Hadis usulü: sened, metin, ravi ve hadislerin değerlendirilmesi

Bir hadisin sahih sayılması için hangi şartlar gerekir, mütevatir ile ahad, kudsi hadis ile Kur'an nasıl ayrılır? Hadis usulünün temel terimlerini öğren.

8 durakDHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HADİS · KAVRAM

Hadis, sünnet, haber, eser: aynı rivayete verilen dört ad

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFıkhın asli delilleri nelerdir, Kitap, sünnet, icma ve kıyas ne demektir ve kıyas nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fıkhın dört temel delili (edille-i erbaa) Kitap, sünnet, icma ve kıyastır. Kur'an bütün delillerin aslı, sünnet onu açıklayan ve tamamlayan ikinci delildir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir hükümde birleşmesidir; kıyas ise hükmü nasta bulunmayan meseleyi ortak illet üzerinden nastaki meseleye bağlamaktır.

Asli deliller: Kitap, sünnet, icma, kıyas

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hadis ve sünnet arasındaki fark nedir, kavlî, fiilî ve takrirî hadis ne demektir?

Kısa cevap: Hadis, Hz. Peygamber'in sözlerini (kavlî), davranışlarını (fiilî), onayladığı davranışları (takrirî) ve ahlaki-fiziksel özelliklerini anlatan rivayetlerdir. Hadisçilere göre sünnet hadisle eş anlamlıdır; fıkıhçılar ise sünneti farz ve vacip olmayan, yapılması istenen fiil anlamında kullanır. Haber ve eser bazı âlimlerde sahabe ve tâbiin sözlerini de kapsar.

Bir cemaat mensubu “Bu hadis mi, sünnet mi?” diye sorduğunda doğru cevap, soranın hadisçi mi fıkıhçı mı gibi düşündüğüne bağlıdır.

Hadis kelimesi sözlükte “yeni olan, söz, haber” anlamlarına gelir. Terim olarak Hz. Peygamber'e nispet edilen söz, fiil, onay ve onun yaratılışına ya da ahlakına dair vasıfları anlatan rivayetlerin adıdır. Bu rivayetleri toplayan, ezberleyen ve nakleden âlime muhaddis denir. Hadis ilmi iki kola ayrılır: rivayeti doğru biçimde aktarmayı konu edinen rivayet ilmi ve rivayetin sıhhatini, ravilerini ve anlamını inceleyen dirayet ilmi. Bu sayfanın konusu ikincisinin temeli olan usul terimleridir.

Dört tür rivayet

  • Kavlî hadis: Hz. Peygamber'in sözü; sahabi genellikle “Resulullah şöyle buyurdu” diye başlar.
  • Fiilî hadis: Bir davranışının anlatılması; “Resulullah'ı şöyle yaparken gördüm” kalıbı. Namazın ve haccın uygulamalı öğretimi bu türle gelmiştir.
  • Takrirî hadis: Huzurunda yapılan bir davranışı açıkça onaylaması ya da görüp itiraz etmemesi. İtirazsız kalması da onay sayılır, çünkü yanlışı düzeltmek peygamberlik görevinin parçasıdır.
  • Vasfî rivayet (şemail): Boyu, yüzü, giyimi, ahlakı gibi özelliklerinin anlatılması. Bu özelliklerin güzel yazıyla levhaya geçirilmiş hâline hilye denir.

Sünnet: hadisçinin ve fıkıhçının dili

Sünnet sözlükte “yol, gidişat, hayat tarzı” demektir. Hadisçiler bu kelimeyi hadisle aynı anlamda, Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarının bütünü için kullanır. Fıkıhçılar ise daha dar bir anlam yükler: kesin ve bağlayıcı olmadan yapılması istenen fiil. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz ef'al-i mükellefin listesindeki “sünnet” bu ikinci anlamdır. Aynı kelime sahabenin uygulaması için de kullanılabilir (“ashabın sünneti”).

Karıştırılanlar: hadis ilminde dört temel kavram
KavramTanıyıcı ölçütKimin sözünü kapsar?
HadisHz. Peygamber'e nispet edilen söz, fiil, onay, vasıfHz. Peygamber (geniş kullanımda sahabe ve tâbiin de)
SünnetHadisçiye göre hadisle eş anlamlı; fıkıhçıya göre farz ve vacip dışında yapılması istenen fiilHz. Peygamber; “ashabın sünneti” kullanımı da var
HaberBir kısım âlime göre hadisle eş anlamlı; bir kısmına göre hadisten geniş, sahabe ve tâbiin sözlerini de içerirHz. Peygamber, sahabe, tâbiin
EserÇoğunlukla sahabe ve tâbiinden gelen söz ve uygulama için kullanılırAğırlıkla sahabe ve tâbiin
Akılda kalsın: Dört tür rivayet bir peygamber gününü anlatır: ne dedi (kavlî), ne yaptı (fiilî), neye ses çıkarmadı (takrirî), nasıl biriydi (şemail). “Sünnet” kelimesini görünce önce kimin ağzından çıktığına bak: hadisçide hadis demektir, fıkıhçıda bir hüküm derecesidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir rivayet verilir ve türü sorulur: sahabinin “Biz Resulullah'ın yanında şöyle yaptık, bir şey demedi” sözü takrirî, “Onu şöyle yaparken gördüm” fiilî hadistir.

TuzakTakrirî hadisi sahabenin kendi uygulaması sayıp mevkuf diye işaretlemektir; onayın sahibi Hz. Peygamber olduğu için rivayet ona aittir. İkinci tuzak, hadisçinin “sünnet” kelimesini fıkıhtaki hüküm derecesi gibi okumaktır.

⇄Bilgi eşleştirme rivayet ↔ türü

?Soru çöz

Bir âlim, “Bu kelimeyi Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarının bütünü için kullanırız; bizim dilimizde hadisle aynı anlama gelir.” derken bir başkası aynı kelimeyi “kesin ve bağlayıcı olmadan yapılması istenen fiil” diye tanımlamaktadır.
Bu iki âlimin farklı tanımladığı kavram ve âlimlerin alanları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Sünneti hadisle eş anlamlı kullanan hadisçi, hüküm derecesi olarak tanımlayan fıkıhçıdır. A eser daha çok sahabe ve tâbiin sözüdür, hüküm derecesi değildir; B haber bir hüküm derecesi olarak tanımlanmaz; D rivayet, hadisi sonraki nesle aktarma işidir, fiil derecesi değildir.
HADİS · SENED

Sened ve metin: hadisin kimlik kartı ve kudsi hadisin yeri

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVahiy nedir, Hz. Peygamber'e vahiy hangi yollarla gelmiştir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vahiy sözlükte “gizlice ve hızlıca bildirmek”, terim olarak Allah'ın emir, hüküm ya da bilgiyi seçtiği peygambere bildirmesidir. Hz. Peygamber'e vahiy sadık rüya, kalbe ilka, insan suretinde melek, meleğin asli sureti, çan sesine benzer uğultu ve perde arkasından konuşma yollarıyla gelmiştir. Kur'an'ın tamamı Cebrail aracılığıyla, uyanıkken indirilmiştir.

Vahiy: anlamı ve geliş şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hadiste sened, isnad, metin ve ravi ne demektir, kudsi hadis Kur'an'dan nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Hadisi aktaran kişiye ravi, Hz. Peygamber'e kadar uzanan ravi zincirine sened, ravileri sayarak hadisi ilk söyleyenine dayandırmaya isnad, zincirden sonra gelen söz kısmına metin denir. Kudsi hadiste anlam Allah'a, lafız Hz. Peygamber'e aittir; Kur'an gibi namazda okunmaz, okunması ibadet sayılmaz ve mucize niteliği taşımaz.

Bir hadisin değeri önce sözünde değil, o sözü kimlerin elden ele taşıdığında aranır.

Hadisi bir sonraki nesle aktarmaya rivayet, aktaran kişiye ravi denir. Rivayet sözlü olabileceği gibi yazılı bir metni okutup aktarma şeklinde de olabilir. Ravilerin Hz. Peygamber'den derleyen âlime kadar uzanan zincirine sened, hadisi bu ravileri sayarak ilk söyleyenine dayandırma işine isnad denir; iki kavram çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Zincirin bittiği yerde başlayan söz kısmı metindir.

Senedi bugünkü dipnota benzetmek mümkündür: bilginin kimden kime geçtiğini gösterir ve kontrol edilmesini sağlar. Senedi olmayan bir söz, ne kadar güzel olursa olsun, muhaddislerce asılsız kabul edilir. Tâbiin âlimlerinden Muhammed b. Sirin'in şu sözü bu bilinci özetler:

“Bu ilim (hadis) dindir. Öyleyse dininizi kimden aldığınıza dikkat edin.”

Müslim, “Mukaddime”, 5

Bir senedin parçaları her zaman aynı sırayla dizilir: hadisi kitabına alan derleyici (musannif) en başta, Hz. Peygamber en sondadır. Arada musannifin hocası, onun hocası, bir tâbiî ve bir sahabi bulunur. Bu sıra, ileride senetteki kopuklukları adlandırırken belirleyici olacak: “senedin başı” derleyicinin tarafı, “senedin sonu” sahabi ve Hz. Peygamber'in tarafıdır.

Kudsi hadis Kur'an'dan nasıl ayrılır?

Kudsi hadis (ilahi ya da rabbani hadis), Hz. Peygamber'in Allah'a nispet ederek aktardığı sözdür; “Resulullah Rabb'inden rivayet ederek buyurdu ki” ya da “Allah buyurdu ki” kalıbıyla gelir. Anlam Allah'a, ifade Hz. Peygamber'e aittir. Kur'an ise hem lafız hem anlam olarak Allah kelamıdır. Bu yüzden ikisi hükümde ayrılır:

“Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım ve sizlere de haram kıldım. Birbirinize asla zulmetmeyin…”

Kudsi hadis · Müslim, “Birr”, 55
Karıştırılanlar: Kur'an, kudsi hadis, nebevi hadis
ÖlçütKur'anKudsi hadisNebevi hadis
AnlamAllah'a aitAllah'a aitHz. Peygamber'e ait (vahiy kaynaklı)
LafızAllah'a aitHz. Peygamber'e aitHz. Peygamber'e ait
Namazda okunur mu?EvetHayırHayır
Okunması ibadet mi?EvetHayırHayır
NakilTamamı tevatürleÇoğu ahad; sahihi de zayıfı da olurMütevatir, ahad; sahih, zayıf, uydurma olabilir
Mucize (i'caz)Evet, benzeri getirilemezHayırHayır
Lisans düzeyi için ek: kudsi hadisin lafzı ve sayısı

Kudsi hadisin lafzının da Allah'a ait olduğunu söyleyen âlimler bulunmakla birlikte, yaygın görüş lafzın Hz. Peygamber'e ait olduğu yönündedir; bu yüzden kudsi hadisin manayla rivayeti caizdir, Kur'an'ınki değildir. Kudsi hadis sayısı derleyene ve tekrarların sayılıp sayılmamasına göre değişir; bu konuda yazılan müstakil derlemeler de vardır.

Akılda kalsın: Hadisi bir mektup gibi düşün: sened zarfın üstündeki elden ele geçiş damgaları, metin zarfın içindeki yazıdır. Kudsi hadiste mana Allah'tan, cümle Peygamber'den; Kur'an'da ikisi de Allah'tandır. Bu yüzden kudsi hadis namazda okunmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kudsi hadis metni verilir ve “bu tür rivayetle ilgili hangisi söylenemez?” diye sorulur. Doğru cevap çoğu zaman “namazda okunabilir” ya da “benzerini getirmek mümkün değildir” gibi Kur'an'a ait bir özelliktir.

Tuzak“Allah buyurdu ki” kalıbını görünce lafzı da Allah'a ait sanmaktır. Senet sorularında ise isnadın zincirin kendisi değil, zinciri sayarak dayandırma işi olduğu ince ayrım olarak gelir; yine de ikisi çoğu zaman eş anlamlı kullanılır.

↕Sıralama bir senedin baştan sona dizilişi

  1. Tâbiî
  2. Hadisi kitabına alan musannif
  3. Hz. Peygamber
  4. Tebe-i tâbiinden bir ravi
  5. Sahabi
  6. Musannifin hocası

?Soru çöz

Hz. Peygamber'in “Allah buyurdu ki …” diyerek aktardığı rivayetlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Kudsi hadisin lafzı Hz. Peygamber'e ait olduğundan namazda okunmaz; namazda yalnız Kur'an okunur. B kudsi hadisin tanımıdır; C kudsi hadisler de senet incelemesine tabidir, zayıfı bulunur; D tilavetin ibadet oluşu Kur'an'a özgüdür, bu yüzden doğrudur.
HADİS · USUL

Merfu, mevkuf, maktu: söz kime ait, zincir nerede duruyor?

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHadiste sened, isnad, metin ve ravi ne demektir, kudsi hadis Kur'an'dan nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hadisi aktaran kişiye ravi, Hz. Peygamber'e kadar uzanan ravi zincirine sened, ravileri sayarak hadisi ilk söyleyenine dayandırmaya isnad, zincirden sonra gelen söz kısmına metin denir. Kudsi hadiste anlam Allah'a, lafız Hz. Peygamber'e aittir; Kur'an gibi namazda okunmaz, okunması ibadet sayılmaz ve mucize niteliği taşımaz.

Sened, metin, ravi ve kudsi hadis

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merfu, mevkuf ve maktu hadis nedir, hükmen merfu ne demektir?

Kısa cevap: Hadisler, sözün kime ait olduğuna göre ayrılır: Hz. Peygamber'e ait olana merfu, sahabiye ait olana mevkuf, tâbiîye (ve tebe-i tâbiine) ait olana maktu denir; Allah'a nispet edilerek aktarılan söz kudsi hadistir. Sahabinin kendi görüşüyle söyleyemeyeceği bir sözü ya da “sünnettendir” ifadesi hükmen merfu sayılır.

Hadisçiler bir rivayete önce “Kimin sözü?” diye sorar; sağlam mı zayıf mı olduğu ayrı bir sorudur.

Hadis çeşitleri üç ayrı ölçüte göre sınıflanır ve her ölçüt kendi terim ailesini üretir. Sınavdaki beş şıkkın çoğu bu ailelerden birinden gelir; hangi ölçütün sorulduğunu bilmek, şıkların yarısını baştan eler.

Üç ölçüt birbirinden bağımsızdır: merfu bir hadis zayıf, mevkuf bir rivayet sahih olabilir.Görsel: Sınav Defteri

Dört basamak: Allah, Peygamber, sahabi, tâbiî

Merfu “yükseltilmiş” demektir: senet Hz. Peygamber'e kadar yükselir, söz, fiil, onay ya da vasıf ona aittir. Mevkuf “durdurulmuş” demektir: senet sahabide durur, söz ya da uygulama sahabinin kendisine aittir. Maktu “kesilmiş” demektir: söz bir tâbiîye aittir; tebe-i tâbiinin sözleri de bu grupta değerlendirilir. Tâbiinden Muhammed b. Sirin'in önceki konuda okuduğumuz “Bu ilim dindir…” sözü maktu habere örnektir.

Dikkat edilecek nokta, maktu ile munkatının farklı aileden gelmesidir. Maktu sözün sahibini (tâbiî) bildirir; munkatı ise senette kopukluk olduğunu, yani hadisin zayıflık sebebini anlatır. İkisi de “kesmek” kökünden geldiği için sınavda yan yana konur.

Hükmen merfu

Sahabinin ağzından çıktığı hâlde Hz. Peygamber'e ait sayılan rivayetler vardır. Sahabinin kendi görüşüyle bilemeyeceği bir konu (gayb, ahiret hâlleri gibi) ya da “Resulullah zamanında şöyle yapardık”, “Şöyle yapmak sünnettendir”, “Şununla emrolunduk” gibi ifadeler hükmen merfu kabul edilir. Örneğin “Bilal'e ezanı çift, kameti tek okuması emredildi” sözünde emreden açıkça söylenmez, ama emrin kaynağı Hz. Peygamber'den başkası olamaz (Buhari, “Ezan”, 1–3). Sahabinin kendi içtihadını söylediği rivayetler ise mevkuf kalır.

Karıştırılanlar: sözün sahibine göre hadisler
TürSöz kime ait?Tanıyıcı kalıp
KudsiAnlamı Allah'a“Resulullah Rabb'inden rivayetle buyurdu”
MerfuHz. Peygamber'e“Resulullah buyurdu / yaptı / ses çıkarmadı”
Hükmen merfuGörünüşte sahabiye, hükümde Hz. Peygamber'e“Sünnettendir”, “emrolunduk”, “Resulullah zamanında yapardık”
MevkufSahabiye“Hz. Ömer dedi ki…”, “İbn Abbas şöyle yaptı”
MaktuTâbiîye (ve tebe-i tâbiine)“Hasan-ı Basri dedi ki…”
Akılda kalsın: Senedi bir merdiven gibi düşün: merfu en üst basamağa (Peygamber) yükselir, mevkuf sahabide durur, maktu tâbiide kesilir. Bu üçü yalnız kimin sözü olduğunu söyler; sağlamlığı söylemez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir rivayet ve sahibi verilip türü sorulur ya da “merfu, kavlî, ahad” gibi üçlü bir değerlendirme istenir.

TuzakTuzak, maktu ile munkatıı karıştırmaktır: biri sözün sahibi, öteki senetteki kopukluktur. İkinci tuzak, “sünnettendir” diyen sahabinin sözünü mevkuf saymaktır; bu ifade hükmen merfudur. Üçüncüsü, merfuyu otomatik olarak sahih sanmaktır.

▭Boşluk doldurma

Senedi sahabide duran rivayete , söz bir tâbiîye ait ise denir. Bir sahabinin “Şöyle yapmak sünnettendir.” sözü ise sayılır.

munkatımevkufhükmen merfumaktumürselmuallak

?Soru çöz

Tâbiin âlimlerinden birinin talebelerine “Arkasında namaz kıldığın imamın bidatı devam etse de namazını kıl.” dediği, senedi bu âlimde son bulan bir rivayetle aktarılmıştır.
Bu rivayet, sözün kime ait olduğu bakımından aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

✓ D. Söz bir tâbiîye ait olduğu için maktudur. A munkatı senette kopukluğu anlatır, sözün sahibini değil; B mevkuf sahabiye ait sözdür; C hükmen merfu, sahabinin reyle söyleyemeyeceği ya da “sünnettendir” dediği sözdür, burada sahabi yok.
HADİS · RAVİ SAYISI

Mütevatir ve ahad: kaç kişi taşıdı, ne kadar kesin?

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mütevatir hadis nedir, ahad hadis ve türleri olan meşhur, aziz ve garib hadis ne demektir?

Kısa cevap: Her nesilde yalan üzerine birleşmeleri mümkün olmayan kalabalık bir topluluğun aktardığı hadise mütevatir, bu dereceye ulaşmayana ahad denir. Ahad hadis ravi sayısına göre üçe ayrılır: her tabakada en az üç ravisi olan meşhur, en az iki ravisi olan aziz, bir tabakada tek ravisi kalan garib (ferd). Hadislerin büyük çoğunluğu ahaddır.

Çanakkale'de bir zafer kazanıldığını kimse tek bir tanıktan öğrenmedi; bu bilgi her kuşakta kalabalıklarca aktarıldığı için şüpheye yer bırakmaz. Hadiste buna tevatür denir.

Mütevatir, “ardı ardınca, kesintisiz gelen” demektir. Bir hadisin mütevatir sayılması için iki şart aranır: ravilerin yalan üzerine birleşmesi akla ve âdete göre mümkün olmayacak kadar kalabalık olması ve bu kalabalığın her nesilde, senedin başından sonuna kadar azalmadan sürmesi. Bir nesilde sayı düşerse tevatür bozulur. Mütevatir haber kesin bilgi ifade eder; inkârı ağır bir sonuç doğurur.

Mütevatir iki şekilde olur. Aynı lafızla kalabalıklarca aktarılan lafzî mütevatire “Her kim benim adımı kullanarak kasten yalan söylerse cehennemdeki yerine hazırlansın.” hadisi örnektir (Buhari, “İlim”, 38). Lafızları farklı olup ortak bir anlamda birleşen çok sayıda rivayet ise manevi mütevatir oluşturur. Namazın kılınışı, vakitleri, ezan, haccın yapılışı gibi toplumun bizzat uygulayarak nesilden nesile aktardığı bilgiler de mütevatir sayılır.

Ahad ve üç alt türü

Ahad “tek” anlamındaki kelimeden gelir ama tek ravili hadis demek değildir: mütevatir derecesine ulaşmayan her hadis ahaddır. Hadislerin büyük bölümü bu gruptadır. Ahad hadis sahih de olabilir, zayıf da; ravi sayısı ile sağlamlık ayrı ölçütlerdir.

Karıştırılanlar: ravi sayısına göre hadisler
TürTanıyıcı ölçütÖrnek / not
MütevatirHer tabakada yalan üzerine birleşemeyecek kalabalık“Kim benim adıma kasten yalan söylerse…” (lafzî)
MeşhurHer tabakada en az üç raviBazı ders kitapları başta tek ravili iken sonradan çok yaygınlaşan hadisi de bu adla anar
AzizHer tabakada en az iki ravi“nadir, güçlü” anlamından
Garib / ferdSenedin herhangi bir tabakasında tek ravi kalırTek ravili olması zayıf olduğunu göstermez
“Ameller niyetlere göredir.” (Buhari, “Bed'ü'l-vahy”, 1)İlk tabakalarda garib, sonra meşhur: sahabe neslinde yalnız Hz. Ömer'den gelir, sonraki nesillerde çok yaygınlaşır
Lisans düzeyi için ek: Hanefilerde meşhur hadis

Hanefi usulcüler meşhur hadisi mütevatir ile ahad arasında ayrı bir derece sayar; böyle bir hadisin Kur'an'ın genel hükmünü daraltabileceğini kabul eder. Hadisçilerin çoğunluğu ise meşhuru ahadın bir türü olarak sınıflar. Ahad hadisin bağlayıcılığı ve hangi konularda delil olacağı fıkıh usulünün tartışma konularındandır.

Akılda kalsın: Sayıyı aşağıdan yukarıya say: 1 garib, 2 aziz, 3 meşhur, sayılamayacak kadar kalabalık mütevatir. Zincirin en zayıf halkası türü belirler: bir tabakada tek ravi kaldıysa öteki tabakalar kalabalık olsa da hadis garibdir. “Ameller niyetlere göredir” iki adı birlikte taşır: tek ravili ilk tabakalarda garib, yaygınlaştığı sonraki tabakalarda meşhur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tablo verilir: her nesildeki ravi sayısı ve ravinin ifadesi. Öğrenciden “ahad, fiilî, merfu” gibi üçlü bir etiket istenir.

TuzakAhadı “tek ravili” diye okumaktır; ahad, tevatüre ulaşmayan her hadistir. İkinci tuzak, ilk tabakada tek ravili olan “Ameller niyetlere göredir” hadisini sonraki yaygınlığına bakıp mütevatir saymaktır.

▭Boşluk doldurma

Tevatür derecesine ulaşmayan her hadise denir. Bunlardan her tabakada en az iki ravisi bulunana , senedin bir tabakasında tek ravi kalana hadis denir.

garibmeşhurahadmütevatirazizhasen

?Soru çöz

Bir hadis öğretmeni, dört rivayetin her nesildeki ravi sayısını tabloya yazıp yanına ravi sayısına göre adlarını vermiştir.

RivayetSahabeTâbiinTebe-i tâbiinVerilen ad
I111Garib
II345Meşhur
III223Aziz
IV216Aziz

Buna göre tablodaki adlandırmalardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Türü en zayıf halka belirler: IV. rivayette tâbiin neslinde tek ravi kalmıştır; aziz her tabakada en az iki ravi ister, bu rivayet garibdir (sonraki altı ravi bunu değiştirmez). A her tabakada tek ravi, garib doğru; B her tabakada en az üç, meşhur doğru; C en az iki ravi kesintisiz sürüyor, aziz doğru. Dördü de tevatüre ulaşmadığı için ahaddır.
HADİS · SIHHAT

Sahih hadisin beş şartı: hasen ve zayıf nerede ayrılır?

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMütevatir hadis nedir, ahad hadis ve türleri olan meşhur, aziz ve garib hadis ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her nesilde yalan üzerine birleşmeleri mümkün olmayan kalabalık bir topluluğun aktardığı hadise mütevatir, bu dereceye ulaşmayana ahad denir. Ahad hadis ravi sayısına göre üçe ayrılır: her tabakada en az üç ravisi olan meşhur, en az iki ravisi olan aziz, bir tabakada tek ravisi kalan garib (ferd). Hadislerin büyük çoğunluğu ahaddır.

Ravi sayısına göre: mütevatir ve ahad

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sahih hadisin şartları nelerdir, hasen ve zayıf hadis sahihten nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Sahih hadis beş şartı taşır: ravilerin adil olması, zabt sahibi (hafızası sağlam) olması, senedin kesintisiz (muttasıl) olması, hadisin şaz olmaması ve gizli bir kusur (illet) taşımaması. Hasen hadis aynı şartları taşır, yalnız ravilerinden birinin zabtı biraz zayıftır; ikisiyle de amel edilir. Şartlardan biri eksikse hadis zayıftır.

Şube b. Haccac abdestle ilgili tek bir hadisin peşinden Mekke, Medine ve Basra'ya gitmiş, sahih olmadığını görünce “Sahih olsaydı benim için bir dünya dolusu maldan hayırlı olurdu.” demiştir.

Sıhhat, “sağlamlık” demektir; sıhhat derecesi Hz. Peygamber'e nispet edilen bir sözün gerçekten ona ait olup olmadığının araştırılmasıyla belirlenir. Hadisçilerin ölçüsü beş şarttır. İlk ikisi ravinin kişiliğine, üçüncüsü senede, son ikisi rivayetin bütününe bakar.

Sahih hadisin beş şartı
ŞartNe demek?Eksikse ne olur?
1. AdaletRavi dinin emir ve yasaklarına uyan, doğru sözlü, güvenilirliği zedeleyen davranışlardan kaçınan kimsedirKimliği bilinmeyen ya da bir kez bile yalanı görülen ravinin hadisi sahih olmaz
2. ZabtDuyduğunu doğru anlayıp ezberleyen, yıllar sonra da aynen aktarabilen güçlü hafızaZabt biraz eksikse hasen; çok eksikse zayıf
3. İttisal (muttasıl isnad)Her ravi hadisi doğrudan kendi hocasından almıştır, zincirde boşluk yokturSenette kopukluk: muallak, mürsel, munkatı, mu'dal
4. Şaz olmamakGüvenilir ravi, kendisinden daha güvenilir ravilerin rivayetine aykırı nakilde bulunmazHadis şaz olur
5. İlletsiz olmakSıhhati bozan, ancak uzmanın fark edebileceği gizli bir kusur bulunmazHadis muallel olur

İttisal şartının nasıl denetlendiğini bir örnek açıklar: 770 yılında doğmuş bir ravinin 750'de ölmüş bir hocadan “dinledim” demesi mümkün değildir. Hadisçiler ravilerin doğum, ölüm ve yolculuk bilgilerini bu yüzden kaydetmiştir. Zabtı denetlemek için de bir hocadan aldıkları hadisi yıllar sonra yeniden sorarak hafızasını sınamışlardır.

Hasen ve zayıf

Hasen (“güzel”) hadis, sahihin bütün şartlarını taşıyan, ancak ravilerinden birinin ya da birkaçının zabtı sahih ravisi kadar güçlü olmayan hadistir. Sahih gibi kabul görür ve onunla amel edilir. Zayıf hadis, sahih ya da hasende aranan şartlardan biri veya birkaçı eksik olan hadistir: ravisi unutkan ya da güvenilmez olabilir, ravilerin aynı dönemde ya da aynı şehirde bulunmadığı anlaşılabilir. Zayıflığın kaynağı iki ana gruptur: senette kopukluk ve ravide kusur. Bu iki grubun türlerini bir sonraki konuda göreceğiz.

Lisans düzeyi için ek: li-zâtihî, li-gayrihî ve “hasen” teriminin yayılması

Kendi senediyle şartları taşıyan hadise sahih li-zâtihî, kendi başına hasen olup başka senetlerle desteklenerek sahih derecesine yükselen hadise sahih li-gayrihî denir. Benzer biçimde zayıflığı hafif olup başka yollarla güçlenen hadis hasen li-gayrihî olur. Hasen teriminin ayrı bir derece olarak yaygınlaşmasında Tirmizi'nin Sünen'inde hadislere verdiği hükümler etkili olmuştur. Zayıf hadisle amel konusunda âlimler, ahkâm dışında, özellikle fazilet ve teşvik konularında, zayıflığı ağır olmamak şartıyla farklı görüşler ileri sürmüştür.

Akılda kalsın: Beş şartı iki kişi, bir zincir, iki kusur diye grupla: ravinin dürüstlüğü (adalet) ve hafızası (zabt); zincirin kesintisizliği (ittisal); aykırılık (şaz) ve gizli hata (illet) olmaması. Sahihten hasene inerken değişen tek şey hafızadır.
Sınavda

Nasıl sorulurSahih hadisin şartları öncüllü verilir ya da bir ravinin durumu anlatılıp “hadisin hangi şartı kaybettiği” sorulur: yalancılığı bilinen ravi adalet, unutkanlaşan ravi zabt, birbirini görmemiş iki ravi ittisal şartını bozar.

TuzakHasenin zabtı eksik olduğu için “amel edilmez” sanılmasıdır; hasenle amel edilir. Bir başka tuzak, şaz ile mualleli karıştırmaktır: şaz daha güvenilirlere aykırılık, muallel gizli kusurdur.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ bozulan şart

?Soru çöz

Bir hadisin bütün ravileri dürüst ve takva sahibidir, senedinde kopukluk yoktur, daha güvenilir ravilerin rivayetine aykırı değildir ve gizli bir kusur taşımamaktadır. Ancak ravilerden birinin hafızası, öteki ravilerinki kadar güçlü değildir.
Bu hadis sıhhat derecesi bakımından aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Sahihin bütün şartlarını taşıyıp yalnız bir ravinin zabtı biraz eksik olan hadis hasendir. B şaz, daha güvenilirlere aykırılıktır, parçada yok; C mevzu uydurma sözdür, ravilerin dürüstlüğüyle bağdaşmaz; D muallel gizli kusurlu hadistir, parça kusur olmadığını söylüyor.
HADİS · ZAYIF TÜRLER

Muallak, mürsel, munkatı, mu'dal: zincirin neresi koptu?

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSahih hadisin şartları nelerdir, hasen ve zayıf hadis sahihten nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sahih hadis beş şartı taşır: ravilerin adil olması, zabt sahibi (hafızası sağlam) olması, senedin kesintisiz (muttasıl) olması, hadisin şaz olmaması ve gizli bir kusur (illet) taşımaması. Hasen hadis aynı şartları taşır, yalnız ravilerinden birinin zabtı biraz zayıftır; ikisiyle de amel edilir. Şartlardan biri eksikse hadis zayıftır.

Sahih, hasen ve zayıf hadis

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muallak, mürsel, munkatı ve mu'dal hadis arasındaki fark nedir, maklub ve müdrec hadis ne demektir?

Kısa cevap: Senetteki kopukluğun yeri türü belirler: derleyici tarafından, yani senedin başından ravi düşerse muallak; tâbiî sahabiyi atlayıp doğrudan “Resulullah dedi” derse mürsel; sahabiden önce, ardışık olmayan bir ya da birkaç ravi düşerse munkatı; art arda iki veya daha fazla ravi düşerse mu'dal denir. Maklub ve müdrec ise ravi hatasından doğan türlerdir.

Hadis türleri sınavda en çok bir “ölçü” olarak sorulur: her türü kardeşinden tek bir ölçü ayırır, o ölçüyü bilen beş şıkkı birden okur.

Önceki konuda ittisal şartını gördük: zincirde boşluk olmamalı. Boşluğun nerede olduğu, terimin adını verir. Aşağıdaki şemada her satır aynı senettir; kesik çizgili halkalar düşen ravileri gösterir.

Aynı zincir dört kez: kopukluğun yeri ve sayısı terimi belirler. Muallak derleyicinin, mürsel Peygamber'in tarafındadır.Görsel: Sınav Defteri

Senette kopukluk: dört tür

Muallak (“asılı bırakılmış”), derleyicinin senedin başındaki bir ya da birkaç raviyi, hatta bütün senedi atlayıp hadisi doğrudan bir sahabiye ya da Hz. Peygamber'e dayandırmasıdır. En bilinen örnekleri Buhari'nin Sahih'indedir: bir sayıma göre eserde 1341 muallak vardır, ama bunların çoğunun tam senedi kitabın başka bir yerinde verilmiştir; tam senedine eserde hiç rastlanmayanlar 160 kadardır. İbn Hacer, bu muallakların kesintisiz senetlerini ayrı bir eserde toplamıştır.

Mürsel, bir tâbiînin hadisi kendisine aktaran sahabinin adını vermeden “Resulullah şöyle buyurdu” demesidir. Düşen halka senedin sonundaki sahabidir. Sorun şudur: tâbiî bu hadisi bir sahabiden değil başka bir tâbiîden de almış olabilir. Mürselin delil olup olmadığı tartışmalıdır: Ebu Hanife ve İmam Malik başta olmak üzere birçok Hanefi ve Maliki âlim mürseli delil saymış, hadisçilerin çoğu zayıf kabul etmiş, İmam Şafii başka yollarla desteklenen mürseli kabul etmiştir.

Munkatı, sahabiye varmadan önce senetten bir ravinin, ya da ardışık olmamak şartıyla birden fazla ravinin düşmesidir. Mu'dal ise art arda iki veya daha fazla ravinin düştüğü hadistir; boşluk senedin başındaysa aynı hadis muallak diye de anılabilir. Dördü de zayıf sayılır; düşen ravi başka bir tam senetle tespit edilir ve güvenilir çıkarsa hadis güçlenebilir.

Karıştırılanlar: zayıflığın kaynağına göre başlıca türler
TürTek ölçütGrup
MuallakDerleyici senedin başını atlar (örnekler hep Buhari'den)Senette kopukluk
MürselTâbiî sahabiyi atlar, “Resulullah dedi” der
MunkatıSahabiden önce ardışık olmayan bir (ya da daha fazla) ravi düşer
Mu'dalArt arda iki veya daha fazla ravi düşer
MaklubSenette ya da metinde kelimeler yer değiştirir (takdim-tehir)Ravide kusur (hata, aykırılık)
MüdrecSenede ya da metne, aslında olmayan bir ifade karışır (idrac)
ŞazGüvenilir ravi daha güvenilirlere aykırı nakleder
MuallelUzmanın fark ettiği gizli kusur (illet)

Ravi hatasından doğan türler

Maklub (“ters çevrilmiş”), ravinin senetteki bir adı ya da metindeki kelimeleri yer değiştirerek aktarmasıdır; bir ravinin adıyla babasının adını ters söylemek buna örnektir. Müdrec (“içine katılmış”) ise ravinin kendi açıklamasının ya da başka bir rivayetin parçasının, ayrılmadan hadise karışmasıdır; bu karışmaya idrac denir. İkisi de ravinin dikkat ve hafızasındaki eksikliği gösterdiği için zayıf türler arasında sayılır.

Lisans düzeyi için ek: münker, metruk ve cezm-temriz

Ravideki kusur ağırlaştıkça başka adlar kullanılır: zayıf ravinin güvenilir ravilere aykırı rivayetine münker, yalancılıkla itham edilen ravinin rivayetine metruk denir. Muallaklarda Buhari'nin kullandığı kalıp da değer taşır: “rivayet etti” gibi kesinlik bildiren (cezm) kalıpla gelen muallaklar ona göre sahihtir; “rivayet edildi” gibi edilgen (temriz) kalıpla gelenler sahih olabilir de olmayabilir de.

Akılda kalsın: Kopukluğu yerine göre ara: baş (derleyici tarafı) = muallak, son (sahabi) = mürsel, orta tek = munkatı, orta çift ve fazlası art arda = mu'dal. “Muallak” görünce Buhari, “mürsel” görünce tâbiî akla gelsin.
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir paragraf, ör. “Buhari bazı hadislerin senedinin baş kısmını kitabının bab başlıklarında zikretmez…” diye bir türü tarif eder ve adını sorar. Şıklarda muallak, mürsel, munkatı, mevkuf, maktu yan yana durur.

TuzakKopukluk türünü sözün sahibine göre olan türlerle karıştırmaktır: mürsel sahabinin düşmesidir, sahabiye ait söz (mevkuf) değildir. Bir başka tuzak, “zayıf hadisin sınıflanması” sorusunda ravi sayısını ölçüt sanmaktır; ölçüt senette kopukluk ve ravide kusurdur.

⇄Bilgi eşleştirme tarif ↔ hadis türü

?Soru çöz

Bir hadis kitabının bab başlıklarında derleyici, bazı rivayetleri kendisinden sahabiye kadar uzanan ravilerin bir kısmını hiç anmadan aktarmıştır. Bu rivayetlerin çoğunun tam senedi kitabın başka bölümlerinde verilmiştir; bazılarının tam senedini sonraki bir âlim ayrı bir eserde toplamıştır.
Parçada sözü edilen hadis türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Derleyicinin kendine yakın baş kısmı atlaması muallaktır; Buhari'nin bab başlıkları ve İbn Hacer'in derlemesi bunun tipik örneğidir. A mürselde düşen sahabidir ve bunu derleyici değil tâbiî yapar; B mevkuf sözün sahibini anlatır, kopukluğu değil; D maklub kelime ya da adların yer değiştirmesidir.
HADİS · MEVZU

Mevzu hadis: uydurmanın dört sebebi ve muhaddisin cevabı

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPeygamberlerin beş sıfatı nedir; sıdk, emanet, tebliğ, fetanet ve ismet ne anlama gelir, zelle nedir?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Peygamberlerde bulunması gereken beş sıfat sıdk (doğruluk), emanet (güvenilirlik), tebliğ (vahyi eksiksiz bildirme), fetanet (üstün akıl ve kavrayış) ve ismettir (günahtan korunmuşluk). Ehlisünnete göre peygamberler büyük günahlardan korunmuştur; vahiy gelmeyen bir konuda tercihte yaptıkları küçük hatalara ise zelle denir; zelle günah sayılmaz ve vahiyle hemen düzeltilir.

Peygamberlerin sıfatları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mevzu (uydurma) hadis nedir, hadisler neden uyduruldu ve uydurma hadisler nasıl tespit edilir?

Kısa cevap: Mevzu hadis, Hz. Peygamber'e ait olmadığı hâlde uydurulup ona nispet edilen sözdür; teknik anlamda hadis değildir. Uydurma, Hz. Osman'ın şehadetinden sonraki siyasi karışıklıkla yaygınlaştı. Sebepleri fırka, mezhep, dil veya bölge taraftarlığı, İslam düşmanlığı, dine faydalı olma isteği ve menfaattir. Muhaddisler isnad sistemi, ravi tenkidi ve uydurma hadis derlemeleriyle karşı koydu.

En tehlikeli uydurmacı, kötü niyetli olan değil iyi niyetli olandır: insanları ibadete özendirmek için Peygamber'in ağzına söz koyar.

Mevzu (“konulmuş, uydurulmuş”), Hz. Peygamber'e isnat edilmiş, ama ona ait olmayan sözdür. Hadis adı ona yalnız sahtesi olduğunu belirtmek için verilir. Hz. Peygamber “Kim benim adıma kasten yalan söylerse cehennemdeki yerine hazırlansın.” diyerek bu tehlikeye önceden işaret etmişti; bu hadisin mütevatir oluşu, uyarının ne kadar geniş bir kitleye ulaştığını gösterir.

Ne zaman ve niçin uyduruldu?

Fetihlerle İslam coğrafyası genişledi; farklı kültürden ve tam olarak benimsememiş insanlar Müslümanlarla bir arada yaşamaya başladı. Hz. Osman'ın şehit edilmesinin ardından gelen siyasi kargaşa, uydurmanın yayıldığı ortamı hazırladı. Kaynaklarda sayılan sebepler dört grupta toplanır:

Hadis uydurma sebepleri
SebepNasıl?Örnek tip
TaraftarlıkSiyasi grubu, mezhebi, dili ya da şehri üstün göstermekBir şehri meleklerin koruduğunu anlatan uydurma
İslam düşmanlığıMüslüman görünüp dine zarar vermek isteyen zındıkların uydurmalarıAkla ve dine aykırı inanç sözleri
Dine faydalı olma isteğiİnsanları ibadete teşvik etmek, korkutmak (terğib-terhib) için abartılı sevap ve ceza vaatleri“Şu sureyi şu kadar okuyana şu kadar köşk…”
MenfaatYöneticiye yaranmak, makam elde etmek, malını satmakBir ürünün faziletini anlatan uydurma

Dine faydalı olma isteği, tespit edilmesi en zor olanıdır: konu ibadettir ve uyduranın Müslümanlığından ilk bakışta şüphe edilmez. Sonuç ise hurafelerin sünnetin yerine geçmesidir.

Muhaddisin cevabı

Uydurmaya karşı ilk tedbir isnad sistemidir. İbn Sirin'in anlattığına göre önceleri senet sorulmazken fitne çıkınca “Ravilerinizin adını söyleyin” denmeye başlandı. Bunu ravilerin güvenilirliğini inceleyen cerh ve ta'dil, ravilerin doğum, ölüm ve yolculuklarına dayanan tarih denetimi, yalancıların adlarının açıklanması ve uydurma hadisleri toplayan eserler izledi. Bir rivayetin uydurma olduğu yalnız senede bakılarak değil, metne bakılarak da anlaşılır: Kur'an'a, sahih sünnete, akla ve tarihe açıkça aykırı olması, küçük bir amele aşırı mükâfat vaat etmesi, sözün Peygamber üslubuna yabancılığı ve uyduranın itirafı başlıca işaretlerdir. Uydurma hadisleri toplayan eserleri Hadis tarihi ve kaynakları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Uydurma sebeplerini dört kişi olarak düşün: taraftar (grubunu öven), düşman (zındık), iyi niyetli vaiz (abartılı sevap), çıkarcı (yaranma, satış). Muhaddisin cevabı tek soruyla başlar: “Kimden duydun?”
Sınavda

Nasıl sorulurBir uydurma rivayet örneği ya da uyduran kişinin amacı anlatılır ve hangi sebebe girdiği sorulur.

Tuzak“sevabı abartarak ibadete teşvik” amacını dine hizmet sanıp sebep listesinden çıkarmaktır; bu, dine faydalı olma isteği başlığında sayılır ve en sinsi olanıdır. İkinci tuzak, mevzuyu zayıfın bir alt derecesi sanmaktır; mevzu, Peygamber'e hiç ait olmayan sözdür.

▭Boşluk doldurma

Hz. Peygamber'e ait olmadığı hâlde ona nispet edilen söze denir. Muhaddislerin buna karşı ilk tedbiri, ravilerin adını sormaya dayanan sistemidir.

isnadmaktumevzutevatür

?Soru çöz

Bir vaiz, cemaati belirli gecelerde namaza teşvik etmek amacıyla “Bu gece şu kadar rekât kılana şu kadar sevap verilir” şeklinde, Hz. Peygamber'e ait olmayan sözleri ona nispet ederek anlatmıştır. Vaiz bunu yaparken dine hizmet ettiğini düşünmektedir.
Bu davranış, hadis uydurma sebeplerinden hangisine örnektir?

✓ D. İbadete teşvik için abartılı sevap uydurmak, dine faydalı olduğunu sanan kişinin uydurmasıdır. A mezhep taraftarlığında bir grubu üstün gösterme amacı vardır; B İslam düşmanlığı dine zarar verme kastı taşır, vaizin niyeti bu değil; C yöneticiye yaranma bir menfaat amacıdır, parçada yok.
HADİS · RAVİ

Cerh ve ta'dil, tahammül ve eda: raviyi tartmak, hadisi devralmak

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.

Mükellefiyet ve ehliyet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cerh ve ta'dil nedir, sahabenin adaleti ne demektir, hadis alma (tahammül) ve aktarma (eda) yolları nelerdir?

Kısa cevap: Cerh, ravinin güvenilirliğini zedeleyen bir kusurunu ortaya koymak; ta'dil, adil ve zabt sahibi olduğunu tespit etmektir. Ehlisünnet âlimlerine göre sahabenin tamamı adildir. Hadisi hocadan alma işine tahammül, başkasına aktarmaya eda denir. Tahammül yolları sekizdir: semâ, kıraat (arz), icazet, münavele, mükâtebe, i'lam, vasiyet ve vicade; en makbulü semâdır.

Hadisçiler yalnız sözleri değil, binlerce insanın hayatını da kayda geçirdi: kimin dürüst, kimin unutkan, kimin kimi gördüğü.

Cerh ve ta'dil

Senetteki her ravinin adalet ve zabtını inceleyen ilme cerh ve ta'dil denir; ravilerin hayatını konu alan biyografi eserleriyle birlikte ricâl ilmi diye de anılır. Ta'dil, raviyi “güvenilir” (sika) gibi niteliklerle övmek, cerh ise “yalancı”, “unutkan”, “hadisi terk edilir” gibi ifadelerle kusurunu ortaya koymaktır. Bu inceleme gıybet sayılmamış, dinin korunması için gerekli bir tanıklık olarak görülmüştür. İsnad sistemi ancak bu ilimle işler: zincirin her halkası tek tek tartılmadan hadisin sıhhatine hüküm verilemez.

Sahabenin adaleti: Ehlisünnet hadisçilerine göre sahabilerin hepsi adildir; onlar cerh ve ta'dile konu edilmez. Bu yüzden senette adı belirtilmeyen ravi sahabi ise, yani “Peygamber'in ashabından biri” denmişse, bu durum hadisin sıhhatine zarar vermez. Mürselin tartışmalı olmasının sebebi de buradadır: düşen kişinin sahabi olduğundan emin olunamaz.

Tahammül ve eda yolları

Hadisi hocadan almaya tahammül, onu talebeye aktarmaya eda denir. Sahih bir aktarım için ravinin hadisi nasıl aldığı da kaydedilir.

Hadis tahammül (alma) yolları
YolNasıl alınır?
1. SemâTalebe hocayı dinleyerek alır; en makbul ve en yaygın yol
2. Kıraat (arz)Talebe hadisi hocaya okur, hoca dinleyip kontrol eder
3. İcazetHoca elindeki hadisleri rivayet etmesi için izin verir
4. MünaveleHoca kitabını ya da sahifesini rivayet için talebesine verir
5. Mükâtebe (kitabet)Hoca rivayetlerini yazıp uzaktaki birine gönderir
6. İ'lamHoca bir hadisi kendi aldığı hadis olarak bildirir, rivayet izni vermez
7. VasiyetHoca ölümünden ya da yolculuktan önce kitaplarını birine bırakır
8. VicadeKişi bir hocaya ait hadis yazılarını bulup rivayet eder
Lisans düzeyi için ek: eda lafızları ve rihle

Ravinin kullandığı ifade, hadisi hangi yolla aldığını gösterir: semâda “haddesenâ” (bize anlattı), kıraatte “ahberenâ” (bize haber verdi) gibi lafızlar yaygındır. Hadis öğrenmek için yapılan yolculuğa rihle denir; sahabe döneminde başlamış, tâbiin döneminde yoğunlaşmıştır. Hadis tarihi ve kaynakları sayfasında bu yolculukların tedvine katkısını göreceğiz.

Akılda kalsın: Tahammül yollarını hocayla mesafeye göre diz: dinlemek (semâ) ve okumak (kıraat) yüz yüzedir; izin (icazet), kitabı vermek (münavele), mektup (mükâtebe) ve bildirmek (i'lam) uzaklaşır; miras (vasiyet) ve bulmak (vicade) en uzaktır. Yüz yüzelik arttıkça güven artar.
Sayfa özeti: bir hadise sorulan beş ayrı soru
Ölçüt (soru)TürlerKarıştırılan çiftKonu
Söz kime ait?Merfu (Hz. Peygamber) · mevkuf (sahabi) · maktu (tâbiî); hükmen merfuMaktu ↔ munkatı (biri sahip, öbürü kopukluk)k3
Kaç kişi taşıdı?Mütevatir · ahad: meşhur (3+), aziz (2), garib (1)Ahad ↔ “tek ravili”k4
Ne kadar sağlam?Sahih (beş şart) · hasen (zabt hafif) · zayıf · mevzuHasen ↔ şaz (hafıza zayıflığı mı, güvenilirlere aykırılık mı?)k5, k7
Zincirin neresi koptu?Muallak (baş) · mürsel (sahabi) · munkatı (bir yer) · mu'dal (art arda iki)Muallak ↔ mürselk6
Hadis nasıl alındı?Semâ · kıraat · icazet · münavele · mükâtebe · vicadeSemâ ↔ kıraat (okuyan hoca mı, talebe mi?)k8

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurBir rivayet ortamı anlatılır (talebe hocaya okuyor, hoca kitabını veriyor, bir defter bulunuyor) ve tahammül yolunun adı sorulur.

TuzakTuzak, kıraatı semâ ile karıştırmaktır: semâda hoca okur, kıraatte talebe okur. İkinci tuzak, icazet ile münaveleyi karıştırmaktır: münavelede kitap elden ele verilir. Cerh-ta'dil sorularında sahabenin bu incelemenin dışında tutulduğunu unutma.

⇄Bilgi eşleştirme ortam ↔ tahammül yolu

?Soru çöz

I. Ravilerin kusurlarını açıklamak gıybet sayılmış ve hadisçilerce terk edilmiştir.
II. Ehlisünnet hadisçilerine göre sahabiler cerh ve ta'dile konu edilmez.
III. Senette adı verilmeyen ravinin sahabi olduğu biliniyorsa bu durum hadisin sıhhatine zarar vermez.
Cerh ve ta'dil ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

✓ B. Sahabenin tamamı adil kabul edildiği için cerh-ta'dile konu olmaz ve adı belirtilmeyen sahabi sıhhate zarar vermez. I yanlıştır: ravinin kusurunu söylemek dinin korunması için gerekli tanıklık sayılmış, gıybet görülmemiştir; bu yüzden I'i içeren A, C ve D elenir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kurbanını kesen Hüseyin heyecandan besmele çekmeyi unutur. Bıçak yemek borusu, nefes borusu ve şah damarlarından birini keser; diğer şah damarı kesilmeden kalır.
Ebu Hanife'nin görüşüne göre bu kurbanın etiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hanefilere göre besmeleyi unutan, çekmiş sayılır; Ebu Hanife'ye göre dört organdan herhangi üçünün kesilmesi yeterlidir. B hüküm besmelenin kasten terk edildiği durum içindir; C dördünün de kesilmesini şart koşmak Ebu Hanife'nin ölçüsünü aşar; D kesim geçerli olduğu için kurban da yerine gelmiştir, tekrar gerekmez.Kaynak: Helal ve haram · Hayvan kesimi ve avlanma

?Soru 2

Kış tırmanışında bir mağarada mahsur kalan Yusuf ile Bora'nın erzakı biter. Üçüncü gün, mağarada daha önce ölmüş bir yaban keçisi bulurlar ve bayılmamak için ondan bir miktar yerler. Kurtarıldıklarında Bora, “Madem izin vardı, dönüşte de kalanı pişirip yiyebiliriz.” der.
Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Hayati tehlike anında haram, ihtiyaç kadar mubah olur; zaruret ortadan kalkınca hüküm eski hâline döner. A Bakara 2/173'teki zaruret istisnasını yok sayar; C zaruretin kalıcı değil geçici bir izin olduğunu unutur; D zaruretle yenen şey için keffaret öngörülmez, keffaret yasak ihlallerine bağlanır.Kaynak: Helal ve haram · Helal ve haramın ölçüsü, zaruret

?Soru 3

Hanefi mezhebine mensup Kadir Bey, bir sahil köyünde konakladığı üç gün boyunca önüne gelen yemekleri not etmiştir: ilk gün usulüne uygun kesilmiş tavşan güveci, ikinci gün kızarmış çekirge ve sabah ağla tutulup karada çırpınarak ölen barbunya, üçüncü gün ise sabah kıyıda kendiliğinden ölüp su yüzünde bulunan kefallerden yapılmış çorba.
Hanefi mezhebine göre Kadir Bey'in bu yemeklerden hangisini yememesi gerekir?

✓ D. Hanefilere göre suda kendiliğinden ölüp yüzeye çıkan balık yenmez; diğer mezheplerde yenir, bu yüzden Hanefi kökünde ayırıcı ipucudur. A tavşan helal hayvanlar arasındadır, usulünce kesildiği için yenir; B çekirge hadisle helal kılınmıştır ve kesim gerektirmez; C tutulduktan sonra karada ölen balık, bir sebeple öldüğü için helaldir.Kaynak: Helal ve haram · Haram yiyecek ve içecekler

?Soru 4

Aynı kafileyle hacca giden Hanefi mezhebine mensup dört kişi hakkında şu bilgiler verilmiştir:
– Ayten Hanım, kalabalık yüzünden Müzdelife'ye uğramadan doğrudan Mina'ya geçmiştir.
– Bilal Bey, ziyaret tavafını yapmış ama sa'y yapmadan memleketine dönmüştür.
– Cengiz Bey, uçağına yetişmek için acele ederek Mekke'den veda tavafı yapmadan ayrılmıştır.
– Davut Bey, yolda kaldığı için Arafat'a ancak bayram sabahı fecir doğduktan bir saat sonra varabilmiştir.
Buna göre hangisinin o yılki haccı gerçekleşmemiştir?

✓ D. Arafat vakfesinin vakti arefe günü zevalden bayram sabahı fecre kadardır; fecirden sonra varan Davut Bey haccın rüknünü kaçırmıştır (fevat), umre yapıp ihramdan çıkar ve haccı sonraki yıl kaza eder. A Müzdelife vakfesi vaciptir, terki dem gerektirir ama haccı bozmaz; B sa'y Hanefilerde vaciptir, Şafiilerde rükündür, burada çeldiricidir; C veda tavafı afakiye vaciptir, terki demle telafi edilir.Kaynak: Hac ve umre · Haccın farzları, vacipleri ve sünnetleri

?Soru 5

Bir trafik kazasında hayatını kaybeden Selim'in geride eşi, akıl hastalığı bulunan oğlu Kaan, eşinin hamile olduğu bebek ve Hristiyan olan annesi kalmıştır. Kazaya sebep olan sürücüden ayrıca diyet tahsil edilmiştir.
İslam miras hukukuna göre bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Mirasçılık için akıl ve ergenlik aranmaz; akıl hastası oğul payını alır, malını velisi yönetir. A diyet terekeye girer ve mirasçılara paylaştırılır, doğrudur; C murisin ölümünde ana rahminde olan cenin mirasçıdır, doğrudur; D Müslüman ile gayrimüslim birbirine mirasçı olamaz, doğrudur.Kaynak: Aile hukuku ve muamelat · Miras: tereke sırası, şartlar, engeller

?Soru 6

Mekke'nin fethinden sonraki yıl, haccın farz kılınmasının ardından Medine'den yola çıkan ilk hac kafilesine Hz. Peygamber tarafından bir hac emiri tayin edilmiştir. Ertesi yıl Hz. Peygamber bizzat hacca gitmiş ve menasiki ashabına öğretmiştir.
Parçada sözü edilen hac emiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hicretin dokuzuncu yılındaki haccın emiri Hz. Ebu Bekir'dir; ertesi yıl Hz. Peygamber Veda Haccı'nı yapmıştır. A Hz. Ali aynı yıl kafileye katılıp Tevbe suresinin ilk ayetlerini okuyan sahabidir, emir değildir; C Hz. Ömer hac emirliğini kendi hilafeti döneminde bizzat yürütmüştür; D Attab b. Esid fetihten sonra Mekke'ye tayin edilen validir, Medine kafilesinin emiri değildir.Kaynak: Hac ve umre · Haccın hükmü ve şartları

?Soru 7

İlmihal dersine hazırlanan Seher Hanım, Hanefi mezhebine göre keffaretleri aşağıdaki çizelgede özetlemiştir.

KeffaretDüzenBasamaklar
YeminSeçimli, oruç en sonda10 yoksulu doyurmak ya da giydirmek ya da köle; hiçbiri olmazsa 3 gün oruç
Ramazan orucuSıralıKöle; olmazsa 60 gün peş peşe oruç; olmazsa 60 yoksul
ZıharSıralıKöle; olmazsa 2 ay peş peşe oruç; olmazsa 60 yoksul
Katl-i hataSıralıMümin köle; olmazsa 2 ay peş peşe oruç; olmazsa 60 yoksul

Seher Hanım'ın çizelgesinde hangi keffaretin satırında hata vardır?

✓ D. Nisa 4/92 katl-i hata keffaretinde yalnız iki basamak verir: mümin köle azadı, olmazsa iki ay peş peşe oruç; “60 yoksulu doyurmak” basamağı bu keffarette yoktur, çizelge zıharınkini buraya taşımıştır. A yemin keffareti seçimlidir ve orucu üç gündür, satır doğrudur; B ramazan orucu keffareti Hanefilere göre sıralıdır (seçimli diyen Malikilerdir), satır doğrudur; C zıhar keffareti Mücadele 58/3-4'te bu sırayla verilir, satır doğrudur.Kaynak: Helal ve haram · Keffaretler tablosu

?Soru 8

Vefat eden Ayten Hanım'ın mirasçıları kocası, oğlu, kızı ve erkek kardeşidir. Ayten Hanım'ın borcu ve vasiyeti yoktur.
Buna göre mirasın paylaşımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ölenin çocuğu olduğu için koca 1/4 alır; oğul kızı asabe yapar ve kalan 3/4 erkeğe iki kat düşecek biçimde bölünür (oğul 1/2, kız 1/4). A koca 1/2'yi ancak çocuk yokken alır; B tek kızın 1/2 payı oğul yokken geçerlidir; C oğul varken kardeşler mirasçı olamaz (hacb-i hırman).Kaynak: Aile hukuku ve muamelat · Miras payları, asabe ve hacb

?Soru 9

Hanefi mezhebine mensup Elif ile Kerem, mehir konusu hiç konuşulmadan iki şahit önünde nikâhlanır. Bir yıl evli kaldıktan sonra boşanırlar. Kerem, mehir belirlenmediği için Elif'e bir şey borçlu olmadığını söyler.
Bu konuda müftünün vermesi beklenen cevap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mehir nikâhın şartı değil sonucudur; belirlenmeden kıyılan ve zifafla kesinleşen evlilikte mehr-i misil gerekir. A mehri nikâhın şartı sayan Malikilerin görüşünü çağrıştırır, Hanefi kökünde çeldiricidir; B iddet nafakası mehrin yerini tutmaz, ikisi ayrı haktır; C yarım mehir zifaftan önce boşanan ve mehri belirlenmiş kadın içindir.Kaynak: Aile hukuku ve muamelat · Mehir ve nafaka

?Soru 10

Zeynep Hanım'ın hac yolculuğu gün gün aşağıdaki çizelgeye işlenmiştir.

GünYaptığıİhram durumu
1 Zilhicce, mikatUmreye ve hacca birlikte niyet, telbiyeİhramlı
2 Zilhicce, MekkeUmre tavafı ve sa'y; tıraş olmadıİhramlı
3–7 Zilhicce, MekkeNafile tavaflarİhramlı
8–9 ZilhicceMina, Arafat vakfesi, Müzdelifeİhramlı
10 Zilhicce, MinaTaşlama, kurban, tıraşİhramdan çıktı

Çizelgeye göre Zeynep Hanım'ın yaptığı hac çeşidi ve kurbanın Hanefi mezhebine göre hükmü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Çizelgenin son sütununda 1'den 10 Zilhicceye kadar kesinti yoktur: umre ve hac tek ihramda birleştirilmiş, umreden sonra ihramdan çıkılmamıştır; bu kıran haccıdır ve iki ibadeti birleştiren hacıya şükür kurbanı vaciptir. A temettuda umreden sonra tıraşla ihramdan çıkılır, çizelgede 3–7 Zilhicce satırı “ihramsız” olurdu; B ifradda umre hiç yapılmaz; D çeşidi doğru bulur ama kıranda kurbanın vacip olduğunu atlar.Kaynak: Hac ve umre · Hac çeşitleri: ifrad, temettu, kıran
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →