer taş atar; Mekke'den ayrılırken veda tavafı yapar.

Hac menasikinin sırası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Veda Haccı ne zaman yapıldı, Veda Hutbesi'nin ana ilkeleri nelerdir, Hz. Muhammed ne zaman vefat etti?

Kısa cevap: Hz. Peygamber hicretin 10. yılında (632) on binlerce Müslümanla tek haccını yaptı. Arafat'ta okuduğu Veda Hutbesi'nde can, mal ve namus dokunulmazlığını, cahiliye faizinin ve kan davalarının kaldırıldığını, kadın haklarını, insanların eşitliğini, kişisel sorumluluğu ve Kur'an ile sünnete bağlılığı vurguladı. Dinin kemale erdiğini bildiren Maide 5/3 Arafat'ta indi. Hz. Peygamber hicretin 11. yılında (632), 63 yaşında Medine'de vefat etti.

Yirmi üç yıllık tebliğ, bir soruyla kapandı: “Yarın beni sizden soracaklar, ne diyeceksiniz?”

Veda Haccı (10 / 632)

Hz. Peygamber hicretin 10. yılında hacca gideceğini duyurdu; yol boyunca katılanlarla sayı on binleri buldu. Cahiliyede Mekkeliler kendilerini ayrıcalıklı görüp Arafat'a çıkmaz, Müzdelife'de vakfe yapardı; Hz. Peygamber herkesle birlikte Arafat'ta durarak bu ayrımı kaldırdı. Hac ve umre sayfasında gördüğümüz menasik büyük ölçüde bu haccın uygulamasından öğrenilmiştir. Arafat'ta dinin tamamlandığını bildiren ayet indi:

“… Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim. Size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam'ı seçtim…”

Maide 5/3 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Ek bilgi: Veda Haccı'nın takvimi

Hz. Peygamber Zilhicce'nin dördünde Mekke'ye girip umresini yaptı; 8 Zilhicce'de Mina'ya, Arefe günü sabahı Arafat'a geçti.

Veda Hutbesi: ilkeler

Hz. Peygamber Arafat'ta, ardından Mina'da ve bayramın sonraki günlerinde konuşmalar yaptı; bunların bütününe Veda Hutbesi denir. Hutbenin ilkeleri birkaç başlıkta toplanır:

Veda Hutbesi'nin ana ilkeleri
Alanİlke
DokunulmazlıkCan, mal ve namus; bu gün, bu ay ve bu şehir gibi kutsaldır
EkonomiCahiliye faizi kaldırıldı, anapara sahibinindir; ilk kaldırılan amcası Abbas'ın faizi
HukukCahiliye kan davaları kaldırıldı (ilk kendi akrabasınınki); herkes yalnız kendi suçundan sorumludur
AileKadınlar Allah'ın emanetidir; kadınların ve erkeklerin karşılıklı hakları vardır; vârise vasiyet yoktur
EşitlikRabbiniz bir, atanız birdir; Arap'ın Arap olmayana, beyazın siyaha üstünlüğü yoktur, üstünlük takvadadır
MuamelatEmanet sahibine verilir, ödünç alınan iade edilir, borç ödenir, kefil üstlendiğini öder
DinNamaz, oruç, hac, zekât; size iki emanet bırakıyorum: Kur'an ve sünnet; benden sonra peygamber yoktur

Hutbenin sonunda Hz. Peygamber “Yarın beni sizden soracaklar, ne diyeceksiniz?” diye sordu; ashap tebliğ ettiğine şahitlik edince parmağını göğe kaldırıp üç kez “Şahit ol ya Rab!” dedi ve burada bulunanların bulunmayanlara iletmesini istedi. Muamelat cümlelerinin karşılığı olan vedia, ariyet, karz ve kefalet akitlerini Aile hukuku ve muamelat sayfasında gördük. Hutbenin hitabet yönünü ise Dinî hitabet sayfasında göreceğiz.

Hastalık ve vefat (11 / 632)

Veda Haccı'ndan döndükten bir süre sonra Hz. Peygamber, Bizans sınırına gönderilmek üzere Üsame b. Zeyd komutasında bir ordu hazırlattı; bu ordunun akıbetini Dört halife dönemi sayfasında göreceğiz. Son günlerini Hz. Aişe'nin odasında geçirdi; mescide çıkamaz hâle gelince namazları Hz. Ebu Bekir'in kıldırmasını istedi. Hicretin 11. yılı Rebiülevvel ayında (Haziran 632), 63 yaşında “Allah'ım, beni affet ve en yüce dost ile beraber kıl” duasıyla vefat etti.

Haberi kabullenemeyen Hz. Ömer'i yatıştıran Hz. Ebu Bekir, “Kim Muhammed'e kulluk ediyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; kim Allah'a kulluk ediyorsa O diridir, ölümsüzdür” dedi ve şu ayeti okudu:

“Muhammed, ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir…”

Al-i İmran 3/144 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hz. Peygamber vefat ettiği yere, Hz. Aişe'nin odasına defnedildi; bugün Mescid-i Nebevi'nin içindedir.

Ek bilgi: hastalığın seyri

Yüksek ateş ve baş ağrısıyla başlayan hastalık yaklaşık iki hafta sürdü. Hz. Ebu Bekir bu süre içinde on yedi vakit namaz kıldırdı.

Lisans düzeyi için ek: aile hayatı

Hz. Hatice hayattayken Hz. Peygamber başka biriyle evlenmedi. Onun vefatından sonra evlendikleri: Sevde bint Zem'a, Hz. Aişe, Hafsa bint Ömer, Zeyneb bint Huzeyme, Ümmü Seleme, Zeyneb bint Cahş, Cüveyriye bint Haris, Ümmü Habibe (Ebu Süfyan'ın kızı), Safiyye bint Huyey ve Meymune bint Haris. Mısır Mukavkıs'ının gönderdiği Mariye'den oğlu İbrahim Medine'de doğdu ve küçük yaşta vefat etti. Hz. Fatıma dışındaki bütün çocukları kendisinden önce öldü. Evliliklerin önemli bir kısmı dul kadınları ve kabileleri himaye etme, ittifak kurma gibi toplumsal sebeplerle ilişkilendirilir.

Akılda kalsın: Veda Hutbesi'nin yedi anahtarı: dokunulmazlık, faiz, kan davası, kadın, eşitlik, emanet, Kur'an-sünnet. İlk kaldırılanlar Hz. Peygamber'in kendi yakınlarına aittir (Abbas'ın faizi, akrabasının kan davası): kural önce evde uygulanır. 10 = Veda, 11 = vefat.
Sayfa özeti: Medine döneminde karıştırılan aileler
AileAyırt edici ölçütKonu
Metin ve biatlerMedine Sözleşmesi (1. yıl, Yahudi gruplarla; ihtilafta Hz. Peygamber hakem) · Rıdvan biati (6. yıl, ağaç altında, Hz. Osman için) · Hudeybiye (6. yıl, Süheyl b. Amr; 10 yıl barış, sığınan iade edilir)k1, k5
Hüküm yıllarıMekke: namaz · 1: ezan · 2: kıble, oruç, fitre, zekât · 4: içki · 5: tesettür · 9: hack2
Savaş ve Yahudi kabilesiBedir → Kaynuka (Şam) · Uhud → Nadir (Hayber) · Hendek → Kurayza (Sa'd b. Muaz)k3, k4
Öneri sahipleriHubab b. Münzir: kuyular (Bedir) · gençler: şehir dışı (Uhud) · Selman-ı Farisi: hendekk3, k4
Gazve / seriyyeHz. Peygamber bizzat komutada → gazve (Bedir, Uhud, Hendek, Tebük) · sahabi komutan → seriyye (Mute)k3, k5
“Son”larSon sefer Tebük · son büyük meydan savaşı Huneyn · tek hac Veda (10) · vefat 11 / 632k6, k7

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurHutbeden bir cümle verilip hangi alanla ya da hangi akitle ilgili olduğu sorulur: “kimin yanında emanet varsa sahibine versin” vedia, “ödünç alınan iade edilir” ariyet, “borç ödenir” karz, “kefil öder” kefalettir.

TuzakAriyet ile karzı karıştırmaktır: ariyette aynı eşya geri verilir, karzda misli. Bir başka kalıp “Veda Hutbesi'nde yer almaz” köküdür; listeye hutbede olmayan bir hüküm sızdırılır.

⇄Bilgi eşleştirme hutbe cümlesi ↔ akit

?Soru çöz

I. Cahiliye döneminin faizi ve kan davaları kaldırılmıştır.
II. Hiç kimse başkasının suçundan sorumlu tutulamaz.
III. Kureyş kabilesi Arap kabileleri arasında öncelik hakkına sahiptir.
IV. Müslümanlara Kur'an ve sünnet emanet olarak bırakılmıştır.
Yukarıdakilerden hangileri Veda Hutbesi'nde yer alan ilkelerdendir?

✓ D. Faiz ve kan davalarının kaldırılması (I), kişisel sorumluluk (II) ve Kur'an ile sünnetin emanet bırakılması (IV) hutbenin ilkeleridir. III hutbenin eşitlik ilkesine aykırıdır: soy üstünlüğü yoktur, üstünlük takvadadır; III'ü içeren A, B ve C bu yüzden elenir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Tefsir tarihi dersine hazırlanan Selim, dört tabiî müfessiri ekolleri ve sahabe hocalarıyla birlikte bir tabloya yazmıştır.

SatırTabiîEkolEkolün dayandığı sahabi
ISaid b. CübeyrMekkeİbn Abbas
IIİkrimeIrak (Kufe)İbn Mesud
IIIMuhammed b. Ka'b el-KuraziMedineÜbey b. Ka'b
IVEsved b. YezidIrak (Kufe)İbn Mesud

Buna göre tablonun hangi satırında bir ekole ait olmayan isim yer almaktadır?

✓ B. İkrime İbn Abbas'ın öğrencisidir ve Mekke ekolündendir; Kufe satırına “sızan” isimdir. A Said b. Cübeyr de İbn Abbas'tan aldığı için Mekke satırı doğrudur; C Muhammed b. Ka'b el-Kurazi Medine ekolünden bir tabiîdir, Übey b. Ka'b ile ad benzerliği yanıltmasın; D Esved b. Yezid İbn Mesud çizgisinde Kufe'de yetişmiştir.Kaynak: Tefsir tarihi · Tabiin ekolleri ve İsrailiyat

?Soru 2

• Haşimoğullarına uygulanan boykotun kaldırılması için çalışan Mekkelilerdendir.
• Hz. Peygamber Taif'ten döndüğünde ona himaye vermiş, Mekke'ye girmesini sağlamıştır.
• Müslüman olmadan, Bedir Gazvesi'nden kısa süre önce vefat etmiştir.
Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Boykotu bozanlardan olup Taif dönüşü eman veren ve Müslüman olmadan ölen kişi Mut'im b. Adiy'dir. A Ebu Talib de Müslüman olmadan korudu ama Taif'ten önce, Hüzün yılında öldü; B Hakim b. Hizam boykotta Haşimoğullarına gizlice yiyecek taşıyan Hz. Hatice'nin yeğenidir; D Hz. Hamza 616'da Müslüman olmuştu.Kaynak: Siyer 1 · Habeşistan, boykot, Hüzün yılı ve Taif (615–620)

?Soru 3

Bir öğretmen, Mekkeli müşriklerin İslam'a karşı çıkış sebeplerini anlatmak için müşriklerin ağzından dört cümle kurmuş ve her birinin yanına bir sebep yazmıştır.
Buna göre hangi eşleştirme yanlıştır?

✓ B. Putlar giderse hacının, panayırın ve kazancın azalacağı kaygısı ekonomik çıkardır; kabile rekabeti, Mahzumoğulları gibi kolların peygamberin Haşimoğullarından çıkmasını kabullenememesidir. A atalar geleneği, C ahiret inkârı, D kibir ve eşitlik kaygısıyla doğru eşleşmiştir. Kâfirun suresinin cevap verdiği inanç ortaklığı önerisi ise bir sebep değil, pazarlık basamağıdır.Kaynak: Siyer 1 · Açık davet ve müşriklerin tepkileri (613–)

?Soru 4

Bir öğrenci, İslam öncesi Hicaz'ı anlatan sunumu için dört başlık hazırlamıştır. Öğretmeni başlıklardan birinin bilgi olarak doğru olduğunu ama başka bir döneme ait olduğunu söylemiştir.
Öğretmenin işaret ettiği başlık aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Muahat, hicretten sonra Medine'de muhacirlerle ensar arasında kurulan kardeşliktir; bilgi doğrudur ama İslam öncesine değil Medine dönemine aittir. B haram aylar, C Kusay'ın meclisi ve D himaye geleneği İslam öncesi Hicaz'ın özellikleridir. Dönem listesine başka dönemden doğru bir bilgi sızdırmak bu sınavın en sık tuzağıdır.Kaynak: Siyer 1 · İslam öncesi Arabistan ve Fil olayı

?Soru 5

Hz. Muhammed, ashabına çocukluğunu anlatırken Kureyşli olduğu hâlde Sa'd b. Bekir yurdunda emzirildiğini hatırlatmış, sözünün açıklığını buna bağlamıştır.
Bu bilgi, Mekkelilerin çocuklarını sütannelere vermesinin aşağıdaki gerekçelerinden hangisini destekler?

✓ D. Sa'd b. Bekir, Halime'nin kabilesi Sa'doğullarıdır; Hz. Peygamber'in sözünün açıklığını bu yurtta büyümesine bağlaması geleneğin dil gerekçesine, yani fasih Arapçaya işaret eder. A çatışmadan korunma kaynaklarda gerekçe olarak geçmez; B annelerin çalışması akla yatkın ama dayanaksız bir çeldiricidir; C ittifak sonucu doğabilir ama parçadaki dil vurgusuyla ilgisi yoktur. Diğer gerçek gerekçe sağlıklı iklimdir.Kaynak: Siyer 1 · Doğumdan peygamberliğe (571–610)

?Soru 6

Endülüs'te doğup Mısır'da vefat eden Maliki bir âlim, Kur'an'ın tamamını tefsir ettiği eserinde ayetlerin nüzul sebeplerine, kıraat farklarına ve nasih-mensuh ilişkisine değinmiş, asıl ağırlığı hüküm ayetlerine vermiştir. Kendi mezhebine bağlı olmakla birlikte yeri geldiğinde başka mezheplerin görüşlerini tercih etmekten çekinmemiştir.
Bu âlimin eseri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Endülüslü (Kurtuba) Maliki âlim Kurtubi'nin el-Cami' li-ahkami'l-Kur'an'ı ahkâm ağırlıklı ve mezhep taassubundan uzak bir tefsirdir. A Cessas Bağdat'ta yaşamış bir Hanefi fakihtir; B Ruhu'l-beyan Bursevi'nin işari tefsiridir; D Medarik Hanefi Nesefi'nin özlü dirayet tefsiridir.Kaynak: Tefsir tarihi · Fıkhi, işari, ilmi ve içtimai tefsir

?Soru 7

Bir müftülüğün tefsir semineri için Hatice Hanım, dört tefsiri müellifi, türü ve yazıldığı dönem ile diliyle birlikte tabloya geçirmiştir.

SatırMüfessirEserTürDönem ve dil
ITaberiCamiu'l-beyanRivayetKlasik dönemin başı, Arapça
IIElmalılı M. Hamdi YazırHak Dini Kur'an DiliDirayetOsmanlı medrese dönemi, Arapça
IIIİsmail Hakkı BurseviRuhu'l-beyanİşariOsmanlı dönemi, Arapça
IVAbduh – Reşid RızaTefsirü'l-MenarİçtimaiÇağdaş dönem, Arapça

Buna göre tablonun hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ B. Hak Dini Kur'an Dili Cumhuriyet döneminde, TBMM kararıyla Diyanet adına Türkçe yazılmıştır; satıra Osmanlı dönemi “sızmıştır”. A Taberi klasik dönemi açan rivayet tefsiridir; C Ruhu'l-beyan Osmanlı döneminde yazılmış Arapça işari tefsirdir, Türkçe sanılması tuzaktır; D Menar çağdaş dönemin ilk içtimai tefsiridir.Kaynak: Tefsir tarihi · Türkçe tefsir ve meal geleneği, müfessir-eser tablosu

?Soru 8

Bir çalışmanın girişinde şu açıklama yer alıyor: “Bu metin, ayetlerin Türkçedeki tam karşılığı değildir. Arapçadaki çok anlamlı ifadelerde, ihtimaller arasından bize en uygun görünen anlam seçilmiş, gerekli yerlerde parantez içinde açıklama eklenmiştir. Bu nedenle metin, Kur'an'ın yerine okunamaz.”
Bu açıklamanın ait olduğu çalışma türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Anlamı başka dile yaklaşık aktaran, ihtimallerden birini seçen ve Kur'an'ın yerini tutmadığını belirten çeviri mealdir. A lafzi terceme birebir karşılık iddiasındadır, metin bunu reddediyor; C tefsir aynı dilde ayrıntılı açıklamadır, çeviri değildir; D tevil bir yorum işlemidir, çeviri türünün adı değildir.Kaynak: Tefsir usulü · Tefsir, tevil, terceme ve meal

?Soru 9

Bir âlime göre Kur'an'ın üstünlüğü kendi dil ve üslubunda değildir; Araplar aslında benzerini söyleyebilecek güçteydi, fakat Allah onları buna yönelmekten alıkoyduğu için hiçbiri bunu başaramadı.
Bu görüş ve onu ilk savunan âlim aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Aczi dışarıdan bir engelle, Allah'ın insanları alıkoymasıyla açıklayan görüş sarfedir ve ilk savunucusu Mutezili Nazzam'dır. B nazım teorisi tam tersine üstünlüğü metnin kendisinde görür; C Bakıllani sarfeyi savunmamış, eleştirmiştir; D tehaddi Kur'an'ın meydan okumasıdır, bir açıklama görüşü değildir.Kaynak: Tefsir usulü · İ'cazü'l-Kur'an

?Soru 10

Bir grup âlim, Allah'a el, yüz ve istiva nispet eden ayetler hakkında şöyle der: “Bu ifadeleri Kur'an'da geçtiği gibi kabul ederiz, Allah'ı yaratılmışlara benzetmeyiz, keyfiyetini araştırmayız; gerçek anlamını Allah'a bırakırız.” Bu âlimler Al-i İmran suresi 7. ayetteki “ancak Allah bilir” ifadesinde durmayı esas alır.
Bu tutum aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Müteşabih ifadeleri benzetme yapmadan kabul edip anlamını Allah'a bırakmak selefin tefviz tutumudur. A tevil halefin “el = kudret” gibi yorum yapan tavrıdır, metindeki âlimler yorum yapmıyor; C teşbih Allah'ı yaratılmışlara benzetmektir, âlimler bunu açıkça reddediyor; D tahsis genel bir hükmün daraltılmasıdır, sıfat ayetleriyle ilgisi yok.Kaynak: Tefsir usulü · Muhkem ve müteşabih
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →