Oruç: şartlar, bozan durumlar, kaza, keffaret, fidye ve itikaf

Hangi durum yalnız kaza, hangisi keffaret gerektirir? Oruç tutamayan kim fidye verir, fıtır sadakası ne zaman ödenir? İtikafla birlikte ilmihal diliyle öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · ORUÇ

Orucun çeşitleri ve şartları: farzdan haram güne beş derece

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.

Mükellefiyet ve ehliyet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefi mezhebine göre oruç çeşitleri nelerdir, oruç kimlere farzdır ve orucun şartları nelerdir?

Kısa cevap: Oruç, imsaktan güneş batışına kadar ibadet niyetiyle yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır; hicretin ikinci yılında farz kılınmıştır. Hanefilere göre ramazan orucu farz, adak orucu ve bozulan nafilenin kazası vacip, diğerleri nafiledir. Ramazan Bayramı'nın ilk günü ile Kurban Bayramı'nın dört gününde oruç tahrimen mekruhtur.

Aynı açlık, bir gün farz, ertesi gün sevap, bayram sabahı ise yasaktır; orucu belirleyen mideye değil takvime bakmaktır.

Kur'an'daki adı savm ya da sıyamdır; sözlükte “bir şeyden kendini tutmak” demektir. Terim olarak oruç, ikinci fecirden (imsak) güneşin batışına kadar ibadet niyetiyle yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Ramazan orucu hicretin ikinci yılında, Bedir'den önceki şaban ayında farz kılınmıştır. Kur'an, orucun önceki ümmetlere de yazıldığını hatırlatır:

“Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakınmanız için oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı.”

Bakara 2/183 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hükmüne göre oruçlar

Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz farz-vacip ayrımı oruçta da sonuç doğurur. Hanefiler oruçları farz, vacip ve nafile diye üçe ayırır; tutulması yasak ya da hoş görülmeyen günler ayrı bir grup oluşturur. Diğer mezheplerde vacip derecesi olmadığından adak orucu “farz” sayılır.

Hanefilere göre oruç çeşitleri
HükümOruçlarNot
FarzRamazan orucu, kazası; keffaret orucuİnkârı küfür, özürsüz terki büyük günah
VacipAdak (nezir) orucu; başlanıp bozulan nafile orucun kazasıŞafiilere göre bozulan nafilenin kazası gerekmez
Sünnet / mendupMuharremin 9 ve 10. (aşure) günleri, arefe günü (hacı olmayana), şevvalde altı gün, pazartesi-perşembe, kamerî ayların 13-14-15. günleri (eyyam-ı bîd), gün aşırı oruç (savm-ı Davud)Hz. Peygamber'in tuttuğu ya da tavsiye ettiği günler
Tenzihen mekruhYalnız aşure gününde tutmak; yalnız cuma ya da yalnız cumartesi gününü oruca ayırmak; iftar etmeden günleri birleştirmek (savm-ı visal)Aşureye bir gün eklenir
Tahrimen mekruhRamazan Bayramı'nın 1. günü; Kurban Bayramı'nın 4 günü; şek gününde ramazan niyetiyle tutmakŞafiilere göre bayram orucu haramdır ve geçersizdir

Şartlar ve rükün

Ramazan orucunun sebebi ramazan ayına ulaşmaktır. Hanefi ilmihallerinde şartlar üç basamakta sayılır: oruç kime farzdır (vücup), farz olan orucu şimdi tutması gerekir mi (eda), tuttuğu oruç geçerli midir (sıhhat). Orucun tek rüknü ise imsaktır: vakit içinde orucu bozan şeylerden kendini tutmak.

Hanefilere göre ramazan orucunun şartları
BasamakŞartlarEksik olursa
Vücup (farz olma)Müslüman olmak, akıllı olmak, ergenlik çağına girmekOruç hiç farz değildir; çocuğa alıştırma için tutturulur
Eda (vaktinde tutma)Sağlıklı olmak, mukim olmak (yolcu olmamak)Oruç farzdır ama ertelenebilir; sonra kaza edilir
Sıhhat (geçerlilik)Niyet; hayız ve nifas hâlinde olmamakTutulan oruç geçersizdir

Tablonun orta satırı sık karıştırılır: hasta ve yolcu oruçla yükümlüdür, yalnız edası ertelenebilir. Bu yüzden ikisi de sonradan kaza eder. Hayız ve nifas ise sıhhat engelidir; bu hâldeki kadının tuttuğu oruç geçersizdir ve tutmadığı günleri sonra kaza eder. Namaz sayfasında gördüğümüz gibi aynı kadın o günlerin namazını kaza etmez.

Lisans düzeyi için ek: diğer mezheplerde şartlar

Şafiiler orucun şartlarını vücup ve sıhhat diye ikiye ayırır, niyeti şart değil rükün sayar. Malikiler İslam'ı vücup şartı olarak değil sıhhat şartı olarak ele alır. Bayram günlerinde tutulan oruç Hanefilere göre tahrimen mekruh olmakla birlikte adak yerine sayılabilir; Şafiilere göre bu günlerde tutulan oruç hiç geçerli olmaz.

Akılda kalsın: Şart basamaklarını üç soruyla sor: Kime? (Müslüman, akıllı, ergen) → Şimdi mi? (sağlıklı, mukim) → Geçerli mi? (niyet, hayız-nifas yok). Yasak günler 1 + 4 = 5: Ramazan Bayramı'nın ilk günü, Kurban Bayramı'nın dört günü.
Sınavda

Nasıl sorulurBir oruç verilip Hanefilere göre hükmü sorulur ya da “hangisi eda şartıdır?” denir.

TuzakTuzak, sağlıklı olmakı vücup ya da sıhhat şartı sanmaktır; o eda şartıdır, hasta oruçla yükümlüdür ama erteler. Adak orucunda Hanefi cevabı vaciptir; Şafiilerin “farz” demesi çeldiricidir. Bayram günü tutulan orucun hükmünde de Hanefi cevabı tahrimen mekruh, “haram ve geçersiz” Şafii görüşüdür.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefi hükmü

?Soru çöz

Ramazan öncesi cemaate oruç ilmihali anlatan Hanefi mezhebine mensup Abdullah Hoca, ramazan orucunun bazı şartlarını üç basamağa (vücup, eda, sıhhat) yerleştirerek aşağıdaki çizelgeyi hazırlamıştır.

SatırŞartYazdığı basamak
1Ergenlik çağına girmiş olmakVücup
2Niyet etmekSıhhat
3Sağlıklı olmakVücup
4Hayız ve nifas hâlinde olmamakSıhhat

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?

✓ C. Sağlıklı olmak, mukim olmakla birlikte eda şartıdır: hasta oruçla yükümlüdür ama tutmayı erteleyip kaza edebilir; vücup şartı olsaydı hastaya oruç hiç farz olmazdı. A ergenlik vücup (farz olma) şartıdır; B niyet sıhhat şartıdır (Şafiilerde rükün); D hayız ve nifastan temizlik de sıhhat şartıdır, bu hâlde tutulan oruç geçersizdir.
FIKIH · ORUÇ

Oruca niyet vakti: önceki akşamdan dahve-i kübraya kadar

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazın şartları nelerdir, hadesten ve necasetten taharet, setr-i avret, istikbal-i kıble, vakit ve niyet ne demektir?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefi mezhebine göre namazın dışındaki farzlara şart denir ve altı tanedir: hadesten taharet (abdest, gusül ya da teyemmüm), necasetten taharet (beden, elbise ve namaz yerinin temizliği), setr-i avret (örtünme), istikbal-i kıble (kıbleye yönelme), vakit ve niyet. Şartlar namazdan önce hazırlanır ve namaz boyunca sürmelidir; biri eksikse namaz sahih olmaz.

Namazın şartları (dışındaki farzlar)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ramazan orucuna ne zamana kadar niyet edilebilir, dahve-i kübra nedir, imsak ve iftar vakti ne zamandır?

Kısa cevap: Hanefilere göre ramazan orucuna, vakti belli adak orucuna ve nafile oruca önceki günün güneş batışından ertesi günün dahve-i kübrasına (imsak ile güneş batışı arasının yarısı) kadar niyet edilebilir; yeter ki imsaktan sonra orucu bozan bir şey yapılmamış olsun. Kaza, keffaret ve vakti belirsiz adak oruçlarında niyet imsaktan önce yapılmalıdır.

Uyuyakalıp sahura kalkamayan biri öğleye doğru uyandığında ilk soracağı şey şudur: Bugün oruca hâlâ niyet edebilir miyim?

İmsak ve iftar

Orucun vakti, sabah namazı vaktinin de başladığı ikinci fecir (fecr-i sadık, tan yerinin yatay ağarması) ile güneşin batışı arasıdır. Başlangıç anına imsak, oruç açma anına iftar denir. Birinci fecir (fecr-i kâzip) dikey ve geçici bir aydınlıktır, orucu başlatmaz. Kur'an bu sınırı iplik benzetmesiyle anlatır: “… Fecrin beyaz ipliği siyah ipliğinden ayırt edilecek hâle gelinceye kadar yiyiniz, içiniz. Sonra akşama kadar orucu tamamlayınız …” (Bakara 2/187). Bugün takvimlerdeki imsak saati esas alınır. Sahur yemeği sünnettir; geciktirilmesi, iftarın ise vakit girince hemen yapılması müstehaptır.

Niyetin vakti: iki grup oruç

Niyet orucun Hanefilere göre şartı, Şafiilere göre rüknüdür. Kalben karar vermek yeterlidir; dille söylemek müstehaptır, oruç için sahura kalkmak da niyet sayılır. Asıl incelik niyetin ne zamana kadar yapılabileceğidir. Hanefiler burada orucun türüne bakar:

Hanefilere göre niyet vakti
OruçNiyet aralığıTayin (hangi oruç olduğunu belirleme)
Ramazan orucu, vakti belirli adak, nafileÖnceki günün güneş batışından ertesi günün dahve-i kübrasına kadarRamazanda mukim için gerekmez; ramazanda tutulan oruç ramazan orucu olur
Ramazan kazası, keffaret, vakti belirsiz adak, bozulan nafilenin kazasıYalnız geceden, imsaktan önceGerekir: “kaza orucuna” diye belirlenir

Dahve-i kübra, şer'i gündüzün (imsaktan güneş batışına kadar geçen sürenin) tam ortasıdır. Hesabı basittir: imsak saati 04.40, akşam 19.40 ise gündüz 15 saattir; yarısı 7 saat 30 dakika eder ve dahve-i kübra 12.10 olur. Bu kişi saat 11.50'de, imsaktan beri bir şey yiyip içmemişse ramazan orucuna niyet edebilir; 12.20'de edemez. Niyetin başlangıç sınırı da önemlidir: önceki günün güneşi batmadan yapılan niyet (ör. ikindi vakti “yarın oruç tutacağım” demek) geçerli değildir, çünkü niyet vakti gece başlar.

Altın çubuk gecenin başında açılır, öğleye doğru kapanır; kaza ve keffaret orucunun çubuğu ise imsakta biter.Görsel: Sınav Defteri

Mezhep farkı: “Farz oruçta niyet her gece imsaktan önce yapılmalıdır” diyen şık Şafii görüşüdür, Hanefi kökünde çeldiricidir.

Lisans düzeyi için ek: diğer mezheplerde niyet vakti

Şafiilere göre farz oruçta niyet her gece için ayrı ve imsaktan önce yapılmalıdır; nafile oruçta ise zevale (öğle vaktine) kadar niyet edilebilir. Malikilere göre ramazanın başında bütün ay için yapılan tek niyet yeterlidir.

Akılda kalsın: Niyet penceresi gece açılır (önceki akşam güneş batınca), öğleye doğru kapanır (dahve-i kübra = gündüzün yarısı). Kaza ve keffaret “borç oruç”tur; borç önceden bildirilir: yalnız geceden ve belirleyerek.
Sınavda

Nasıl sorulurİmsak ve akşam saatleri verilir, birkaç kişinin niyet saati sıralanır: “Hanefilere göre kimin orucu geçerlidir?” Önce dahve-i kübrayı hesapla, sonra niyetten önce bir şey yenip yenmediğine bak.

TuzakÖnceki günün ikindisinde yapılan niyeti geçerli saymaktır; aralık güneş batışıyla başlar. İkinci tuzak, kaza orucuna öğleye doğru niyet etmektir: ramazanda geçerli olan aralık kaza orucunda geçmez.

↕Sıralama bir ramazan günü, önceki akşamdan başlayarak

  1. İmsak (04.40): kaza orucu için niyet aralığının bitişi
  2. Önceki günün güneş batışı: niyet aralığının başlangıcı
  3. Dahve-i kübra (12.10): ramazan orucu için niyetin son anı
  4. Gece yarısı sahur yemeği (niyet yerine geçer)
  5. Güneşin batışı (19.40): iftar
  6. Saat 11.50: hiçbir şey yememiş kişinin ramazan orucuna niyeti

?Soru çöz

Bir ramazan gününde imsak 05.00, akşam ezanı 19.00'dadır. Hanefi mezhebine mensup dört arkadaş imsaktan sonra hiçbir şey yememiştir. Esra önceki gün saat 16.00'da (ikindi vakti) “yarın oruç tutacağım” diye niyet etmiş, sonra bu niyeti hiç yenilememiştir; Murat 11.30'da, Kerem 12.30'da, Elif 06.00'da niyet etmiştir.
Buna göre kimlerin ramazan orucu geçerlidir?

✓ A. Gündüz 14 saattir; yarısı 7 saat olduğundan dahve-i kübra 12.00'dir. Elif (06.00) ve Murat (11.30) bu sınırdan önce, bir şey yemeden niyet etmiştir. B ve D Esra'yı içerir; onun niyeti güneş batmadan yapıldığı için geçersizdir. C Kerem'i içerir; 12.30 dahve-i kübrayı geçmiştir.
FIKIH · ORUÇ

Orucu bozmayanlar ve yalnız kaza gerektirenler: unutmak, yanılmak, zorlanmak

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazı bozan şeyler nelerdir, namazda mekruh olan davranışlar hangileridir?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefilere göre namazı bozan başlıca şeyler (müfsidat) şunlardır: bir şartın ya da rüknün eksilmesi, abdestin bozulması, konuşmak, selam almak, yiyip içmek, amel-i kesir, göğsü kıbleden çevirmek, özürsüz öksürmek, dünyevi sebeple inlemek ve gülmek. Mekruhlar ise namazı bozmayan ama sevabını eksilten davranışlardır: elbiseyle oynamak, gereksiz yere gözleri yummak, etrafa bakmak, imamdan önce hareket etmek gibi.

Namazı bozanlar ve namazın mekruhları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orucu hangi durumlar bozmaz, hangi durumlar orucu bozar ama yalnız kaza gerektirir?

Kısa cevap: Oruçlu olduğunu unutarak yemek-içmek, istemeden kusmak, tükürük yutmak, tedavi amaçlı ve gıda vermeyen iğne orucu bozmaz. Vakit konusunda yanılarak yemek, abdestte boğaza su kaçması, zorlanarak yemek, isteyerek ağız dolusu kusmak, gıda ya da ilaç niteliği olmayan bir şeyi yutmak ve ramazan dışı orucu bozmak orucu bozar ama yalnız kaza gerektirir.

Oruç bozan fiilin cezası, fiilin kendisinden çok kişinin bilinci ve kastıyla ölçülür: aynı yudum su bir kişinin orucunu korur, diğerine kaza, üçüncüsüne keffaret getirir.

Hanefi fıkhında orucu ilgilendiren durumlar üç kefeye konur: bozmayanlar, bozan ve yalnız kaza gerektirenler, bozan ve kazayla birlikte keffaret gerektirenler. Keffareti bir sonraki konuda göreceğiz. Burada ilk iki kefeyi ayıran ölçüt şudur: orucu bozan bir şey bilerek ve isteyerek mi yapıldı, yoksa unutma, yanılma, zorlama ya da kaza (istem dışı olay) mı var?

Unutmak bozmaz, yanılmak bozar

Unutarak yiyip içen kişinin orucu bozulmaz; hatırladığı an ağzındakini çıkarır ve devam eder. Bu hükmün dayanağı açık bir hadistir:

“Bir kimse oruçlu olduğunu unutarak yer, içerse orucunu tamamlasın. Şüphesiz ona Allah yedirmiş ve içirmiştir.”

Hadis · Buhârî, “Savm”, 26; Müslim, “Sıyam”, 171

Yanılmak ise farklıdır: kişi oruçlu olduğunu bilir ama vakti yanlış hesaplar. İmsak geçtiği hâlde geçmedi sanarak yemek ya da güneş batmadan battı sanarak iftar etmek orucu bozar ve kaza gerektirir. Unutarak yiyip “nasılsa bozuldu” diye yemeye devam eden de yalnız kaza eder. Abdestte ağza ve burna verilen suyun istemeden boğaza kaçması da yanılma sayılır: oruçlu olduğunu bilen için bozar, kaza gerekir.

Karıştırılanlar: bozmaz mı, yalnız kaza mı? (Hanefi)
DurumHükümTanıyıcı ölçüt
Unutarak yemek-içmekBozmazOruçlu olduğunu bilmiyor
İmsak geçti mi bilmeden yemek; güneş battı sanarak iftarBozar, yalnız kazaOruçlu olduğunu biliyor, vakitte yanılıyor
İstemeden kusmak (ağız dolusu bile)Bozmazİrade dışı
İsteyerek ağız dolusu kusmakBozar, yalnız kazaKasıt var ama gıda alınmadı
Tükürük; dişler arasında kalan nohuttan küçük artıkBozmazSakınılması zor
Dişler arasında kalan nohut tanesi büyüklüğündeki artığı yutmakBozar, yalnız kazaSakınılabilir miktar
Abdestte boğaza su kaçması; ağza giren yağmur ya da karı yutmakBozar, yalnız kazaHata (istem dışı ama oruç bilinci var)
Tehditle (ikrah) yedirilmekBozar, yalnız kazaZorlama
Taş, toprak, kâğıt, çiğ pirinç gibi gıda ve ilaç olmayan şeyi yutmakBozar, yalnız kazaBeslenme amacı yok (alışkanlık hâline gelmişse keffaret)
Ramazan dışındaki (kaza, adak, nafile) bir orucu kasten bozmakBozar, yalnız kazaKeffaret yalnız ramazan edasında

Tedavi ve gündelik durumlar

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun 2005 tarihli kararına göre gıda ve keyif verici olmayan enjeksiyonlar, astım spreyi, göz-kulak-burun damlası, dil altı hap, kan verme ya da tahlil için kan aldırma, lokal anestezi, anjiyo ve biyopsi orucu bozmaz. Gıda ve keyif verici enjeksiyon, damardan serum ya da kan verilmesi, bölgesel ve genel anestezi ile ağızdan alınan hap ise orucu bozar. İhtilam olmak, cünüp olarak sabahlayıp guslü imsaktan sonraya bırakmak, banyo yapmak, güzel koku sürünmek, misvak ve göze sürme kullanmak da orucu bozmaz.

Mekruh olanlar: orucu bozmadığı hâlde onu tehlikeye atan davranışlardır: abdestte ağza ve buruna suyu aşırı vermek, ihtiyaç yokken bir yiyeceği tatmak ya da çiğnemek, insanı zayıf düşürecek ağır iş yapmak veya kan aldırmak, oruçluyken gıybet ve kötü söz. Sonuncusu orucu fıkhen bozmaz, ama sevabını yok edebilir.

Lisans düzeyi için ek: Şafii farkları

Şafiilere göre balgamı ağızdan çıkabilecek durumdayken yutmak orucu bozar; Hanefilere göre bozmaz. Unutarak yemenin orucu bozmadığında Hanefiler ve Şafiiler birleşir; Malikilere göre farz oruçta unutarak yiyen orucunu tamamlar ama sonra kaza eder.

Akılda kalsın: Üç sözcükle ayır: Unuttu → bozmaz. Yanıldı / zorlandı / kaçtı → bozar, yalnız kaza. Bile bile, gıdayla, ramazanda → keffaret (bir sonraki konu). Kaza listesinin ortak noktası: ya iradede ya beslenmede bir eksik vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş kişilerin durumları sıralanır: “Hanefilere göre hangisinin orucu bozulmuş ve yalnız kaza gerekir?” Tuzak, unutma ile yanılmayı karıştırmaktır: unutan oruçlu olduğunu bilmez, yanılan vakti yanlış bilir. Abdestte boğaza su kaçan kişiyi “istemedi, bozulmaz” diye işaretlemek de sık hatadır.

Tuzak“Kaza orucunu kasten bozdu, keffaret gerekir” şıkkı da çeldiricidir; keffaret yalnız ramazan orucunun edasına özgüdür.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre oruçlu olduğunu yiyen kişinin orucu bozulmaz. Güneşin battığını sanarak iftar eden kişinin ise orucu bozulur ve yalnız gerekir. Abdest alırken boğazına su kaçan oruçlunun durumu da bu ikinci gruba girer, çünkü bu bir sayılır.

keffaretunutarakkazahataikrahfidye

?Soru çöz

Ramazan orucu tutan Hanefi mezhebine mensup kişilerle ilgili aşağıdaki durumlardan hangisinde oruç bozulmaz?

✓ D. Unutarak yiyip içen kişinin orucu bozulmaz; hatırlayınca bırakıp devam eder. A vakitte yanılmadır, oruç bozulur ve yalnız kaza gerekir; B abdestte boğaza su kaçması hata sayılır, yine yalnız kaza; C isteyerek ağız dolusu kusmak da orucu bozar ve yalnız kaza gerektirir, istemeden kusmakla karıştırılır.
FIKIH · ORUÇ

Kaza mı, keffaret mi? Ramazan orucunu bile bile bozmanın bedeli

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVaz'i hüküm nedir, sebep, şart ve mani ne demektir, sahih, fasit ve batıl arasındaki fark nedir, eda, kaza ve iade nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vaz'i hükümler bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli (mani) kılan hükümlerdir. Sonuç bakımından fiil sahih, fasit ya da batıl olur; fasit ayrımı Hanefilerde ve yalnız muamelattadır. Vaktinde yapılan ibadete eda, vakti çıktıktan sonra yapılana kaza, vaktinde eksik yapılıp yenilenene iade denir. Asıl hükme azimet, özür sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir.

Vaz'i hükümler, eda-kaza-iade, azimet-ruhsat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi durumlar orucu bozar ve hem kaza hem keffaret gerektirir, oruç keffareti nasıl ödenir?

Kısa cevap: Hanefilere göre ramazan orucunu, özürsüz olarak ve bilerek yemek, içmek ya da cinsel ilişkiyle bozan kişi bir gün kaza ile birlikte keffaret öder. Keffaret, iki kamerî ay (60 gün) ara vermeden oruç tutmaktır; buna gücü yetmeyen altmış fakiri doyurur. Diğer mezheplere göre keffareti yalnız cinsel ilişki gerektirir.

Keffaret “örtmek” kökünden gelir: ramazanın saygınlığını bile bile çiğneyen kişinin açtığı yarayı, altmış günlük bir disiplinle kapatmak.

Keffaretin dört şartı

Hanefi mezhebinde keffaret gerekmesi için dört şart birlikte bulunmalıdır. 1. Bozulan oruç ramazan orucunun edası olmalıdır; kazası, adağı ya da nafilesi değil. 2. Kişi oruçlu olduğunu bilerek ve kasten bozmuş olmalıdır; unutma, yanılma, zorlama yoktur. 3. Hastalık, yolculuk gibi geçerli bir özür bulunmamalıdır. 4. Orucu bozan şey gıda, ilaç ya da keyif amacıyla alınmış bir şey veya cinsel ilişki olmalıdır. Sigara içmek keyif verici sayıldığı için Hanefi ilmihallerinde genellikle bu gruba konur (bazı ders kitaplarında yalnız kaza gerektirenler arasında da geçer); çiğ pirinç ya da kâğıt yutmak (alışkanlık değilse) girmez.

Keffarete ulaşmak için dört kapının dördünden de “evet”le geçmek gerekir; bir “hayır” yeter, sonuç yalnız kazadır.Görsel: Sınav Defteri

Keffaret nasıl ödenir?

Klasik kaynaklarda oruç keffareti sıralı üç seçenektir: bir köle azat etmek, buna imkân yoksa iki kamerî ay (60 gün) peş peşe oruç tutmak, buna da gücü yetmeyen altmış fakiri bir gün (ya da bir fakiri altmış gün) doyurmak. Köleliğin kalkmasıyla bugün ilk iki seçenek uygulanır. Keffaret orucu kesintisiz tutulmalıdır: arada bir gün bozulursa sayım baştan başlar; kadının hayız günleri ise ardışıklığı bozmaz. Keffaret bozulan günün kazasını düşürmez; kişi ayrıca o günü kaza eder.

Karıştırılanlar: kaza, keffaret, fidye
KavramKime?Ne ödenir?
KazaOrucu herhangi bir sebeple tutmayan ya da bozanHer güne karşılık bir gün oruç
KeffaretRamazan orucunu kasten ve özürsüz bozan60 gün peş peşe oruç (yoksa 60 fakir) + bir gün kaza
FidyeOruç tutmaya kalıcı olarak gücü yetmeyen (pir-i fani, iyileşme ümidi olmayan hasta)Her gün için bir fakirin bir günlük yiyeceği; oruç yok

Mezhep farkı: Şafii, Maliki ve Hanbelilere göre kasten yemek-içmek keffaret gerektirmez, yalnız kaza ve tövbe gerekir; keffaret cinsel ilişkiye özgüdür. Aynı ramazanda birkaç gün keffaretlik bozma olursa Hanefilere göre (keffaret henüz ödenmemişse) tek keffaret yeter; Şafiilere göre her gün için ayrı keffaret gerekir. Oruç dışındaki keffaretleri (yemin, zıhar) Helal ve haram sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Keffaret için dört anahtar: Ramazan (eda), Kasten, Özürsüz, Gıda-keyif-ilişki. Birini çıkar, keffaret düşer, kaza kalır. Sayı ikizleri: 60 gün oruç ya da 60 fakir; üstüne 1 gün kaza.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Hanefilere göre hangileri hem kaza hem keffaret gerektirir?” Öncüllerde kasten su içmek, cinsel ilişki, kaza orucunu bozmak, iftar vaktini yanlış hesaplamak bulunur.

TuzakKaza orucunu bozmayı ya da vakitte yanılmayı keffarete katmaktır. Yemekte keffareti reddeden diğer mezheplerin görüşü çeldiricidir; kök Hanefi'yi ister. Keffaret düzeninin “60 gün peş peşe oruç, olmazsa 60 fakir” olduğunu yemin keffaretiyle (3 gün oruç) karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ Hanefi sonucu

?Soru çöz

I. Ramazanda, yolcu olmayan sağlıklı birinin öğle vakti bilerek yemek yemesi
II. Ramazan dışında tutulan adak orucunun kasten bozulması
III. Ramazanda güneş batmadan battığı sanılarak iftar edilmesi
IV. Ramazanda özürsüz ve bilerek cinsel ilişkide bulunulması
Hanefi mezhebine göre yukarıdakilerden hangileri hem kaza hem keffaret gerektirir?

✓ B. Hanefilere göre ramazan orucunu özürsüz ve kasten yemek ya da cinsel ilişkiyle bozmak kaza ile keffaret gerektirir. A diğer üç mezhebin görüşüdür, yemeği keffaretten çıkarır; C adak orucu ramazan edası değildir, III'te de kasıt yok yanılma vardır, ikisi yalnız kaza; D III'ü içerir, vakitte yanılmak keffaret gerektirmez.
FIKIH · ORUÇ

Oruç tutmama ruhsatları: kaza edecekler ve fidye verecekler

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSeferîlik için mesafe ve süre nedir, yolcu namazı nasıl kısaltılır, yolcu mukim imama uyarsa ne olur, namazlar birleştirilebilir mi?Bağlantılı konudan (Cemaat ve imamet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Diyanet İşleri Başkanlığı'nın esas aldığı ölçüye göre yaklaşık 90 km uzaktaki bir yere on beş günden az kalmak niyetiyle giden kişi seferîdir. Hanefilere göre seferî dört rekâtlı farzları iki rekât kılar ve bu kısaltma (kasr) vaciptir; sabah, akşam ve vitir değişmez. Mukim imama uyan yolcu dört kılar. Namazları birleştirmek (cem) Hanefilere göre yalnız hacda Arafat ve Müzdelife'de caizdir.

Yolculuk namazı ve cem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimler ramazanda oruç tutmayabilir, kimler sonradan kaza eder, kimler fidye verir?

Kısa cevap: Hasta, yolcu, hamile ve emzikli kadın ile aşırı açlık, susuzluk ya da zorlama altındaki kişi ramazanda oruç tutmayabilir ve özrü geçince kaza eder. Yaşlılık (pir-i fani) ya da iyileşme ümidi olmayan hastalık yüzünden hiç tutamayan kişi her gün için fidye verir. Diyanet fidyeyi fitre ölçüsünde, yani bir fakirin bir günlük yiyeceği kadar esas alır.

Ruhsatın iki kapısı vardır: biri “sonra tut” der, diğeri “tutamıyorsan doyur”; hangi kapının açıldığını belirleyen, özrün geçici mi kalıcı mı olduğudur.

Kur'an ruhsatın iki yolunu aynı ayette verir:

“… Sizden kim hasta, ya da yolculukta olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutar. Oruca gücü yetmeyenler ise bir yoksulu doyuracak miktarda fidye verir …”

Bakara 2/184 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Geçici özür: kaza

Hasta, oruç tutarsa hastalığı artacak ya da uzayacaksa tutmaz, iyileşince kaza eder; bu tecrübeyle ya da güvenilir hekimin söylemesiyle anlaşılır. Yolcu, Cemaat ve imamet sayfasında gördüğümüz sefer mesafesine yola çıkmışsa tutmayabilir; Hanefilere göre zorluk çekmiyorsa tutması daha faziletlidir. Yolculuğa gün içinde çıkan kişi o günün orucunu tutmaya başlamışsa bozmamalıdır. Hamile ve emzikli kadın kendi ya da çocuğunun sağlığından endişe ederse tutmaz, sonra kaza eder. Ölüm ya da ağır zarar tehlikesi doğuran açlık-susuzluk ve can tehdidiyle zorlama da ruhsat sebebidir.

Hanefilere göre kaza orucunun belli bir süresi yoktur; ilk fırsatta tutmak tavsiye edilir, bir sonraki ramazana kalması fidye gerektirmez. Diğer üç mezhebe göre özürsüz olarak bir sonraki ramazana bırakılan kaza için ayrıca her güne bir fidye gerekir.

Kalıcı özür: fidye

Yaşlılık sebebiyle oruç tutamayacak hâle gelen kişiye pir-i fani denir. Pir-i fani ve iyileşme ümidi olmayan hasta, tutamadığı her gün için bir fakiri doyuracak miktarda fidye verir. Fidye ramazanın başında, sonunda ya da topluca verilebilir. Fidye veren kişi sonradan oruç tutacak güce kavuşursa verdiği fidye sadakaya dönüşür ve oruçlarını kaza eder. Fidye ödenmeden ölünürse vasiyet edilir; vasiyet terekenin üçte birinden karşılanır.

Ruhsat sahipleri: kaza mı, fidye mi?
KişiHanefilere göreNot
Hasta (iyileşme ümidi var)Tutmaz, iyileşince kazaFidye vermez
İyileşme ümidi olmayan hastaFidyeİyileşirse kaza eder
Pir-i fani (çok yaşlı)FidyeGüç kazanırsa kaza eder
YolcuTutmayabilir, sonra kazaZorluk yoksa tutması efdal
Hamile, emzikliTutmayabilir, sonra yalnız kazaŞafii ve Hanbelilere göre yalnız çocuk için endişe ettiyse kaza + fidye
Hayız, nifasTutamaz (haram), sonra kazaNamazı ise kaza etmez

Fidyenin ölçüsü: Diyanet İşleri Başkanlığı fidyeyi fıtır sadakasıyla aynı ölçüde, bir kişinin bir günlük ortalama yiyecek ihtiyacı olarak esas alır; asgari tutarı her yıl ilan eder. Ölçüyü bir sonraki konuda göreceğiz.

Akılda kalsın: Özür geçecekse → kaza; geçmeyecekse → fidye. Fidye “oruç yerine doyurmak”tır, keffaret ise “cezaya karşılık oruç”; ikisi zıt yönde işler. Hamile ve emzikli Hanefide fidye vermez, yalnız kaza eder.
Sınavda

Nasıl sorulurBir vaka verilir: kemoterapi gören ama iyileşmesi beklenen bir hasta, seksen yaşında kalp hastası bir kişi, ikizlerini emziren bir anne. Hangisinin fidye vereceği sorulur.

TuzakHer hastayı fidyeye yönlendirmektir: iyileşme ümidi varsa cevap kazadır. Emzikli annenin Hanefilere göre yalnız kaza ettiğini, “kaza + fidye”nin Şafii görüşü olduğunu bil. Kazayı bir sonraki ramazana bırakan için Hanefi cevabı “fidye gerekmez”dir.

⇄Bilgi eşleştirme kişi ↔ Hanefilere göre yükümlülük

?Soru çöz

Seksen beş yaşındaki Halil Bey, doktorunun da onayladığı kalıcı bir rahatsızlık yüzünden bu ramazan oruç tutamayacaktır. Komşusu Nuri Bey ise geçen ramazan yolculuk sebebiyle tutamadığı beş günü, hiçbir özrü olmadığı hâlde bu ramazana kadar kaza etmemiştir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kalıcı acizlikte fidye verilir; Hanefilere göre kazanın bir sonraki ramazana kalması fidye gerektirmez, yalnız kaza yeterlidir. B Halil Bey'in iyileşme ümidi yoktur; Nuri Bey için fidye diğer üç mezhebin görüşüdür. C Nuri Bey sağlıklıdır, kaza etmelidir. D keffaret orucu kasten bozmanın cezasıdır, burada bozma yoktur.
FIKIH · ZEKÂT

Fıtır sadakası: bayrama kavuşan zenginin vacip sadakası

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fıtır sadakası kimlere vaciptir, kimin adına verilir, ne zaman ve ne kadar verilir?

Kısa cevap: Fıtır sadakası (fitre), Ramazan Bayramı'na ulaşan ve temel ihtiyaçları ile borcu dışında nisap miktarı mala sahip Müslüman'ın kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları için verdiği sadakadır. Hanefilere göre vacip, Şafiilere göre farzdır. Hanefilere göre bayram sabahı vacip olur, bayram namazından önce verilmesi müstehaptır; ramazan içinde önceden de verilebilir.

Fitre, zekâtın küçük kardeşidir: aynı kişilere verilir, ama ne yıl bekler ne de malın artmasını sorar.

Fıtır “orucu açmak” demektir; bu sadaka orucun bitişiyle, yani bayrama kavuşmakla bağlantılıdır. Hicretin ikinci yılında, zekâttan önce emredilmiştir. Fıtır sadakası oruçtaki eksiklerin telafisine ve yoksulların bayramı ihtiyaç içinde geçirmemesine hizmet eder. Hanefi mezhebinde bu sadakanın vücubu için kişinin oruç tutmuş olması gerekmez: hastalık ya da yolculuk sebebiyle oruç tutamayan zengin de fitre verir.

Kime vacip, kimin adına?

Hanefilere göre fitre; Müslüman, hür ve temel ihtiyaçları (havaic-i asliye) ile borcu dışında nisap miktarı mala sahip kişiye vaciptir. Buradaki nisabın zekâttan farkı, malın artıcı (nema) olması ve üzerinden bir yıl geçmesinin aranmamasıdır; kullanılmayan ikinci bir ev ya da değerli eşya da nisaba katılır. Kişi fitreyi kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları adına verir; çocuğun kendi malı varsa velisi ondan öder. Hanefilere göre eşinin ve ergen çocuklarının fitresini vermesi gerekmez, onların izniyle verirse geçerlidir.

Karıştırılanlar: zekât ve fıtır sadakası (Hanefi)
ÖlçütZekâtFıtır sadakası
HükümFarzVacip (Şafiilere göre farz)
NisapVarVar (Şafiilere göre bayram günü yiyeceğinden fazlası yeter)
Nema (artıcılık)ŞartŞart değil
Bir yıl geçmesi (havl)ŞartŞart değil
MiktarMalın 1/40'ı (%2,5)Kişi başına belirli bir ölçü
VaktiYıl doluncaBayram sabahı (önceden verilebilir)
Kime verilir?Aynı kişilere: fakir, miskin, borçlu… Usul, füru ve eşe verilmez

Vakti ve miktarı

Hanefilere göre fitre Ramazan Bayramı'nın birinci günü fecr-i sadık doğunca vacip olur; o andan önce ölen kişiye ya da sonra doğan çocuğa fitre gerekmez. Şafiilere göre vücup anı ramazanın son günü güneşin batışıdır. Hz. Peygamber'in uygulamasına uyarak bayram namazına gitmeden önce vermek müstehaptır; ihtiyaç sahibine ulaşsın diye ramazanın içinde, bayramdan birkaç gün önce vermek teşvik edilir. Bayramdan sonraya kalan fitre düşmez; geciktirmek doğru olmasa da yine verilir.

Miktar hadislerde dört maddeyle belirlenmiştir: Hanefilere göre yarım sa' buğday ya da bir sa' arpa, hurma veya kuru üzüm. Hanefiler bunun değerinin para olarak verilebileceğini kabul eder; Şafiiler fitrenin yiyecek olarak verilmesini esas alır. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, bir kişinin bir günlük ortalama yiyecek ihtiyacını asgari ölçü kabul eder ve tutarı her yıl ilan eder; imkânı geniş olanın daha yüksek ölçüyle vermesi daha faziletlidir. Fitre bir fakire verilebilir; Hanefilere göre birkaç kişinin fitresi bir fakire de verilebilir.

Akılda kalsın: Fitre kişiye, zekât mala bağlıdır: fitre “kaç kişisin?”, zekât “ne kadar malın var?” diye sorar. Hanefi vakit: bayram sabahı fecir; Şafii: ramazanın son akşamı. Fidye ile fitre aynı ölçüdedir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir aile anlatılır: nisaba malik baba, küçük ve ergen çocuklar, bayram sabahı fecirden sonra doğan bebek, gece ölen dede.

Tuzak“Hanefilere göre baba kimin fitresini vermekle yükümlüdür?” Tuzak, zekât şartlarını fitreye taşımaktır: bir yıl geçmesi ve malın artıcı olması fitrede aranmaz. Fecirden sonra doğan bebeğe fitre gerekmez, fecirden önce doğana gerekir. Şafiilerin “farz” ve “güneş batışı” görüşleri çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre fıtır sadakası hükmündedir. Zekâttan farklı olarak malın üzerinden bir yıl geçmesi ve malın artıcı () olması şart değildir. Fitre, Ramazan Bayramı'nın birinci günü doğunca vacip olur.

farzvaciphavlnemafecr-i sadıkgüneşin batışı

?Soru çöz

Temel ihtiyaçları ve borcu dışında nisap miktarı mala sahip olan Yusuf Bey'in eşi, 20 yaşında üniversite okuyan oğlu, 10 yaşında bir kızı vardır. İkinci kızı Ramazan Bayramı'nın birinci günü güneş doğduktan sonra dünyaya gelmiştir.
Hanefi mezhebine göre Yusuf Bey'in kimler adına fıtır sadakası vermesi vaciptir?

✓ D. Hanefilere göre kişi kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları adına fitre verir. A ve C eşi içerir; eşin ve ergen oğlun fitresini vermek vacip değildir, izinle verilebilir. B yeni doğan kızı içerir; fecirden sonra doğduğu için vücup anında yoktu, fitre gerekmez.
FIKIH · ORUÇ

İtikaf ve Kadir gecesi: ramazanın son on gününde mescide çekilmek

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'ın ilk ve son inen ayetleri hangileridir, Kur'an neden 23 yılda parça parça indirilmiştir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an 610 yılı ramazanında Kadir gecesi Hira Mağarası'nda Alak suresinin ilk beş ayetiyle inmeye başladı ve yaklaşık 23 yılda (13 yıl Mekke, 10 yıl Medine) parça parça indi. Son inen ayet için Bakara 281 ve Tevbe 128-129 öne çıkan görüşlerdir; Maide 3 hükümlerin tamamlandığını bildirir, bütün olarak inen son sure Nasr'dır.

Nüzul: ilk ve son ayetler, tedrici iniş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İtikaf nedir, çeşitleri ve şartları nelerdir, itikafı bozan durumlar ve Kadir gecesinin önemi nedir?

Kısa cevap: İtikaf, ibadet niyetiyle cemaatle namaz kılınan bir mescitte belirli bir süre kalmaktır. Hanefilere göre adanan itikaf vacip, ramazanın son on günündeki itikaf sünnet-i müekkede (kifaye), diğer zamanlardaki itikaf müstehaptır. Zorunlu ihtiyaç dışında mescitten çıkmak ve cinsel ilişki itikafı bozar. Kadir gecesi, Kur'an'ın indirilmeye başladığı ve bin aydan hayırlı gecedir.

Hz. Peygamber her ramazanın son on gününü mescitte geçirirdi; itikaf, ramazanı bir “inziva haftası”yla kapatmanın adıdır.

İtikaf sözlükte bir yerde kalmak, kendini orada tutmak demektir. Terim olarak, akıllı bir Müslüman'ın ibadet niyetiyle mescitte kalmasıdır. Hz. Peygamber ramazanın son on gününde vefatına kadar itikafa girmiş, eşleri de onun ardından bu uygulamayı sürdürmüştür (Buhârî, “İ'tikâf”, 1). Bu yüzden itikafın en güçlü hâli ramazanın son on günündedir.

Hanefilere göre itikafın çeşitleri
ÇeşitNe zaman?OruçSüre
VacipAdanan itikafŞartEn az bir gün
Sünnet-i müekkede (kifaye)Ramazanın son on günüRamazan orucu zaten varOn gün
Müstehap (nafile)Diğer zamanlarŞart değilKısa bir süre bile olur (görüş farkı var)

“Kifaye” sözü, bir beldede birkaç kişinin itikafa girmesiyle bu sünnetin topluluk adına yerine gelmiş olmasını anlatır. Nafile itikafın en az süresi Hanefi imamları arasında farklı rivayet edilmiştir: bir gün diyenler de, kısa bir süreyi yeterli görenler de vardır; İmam Şafii'ye göre bir an bile yeter.

Şartları ve bozan durumlar

İtikafın sahih olması için Müslüman ve akıllı olmak, niyet etmek, cünüplük, hayız ve nifastan temiz olmak gerekir. Erkek, beş vakit namazın cemaatle kılındığı bir mescitte itikafa girer. Hanefilere göre kadının evinde namaz için ayırdığı yerde itikafa girmesi daha uygundur. İtikaftaki kişi mescitten yalnız tabii (tuvalet, abdest, gusül), şer'i (bulunduğu mescitte kılınmıyorsa cuma namazı) ve zaruri (can tehlikesi, zorla çıkarılma) ihtiyaçlar için çıkar. Bunun dışında mescitten çıkmak, cinsel ilişki ve buna götüren davranışlar vacip itikafı bozar; bozulan vacip itikaf kaza edilir. İtikafta Kur'an okumak, zikir, ilim ve tefekkürle meşgul olmak, boş konuşmadan kaçınmak edeptendir.

Kadir gecesi

Ramazanı diğer aylardan ayıran asıl olay, Kur'an'ın bu ayda indirilmeye başlamasıdır (Bakara 2/185). Bu iniş, Kadir gecesinde gerçekleşmiştir:

“Şüphesiz, biz onu (Kur'an'ı) Kadir Gecesi'nde indirdik. Kadir Gecesi'nin ne olduğunu sen ne bileceksin! Kadir Gecesi bin aydan daha hayırlıdır.”

Kadir 97/1-3 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Kadir gecesinin hangi gece olduğu kesin bildirilmemiştir. Hz. Peygamber onu ramazanın son on gününde, özellikle tek gecelerde aramayı tavsiye etmiştir; itikafın son on güne yoğunlaşması da bununla ilgilidir. Türkiye'de ramazanın 27. gecesi Kadir gecesi olarak ihya edilir. Kur'an'ın bu ayda inmesi, ramazanda mukabele geleneğinin de kaynağıdır: Kur'an tarihi sayfasında gördüğümüz arza, Hz. Peygamber'in her ramazan Cebrail ile Kur'an'ı karşılıklı okumasıdır.

Akılda kalsın: İtikafın üç derecesi üç kelimeyle: adadın → vacip, son on gün → sünnet-i müekkede, başka zaman → müstehap. Mescitten çıkış izni de üç: tabii, şer'i, zaruri. Kadir: bin ay, son on günün tek geceleri.
Sayfa özeti: oruçta durum ve sonuç aileleri (Hanefi)
DurumSonuçAyıran ölçü
Unutarak yemek-içmekOruç bozulmazOruçlu olduğunu bilmiyor
Vakitte yanılmak, boğaza su kaçması, zorlama, gıda olmayanı yutmak, ramazan dışı orucu bozmakYalnız kazaKasıt, beslenme ya da ramazan edası eksik
Ramazan edasını kasten, özürsüz, gıda-keyif ya da ilişkiyle bozmakKaza + keffaret: 60 gün peş peşe oruç, olmazsa 60 fakirDört şart birlikte
Geçici özür (hasta, yolcu, hamile, emzikli, hayız)Tutmaz, sonra kazaÖzür geçecek
Kalıcı özür (pir-i fani, iyileşme ümidi olmayan hasta)FidyeGüç gelirse kaza eder
Niyet vaktiRamazan, belirli adak, nafile: dahve-i kübraya kadar; kaza ve keffaret: imsaktan önceBorç oruç geceden ve belirlenerek
Fıtır sadakasıVacip; bayram sabahı fecirde; kendisi ve ergen olmayan çocukları içinNema ve havl aranmaz
İtikafAdak vacip, son on gün sünnet-i müekkede, diğer zamanlar müstehapÇıkış yalnız tabii, şer'i, zaruri ihtiyaçla

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurİtikaftaki birinin günü anlatılır: abdest için çıkıyor, cuma için başka camiye gidiyor, bir hastayı ziyaret ediyor, alışverişe uğruyor.

Tuzak“Hanefilere göre hangisi vacip itikafını bozar?” Tuzak, cuma için çıkmayı bozucu saymaktır; o şer'i ihtiyaçtır. İtikaf çeşitlerinde ramazan son on gün itikafı sünnet-i müekkededir, “vacip” şıkkı ancak adak varsa doğrudur. Kadir gecesi sorularında “bin aydan hayırlı” vurgusu ve Kur'an'ın inişi beklenir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ Hanefi hükmü

?Soru çöz

Ramazanın son on gününde camide itikafa giren İbrahim, bir gün tuvalet ve abdest için mescidin dışına çıkmış, cuma günü itikafta bulunduğu mescitte cuma kılınmadığı için yakındaki camiye gitmiş, bir başka gün de arkadaşının düğününe katılmıştır.
Hanefi mezhebine göre İbrahim'in itikafıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Mescitten yalnız tabii, şer'i ve zaruri ihtiyaçlarla çıkılır; düğün bunların hiçbiri değildir. A tuvalet ve abdest tabii ihtiyaçtır, bozmaz; C cuma şer'i ihtiyaçtır, bozmaz; D son on gün itikafı sünnet-i müekkededir, bir sebep olmadan mescidi terk etmek onu da bozar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Cuma vaazına hazırlanan Hanefi mezhebine mensup Hasan Hoca, cuma namazının şartlarını kişide aranan (vücup) ve namazda aranan (sıhhat) şartlar diye ayırıp aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırŞartYazdığı tür
1Erkek olmakVücup
2Öğle vaktinde kılınmakSıhhat
3Mukim olmakVücup
4Cemaatle kılınmakVücup

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?

✓ D. Cemaat kişiye değil namaza ait bir şarttır; hutbe, vakit, şehir ve genel izin gibi cumanın sahih olma (sıhhat) şartlarındandır. A ve C kişinin cumayla yükümlü olup olmadığını belirleyen vücup şartlarıdır: kadına ve yolcuya cuma farz değildir, ama kılarlarsa sahihtir; B öğle vakti namazın geçerliliğini belirler, sıhhat şartıdır.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cuma namazı: vücup ve sıhhat şartları

?Soru 2

Akşam namazının farzını ve sünnetini kılan Fatma, ardından altı rekât daha nafile namaz kılar. Bu namazın adı, “günahından hemen tövbe edip Allah'a yönelenler” anlamına gelir.
Fatma'nın kıldığı namaz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Akşamdan sonra kılınan altı rekâtlık, adı tövbe edip Allah'a dönenleri anlatan namaz evvabindir. A teheccüd gece uyuduktan sonra kılınır; B kuşluk güneş yükseldikten sonra, sabah ile öğle arasındadır; C tahiyyetü'l-mescid zamana değil mescide girmeye bağlıdır ve iki rekâttır.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Diğer nafile namazlar

?Soru 3

Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisinde imama uyma geçerlidir?

✓ A. Teyemmüm tam bir temizlik sayıldığı için Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre abdestli, teyemmümlü imama uyabilir. B öğle ile ikindi farklı farzlardır, uyma olmaz; C rükû-secdeyle kılan ima edene uyamaz, imamın namazı daha zayıftır; D farz kılan nafile kılana uyamaz, bu Şafii görüşüyle karışır.Kaynak: Cemaat ve imamet · Cemaat ve imamet

?Soru 4

Bir cenaze namazında Hanefi mezhebine mensup dört kişi şunları yapar: Selim cenaze duasını bilmediği için üçüncü tekbirden sonra yalnız Rabbenâ dualarını okur. Yusuf ikinci tekbirden sonra salavatı okumayı unutur. Murat üçüncü tekbirden sonra acil bir telefon yüzünden dördüncü tekbiri beklemeden selam verip ayrılır. Kadir ise ilk tekbirden sonra Fatiha okumaz, yalnız Sübhaneke okur.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin kıldığı cenaze namazı geçerli olmamıştır?

✓ C. Hanefilere göre cenaze namazının rükünleri dört tekbir ve kıyamdır; dördüncü tekbiri almadan ayrılan Murat bir rüknü eksik bırakmıştır. A dua sünnettir, bilmeyenin Rabbenâ okuması yeter; B salavat da sünnettir, unutulması namazı geçersiz kılmaz; D Hanefilerde cenaze namazında Fatiha okunmaz, onu rükün sayan Şafiilerdir.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cenaze namazı

?Soru 5

Uzun bir otobüs yolculuğunda Hanefi mezhebine mensup dört arkadaş, mola verilen yerlerde farklı vakitlerde namaz kılar. Emre güneş doğarken önceki günün yatsısını kaza eder. Kerem sabah farzını kıldıktan sonra, güneş doğmadan iki rekât nafile kılar. Zeynep güneş batarken önceki günün ikindisini kaza eder. Ayşe ise o günün ikindisini geciktirmiştir ve güneş batarken kılar.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin kıldığı namaz, o vakitte kılınabilecek bir namazdır?

✓ D. Üç kerahat vaktinin tek istisnası, o günün ikindi farzının batış sırasında da kılınabilmesidir; geciktirmek mekruhtur ama namaz geçerlidir. A Hanefilere göre doğuş, istiva ve batışta kaza da kılınmaz (kazaya izin veren diğer mezheplerdir); B sabah farzından sonra güneş doğuncaya kadar yalnız nafile mekruhtur, Kerem'in kıldığı da nafiledir; C istisna önceki günün değil, o günün ikindisi içindir.Kaynak: Namaz · Vakitler, kerahat vakitleri, ezan ve kamet

?Soru 6

Hanefi mezhebine mensup Zeynep sabah namazına uyanamaz; daha önce kazaya kalmış namazı yoktur. Öğle vakti girdikten bir süre sonra bunu fark eder; öğle vaktinin çıkmasına daha üç saat vardır.
Zeynep için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kazası altı vakte ulaşmamış ve vakti geniş olan Zeynep sahib-i tertiptir; önce kazayı, sonra vakit namazını kılar. B tertibi gözetmeyen Şafii yaklaşımına yakındır, Hanefide vakit genişken öğle önce kılınmaz; C sabah sünneti yalnız öğle vakti girmeden kaza edilir, şimdi edilmez; D tertip kerahat vaktine değil kaza sayısına ve vakte bağlıdır.Kaynak: Cemaat ve imamet · Kaza namazı ve tertip

?Soru 7

Köy imamı Hanefi mezhebine mensup Ahmet Hoca, aynı hafta iki cenaze hizmeti yürütür: biri vefat eden Hatice Hanım'ın, diğeri sınır karakolunda çatışmada şehit düşen er Mustafa'nın cenazesidir. Bu sırada yakınlardan çeşitli istek ve düşünceler gelir.
Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Erkeğin üç parçalık kefenine (izar, kamis, lifafe) kadında hımar ve hırka eklenir, beş parça olur. B hüküm ters çevrilmiştir: Hanefilere göre kadın kocasını yıkar, koca karısını yıkayamaz; C şehit yıkanmaz, kendi elbisesiyle defnedilir; D cenaze sağ yanı üzerine, yüzü kıbleye konur.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cenaze işlemleri: ihtizardan taziyeye

?Soru 8

Hanefi mezhebine mensup Elif sabah namazının farzını şöyle kılmıştır: Niyet edip tekbir almış ama ellerini kaldırmamış; birinci rekâtta Sübhaneke'yi okumadan Fatiha ve bir sure okumuş, rükû ve secdeleri yapmış; ikinci rekâtta Fatiha'dan sonra sure okumayı unutmuş; son oturuşta Tahiyyat'ı okuyup salli-bârik okumadan selam vermiştir. Namazdan sonra hiçbir secde yapmamıştır.
Hanefi mezhebine göre Elif'in namazıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sabah farzının iki rekâtında da zamm-ı sure vaciptir; unutulan vacip için sehiv secdesi gerekir. Elleri kaldırmak, Sübhaneke ve salli-bârik ise sünnettir, terkleri namazı ne bozar ne secde gerektirir. B salli-bârik Hanefilere göre sünnettir, salavatı rükün sayan Şafii görüşü çeldiricidir; C hükümleri ters çevirir; D namaza başlatan farz, tekbirin kendisidir, elleri kaldırmak sünnettir.Kaynak: Namaz · Sünnetler, edepler ve namazın kılınışı

?Soru 9

Ankara'da yaşayan Mehmet, 580 km uzaktaki İzmir'e on gün kalmak üzere gider. İzmir'de bir camide öğle namazının farzını, şehirde oturan imamın arkasında cemaatle kılar.
Hanefi mezhebine göre Mehmet'in bu namazla ilgili durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Mehmet seferîdir, ama mukim imama uyan yolcu imama tabi olur ve dört rekâtı tam kılar. A imama uyan kişi imamdan önce selam veremez, iki rekâtta selam yalnız tek başına ya da yolcu imamla kılarken olur; C yolcu mukim imama uyabilir; D imamla kıldığı dört rekât farzı karşılar, ayrıca kaza gerekmez.Kaynak: Cemaat ve imamet · Yolculuk namazı ve cem

?Soru 10

Gece vakti ıssız bir yolda aracı bozulan Ömer, yatsı namazını kılmak ister. Soracak kimse bulamaz, telefonunun da şarjı bitmiştir. Yıldızlara ve yolun yönüne bakarak bir kanaate varır ve o yöne dönerek namazını kılar. Sabah, kıldığı yönün kıble olmadığını öğrenir.
Hanefi mezhebine göre Ömer'in durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kıbleyi bilmeyen ve soracak kimse bulamayan kişi araştırıp (taharri) kanaatine göre kılar; yön sonradan yanlış çıksa da namaz geçerlidir. B iade, hiç araştırmadan rastgele kılan için söz konusudur; C sehiv secdesi vacibin unutulması içindir, kıble şartıyla ilgisi yok; D yolculuk kıble şartını düşürmez, Ömer'in yaptığı araştırma tam da gereken şeydir.Kaynak: Namaz · Namazın şartları (dışındaki farzlar)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →