Hadis, sünnet, haber, eser: aynı rivayete verilen dört ad
DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFıkhın asli delilleri nelerdir, Kitap, sünnet, icma ve kıyas ne demektir ve kıyas nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fıkhın dört temel delili (edille-i erbaa) Kitap, sünnet, icma ve kıyastır. Kur'an bütün delillerin aslı, sünnet onu açıklayan ve tamamlayan ikinci delildir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir hükümde birleşmesidir; kıyas ise hükmü nasta bulunmayan meseleyi ortak illet üzerinden nastaki meseleye bağlamaktır.
Asli deliller: Kitap, sünnet, icma, kıyas
✎Konu anlatımı
Hadis ve sünnet arasındaki fark nedir, kavlî, fiilî ve takrirî hadis ne demektir?
Kısa cevap: Hadis, Hz. Peygamber'in sözlerini (kavlî), davranışlarını (fiilî), onayladığı davranışları (takrirî) ve ahlaki-fiziksel özelliklerini anlatan rivayetlerdir. Hadisçilere göre sünnet hadisle eş anlamlıdır; fıkıhçılar ise sünneti farz ve vacip olmayan, yapılması istenen fiil anlamında kullanır. Haber ve eser bazı âlimlerde sahabe ve tâbiin sözlerini de kapsar.Bir cemaat mensubu “Bu hadis mi, sünnet mi?” diye sorduğunda doğru cevap, soranın hadisçi mi fıkıhçı mı gibi düşündüğüne bağlıdır.
Hadis kelimesi sözlükte “yeni olan, söz, haber” anlamlarına gelir. Terim olarak Hz. Peygamber'e nispet edilen söz, fiil, onay ve onun yaratılışına ya da ahlakına dair vasıfları anlatan rivayetlerin adıdır. Bu rivayetleri toplayan, ezberleyen ve nakleden âlime muhaddis denir. Hadis ilmi iki kola ayrılır: rivayeti doğru biçimde aktarmayı konu edinen rivayet ilmi ve rivayetin sıhhatini, ravilerini ve anlamını inceleyen dirayet ilmi. Bu sayfanın konusu ikincisinin temeli olan usul terimleridir.
Dört tür rivayet
- Kavlî hadis: Hz. Peygamber'in sözü; sahabi genellikle “Resulullah şöyle buyurdu” diye başlar.
- Fiilî hadis: Bir davranışının anlatılması; “Resulullah'ı şöyle yaparken gördüm” kalıbı. Namazın ve haccın uygulamalı öğretimi bu türle gelmiştir.
- Takrirî hadis: Huzurunda yapılan bir davranışı açıkça onaylaması ya da görüp itiraz etmemesi. İtirazsız kalması da onay sayılır, çünkü yanlışı düzeltmek peygamberlik görevinin parçasıdır.
- Vasfî rivayet (şemail): Boyu, yüzü, giyimi, ahlakı gibi özelliklerinin anlatılması. Bu özelliklerin güzel yazıyla levhaya geçirilmiş hâline hilye denir.
Sünnet: hadisçinin ve fıkıhçının dili
Sünnet sözlükte “yol, gidişat, hayat tarzı” demektir. Hadisçiler bu kelimeyi hadisle aynı anlamda, Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarının bütünü için kullanır. Fıkıhçılar ise daha dar bir anlam yükler: kesin ve bağlayıcı olmadan yapılması istenen fiil. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz ef'al-i mükellefin listesindeki “sünnet” bu ikinci anlamdır. Aynı kelime sahabenin uygulaması için de kullanılabilir (“ashabın sünneti”).
| Kavram | Tanıyıcı ölçüt | Kimin sözünü kapsar? |
|---|---|---|
| Hadis | Hz. Peygamber'e nispet edilen söz, fiil, onay, vasıf | Hz. Peygamber (geniş kullanımda sahabe ve tâbiin de) |
| Sünnet | Hadisçiye göre hadisle eş anlamlı; fıkıhçıya göre farz ve vacip dışında yapılması istenen fiil | Hz. Peygamber; “ashabın sünneti” kullanımı da var |
| Haber | Bir kısım âlime göre hadisle eş anlamlı; bir kısmına göre hadisten geniş, sahabe ve tâbiin sözlerini de içerir | Hz. Peygamber, sahabe, tâbiin |
| Eser | Çoğunlukla sahabe ve tâbiinden gelen söz ve uygulama için kullanılır | Ağırlıkla sahabe ve tâbiin |
Nasıl sorulurBir rivayet verilir ve türü sorulur: sahabinin “Biz Resulullah'ın yanında şöyle yaptık, bir şey demedi” sözü takrirî, “Onu şöyle yaparken gördüm” fiilî hadistir.
TuzakTakrirî hadisi sahabenin kendi uygulaması sayıp mevkuf diye işaretlemektir; onayın sahibi Hz. Peygamber olduğu için rivayet ona aittir. İkinci tuzak, hadisçinin “sünnet” kelimesini fıkıhtaki hüküm derecesi gibi okumaktır.
⇄Bilgi eşleştirme rivayet ↔ türü
?Soru çöz
Bir âlim, “Bu kelimeyi Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarının bütünü için kullanırız; bizim dilimizde hadisle aynı anlama gelir.” derken bir başkası aynı kelimeyi “kesin ve bağlayıcı olmadan yapılması istenen fiil” diye tanımlamaktadır.
Bu iki âlimin farklı tanımladığı kavram ve âlimlerin alanları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?