Orucun çeşitleri ve şartları: farzdan haram güne beş derece
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.
✎Konu anlatımı
Hanefi mezhebine göre oruç çeşitleri nelerdir, oruç kimlere farzdır ve orucun şartları nelerdir?
Kısa cevap: Oruç, imsaktan güneş batışına kadar ibadet niyetiyle yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır; hicretin ikinci yılında farz kılınmıştır. Hanefilere göre ramazan orucu farz, adak orucu ve bozulan nafilenin kazası vacip, diğerleri nafiledir. Ramazan Bayramı'nın ilk günü ile Kurban Bayramı'nın dört gününde oruç tahrimen mekruhtur.Aynı açlık, bir gün farz, ertesi gün sevap, bayram sabahı ise yasaktır; orucu belirleyen mideye değil takvime bakmaktır.
Kur'an'daki adı savm ya da sıyamdır; sözlükte “bir şeyden kendini tutmak” demektir. Terim olarak oruç, ikinci fecirden (imsak) güneşin batışına kadar ibadet niyetiyle yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Ramazan orucu hicretin ikinci yılında, Bedir'den önceki şaban ayında farz kılınmıştır. Kur'an, orucun önceki ümmetlere de yazıldığını hatırlatır:
“Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakınmanız için oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı.”
Bakara 2/183 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Hükmüne göre oruçlar
Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz farz-vacip ayrımı oruçta da sonuç doğurur. Hanefiler oruçları farz, vacip ve nafile diye üçe ayırır; tutulması yasak ya da hoş görülmeyen günler ayrı bir grup oluşturur. Diğer mezheplerde vacip derecesi olmadığından adak orucu “farz” sayılır.
| Hüküm | Oruçlar | Not |
|---|---|---|
| Farz | Ramazan orucu, kazası; keffaret orucu | İnkârı küfür, özürsüz terki büyük günah |
| Vacip | Adak (nezir) orucu; başlanıp bozulan nafile orucun kazası | Şafiilere göre bozulan nafilenin kazası gerekmez |
| Sünnet / mendup | Muharremin 9 ve 10. (aşure) günleri, arefe günü (hacı olmayana), şevvalde altı gün, pazartesi-perşembe, kamerî ayların 13-14-15. günleri (eyyam-ı bîd), gün aşırı oruç (savm-ı Davud) | Hz. Peygamber'in tuttuğu ya da tavsiye ettiği günler |
| Tenzihen mekruh | Yalnız aşure gününde tutmak; yalnız cuma ya da yalnız cumartesi gününü oruca ayırmak; iftar etmeden günleri birleştirmek (savm-ı visal) | Aşureye bir gün eklenir |
| Tahrimen mekruh | Ramazan Bayramı'nın 1. günü; Kurban Bayramı'nın 4 günü; şek gününde ramazan niyetiyle tutmak | Şafiilere göre bayram orucu haramdır ve geçersizdir |
Şartlar ve rükün
Ramazan orucunun sebebi ramazan ayına ulaşmaktır. Hanefi ilmihallerinde şartlar üç basamakta sayılır: oruç kime farzdır (vücup), farz olan orucu şimdi tutması gerekir mi (eda), tuttuğu oruç geçerli midir (sıhhat). Orucun tek rüknü ise imsaktır: vakit içinde orucu bozan şeylerden kendini tutmak.
| Basamak | Şartlar | Eksik olursa |
|---|---|---|
| Vücup (farz olma) | Müslüman olmak, akıllı olmak, ergenlik çağına girmek | Oruç hiç farz değildir; çocuğa alıştırma için tutturulur |
| Eda (vaktinde tutma) | Sağlıklı olmak, mukim olmak (yolcu olmamak) | Oruç farzdır ama ertelenebilir; sonra kaza edilir |
| Sıhhat (geçerlilik) | Niyet; hayız ve nifas hâlinde olmamak | Tutulan oruç geçersizdir |
Tablonun orta satırı sık karıştırılır: hasta ve yolcu oruçla yükümlüdür, yalnız edası ertelenebilir. Bu yüzden ikisi de sonradan kaza eder. Hayız ve nifas ise sıhhat engelidir; bu hâldeki kadının tuttuğu oruç geçersizdir ve tutmadığı günleri sonra kaza eder. Namaz sayfasında gördüğümüz gibi aynı kadın o günlerin namazını kaza etmez.
Lisans düzeyi için ek: diğer mezheplerde şartlar
Şafiiler orucun şartlarını vücup ve sıhhat diye ikiye ayırır, niyeti şart değil rükün sayar. Malikiler İslam'ı vücup şartı olarak değil sıhhat şartı olarak ele alır. Bayram günlerinde tutulan oruç Hanefilere göre tahrimen mekruh olmakla birlikte adak yerine sayılabilir; Şafiilere göre bu günlerde tutulan oruç hiç geçerli olmaz.
Nasıl sorulurBir oruç verilip Hanefilere göre hükmü sorulur ya da “hangisi eda şartıdır?” denir.
TuzakTuzak, sağlıklı olmakı vücup ya da sıhhat şartı sanmaktır; o eda şartıdır, hasta oruçla yükümlüdür ama erteler. Adak orucunda Hanefi cevabı vaciptir; Şafiilerin “farz” demesi çeldiricidir. Bayram günü tutulan orucun hükmünde de Hanefi cevabı tahrimen mekruh, “haram ve geçersiz” Şafii görüşüdür.
⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefi hükmü
?Soru çöz
Ramazan öncesi cemaate oruç ilmihali anlatan Hanefi mezhebine mensup Abdullah Hoca, ramazan orucunun bazı şartlarını üç basamağa (vücup, eda, sıhhat) yerleştirerek aşağıdaki çizelgeyi hazırlamıştır.
| Satır | Şart | Yazdığı basamak |
|---|---|---|
| 1 | Ergenlik çağına girmiş olmak | Vücup |
| 2 | Niyet etmek | Sıhhat |
| 3 | Sağlıklı olmak | Vücup |
| 4 | Hayız ve nifas hâlinde olmamak | Sıhhat |
Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?