Tecvid 2: nun ve mim kuralları, idgam, kalkale, ra ve vakıf

Tenvinden sonra hangi harf gelirse ne okunur? İzhar, idgam, iklab ve ihfayı harf grupları ve örnek kelimelerle; kalkale, ra kuralları ve durak işaretleriyle öğren.

8 durakDHBT-1 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TECVİD · NUN

Tenvin ve sakin nun: dört hâl ve izhar

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'a nokta ve hareke ne zaman, kim tarafından konuldu, Kur'an nasıl korunmuştur?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Osman'ın nüshalarında nokta ve hareke yoktu. Arapça bilmeyen Müslümanlar çoğalınca Ebü'l-Esved ed-Düeli harekeleri renkli noktalarla gösterdi; Haccac döneminde Nasr b. Asım ve Yahya b. Ya'mer benzer harfleri noktalarla ayırdı; Halil b. Ahmed bugünkü hareke işaretlerini geliştirdi. Kur'an ezber, yazı ve mukabeleyle kesintisiz korunmuştur.

Nokta, hareke ve Kur'an'ın korunması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tenvin ve sakin nunun hâlleri nelerdir, izhar nedir ve izhar harfleri hangileridir?

Kısa cevap: Tenvin ya da sakin nundan sonra gelen harfe göre dört kural oluşur: izhar, idgam, iklab ve ihfa. Ardından boğazdan çıkan altı harften biri (hemze, he, ayn, ha, ğayn, hı) gelirse izhar olur: nun gunnesiz, açık ve tutulmadan okunur. Hükmü vaciptir.

Bir kelimenin sonundaki küçük bir “n” sesi, ardından gelen harfe göre dört ayrı biçimde okunur. Tecvidin en çok sorulan kuralları bu sesin çevresinde toplanır.

Tecvid 1 sayfasında tenvinin kelime sonuna sakin bir “n” sesi eklediğini gördük; cezimli nun da aynı sesi verir. İkisinin okunuşunu belirleyen tek şey, ardından gelen harftir. Bu yüzden kural bulmak için nuna değil, sonraki harfe bakılır. Dört sonuç vardır: harf boğazdansa nun açıkça okunur (izhar), harf ye, nun, mim, vav, lam ya da ra ise nun ona katılır (idgam), harf be ise nun mime döner (iklab), kalan on beş harfte nun gizlenir (ihfa).

Kuralı nun belirlemez, ardından gelen harf belirler: önce o harfin hangi gruba girdiğine bak.Görsel: Sınav Defteri

İzhar: boğaz harflerinde açık nun

İzhar “açığa çıkarmak” demektir. Tenvin ya da sakin nundan sonra boğazdan çıkan altı harften biri gelirse nun kendi mahreciyle, gunnesiz ve tutulmadan okunur; sonraki harfe hemen geçilir. Bu altı harf hemze, he, ayn, ha, ğayn, hıdır (ء ه ع ح غ خ). Neden açık? Nun dil ucundan, bu harfler boğazdan çıkar; mahreçler birbirinden uzak olduğu için sesleri kaynaştırmaya gerek kalmaz.

Kural kelime içinde de, iki kelime arasında da işler: أَنْعَمْتَ (en'amte, Fatiha 1/7) kelimesinde sakin nundan sonra ayn, مِّنْ ءَالِ (min âli, Bakara 2/49) ifadesinde hemze gelir. Tenvinde de aynısı olur: خَوْفٌ عَلَيْهِمْ (havfun aleyhim, Bakara 2/62), نَارٌ حَامِيَةٌۢ (nârun hâmiyeh, Karia 101/11).

Karıştırılanlar: tenvin ve sakin nunun dört hâli
KuralArdından gelen harfNun ne olur?Gunne
İzhar6 boğaz harfi: hemze, he, ayn, ha, ğayn, hıAçık okunur, tutulmazYok
İdgamMe'al gunne: ye, nun, mim, vav · Bila gunne: lam, raSonraki harfe katılır, o harf şeddeli okunurMe'al gunnede var, bila gunnede yok
İklabYalnız beMime çevrilirVar
İhfaKalan 15 harfNe açılır ne katılır; gizlenirVar
Akılda kalsın: Nuna değil sonraki harfe bak. Boğaz → izhar (mahreç uzak, karışmaz); ye-nun-mim-vav → gunneli idgam; lam-ra → gunnesiz idgam; be → iklab; geri kalan 15 → ihfa. Gunne yalnız izharda ve bila gunnede yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurKural adları öncül olarak verilip “hangilerinin oluşması için tenvin ya da sakin nun gerekir?” diye sorulur; ya da bir tanım verilip uygun Arapça örnek seçtirilir.

TuzakNunla ilgisiz kuralları listeye sokmaktır: med-i lin, kalkale ve izhar-ı şefevi tenvin ya da sakin nun istemez. İkinci tuzak izhar ile izhar-ı şefeviyi karıştırmaktır: birincisi nunda boğaz harflerinden önce, ikincisi sakin mimde be ve mim dışındaki harflerden önce olur.

⇄Bilgi eşleştirme sonraki harf ↔ kural

?Soru çöz

Tecvid kurallarından;
I. İhfa
II. İzhar-ı şefevi
III. İdgam-ı bila gunne
IV. Kalkale
hangilerinin oluşması için tenvin ya da sakin nun bulunması gerekir?

✓ A. İhfa ve idgam-ı bila gunne tenvin ya da sakin nundan sonra gelen harfle oluşur. B ve C II'yi sayar, ama izhar-ı şefevi sakin mimin kuralıdır; D IV'ü sayar, ama kalkale kaf, tı, be, cim, dal harflerinin sakin okunuşudur, nunla ilgisi yoktur.
TECVİD · İDGAM

İdgam-ı me'al gunne, bila gunne ve iklab: nun sonraki harfe karışınca

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTenvin ve sakin nunun hâlleri nelerdir, izhar nedir ve izhar harfleri hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tenvin ya da sakin nundan sonra gelen harfe göre dört kural oluşur: izhar, idgam, iklab ve ihfa. Ardından boğazdan çıkan altı harften biri (hemze, he, ayn, ha, ğayn, hı) gelirse izhar olur: nun gunnesiz, açık ve tutulmadan okunur. Hükmü vaciptir.

Tenvin ve sakin nun: dört hâl, izhar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdgam-ı me'al gunne, idgam-ı bila gunne ve iklab nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Tenvin ya da sakin nundan sonra ye, nun, mim ya da vav gelirse nun bu harfe gunneyle katılır: idgam-ı me'al gunne. Lam ya da ra gelirse gunnesiz katılır: idgam-ı bila gunne. Be gelirse nun mime çevrilip gunneyle okunur: iklab. Me'al gunne yalnız iki ayrı kelime arasında yapılır; aynı kelimede izhar edilir.

İdgam “katmak” demektir: sakin harf okunmaz, sonraki harfe karışır ve o harf şeddeli okunur. Sorulacak tek soru, bu karışmada genizden ses gelip gelmediğidir.

İdgam-ı me'al gunne: ye, nun, mim, vav

Me'al gunne “gunneyle birlikte” demektir. Nun bu dört harfe katılır, ama genizdeki sesi kaybolmaz; bir buçuk elif tutulur. فَمَن يَعْمَلْ (femey ya'mel, Zilzal 99/7) ve خَيْرًا يَرَهُۥ (hayray yerah, Zilzal 99/7) ifadelerinde nun ye'ye, مِّن مَّسَدٍۭ (mim mesed, Tebbet 111/5) ifadesinde mime katılır. Dört harf klasik olarak tek kelimede ezberlenir: “yemnû”.

Kuralın bir sınırı var: nun ile bu harfler aynı kelimede yan yana gelirse idgam yapılmaz, izhar edilir. Kelimenin anlamı kaybolmasın diye: قِنْوَانٌ (kınvânun, En'am 6/99), صِنْوَانٌ (sınvânun, Ra'd 13/4), بُنْيَـٰنٌ (bunyânun, Saff 61/4). Bu istisnaya “izhar-ı mutlak” da denir.

İdgam-ı bila gunne: lam ve ra

Bila gunne “gunnesiz” demektir. Lam ve ra, nunla mahreç bakımından çok yakın olduğu için nun tamamen erir; genizde ses kalmaz ve tutulmaz: مِّن رَّبِّهِمْ (mir rabbihim, Bakara 2/5), هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ (hudel lil-muttakîn, Bakara 2/2). Tek istisna sektedir: مَنْ ۜ رَاقٍ (men râk, Kıyame 75/27) ifadesinde nundan sonra kısa bir sekte yapıldığı için idgam terk edilir (sekteyi son konulardan birinde göreceğiz).

İklab: nun mime döner

İklab “çevirmek” demektir. Tenvin ya da sakin nundan sonra be gelirse nun mime çevrilir, gunneli ve bir buçuk elif tutularak okunur. Mushafta nunun üstüne küçük bir mim yazılarak gösterilir: مِنۢ بَعْدِ (mim ba'di, Bakara 2/27), أَنۢبِـُٔونِى (embiûnî, Bakara 2/31), سَمِيعٌۢ بَصِيرٌ (semîum basîr, Hac 22/61). İklab, idgamdan farklı olarak aynı kelimenin içinde de olur.

Karıştırılanlar: idgamın iki türü ve iklab
İdgam-ı me'al gunneİdgam-ı bila gunneİklab
Sonraki harfYe, nun, mim, vavLam, raBe
NunKatılır, gunnesi kalırTamamen erirMime döner
GunneVar (1,5 elif)YokVar (1,5 elif)
Aynı kelimede?Olmaz; izhar edilir (kınvân)—Olur (embiûnî)
Örnekfemey ya'mel, mim mesedmir rabbihim, hudel lil-muttakînmim ba'di, semîum basîr
Akılda kalsın: Yemnû = ye, mim, nun, vav → gunneli; lam-ra → gunnesiz (en yakın komşular, nun eriyip gider). Be → mim (iklab). Me'al gunne iki kelime arasında; aynı kelimede izhar (kınvân, sınvân, bünyân).
Sınavda

Nasıl sorulurBir ifadenin yazılışı ve okunuşu yan yana verilir (“mir rabbihim” gibi), kuralın adı istenir; şıklar idgam ailesinin bütün türleridir.

TuzakGunneye bakmadan karar vermektir: lam ve ra'da gunne yoksa bila gunne, ye-nun-mim-vav'da gunne varsa me'al gunnedir. İkinci tuzak, iklabı idgam sanmaktır: be'ye katılma yoktur, nun mime döner. Kınvân, sınvân, bünyân gibi kelimelerde idgam yoktur; “idgam-ı me'al gunne vardır” diyen şık yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Sakin nun ile ye ya da vav aynı kelimede yan yana gelirse idgam yapılmaz, yapılır. Tenvin ya da sakin nundan sonra be gelince nun harfine çevrilir.

ihfamimizharlamidgam

?Soru çöz

Kur'an-ı Kerim dersinde öğretmen, pek çok ayetin sonunda geçen غَفُورٌ رَّحِيمٌ (Bakara 2/173) ifadesini tahtaya yazar ve bunun “gafûrur rahîm” diye, tenvinin nun sesi hiç duyulmadan ve genizden ses verilmeden okunacağını söyler.
Öğretmenin anlattığı kural aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Tenvinden sonra ra gelmiş, tenvinin nun sesi ra'ya gunnesiz katılmıştır. A me'al gunnede genizden ses kalır ve harf ye, nun, mim ya da vavdır; B iklab yalnız be'den önce olur, nun mime döner; D mütekaribeyn nunla değil, kaf-kef ve lam-ra gibi yakın harf çiftleriyle ilgilidir.
TECVİD · İHFA

İhfa ve gunne: nunun ne açıldığı ne kaybolduğu on beş harf

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTecvid nedir, tecvidle okumanın hükmü nedir, lahn-ı celi ile lahn-ı hafi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Tecvid 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tecvid sözlükte “bir şeyi güzel ve sağlam yapmak”, terim olarak harfleri mahreç ve sıfatlarına uygun, ifrat ve tefrite kaçmadan okumaktır. Tecvid ilmini öğrenmek farz-ı kifaye, Kur'an'ı kelimeyi bozan açık hatadan (lahn-ı celi) korunarak okumak farz-ı ayındır. Kuralları eksik ya da fazla uygulamak lahn-ı hafidir ve mekruh sayılır.

Tecvid, lahn-ı celi ve lahn-ı hafi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İhfa nedir, ihfa harfleri hangileridir, gunne kaç elif tutulur?

Kısa cevap: İhfa “gizlemek” demektir. Tenvin ya da sakin nundan sonra izhar, idgam ve iklab harfleri dışındaki on beş harften biri gelirse nun, sonraki harfe katılmadan ve arası açılmadan, genizden gelen bir sesle (gunne) bir buçuk elif tutularak okunur. Hükmü vaciptir; kelime içinde de iki kelime arasında da olur.

İzharda nun açık, idgamda kayıp; ihfada ikisinin arasında, yarı gizli bir sestir.

Dört hâlin en kalabalık grubu ihfadır. Ezberlemenin kısa yolu çıkarmaktır: 28 harften boğazdaki 6 (izhar), yemnû ile lam-ra (6, idgam) ve be (iklab) çıkınca geriye on beş harf kalır: ت ث ج د ذ ز س ش ص ض ط ظ ف ق ك (te, se, cim, dal, zel, ze, sin, şın, sad, dad, tı, zı, fe, kaf, kef). Elif harekesiz olduğu için sayılmaz.

Okunuşta dil, sonraki harfin mahrecine yaklaşır ama damağa ya da dişlere yapışmaz; ses hem ağızdan hem genizden çıkar. Örnekler: مِن قَبْلِكَ (min kablike, Bakara 2/4) ve مِّن جُوعٍ (min cû'in, Kureyş 106/4) iki kelime arasında; أُنزِلَ (unzile, Bakara 2/4) ve عِندَ (inde, Bakara 2/62) kelime içinde. Uthmani yazıda ihfalı nunun üstünde cezim bulunmaz; izharlı nunda bulunur.

Gunne: genizden gelen ses

Gunne “inlemek” demektir; burun ve boğaz boşluğundan gelen sestir ve bir buçuk elif tutulur. Gunnesiz okunması mümkün olmayan iki harf nun ve mimdir. Gunne beş yerde tam yapılır: ihfa, iklab, idgam-ı me'al gunne, sakin mimin ihfa ve idgamı (sonraki konu) ile şeddeli nun ve mim. Şeddeli nun ve mimde gunne kendiliğinden vardır: إِنَّ (inne, Bakara 2/62), ثُمَّ (summe, Tekasür 102/4). Tecvid 1 sayfasında gördüğümüz lahn-ı hafinin en sık örneklerinden biri gunneyi eksik ya da fazla tutmaktır.

Akılda kalsın: İhfa = 28 − 6 boğaz − 6 idgam − 1 be = 15 harf. Ses: dil yapışmaz, genizden 1,5 elif. Gunne beş yerde: ihfa, iklab, me'al gunne, mimin ihfa ve idgamı, şeddeli nun ve mim.
Sınavda

Nasıl sorulurTanımı verilen kurala uygun Arapça örnek seçtirilir; şıklarda izhar, iklab ve idgam örnekleri yan yana durur. Önce nunu, sonra ardından gelen harfi bul ve harfin grubunu belirle.

TuzakKelime içindeki ihfayı gözden kaçırmaktır: ihfa iki kelime arasında olduğu kadar kelime içinde de olur (unzile, inde). Bir başka tuzak, ihfa ile ihfa-i şefeviyi karıştırmaktır: ihfa nunda on beş harften önce, ihfa-i şefevi yalnız sakin mimde be'den önce olur.

⇄Bilgi eşleştirme kelime içinde nun ↔ kural

?Soru çöz

Tenvin ya da sakin nundan sonra, izhar, idgam ve iklab harfleri dışında kalan harflerden birinin gelmesiyle oluşan kural aşağıdaki ifadelerin hangisinde vardır?

✓ B. Enfusehum'da sakin nundan sonra fe gelir; fe ihfa harfidir. A'da nundan sonra hemze gelir: izhar; C'de mim gelir: idgam-ı me'al gunne; D'de tenvinden sonra be gelir: iklab.
TECVİD · MİM

Sakin mim: ihfa-i şefevi, idgam-ı misleyn ve izhar-ı şefevi

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİhfa nedir, ihfa harfleri hangileridir, gunne kaç elif tutulur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İhfa “gizlemek” demektir. Tenvin ya da sakin nundan sonra izhar, idgam ve iklab harfleri dışındaki on beş harften biri gelirse nun, sonraki harfe katılmadan ve arası açılmadan, genizden gelen bir sesle (gunne) bir buçuk elif tutularak okunur. Hükmü vaciptir; kelime içinde de iki kelime arasında da olur.

İhfa ve gunne

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sakin mimin okunuş kuralları nelerdir, ihfa-i şefevi, idgam-ı misleyn ve izhar-ı şefevi nedir?

Kısa cevap: Sakin mimden sonra be gelirse ihfa-i şefevi (dudak ihfası), mim gelirse idgam-ı misleyn me'al gunne olur; ikisinde de mim gunneli, bir buçuk elif tutulur. Bu iki harf dışındaki bütün harflerden önce izhar-ı şefevi olur: mim gunnesiz, tutulmadan, açıkça okunur. “Şefevi” dudakla ilgili demektir; mim dudaktan çıkar.

Nunun dört hâli vardı; mimin üç hâli var ve hepsi tek bir soruya bağlı: ardından be mi, mim mi, başka bir harf mi geliyor?

Mim dudak harfidir; şefevi (dudaksal) adı buradan gelir. Nundaki mantık mimde de geçerlidir: sonraki harf mimle aynı yerden çıkıyorsa ses kaynaşır, değilse açık okunur.

Be gelirse: ihfa-i şefevi

Be de dudaktan çıkar. Sakin mim be'den önce dudaklar fazla bastırılmadan, genizden gelen sesle bir buçuk elif tutulur: تَرْمِيهِم بِحِجَارَةٍ (termîhim bi-hicâratin, Fil 105/4), وَمَا هُم بِمُؤْمِنِينَ (ve mâ hum bi-mu'minîn, Bakara 2/8).

Mim gelirse: idgam-ı misleyn me'al gunne

İki mim birbirine katılır, şeddeli ve gunneli okunur: فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ (fî kulûbihim maradun, Bakara 2/10), نَخْلُقكُّم مِّن (nahlukkum min, Mürselat 77/20). Bu kurala “idgam-ı şefevi” de denir; misleyn “iki aynı harf” demektir (sonraki konuda bütün misleyn idgamlarını göreceğiz).

Diğer harfler: izhar-ı şefevi

Be ve mim dışında bir harf gelirse mim gunnesiz ve tutulmadan, kendi mahreciyle okunur: لَكُمْ دِينُكُمْ (lekum dînukum, Kafirun 109/6), عَلَيْهِمْ غَيْرِ (aleyhim ğayri, Fatiha 1/7). Vav dudaktan, fe dudakla dişlerden çıktığı için bunlardan önce mimin istemeden gizlenmemesine ayrıca dikkat edilir.

Karıştırılanlar: nun kuralları ile mim kuralları
ÖlçütTenvin ve sakin nunSakin mim
Hâl sayısı4: izhar, idgam, iklab, ihfa3: ihfa-i şefevi, idgam-ı misleyn, izhar-ı şefevi
İhfa15 harften önceYalnız be'den önce
İdgamYe, nun, mim, vav (gunneli); lam, ra (gunnesiz)Yalnız mimden önce (gunneli)
İzharYalnız 6 boğaz harfinden önceBe ve mim dışındaki bütün harflerden önce
Be gelinceİklab: nun mime dönerİhfa-i şefevi: mim zaten mim, gizlenir
Akılda kalsın: Mimin üç hâli üç harf grubu: be → ihfa-i şefevi, mim → idgam-ı misleyn (ikisi gunneli), geri kalan her şey → izhar-ı şefevi. Nunda izhar en dar grup, mimde en geniş grup.
Sınavda

Nasıl sorulurArapça ifadeler öncül olarak verilir; sakin mimin gunneli okunduğu ya da izhar edildiği yerler sorulur. İdgam türleri sorularında “şefevi” hükümler de şık olarak gelir.

TuzakBe'den önceki mime iklab demektir: iklab yalnız nunda olur, mimde bunun adı ihfa-i şefevidir. İkinci tuzak, nunun izhar harflerini (boğaz harfleri) mime taşımaktır; mimde izhar be ve mim dışındaki bütün harflerde olur.

▭Boşluk doldurma

Sakin mimden sonra be gelirse olur. Sakin mimden sonra be ve mim dışında bir harf gelirse mim gunnesiz okunur; buna denir.

iklabizhar-ı şefeviihfa-i şefeviidgam-ı misleynihfa

?Soru çöz

I. وَهُمْ فِيهَا (Bakara 2/25)
II. يَعْتَصِم بِٱللَّهِ (Al-i İmran 3/101)
III. وَلَكُم مَّا (Bakara 2/134)
Bu ifadelerin hangilerinde sakin mim gunneli okunur?

✓ D. II'de sakin mimden sonra be gelir (ihfa-i şefevi), III'te mim gelir (idgam-ı misleyn); ikisinde de gunne vardır. A ve C I'i sayar, ama I'de mimden sonra fe gelir: izhar-ı şefevi, gunnesizdir; B III'ü atlar, oysa iki mimin birleşmesi de gunnelidir.
TECVİD · İDGAM

Misleyn, mütecaniseyn, mütekaribeyn ve şemsi-kameri: harfler arası idgam

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİdgam-ı me'al gunne, idgam-ı bila gunne ve iklab nedir, örnekleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tenvin ya da sakin nundan sonra ye, nun, mim ya da vav gelirse nun bu harfe gunneyle katılır: idgam-ı me'al gunne. Lam ya da ra gelirse gunnesiz katılır: idgam-ı bila gunne. Be gelirse nun mime çevrilip gunneyle okunur: iklab. Me'al gunne yalnız iki ayrı kelime arasında yapılır; aynı kelimede izhar edilir.

İdgam me'al gunne, bila gunne ve iklab

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdgam-ı misleyn, mütecaniseyn ve mütekaribeyn nedir, şemsi ve kameri harfler hangileridir?

Kısa cevap: Birincisi sakin, ikincisi harekeli iki harf yan yana gelince birincisi ikincisine katılır. İki harf aynıysa idgam-ı misleyn, mahreçleri aynı sıfatları farklıysa idgam-ı mütecaniseyn (te-dal-tı, se-zel-zı, be-mim), mahreç ve sıfatları yakınsa idgam-ı mütekaribeyn (kaf-kef, lam-ra) olur. Elif-lam takısının lamı 14 şemsi harfe katılır, 14 kameri harfte okunur.

Nun ve mimden sonra idgam bütün alfabeye yayılır. Ölçü tektir: iki harf birbirine ne kadar benziyor?

Misleyn: aynı iki harf

Misleyn “iki benzer” demektir. Aynı harften birincisi sakin, ikincisi harekeli olursa katılır. Nun ve mimde gunneli olur (me'al gunne): وَمَن نُّعَمِّرْهُ (ve men nu'ammirhu, Yasin 36/68). Diğer harflerde gunnesizdir (bila gunne): ٱضْرِب بِّعَصَاكَ (ıdrib bi-asâk, Bakara 2/60), إِذ ذَّهَبَ (iz zehebe, Enbiya 21/87).

Mütecaniseyn: aynı mahreç, farklı sıfat

Mütecaniseyn “aynı cinsten iki harf” demektir. Mahreçleri aynı, sıfatları farklı harfler üç grupta toplanır ve idgam yalnız grup içinde olur: te, dal, tı: عَبَدتُّمْ (abettum, Kafirun 109/4), قَد تَّبَيَّنَ (kat tebeyyene, Bakara 2/256); se, zel, zı: إِذ ظَّلَمُوٓا۟ (iz zalemû, Nisa 4/64); be, mim: ٱرْكَب مَّعَنَا (irkem me'anâ, Hud 11/42). Be-mim idgamının Kur'an'daki tek örneği budur. İdgam yapılan yerde kalkale yapılmaz.

Mütekaribeyn: yakın harfler

Mütekaribeyn “birbirine yakın iki harf” demektir. İki grup vardır: kaf-kef, Kur'an'da tek örnekle: أَلَمْ نَخْلُقكُّم (elem nahlukkum, Mürselat 77/20); lam-ra, lam önce gelmek şartıyla: وَقُل رَّبِّ (ve kur rabbi, İsra 17/24), بَل رَّفَعَهُ (ber rafeahu, Nisa 4/158). İstisna sektedir: بَلْ ۜ رَانَ (bel râne, Mutaffifin 83/14) ifadesinde sekte yapıldığı için idgam yapılmaz.

Ayrıntı: şemsi ve kameri harfler

Elif-lam takısından (lâm-ı tarif) sonra gelen harf 28 harfi ikiye ayırır. Şemsi 14 harfte lam okunmaz, sonraki harfe katılır ve o harf şeddeli okunur (idgam-ı şemsi): وَٱلشَّمْسِ (veş-şemsi, Şems 91/1), ٱلنَّاسِ (en-nâs, Nas 114/1). Kameri 14 harfte lam cezimli okunur (izhar-ı kameri): وَٱلْقَمَرِ (vel-kameri, Şems 91/2), ٱلْفَلَقِ (el-felak, Felak 113/1). Şems (güneş) lamı yutar, kamer (ay) gösterir.

Karıştırılanlar: idgam ailesi
TerimTanıyıcı ölçütHarflerÖrnek
Me'al gunneNun/tenvin + gunneli harfye, nun, mim, vavfemey ya'mel
Bila gunneNun/tenvin + gunnesiz harflam, ramir rabbihim
MisleynAynı iki harfHer harf (nun-mimde gunneli)ıdrib bi-asâk
MütecaniseynMahreç aynı, sıfat farklıte-dal-tı · se-zel-zı · be-mimabettum, irkem me'anâ
MütekaribeynMahreç ve sıfat yakınkaf-kef · lam-raelem nahlukkum, kur rabbi
ŞemsiElif-lam takısının lamı katılır14 şemsi harfveş-şemsi, en-nâs
Akılda kalsın: Benzerlik merdiveni: aynı harf → misleyn; aynı mahreç, farklı sıfat → mütecaniseyn (te-dal-tı, se-zel-zı, be-mim); yakın → mütekaribeyn (kaf-kef, lam-ra). Tek örnekler: be-mim Hud 42, kaf-kef Mürselat 20. Güneş lamı yutar, ay gösterir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir idgam türünün tanımı verilir, uygun Arapça örnek beş şıktan seçtirilir; ya da öğretmen bir kelimenin yazılışını ve okunuşunu gösterir, kuralın adı sorulur. Şıkların hepsi idgam ailesindendir (misleyn, mütecaniseyn, mütekaribeyn, şemsi, bila gunne).

TuzakTuzak, lam-ra çiftidir: nundan sonra ra gelirse bila gunne, lamdan sonra ra gelirse mütekaribeyndir. İkinci tuzak, te-dal-tı ile kaf-kef'i karıştırmaktır: birincisi aynı mahreç (mütecaniseyn), ikincisi yakın mahreçtir (mütekaribeyn).

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ idgam türü

?Soru çöz

Mahreç ve sıfat bakımından birbirine yakın iki harften birincisi sakin, ikincisi harekeli olarak yan yana gelirse birinci harf ikincisine katılarak şeddeli okunur.
Bu kurala uygun örnek aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Lam ile ra mahreç ve sıfat bakımından yakındır; sakin lam ra'ya katılır: idgam-ı mütekaribeyn. A'da iki aynı harf (be-be) var: misleyn; B'de dal ile te aynı mahreçten çıkar: mütecaniseyn; D'de elif-lam takısının lamı şemsi harfe katılır: idgam-ı şemsi.
TECVİD · KALKALE

Kalkale, ra'nın okunuşu ve lafzatullah: sarsılan, kalınlaşan, inceleşen harfler

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an harfleri ve harekeleri nelerdir, kalın (isti'la) ve peltek harfler hangileridir?Bağlantılı konudan (Tecvid 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an alfabesinde sağdan sola yazılan 28 harf vardır; harekeli elife hemze denir. Harekeler üstün, esre ve ötredir; cezm harfin sakin, şedde iki kez okunduğunu, tenvin kelime sonuna sakin bir “n” sesi eklendiğini gösterir. Hı, sad, dad, tı, zı, ğayn ve kaf kalın harflerdir; se, zel ve zı pelteklidir, zı ikisine de girer.

Harfler, harekeler, kalın ve peltek harfler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalkale nedir, kalkale harfleri hangileridir, ra ve Allah lafzındaki lam ne zaman kalın okunur?

Kısa cevap: Kaf, tı, be, cim ve dal (kutbu cedd) cezimli olunca ya da üzerinde durulunca mahreçleri sarsılarak vurgulu okunur: kalkale; hükmü vaciptir. Ra üstünlü ya da ötreliyse kalın, esreliyse ince okunur; sakinse önceki harfin harekesine bakılır. Allah lafzındaki lam, önceki harf üstünlü ya da ötreliyse kalın, esreliyse ince okunur.

Bu üç kural, Tecvid 1 sayfasında “duruma göre” diye bıraktığımız harflerin hesabını kapatır.

Kalkale: beş harfte sarsıntı

Kalkale “sarsmak” demektir. ق ط ب ج د harfleri, kısaca “kutbu cedd”, sakin olunca sesleri boğulmasın diye mahreç sarsılarak vurgulu çıkarılır. Vurgu önceki harfin harekesine uyar; harfe hareke verilmez. Kelime içinde ya da vasılda cezimli harfte görülür: يَدْخُلُونَ (yedhulûne, Nasr 110/2), أَطْعَمَهُم (at'amehum, Kureyş 106/4). Harekeli bir kalkale harfinde durulunca da kalkale olur ve daha belirgindir: أَحَدٌ (ehad, İhlas 112/1), ٱلْفَلَقِ (el-felak, Felak 113/1). İlkine kalkale-i suğra (küçük), ikincisine kalkale-i kübra (büyük) denir. Şeddeli harfte durulunca vurgu ikinci harfe düşer: وَتَبَّ (ve tebb, Tebbet 111/1). İdgam yapılan yerde kalkale yapılmaz (önceki konuda irkem me'anâ).

Ra: kalın mı ince mi?

Ra aslen incedir ama sık sık kalınlaşır. İlk ölçü kendi harekesidir: üstün ya da ötreyse kalın, رَبِّ (rabbi, Fatiha 1/2), نَصْرُ (nasru, Nasr 110/1); esreyse ince, رِحْلَةَ (rihlete, Kureyş 106/2). Ra sakinse önceki harfin harekesine bakılır: üstün ya da ötreyse kalın, تَرْمِيهِم (termîhim, Fil 105/4); esreyse ince, فِرْعَوْنَ (fir'avne, Bakara 2/49). İstisnalar aşağıdaki tabloda.

Ayrıntı: sakin ra'da geriye bakmanın iki inceliği

Önceki harf de sakinse bir önceki harekeye bakılır: وَٱلْفَجْرِ (vel-fecr, Fecr 89/1) durulunca kalın okunur. Esreden sonra gelen sakin ra iki durumda yine kalın okunur: ardından üstünlü bir isti'la (kalın) harfi gelirse, مِرْصَادًا (mirsâdâ, Nebe 78/21); esre vasıl hemzesine aitse, ٱرْجِعِىٓ (irci'î, Fecr 89/28).

Karıştırılanlar: ra ve lafzatullah'taki lam
DurumRaAllah lafzındaki lam
KalınKendisi üstün ya da ötre; sakinse önceki harf üstün ya da ötre; esreden sonra sakin ra + üstünlü isti'la harfi; vasıl hemzesinin esresiÖnceki harf üstün ya da ötre; lafzla okumaya başlanırsa
İnceKendisi esre; sakinse önceki harf esreÖnceki harf esre
Örnek kalınrabbi, nasru, termîhim, mirsâdâhuvallâhu, nasrullâhi
Örnek incerihlete, fir'avnebismillâhi, lillâhi

Lafzatullah

Allah lafzındaki lam aslen incedir; önceki harfin harekesine göre okunur. Önceki harf üstünlü ya da ötreliyse kalın: هُوَ ٱللَّهُ (huvallâhu, İhlas 112/1), نَصْرُ ٱللَّهِ (nasrullâhi, Nasr 110/1); okumaya doğrudan bu lafızla başlanırsa da kalındır, ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ (Allâhu's-samed, İhlas 112/2). Önceki harf esreliyse ince: بِسْمِ ٱللَّهِ (bismillâhi, Fatiha 1/1), لِلَّهِ (lillâhi, Fatiha 1/2).

Lisans düzeyi için ek: ra'nın iki türlü okunabildiği yerler

Bazı yerlerde sakin ra hem ince hem kalın okunabilir: esreden sonraki sakin ra'yı esreli bir isti'la harfi izlerse, فِرْقٍ (firk, Şuara 26/63); ya da ra'dan önce sakin sad veya tı, onlardan önce esre bulunur ve kelimede durulursa, بِمِصْرَ (Yunus 10/87), ٱلْقِطْرِ (Sebe 34/12).

Akılda kalsın: Kalkale: kutbu cedd (kaf, tı, be, cim, dal) + sükûn; durunca daha güçlü. Ra ve lafzatullah aynı mantık: üstün-ötre kalınlaştırır, esre inceltir. Ra'da önce kendi harekesine, sakinse geriye bak; lafzatullah'ta yalnız önceki harfe bak.
Sınavda

Nasıl sorulurArapça kelimeler verilip “hangisinde ra ince okunur?” ya da “hangisinde kalkale vardır?” diye sorulur.

TuzakRa'nın yalnız kendi harekesine bakmaktır: sakin ra'da karar önceki harfin harekesine bağlıdır, mirsâdâ gibi istisnalar da unutulmamalıdır. Kalkalede tuzak, harekeli kalkale harfini (ortada) kalkaleli saymak ya da idgam yapılan yerde kalkale aramaktır. Lafzatullah'ta lam yalnız önceki harfin harekesine göre kalınlaşır; lafzın kendi harekesi belirleyici değildir.

▭Boşluk doldurma

Allah lafzındaki lam, önceki harf esreli ise okunur. Önceki harf üstünlü ya da ötreli ise okunur.

gunnelikalınsakinince

?Soru çöz

Ra harfinin okunuşunu çalışan bir öğrenciye hocası, ders kitabında geçmeyen dört kelime gösterir ve ra'nın hangisinde ince okunacağını sorar.
Doğru cevap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ricâl'de ra'nın kendisi esrelidir; esreli ra ince okunur. B'de ra üstünlüdür: kalın; C'de sakin ra'dan önceki kaf ötrelidir: kalın; D'de esreden sonraki sakin ra'yı üstünlü tı (isti'la harfi) izler: istisna olarak kalın.
TECVİD · VAKIF

Vakıf, ibtida ve sekte: nasıl durulur, nasıl başlanır?

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMed-i lazım ve med-i arız nedir, med-i lazımın çeşitleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tecvid 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Med harfinden sonra kalıcı sükûn (cezm ya da şedde) gelirse med-i lazım olur; durulsa da geçilse de vardır, dört elif uzatılır ve hükmü vaciptir. Sükûn yalnız durulunca ortaya çıkıyorsa med-i arız olur; caizdir, bir ile dört elif arasında uzatılır. Med-i lazımın dört türü vardır: kelimî müsakkal, kelimî muhaffef, harfî müsakkal ve harfî muhaffef.

Med-i lazım ve med-i arız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vakıf, ibtida ve vasıl nedir, kelime sonunda nasıl durulur, revm ve işmam nedir, sekte hangi ayetlerde yapılır?

Kısa cevap: Vakıf, tekrar okumak niyetiyle kelime sonunda ses ve nefesi kesmek; ibtida, okumaya başlamak ya da durduktan sonra devam etmek; vasıl, kelimeleri kesmeden bağlamaktır. Durulan kelimenin son harfi sakin okunur; ötrede revm ve işmam, esrede revm de caizdir. Sekte, nefes almadan sesi kısaca kesmektir; Hafs rivayetinde dört yerde yapılır.

Bir cümleyi yanlış yerde kesmek anlamı değiştirir; Kur'an okurken nerede ve nasıl durulacağı bu yüzden ayrı bir bilgi alanıdır.

Vakıfta asıl ölçü lafzın ve anlamın tamamlanmasıdır; Hz. Peygamber'in ayet sonlarında durarak okuduğu nakledilir. Kelimenin ortasında durulmaz. Vakıf işareti olmayan bir yerde nefes yetmediği için durulursa, anlamı bozmayacak biçimde biraz geriden başlanır (ibtida).

Kelime sonunda nasıl durulur?

Vakf hâlleri: son harf durulunca ne olur?
Kelimenin sonuDuruluncaÖrnek
Tek hareke, iki esre ya da iki ötreSükûnla durulurٱلْعَـٰلَمِينَ (el-âlemîn, Fatiha 1/2), أَحَدٌ (ehad, İhlas 112/1)
İki üstünTenvin elife döner (Tecvid 1'deki med-i ivaz)efvâcâ, tevvâbâ
Yuvarlak teSakin he'ye dönerحَامِيَةٌۢ (hâmiyeh, Karia 101/11)
ŞeddeSükûnla durulur, şedde hissettirilerek biraz tutulurوَتَبَّ (ve tebb, Tebbet 111/1)
Med harfiDeğişmez, med harfi üzerinde durulurTecvid 1'deki tabii med

Durmanın üç keyfiyeti: sükûn, revm, işmam

Son harfin harekesi durulunca üç biçimde okunabilir. Sükûn (iskân) harfi tamamen sakin okumaktır ve her harekede geçerlidir; uygulamada en yaygın olanı budur. Revm, harekeyi hafif bir sesle, yaklaşık üçte biri kadar hissettirmektir; yalnız esre ve ötrede yapılır. İşmam, sükûnla durduktan sonra ses çıkarmadan dudakları ötreye işaret eder gibi büzmektir; yalnız ötrede yapılır. Üstünde ikisi de yapılmaz. Buna göre نَسْتَعِينُ (Fatiha 1/5) üç biçimde, ٱلرَّحِيمِ (Fatiha 1/1) sükûn ve revmle, el-âlemîn yalnız sükûnla durulur.

Sekte

Sekte, nefes almadan sesi bir elif miktarı kesip devam etmektir; vakıftan farkı nefes alınmamasıdır. Hafs rivayetinde dört yerdedir: عِوَجَا ۜ (ivecâ, Kehf 18/1, ayetler birleştirilirse), مِن مَّرْقَدِنَا (mim merkadinâ, Yasin 36/52), مَنْ ۜ رَاقٍ (men râk, Kıyame 75/27) ve بَلْ ۜ رَانَ (bel râne, Mutaffifin 83/14). Son ikisinde sekte, idgamın yapılmasını engeller (bila gunne ve mütekaribeyn istisnaları).

Lisans düzeyi için ek: vakıf türleri ve işmamın özel yeri

Vakıflar sebebine göre ıztırari (nefes yetmediği için), ihtiyari (seçerek), ihtibari (öğretmek ya da sınamak için) ve intizari (kıraat farklarını göstermek için); niteliğine göre tam, kâfi, hasen ve kabih diye ayrılır. Vakıf dışında da bir işmam vardır: تَأْمَ۫نَّا (te'mennâ, Yusuf 12/11) kelimesinde şeddeli nunun ilkinde dudaklar ötreye işaret eder gibi büzülür.

Akılda kalsın: Vakıf = ses + nefes kesilir; sekte = ses kesilir, nefes yok; vasıl = hiç kesilmez; ibtida = yeniden başla. Durma keyfiyeti: sükûn hep, revm esre ve ötrede, işmam yalnız ötrede. Sekte dört yer: Kehf 1, Yasin 52, Kıyame 27, Mutaffifin 14.
Sınavda

Nasıl sorulurTablo verilir: kelimenin yazılışı ve durulunca nasıl okunacağı; yanlış satır bulunur. İki üstünün elife, yuvarlak te'nin he'ye döndüğü, iki esre ve iki ötrenin sükûnla durulduğu bilinmelidir.

TuzakTuzak, iki esrede de elife dönmektir; elif yalnız iki üstünde gelir. İkinci tuzak sekteyi vakıf sanmaktır: sektede nefes alınmaz. Revm-işmam sorusunda üstünlü kelimeyi seçen şık yanlıştır; işmam yalnız ötrede olur.

⇄Bilgi eşleştirme tanım ↔ terim

?Soru çöz

Fatiha suresini okuyan bir öğrenci her ayet sonunda durmaktadır. Öğretmen, durduğu kelimelerin birinde son harfi sükûnla okumanın yanında işmam yapmanın da caiz olduğunu söyler.
Öğretmenin kastettiği kelime aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İşmam yalnız ötreli harfte yapılır; nesta'înu'nun son harfi ötrelidir. A ve C'nin son harfi esrelidir: revm yapılabilir, işmam yapılamaz; B'nin son harfi üstünlüdür: yalnız sükûnla durulur.
TECVİD · VAKIF

Vakıf işaretleri: mimden lâ'ya durmanın derecesi

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'da kaç sure, ayet, cüz, hizb ve secde ayeti vardır, Kur'an'ın diğer isimleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mushafta 114 sure vardır; en uzunu 286 ayetle Bakara, en kısaları üçer ayetle Kevser, Asr ve Nasr'dır. Türkiye mushaflarında 30 cüz (her biri 20 sayfa) ve 120 hizb (5 sayfa) bulunur; Hanefilere göre secde ayeti 14'tür. Kur'an'ın en çok kullanılan isimleri Kur'an, Kitap, Furkan ve Zikir'dir.

Mushafın yapısı ve Kur'an'ın isimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an'daki vakıf işaretleri nelerdir, mim, tı, cim, ze, sad ve lâ işaretleri ne anlama gelir?

Kısa cevap: Mushaftaki vakıf işaretlerine, ilk sistemi kuran Muhammed b. Tayfur es-Secâvendî'ye (ö. 560/1165) nispetle secavend denir. Mim (lazım) durmayı gerektirir; tı (mutlak), cim (caiz) ve kıf durmayı daha uygun; ze (mücevvez), sad (murahhas) ve sılâ geçmeyi daha uygun bulur; lâ durulmamasını ister. Muanaka'da üçer noktanın yalnız birinde durulur.

Ayetin içindeki küçük harfler bir trafik işareti gibidir: biri “dur”, biri “durabilirsin”, biri “geç” der.

Arapçayı ve ayetlerin bağlamını iyi bilmeyen okuyucuların çoğalması, durulacak yerlerin Mushafta işaretlenmesini gerekli kıldı. İlk sistemi es-Secâvendî kurdu; sonradan eklenen işaretlerle birlikte bu işaretlerin hepsine secavend denir. İşaretleri tek tek ezberlemek yerine bir eksene yerleştirmek kolaylaştırır: bir uçta “durmak zorunlu”, öbür uçta “durmamak gerekir”.

İşaretleri tek tek değil, “dur”dan “geç”e uzanan bir cetvel üzerinde öğren.Görsel: Sınav Defteri
Karıştırılanlar: vakıf işaretleri
İşaretAdıHükmü
مLazım vakıfDurmak gerekir; geçilirse anlam bozulabilir
طMutlak vakıfDurmak tercih edilir; cümle tamamlanmıştır, geçmek de caiz
جCaiz vakıfDurmak da geçmek de caiz; durmak daha uygun
قفKıf“Dur”; geçmek caiz ama durmak daha uygun
زMücevvez vakıfDurulabilir; geçmek daha uygun
صMurahhas vakıfNefes yetmezse durulur; geçmek daha uygun
صلىSılâDurulabilir; geçmek (vasıl) daha uygun
لاLâDurulmaz; durulursa geriden başlanır (ayet sonundaysa gerekmez)
كKefKendinden önceki işaretin hükmünü alır
Üçer noktaMuanakaYakın iki yerden yalnız birinde durulur

Lazım vakfın klasik örneklerinde geçmek anlamı gerçekten değiştirir: يَسْمَعُونَ ۘ وَٱلْمَوْتَىٰ (yesme'ûn. vel-mevtâ, En'am 6/36) ifadesinde durmazsan “ölüler” de “işitenler”e eklenir; قَوْلُهُمْ ۘ إِنَّا (kavluhum. innâ, Yasin 36/76) ifadesinde durmazsan sonraki söz inkârcıların sözü gibi anlaşılır. Muanakanın bilinen örneği لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى (Bakara 2/2): “fîh”ten önce ya da sonra durulabilir, ikisinde birden durulmaz.

Akılda kalsın: Cetvel: mim (dur!) → tı, cim, kıf (durmak iyi) → ze, sad, sılâ (geçmek iyi) → lâ (durma!). Mim lazım, sad ruhsat (murahhas: nefes için izin), ze cevaz (mücevvez). Kef bir önceki gibi; muanaka “ya şurada ya burada”.
Sayfa özeti: Tecvid 2'de karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarKonu
Tenvin ve sakin nunSonraki harf hangi grupta?Boğaz harfi: izhar · ye, nun, mim, vav: me'al gunne · lam, ra: bila gunne · be: iklab · kalan 15 harf: ihfak1–k3
Sakin mimSonraki harf be mi, mim mi?Be: ihfa-i şefevi · mim: idgam-ı misleyn (gunneli) · diğerleri: izhar-ı şefevik4
Harfler arası idgamİki harf ne kadar benziyor?Aynı: misleyn · aynı mahreç: mütecaniseyn · yakın: mütekaribeyn · elif-lam + şemsi harf: idgam-ı şemsik5
Lam + raRa'dan önce gelen nun mu, lam mı?Nun ya da tenvin: bila gunne · sakin lam: mütekaribeynk2, k5
KalkaleHarf nerede sakin?Kelime içinde ya da vasılda: suğra · durunca: kübrak6
Ra ve lafzatullahHangi hareke?Üstün, ötre: kalın · esre: ince (ra sakinse geriye bak)k6
Vakf hâlleriSon harfin harekesi ne?Üstün: sükûn · esre: sükûn ya da revm · ötre: sükûn, revm ya da işmam · nefes almadan kısa kesme: sektek7
Vakıf işaretleriDurmak mı, geçmek mi daha uygun?Mim: durmak gerekir · tı, cim: durmak daha uygun · ze, sad: geçmek daha uygun · lâ: durulmazk8

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin doldurduğu tablo verilir: işaretler satırda, “durulması zorunlu”, “durulması evla, geçilmesi caiz”, “durulması caiz, geçilmesi evla” sütunlarda; yanlış işaretlenenler sorulur.

TuzakTuzak, cim ile mimi karıştırmaktır: mim durmayı zorunlu kılar, cim yalnız daha uygun bulur. İkinci tuzak ze ile sad'ı “durmak evla” sütununa koymaktır; ikisinde de geçmek daha uygundur. Lâ işaretinde “durulursa geriden alınmaz” diyen şık yanlıştır.

↕Sıralama durmak zorunludan durulmaza

  1. Ze (mücevvez)
  2. Mim (lazım)
  3. Lâ
  4. Cim (caiz)

?Soru çöz

Kur'an-ı Kerim dersinde öğretmen, vakıf işaretlerini ve hükümlerini tahtaya bir çizelge olarak yazar:

İşaretHükmü
IمDurulması gerekir; geçilirse anlam bozulabilir.
IIزDurmak daha uygundur, geçmek de caizdir.
IIIلاDurulmaz; durulursa geriden başlanır.
IVصNefes yetmezse durulur; geçmek daha uygundur.

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ B. Ze (mücevvez vakıf) durmaya izin verir ama geçmeyi daha uygun bulur; “durmak daha uygun” cim ya da tı'nın hükmüdür. A mim lazım vakıftır, doğru; C lâ'nın hükmü doğru verilmiştir; D sad murahhas vakıftır, nefes için ruhsat verir, doğru.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir surede münafıkların tutumları anlatılmakta, miras paylarına ilişkin hükümler verilmekte ve müminlere “ey iman edenler” diye hitap edilmektedir.
Bu surenin özellikleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ D. Münafıklar, miras hükmü ve “ey iman edenler” hitabı Medeni surelerin işaretleridir; toplum düzeni Medine döneminin konusudur. A mekân ölçütüyle ve dayanaksız hüküm verir; B Mekki surelerin üslubunu anlatır, verilen işaretlerle çelişir; C hicret öncesini söyler, oysa münafıklar Medine'de ortaya çıkmıştır.Kaynak: Kur'an tarihi · Mekki ve Medeni ayetler

?Soru 2

Hakka suresi ilk üç ayetinde aynı kelimeyi tekrar eder: ٱلْحَآقَّةُ (el-hâkkatu, Hakka 69/1-3). Bir öğrenci bu kelimede elifin üstündeki med işaretini görünce “ayet sonunda olduğu için durunca oluşan bir uzatmadır” demiştir.
Bu kelimedeki med için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Elifin ardından şeddeli kaf gelir; şeddenin içindeki sükûn kelimenin yapısındadır, geçince de durur: kelimî müsakkal lazım, dört elif, vacip. B şeddeyi cezimle karıştırır (muhaffef yalnız cezimdir, Kur'an'da âl'âne örneği); C harfî tür sure başındaki harf adlarında olur, bu ise bir Kur'an kelimesidir; D öğrencinin yanılgısıdır: uzatma ayet sonundaki durmaya değil, kelimenin ortasındaki şeddeye bağlıdır.Kaynak: Tecvid 1 · Med-i lazım ve med-i arız

?Soru 3

Bir halife döneminde Kur'an'la ilgili şu işler yapılmıştır:
I. Görevli heyete, yazımda ihtilaf olursa Kureyş lehçesinin esas alınması söylenmiştir.
II. Hz. Hafsa'nın yanındaki nüsha esas alınmıştır.
III. Bir ayetin kabulü için Hz. Peygamber'in huzurunda yazıldığına dair iki şahit istenmiştir.
Bu işlerden hangileri Hz. Osman dönemine aittir?

✓ A. Kureyş lehçesi kararı ve Hafsa'daki nüshanın esas alınması istinsahın, yani Hz. Osman'ın işidir. B ve D iki şahit şartını Hz. Osman'a verir, oysa o şart cem sırasında Hz. Ebu Bekir döneminde konmuştur; C hem bu şartı alır hem de Kureyş lehçesi kararını dışarıda bırakır.Kaynak: Kur'an tarihi · Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

?Soru 4

Emeviler döneminde Arapça bilmeyen Müslümanların sayısı arttıkça Kur'an'ı yanlış okumalar görülmüş; Irak valisinin döneminde iki âlim, yazılışları aynı olan harfleri birbirinden ayırmak için harflere noktalar koymuştur.
Parçada sözü edilen iki âlim aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Haccac'ın valiliğinde benzer harfleri noktalarla ayıran (i'cam) Nasr b. Asım ile Yahya b. Ya'mer'dir. A harekelerle ilgilidir: Ebü'l-Esved sesi gösteren noktaları, Halil bugünkü hareke işaretlerini koydu; B Hz. Osman'ın istinsah heyetinden iki isimdir; C vahiy kâtibi Übey ile istinsah heyetinden Abdullah b. Zübeyr'dir, noktalamayla ilgisi yoktur.Kaynak: Kur'an tarihi · Nokta, hareke ve Kur'an'ın korunması

?Soru 5

Zeynep, Kur'an kursunda Bakara suresinin 164. ayetini okurken hocası ondan, ayetin ortasındaki bazı ifadelerde med harfini ve arkasından gelen harfi göstermesini istedi. Hoca, “Arkasında hemze de sükûn da olmayan, bu yüzden yalnız bir elif uzattığın yeri bul.” dedi.
Zeynep'in göstermesi gereken ifade aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Er-riyâh'ta ye'nin üstündeki âsar (gizli elif) med harfidir ve ardından harekeli ha gelir; sebep yoktur: med-i tabii, bir elif, vacip. A mâ'de elifin ardından aynı kelimede hemze gelir: muttasıl; B dâbbe'de elifin ardından şeddeli be, yani kalıcı sükûn gelir: lazım; D mâ'nın elifinden sonra hemze sonraki kelimenin başındadır: munfasıl.Kaynak: Tecvid 1 · Med harfleri ve med-i tabii

?Soru 6

Tecvid kurallarından med-i muttasıl;
I. ٱلشِّتَآءِ (Kureyş 106/2)
II. فِىٓ ءَاذَانِهِم (Bakara 2/19)
III. سِيٓـَٔتْ (Mülk 67/27)
ifadelerinden hangilerinde yer almaktadır?

✓ C. I'de elif ile hemze, III'te ye ile hemze aynı kelimededir: ikisi de muttasıldır. A III'ü atlar, oysa ye ile de muttasıl olur; B ve D II'yi muttasıl sayar, ama II'de ye birinci kelimenin sonunda, hemze ikinci kelimenin başındadır: munfasıldır.Kaynak: Tecvid 1 · Med-i muttasıl ve med-i munfasıl

?Soru 7

Kur'an-ı Kerim dersinde öğretmen, öğrencilerin okuyuşunda şu hataları tespit eder:
I. Peltek okunması gereken harfi dişler arasından çıkarmadan, keskin bir sesle okumak
II. Med-i muttasılı dört elif yerine bir elif miktarı uzatmak
III. Harekeli bir harfi sakin okumak
Bu hatalardan hangileri lahn-ı celi kapsamındadır?

✓ B. Peltek harfi keskin okumak harfin sıfatını, harekeli harfi sakin okumak sükûnu bozar; ikisi de kelimenin yapısını değiştiren açık hatadır. A III'ü dışarıda bırakır, oysa hareke-sükûn hatası celidir; C ve D II'yi celi sayar, ama vacip bir meddi kısa tutmak kelimeyi bozmaz, lahn-ı hafidir.Kaynak: Tecvid 1 · Tecvid, lahn-ı celi ve lahn-ı hafi

?Soru 8

Kur'an'da içki konusu tek seferde ele alınmamıştır. Önce içkinin büyük bir günah olduğu, insanlara bazı faydaları bulunsa da günahının faydasından büyük olduğu bildirilmiş (Bakara 2/219); sonra müminlerin sarhoşken namaza yaklaşmaları yasaklanmış (Nisa 4/43); en sonunda içki şeytan işi bir pislik olarak nitelenip ondan kesin olarak kaçınılması emredilmiştir (Maide 5/90).
Bu süreç, Kur'an'ın parça parça indirilmesinin aşağıdaki hikmetlerinden hangisini en açık biçimde örnekler?

✓ A. Üç ayet aynı hükmü üç basamakta yerleştirir; alışkanlığın bir anda değil adım adım bırakılması, hükümlerdeki tedricin örneğidir. B tedrici inişin bir hikmetidir ama burada ezber ya da yazıyla ilgili bir ipucu yoktur; C inkârcılara verilen mühleti anlatır, oysa ayetler müminlere hitap eder; D Furkan 32'de söylenen hikmettir, içki ayetleriyle değil Hz. Peygamber'e destekle ilgilidir.Kaynak: Kur'an tarihi · Nüzul: ilk ve son ayetler, tedrici iniş

?Soru 9

Bir tefsir dersinde hoca, “vahiy” kökünün Kur'an'da bir hayvana, bir anneye, meleklere ve şeytanlara yönelik de kullanıldığını hatırlattı. Ardından kelam ve tefsir âlimlerinin terimi daralttığını, terim anlamının yalnız Allah'ın seçtiği elçiye bilgi ve hüküm bildirmesi olduğunu söyledi ve öğrencilerinden bu dar anlama uyan ayeti bulmalarını istedi.
Hocanın aradığı ayet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Elçilere tevhidin bildirilmesi, peygambere yönelik ilahi bildirimdir; terim anlamı budur. A arıya yaratılıştan konan sevki (içgüdü) anlatır; B Hz. Musa'nın annesine kalbe doğan ilhamdır, o peygamber değildir; D şeytanın fısıltısıdır, kelimenin olumsuz sözlük anlamıdır.Kaynak: Kur'an tarihi · Vahiy: anlamı ve geliş şekilleri

?Soru 10

Okunurken dil ucu dişler arasından hafifçe görünen ve aynı zamanda dil kökünün damağa kalkmasıyla dolgun (kalın) bir ses veren harf aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Zı hem peltek hem isti'la (kalın) harfidir; iki özelliği birlikte taşıyan tek harf odur. A se ve B zel pelteklidir ama ince harflerdir; C sad kalındır ama peltek değildir, dil ucu ile alt ön dişlerin iç yüzünden çıkar.Kaynak: Tecvid 1 · Harfler, harekeler, kalın ve peltek harfler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →