İslam ahlakı: erdemler, yerilen davranışlar, kul hakkı ve adab

İslam ahlakının kaynağı nedir, hangi erdemler övülür, hangi davranışlar yerilir? Kul hakkı ve gündelik hayatın adabını ayet ve hadislerle öğren.

7 durakDHBT-1 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
AHLAK · KAYNAK

İslam ahlakı: huyun eğitimi, kaynağı Kur'an ve sünnet, örneği Hz. Peygamber

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPeygamberlerin beş sıfatı nedir; sıdk, emanet, tebliğ, fetanet ve ismet ne anlama gelir, zelle nedir?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Peygamberlerde bulunması gereken beş sıfat sıdk (doğruluk), emanet (güvenilirlik), tebliğ (vahyi eksiksiz bildirme), fetanet (üstün akıl ve kavrayış) ve ismettir (günahtan korunmuşluk). Ehlisünnete göre peygamberler büyük günahlardan korunmuştur; vahiy gelmeyen bir konuda tercihte yaptıkları küçük hatalara ise zelle denir; zelle günah sayılmaz ve vahiyle hemen düzeltilir.

Peygamberlerin sıfatları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam ahlakı nedir, kaynağı nedir ve Hz. Peygamber'in ahlakı neden örnek gösterilir?

Kısa cevap: Ahlak, “huy, karakter” anlamındaki hulk kelimesinin çoğuludur; insanın düşünmeden, kendiliğinden ortaya çıkan yerleşik davranış eğilimlerini ifade eder. İslam ahlakının kaynağı Kur'an ve onun ışığında oluşan sünnettir; amacı insanı Allah'ın rızasına uygun, olgun bir kişiliğe ulaştırmaktır. Hz. Peygamber Kur'an'da “üstün bir ahlak” sahibi ve “güzel bir örnek” (üsve-i hasene) diye anılır.

Bir imamın cemaate en uzun süre anlattığı şey belki bir ayet değil, kendi davranışıdır: ahlak, dinin dışarıdan görünen yüzüdür.

Huy, karakter, değişebilirlik

Ahlak, hulk kelimesinin çoğuludur. Aynı kökten gelen halk “yaratılış, dış görünüş” anlamına gelir; hulk ise insanın iç yüzü, huyudur. Ahlak ilmi, insanın iradeli davranışlarını iyi ya da kötü diye değerlendirir. İslam ahlakçılarının ortak kanaatine göre huy değişmez bir kader değildir: eğitim (terbiye), alışkanlık ve iradeyle güzelleştirilebilir. Zaten ahlakı değiştirmek mümkün olmasaydı öğüt, emir ve yasak anlamsız kalırdı.

İslam'ın düzenlediği alanlar genellikle dört başlıkta toplanır: inanç, ibadet, hukuk ve ahlak. Ahlak bunların sonuncusu değil, hepsinin meyvesidir. Namazın kötülükten alıkoyması, orucun takva kazandırması, zekâtın cimrilikten arındırması, ibadetin ahlaka dönüşmesi demektir. Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördüğümüz Maun suresi bunun ters yüzünü gösterir: ahlaka dönüşmeyen namaz kınanır.

Kaynak: Kur'an ve sünnet

Ahlakın kaynağı konusunda düşünce tarihinde haz, toplum, duygu, vicdan gibi farklı görüşler ileri sürülmüştür. İslam ahlakının temel kaynakları ise Kur'an ve sünnettir; toplumun dine uygun örfü de bu çerçevede değer taşır. Kur'an iyiyi “birr, hayr, ma'ruf, salih amel”, kötüyü “şer, münker, fahşa” gibi kavramlarla anlatır; nasıl yaşanacağını ise Hz. Peygamber göstermiştir.

“Sen elbette üstün bir ahlâka sahipsin.”

Kalem 68/4 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hz. Peygamber kendi görevini de ahlakla tanımlar: güzel ahlakı tamamlamak için gönderildiğini söylediği, İmam Malik'in Muvatta'ında (“Hüsnü'l-huluk”) rivayet edilir. Hz. Aişe'ye onun ahlakı sorulduğunda “Siz Kur'an okumuyor musunuz?” diye cevap verdiği nakledilir (Müslim, “Salâtü'l-müsâfirîn”): Kur'an'ın istediği ahlak onda yaşanmış hâliyle görünür. Kur'an bu yüzden onu müminlere örnek gösterir:

“İçinizden Allah'ın lutfuna ve âhiret gününe umut bağlayanlar, Allah'ı çokça ananlar için hiç şüphe yok ki, Resûlullah'ta güzel bir örneklik vardır.”

Ahzab 33/21 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Bu ayetteki üsve-i hasene (güzel örnek) kavramı sınavda sık geçer. Hz. Peygamber'in ahlakının ayırt edici yanı tutarlılığıdır: Müslümana da müşrike de aynı incelikle davranmış, kaba ve katı olmadığı için insanlar etrafında toplanmıştır (Al-i İmran 3/159).

İhsan, takva, amel

İslam ahlakının üç anahtar kavramı birbirini tamamlar. Takva, Allah'ın emir ve yasaklarına uyma bilinci ve kötülükten sakınmadır. İhsan, bir işi en güzel biçimde yapmak ve ibadeti Allah'ın gördüğü bilinciyle yerine getirmektir. Amel, karşılığı görülecek her türlü iş ve davranıştır. Üçünün buluştuğu yer, insanın Allah'la, kendisiyle ve diğer insanlarla ilişkisinin aynı ölçüye bağlanmasıdır.

Karıştırılanlar: ahlakın temel kavramları
KavramTanıyıcı tarifÖrnek
Hulk / ahlakYerleşik huy; kendiliğinden çıkan davranış eğilimiDüşünmeden doğruyu söyleyen kişi
TerbiyeHuyun eğitimle geliştirilmesi; “Rab” isminin yansımasıAilede değer kazandırma
Üsve-i haseneTaklit edilecek güzel örnek (Ahzab 33/21)Hz. Peygamber
TakvaEmir ve yasaklara uyma bilinci, sakınmaKimse görmezken haramdan kaçınmak
İhsanİşi en güzel yapmak; Allah'ın gördüğü bilinciİbadeti özenle, işi kusursuz yapmak
Akılda kalsın: Halk dış yaratılış, hulk iç yaratılış (huy); ahlak hulkun çoğuludur ve eğitimle değişir. Kaynak iki: Kur'an ve sünnet. Örnek bir: Hz. Peygamber, yani üsve-i hasene (Ahzab 33/21) ve “üstün ahlak” (Kalem 68/4).
Sınavda

Nasıl sorulurBir ayet ya da hadis verilir ve “vurgulanan kavram” sorulur: Ahzab 33/21 üsve-i haseneyi, Kalem 68/4 Peygamber ahlakının üstünlüğünü anlatır.

TuzakKavram ailesinden komşu bir terimi işaretlemektir: ihsan işi en güzel yapmayı, takva sakınmayı, üsve-i hasene örnek alınmayı anlatır. “Ahlak doğuştandır, değişmez” şıkkı akla yatkın ama yanlıştır; İslam ahlakçılarına göre huy eğitimle değişir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ tanım

?Soru çöz

“İçinizden Allah'ın lutfuna ve âhiret gününe umut bağlayanlar, Allah'ı çokça ananlar için hiç şüphe yok ki, Resûlullah'ta güzel bir örneklik vardır.” (Ahzab 33/21)
Bu ayette öncelikle aşağıdaki kavramlardan hangisi vurgulanmaktadır?

✓ B. Ayet Hz. Peygamber'i müminlerin örnek alacağı güzel model olarak tanıtır; bu üsve-i hasenedir. A takva sakınma bilincidir, ayette Allah'ı anma geçse de vurgu örnekliktedir; C ihsan işi en güzel yapmaktır; D tebliğ Peygamber'in vahyi duyurma görevidir, ayet onun davranışının örnekliğini anlatır.
AHLAK · ERDEM

Dört temel erdem: hikmet, iffet, şecaat ve hepsini dengeleyen adalet

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAshab-ı Kehf kıssası, Lokman'ın öğütleri ve Hz. İsa ile Hz. Meryem kıssası ne anlatır?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ashab-ı Kehf, putperest kavimlerinden imanları uğruna ayrılıp mağaraya sığınan ve uzun bir uykudan sonra uyandırılan gençlerdir. Lokman, oğluna şirkten sakınma, anne-babaya iyilik, namaz, iyiliği emretme, sabır ve tevazu öğütleyen hikmet sahibi bir kişidir. Meryem ve İsa kıssası babasız doğumu, mucizeleri ve İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu anlatır.

Ashab-ı Kehf, Lokman, Hz. İsa ve Meryem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam ahlakında dört temel erdem nedir, hikmet, iffet, şecaat ve adalet ne demektir?

Kısa cevap: İslam ahlak geleneğinde (İbn Miskeveyh, Kınalızade Ali Efendi) insan nefsinin üç gücü vardır: akıl, öfke ve arzu. Akıl gücünün erdemi hikmet, öfke gücünün erdemi şecaat (cesaret), arzu gücünün erdemi iffettir. Bu üç gücün dengesinden adalet doğar. Her erdem, aşırılık (ifrat) ile eksiklik (tefrit) arasındaki orta yoldur.

Cesaret ile pervasızlık arasındaki çizgi incedir; İslam ahlakçıları bu çizgiye “orta yol” adını verdi.

Üç güç, üç erdem, bir denge

İslam ahlak geleneği insanın iç dünyasını üç güç üzerinden açıklar. Akıl gücü doğruyu yanlıştan ayırır; erdemi hikmettir (bilgelik, doğruyu kavrayıp yerinde kullanmak). Öfke gücü insanı tehlikeye karşı korur; erdemi şecaattir (cesaret). Arzu gücü yeme, içme, sahip olma gibi isteklerin kaynağıdır; erdemi iffettir (arzularda ölçülü olmak, namusu korumak). Bu üç güç yerli yerinde çalıştığında dördüncü erdem ortaya çıkar: adalet, yani her şeyi yerli yerine koymak ve hakkı sahibine vermek.

Erdem, iki kusurun ortasındaki noktadır; adalet ise üç erdemin birlikte çalışmasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Orta yol ilkesi: ifrat ve tefrit

Her erdemin iki zıddı vardır. Ölçüyü aşmaya ifrat, gereken ölçüye ulaşmamaya tefrit denir; erdem ikisinin arasındaki dengedir (itidal). Cesaret bu ilkenin en kolay görülen örneğidir: tehlikeye hiç girmemek korkaklık (cübn), gereksiz yere atılmak saldırganlık ve öfke taşkınlığıdır (tehevvür); şecaat ikisinin ortasında, doğru yerde doğru ölçüde gösterilen yürekliliktir. Cömertlik de aynı mantıkla cimrilik ile israf arasında durur.

Bu sistemi İslam düşüncesinde en derli toplu biçimde İbn Miskeveyh kurmuş, Osmanlı'da Kınalızade Ali Efendi geliştirmiştir. İkisine göre de ahlak eğitimle kazanılan bir yetkinliktir ve adalet, yalnız bireyde değil ailede ve toplumda da bir denge ilkesidir. Kur'an'ın ahlak öğretisini özetleyen ayet de adaletle başlar:

“Muhakkak ki Allah adaleti, ihsanı, akrabaya karşı cömert olmayı emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve zorbalığı yasaklar.”

Nahl 16/90 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Lisans düzeyi için ek: erdemlerin klasik adları

Klasik ahlak kitaplarında uçların adları da verilir: hikmetin ifratı cerbeze (aklı kurnazlıkta kullanmak), tefriti belâhet (ahmaklık); şecaatin ifratı tehevvür, tefriti cübn; iffetin ifratı fücur (bazı kitaplarda şereh), tefriti humud (isteksizlik). Adaletin ifratı zulüm, tefriti zulme boyun eğmektir (inzılam). Bu adlar sınavda nadiren sorulur; asıl istenen “erdem = orta yol” ilkesidir.

Akılda kalsın: Güç → erdem eşlemesi: akıl → hikmet, öfke → şecaat, arzu → iffet; üçünün dengesi adalet. Erdem her zaman ortadadır: korkaklık ile saldırganlık arasında cesaret, cimrilik ile israf arasında cömertlik.
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış tarif edilir ve hangi erdemin ya da kusurun örneği olduğu sorulur: “haklı olduğu bir davada baskıya rağmen gerçeği söyleyen” şecaati, “helal kazancıyla yetinip harama göz dikmeyen” iffeti gösterir.

TuzakEşlemeleri karıştırmaktır: şecaat öfke gücünün, iffet arzu gücünün erdemidir; adalet ayrı bir gücün değil, üçünün dengesinin adıdır. Saldırganlığı “fazla cesaret” diye erdem saymak da çeldiricidir: ifrat kusurdur.

▭Boşluk doldurma

Öfke gücünün erdemi , arzu gücünün erdemi tir. Bu güçlerin akılla birlikte dengede olmasından doğar; dengeyi aşırılıkla bozmaya ise denir.

adalettefritiffethikmetifratşecaat

?Soru çöz

Kurumunda bir usulsüzlüğe tanık olan Murat, işini kaybetme ihtimaline rağmen durumu yetkililere bildirir; ama bunu yaparken kimseye hakaret etmez, öfkesine kapılıp ölçüsüz suçlamalarda da bulunmaz.
Murat'ın bu tutumu İslam ahlakındaki temel erdemlerden öncelikle hangisiyle ilgilidir?

✓ D. Murat tehlikeye rağmen doğruyu söylemiş (korkaklığa düşmemiş) ve öfkesine kapılmamıştır (saldırganlığa düşmemiş); bu, öfke gücünün dengesi olan şecaattir. A iffet arzu gücünün dengesidir, vakada arzu yok; B kanaat elindekiyle yetinmektir; C hikmet bilgelik ve doğru kavrayıştır, vakanın vurgusu ise korkuya rağmen ölçülü cesarettir.
AHLAK · ERDEM

Övülen davranışlar: doğruluktan şükre, her erdemin bir zıddı vardır

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Musa ve Hz. Yusuf kıssalarında hangi olaylar anlatılır, ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an'da en çok anlatılan kıssa Hz. Musa'nınkidir: Firavun'un zulmü, Tur'da Allah'la konuşma, mucizeler, denizin yarılması, buzağı olayı ve bilgi peşindeki yolculuk. Hz. Yusuf kıssası tek surede, kuyudan Mısır'da yönetime uzanan bir hayatı anlatır; sabır, iffet, kıskançlığın sonu ve affetme mesajlarını taşır.

Hz. Musa ve Hz. Yusuf kıssaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam ahlakında övülen davranışlar nelerdir; doğruluk, emanet, sabır, tevazu, cömertlik, haya ve şükür ne demektir?

Kısa cevap: İslam ahlakının övdüğü başlıca davranışlar doğruluk (sıdk), emanete riayet, sabır, tevazu, cömertlik, kanaat, merhamet, haya ve şükürdür. Her biri bir kusurun karşısında durur: doğruluk yalanın, emanet hıyanetin, tevazu kibrin, cömertlik cimriliğin, kanaat hırsın, şükür nankörlüğün zıddıdır. Hz. Peygamber'e peygamberlikten önce verilen “el-Emin” lakabı emanetin önemini gösterir.

Güzel ahlakı ezberlemenin en kısa yolu, her erdemin karşısına zıddını koymaktır: hangisinin ne olduğunu kusuru gösterir.

Doğruluk ve emanet: güvenin iki ayağı

Sıdk (doğruluk), sözün gerçeğe, davranışın söze uygun olmasıdır. Kur'an müminlere “Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin” der (Ahzab 33/70). Emanet, kendisine güvenilen şeyi korumak ve sahibine eksiksiz teslim etmektir; mal kadar söz, sır, görev ve makam da emanettir. Hz. Peygamber'in peygamberlikten önce “el-Emin” diye anılması ve münafığın üç alametinden birinin emanete hıyanet olması (diğerleri yalan söylemek ve sözünde durmamak; Buhari, “İman”) bu iki erdemin dinin merkezinde olduğunu gösterir.

Sabır, tevazu, kanaat: nefsin terbiyesi

Sabır, zorluk karşısında Allah'a güvenerek direnmek, öfke ve şikâyete yenilmemektir. Âlimler sabrı üç alanda anlatır: musibete karşı sabır, ibadete devam etmede sabır ve günaha karşı sabır (kendini tutmak). Tevazu, sahip olduğu imkânlardan dolayı kendini başkalarından üstün görmemek, alçak gönüllü olmaktır; zıddı kibirdir. Kanaat, elindekine razı olup haksız kazanca göz dikmemektir; çalışmayı bırakmak değil, hırsı bırakmaktır.

Cömertlik, merhamet, haya, şükür: başkasına açılan kapılar

Cömertlik (sehavet), malı ve imkânı başkalarıyla paylaşmaktır; cimrilik ile israf arasındaki orta yoldur. Başkasını kendine tercih edecek kadar ileri gidene îsar denir; Medineli Ensar'ın Mekkeli muhacirlere davranışı bunun örneğidir. Merhamet, bütün canlılara şefkat göstermektir. Haya, kötü ve çirkin olandan utanıp çekinme duygusudur; insanı günahtan alıkoyan bir iç frendir. Şükür, nimeti verenin Allah olduğunu bilip nimeti O'nun razı olacağı yolda kullanmaktır; dil ile, kalp ile ve davranışla yapılır.

Karıştırılanlar: erdem · zıddı · tanıyıcı davranış
ErdemZıddıTanıyıcı davranış
Sıdk (doğruluk)Kizb (yalan)Aleyhine olsa da gerçeği söylemek
EmanetHıyanetBırakılan malı, sırrı, görevi korumak
TevazuKibirBaşarısına rağmen kimseyi küçümsememek
Cömertlik / îsarCimrilik (buhl); öbür uçta israfPaylaşmak; îsarda başkasını kendine tercih etmek
KanaatHırs, açgözlülükHaksız kazanca göz dikmemek
SabırSızlanma, isyan, aceleyle öfkeMusibette, ibadette, günaha karşı direnmek
ŞükürKüfran-ı nimet (nankörlük)Nimeti Allah'ın rızasına uygun kullanmak

Kur'an'ın aynı anda birçok erdemi sayan ayetleri sınav için verimlidir. Lokman'ın oğluna öğütleri (namaz, iyiliği emretmek, sabır, kibirlenmemek, yürüyüşte ve seste ölçülü olmak) bunların başında gelir; bu öğütleri Kur'an'ın ana konuları sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Erdemleri güven (sıdk, emanet), nefis (sabır, tevazu, kanaat) ve paylaşım (cömertlik, îsar, merhamet, şükür) diye üç sepete koy. Cömertliğin zirvesi îsardır: ihtiyacın olsa da başkasını öne almak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış ya da hadis özeti verilir, erdemin adı sorulur.

TuzakKomşu erdemleri karıştırmaktır: kendi ihtiyacına rağmen vermek sıradan cömertlik değil îsardır; elindekiyle yetinmek tevazu değil kanaattir; kendini üstün görmemek kanaat değil tevazudur. Öncüllü sorularda bir erdem bir de zıddıyla birlikte verilebilir; zıddı olanı (ör. “israf”) erdem sanma.

⇄Bilgi eşleştirme erdem ↔ zıddı

?Soru çöz

Kendisi de aç olduğu hâlde elindeki son yiyeceği, evine gelen misafire ikram eden ve aileyle birlikte o gece aç yatan bir sahabinin davranışı, Kur'an'da övülen bir ahlak örneği olarak anılır.
Bu davranış aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

✓ A. Kendi ihtiyacına rağmen başkasını tercih etmek cömertliğin en yüksek derecesi olan îsardır. B kanaat elindekiyle yetinmektir, burada ise elindekini vermek var; C iffet arzularda ölçülü olmaktır; D tevazu kendini üstün görmemektir, paylaşmayı değil alçak gönüllülüğü anlatır.
AHLAK · DİL

Dilin afetleri: yalan, gıybet, iftira, koğuculuk ve alay

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMevzu (uydurma) hadis nedir, hadisler neden uyduruldu ve uydurma hadisler nasıl tespit edilir?Bağlantılı konudan (Hadis usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mevzu hadis, Hz. Peygamber'e ait olmadığı hâlde uydurulup ona nispet edilen sözdür; teknik anlamda hadis değildir. Uydurma, Hz. Osman'ın şehadetinden sonraki siyasi karışıklıkla yaygınlaştı. Sebepleri fırka, mezhep, dil veya bölge taraftarlığı, İslam düşmanlığı, dine faydalı olma isteği ve menfaattir. Muhaddisler isnad sistemi, ravi tenkidi ve uydurma hadis derlemeleriyle karşı koydu.

Mevzu hadis ve uydurmanın sebepleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gıybet, iftira, koğuculuk, yalan ve alay etmek nedir, gıybet ile iftira arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Yalan gerçeğe aykırı söz, gıybet bir kimseyi arkasından kendisinde bulunan ama hoşlanmayacağı bir şeyle anmak, iftira ise kendisinde bulunmayan bir kusuru ona yüklemektir. Koğuculuk (nemime) insanların arasını bozmak için söz taşımaktır. Hucurat suresi alay etmeyi, kötü lakap takmayı ve gıybeti yasaklar. Gıybet ve iftira kul hakkıdır.

Aynı cümle, kişinin kendisinde varsa gıybet, yoksa iftira olur: farkı söylenenin doğru olup olmaması belirler.

Yalan: güvenin çöküşü

Gerçeğe aykırı söz, haber ya da davranışa yalan (kizb) denir. Kur'an yalanı inkârla yan yana anar; Hz. Peygamber yalanı münafıklığın alameti saymış, şaka için bile yalan söylememiştir. Hadislerde yalnız üç durum istisna edilir: küs eşleri barıştırmak, savaşta düşmanı yanıltmak ve insanların arasını düzeltmek. Bunların dışında yalanın meşru bir alanı yoktur.

Gıybet ve iftira: aynı arka, iki farklı söz

Hz. Peygamber gıybeti ashabına bir soruyla tanımlamıştır. Hadisin özü şudur: gıybet, din kardeşini hoşlanmayacağı bir şeyle anmaktır; söylenen kusur onda gerçekten varsa gıybet, yoksa iftira (bühtan) olur (Müslim, “Birr”, 70). Yani gıybette söz doğrudur ama yeri yanlıştır; iftirada söz baştan yanlıştır. İkisi de kişinin onurunu zedelediği için kul hakkıdır ve âlimler gıybetin haram olduğunda birleşir. Gıybeti dinleyen de sessiz kalırsa günaha ortak olur; hadiste kardeşinin onurunu gıybete karşı savunan övülür.

“Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Gizlilikleri araştırmayın, birbirinizin gıybetini yapmayın; herhangi biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? Tabii ki bundan tiksinir!”

Hucurat 49/12 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayet üç yasağı art arda sıralar: suizan (kötü zan), tecessüs (gizlilikleri araştırmak) ve gıybet. Sıralama bir zincir gibidir: kötü zan araştırmaya, araştırma da konuşmaya götürür. Gıybet, kendini savunamayan birinin, yani ölmüş bir kardeşin etini yemeye benzetilir.

Koğuculuk, alay ve lakap

Koğuculuk (nemime), bozgunculuk amacıyla birinin sözünü ötekine taşımaktır; hadislerde büyük günahlardan sayılır. Gıybetten farkı amaçtadır: gıybetçi kusuru konuşur, koğucu iki kişinin arasını açmak için söz taşır. Söylenen söz doğru olsa bile niyet fitne olduğu için yasaktır. Hucurat suresinin bir önceki ayeti de toplulukların birbiriyle alay etmesini, birbirini aşağılamasını ve kötü lakap takmasını yasaklar; alay edilenin alay edenden daha iyi olabileceğini hatırlatır (Hucurat 49/11).

Karıştırılanlar: dille işlenen kötülükler
KavramTanıyıcı ölçütÖrnek vaka
YalanSöz gerçeğe aykırı; muhatap kandırılırSatıcının kusurlu malı “sağlam” diye satması
GıybetKusur gerçek, kişi yokken, hoşlanmayacağı biçimdeGerçekten unutkan bir arkadaşı arkasından alaya almak
İftira (bühtan)Kusur gerçek değil, kişiye yüklenirYapmadığı bir hırsızlığı birine yakıştırmak
Koğuculuk (nemime)Amaç ara bozmak; söz bir yerden ötekine taşınır“Senin için şöyle dedi” diye iki komşuyu küstürmek
Alay, lakapKişi yüzüne karşı aşağılanırBir kusurunu lakap yapıp çağırmak

Konuşma adabı ve güzel söz ilkelerini Dinî hitabet sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Üç soruyla ayır: Söylenen doğru mu? Doğruysa gıybet, değilse iftira. Amaç ne? Ara bozmaksa koğuculuk. Kişi orada mı? Yüzüne karşı aşağılamak alay ve lakap, arkasından konuşmak gıybet. Hucurat 49/12'nin zinciri: zan → araştırma → gıybet.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş kişilerle bir vaka anlatılır ve davranışın adı sorulur; ÖSYM gıybet, iftira, tecessüs ve suizanı aynı soruda öncüllere dağıtmıştı.

Tuzak“söylenen doğruysa sorun yok” sezgisidir: gerçek kusuru arkadan konuşmak tam da gıybettir. İkinci tuzak, söz taşımayı gıybet saymaktır; amaç ara bozmaksa doğru kavram koğuculuktur. Vakadaki “aslında öyle bir şey yapmamıştı” cümlesi iftirayı gösterir.

↕Sıralama Hucurat 49/12'deki sıra

  1. Gıybet yapmamak
  2. Zannın çoğundan sakınmak
  3. Ölü kardeşin eti benzetmesi
  4. Gizlilikleri araştırmamak

?Soru çöz

I. Ayşe, sınıf arkadaşı Zehra'nın gerçekten dağınık olan masasını, Zehra yokken diğerlerine alaylı biçimde anlatır.
II. Kerem, Ali'nin yapmadığı bir kopyayı onun yaptığını öğretmenlere söyler.
III. Selim, Burak'ın kendisi hakkında söylediklerini Emre'ye taşıyarak ikisinin arasını açmaya çalışır.
Bu davranışlar sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru adlandırılmıştır?

✓ C. I'de kusur gerçek ve kişi yokken anlatılıyor: gıybet. II'de kişide olmayan bir suç ona yükleniyor: iftira. III'te amaç ara bozmak için söz taşımak: koğuculuk. A ilk ikisini ters çevirir (gerçek kusur iftira olmaz); B ikinci ve üçüncüyü karıştırır; D'deki tecessüs gizli hâli araştırmaktır, Ayşe araştırmıyor, anlatıyor.
AHLAK · KALP

Kalbin hastalıkları: haset, suizan, tecessüs, kibir, riya, israf ve cimrilik

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelak ve Nas surelerinin anlamı nedir, hangi şerlerden Allah'a sığınılır, Muavvizeteyn ve İhlaseyn hangi surelerdir?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felak (5 ayet) ve Nas (6 ayet) birlikte inmiş, “De ki: sığınırım” diye başlayan iki suredir; ortak adları Muavvizeteyndir. Felak'ta sabahın Rabbine, yaratılanların, karanlığın, düğümlere üfürenlerin ve kıskancın şerrinden sığınılır. Nas'ta insanların Rabbine, Melikine ve İlahına, cinlerden ve insanlardan gelen sinsi vesvesecinin şerrinden sığınılır. İndikleri dönem tartışmalıdır.

Felak ve Nas sureleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haset ile gıpta arasındaki fark nedir, suizan, tecessüs, kibir ve riya ne demektir?

Kısa cevap: Haset, başkasındaki nimetin ondan gitmesini istemektir; gıpta ise o nimeti çekememeden aynısının kendinde de olmasını istemektir ve övülür. Suizan delilsiz kötü zan, tecessüs başkalarının gizli hâllerini araştırmaktır. Kibir kendini üstün görüp başkasını küçümsemek, riya Allah için yapılacak bir ameli gösteriş için yapmaktır. İsraf ve cimrilik harcamada ölçünün iki zıt ucudur.

Dilin kötülükleri duyulur; kalbinkiler ise önce görünmez, sonra davranışa dökülür.

Haset ve gıpta: aynı bakış, iki farklı dilek

Haset, bir kimseyi sahip olduğu imkândan dolayı çekememek, o nimetin ondan gitmesini istemektir. Kibirle birlikte ilk kez İblis'te görülür (Âdem'e secde etmeyi reddetmesi); Kâbil'e kardeşini öldürten ve Yusuf'un kardeşlerine onu kuyuya attıran duygu da hasettir. Hadiste hasedin, ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri yiyip bitirdiği bildirilir (İbn Mace, “Zühd”). Felak suresinde haset edenin şerrinden Allah'a sığınmayı Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördük.

Gıpta (imrenme) ise başkasının nimetinden rahatsız olmadan aynısının kendinde de olmasını istemektir; İslam ahlakı bunu olumlu sayar. Hz. Peygamber'in, imrenilmeye değer iki kişiyi saydığı rivayet edilir: bildiğiyle amel edip başkasına öğreten âlim ve malını hak yolunda harcayan zengin. Ölçüt basittir: haset nimetin gitmesini, gıpta gelmesini ister.

Suizan ve tecessüs: zihnin ve gözün sınırı

Suizan, kesin bilgiye dayanmadan başkası hakkında kötü düşünmektir; zıddı hüsnüzandır (iyi zan). Tecessüs ise başkalarının gizli kalmış hâllerini, ayıplarını araştırıp kurcalamaktır. Biri zihinde kalan bir yargı, öteki o yargıyı doğrulamak için girişilen bir eylemdir. İkisi de Hucurat 49/12'de, gıybetten hemen önce yasaklanır. Doğruluğu araştırılmadan yayılan haberler ve paylaşımlar, suizanın bugünkü en yaygın biçimidir.

Kibir, ucb ve riya: benliğin üç tuzağı

Kibir, kişinin acziyetini unutup kendini büyük, başkalarını küçük görmesidir; İblis'in ilk günahıdır ve Kur'an “Allah kibirlenip övünenleri sevmez” der. Hadiste kalbinde zerre kadar kibir olanın cennete giremeyeceği bildirilir (Ebu Davud, “Libas”). Kibrin içe dönük hâline ucb (kendini beğenme) denir: ucbda kişi başkasını küçümsemeden kendine hayrandır, kibirde ise üstünlük başkasına karşı kurulur. Riya, Allah için yapılması gereken ibadeti ve ameli insanlara gösteriş, övgü ya da çıkar için yapmaktır; Kur'an'da münafıkların “insanlara gösteriş yaparak” namaza kalktığı anlatılır (Nisa 4/142).

İsraf ve cimrilik: harcamanın iki ucu

İsraf, malı ve nimeti gereksiz yere, ölçüsüzce harcamaktır; cimrilik (buhl) ise harcanması gereken yerde bile vermemektir. İkisi de cömertlik erdeminin iki zıt kusurudur ve Kur'an hem eli boyna bağlamayı hem de büsbütün açmayı yasaklar.

Önce tutumun neye yöneldiğini, sonra ne istediğini sor: kavramın adı kendiliğinden çıkar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Haset gitmesini, gıpta gelmesini ister. Suizan düşünür, tecessüs araştırır, gıybet konuşur. Kibir başkasını küçültür, ucb kendini büyütür, riya ibadeti vitrine koyar. İsraf ile cimrilik aynı erdemin, cömertliğin iki zıt ucudur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hadis özeti ya da vaka verilir, kavram sorulur; ÖSYM riyayı hadis özetinden, haset-tecessüs-suizan-iftirayı aynı vakanın öncüllerinden sordu.

TuzakYakın kavramlar arasındaki tek ölçütü kaçırmaktır: komşusunun yeni arabasını görüp “keşke benim de olsa” diyen gıpta eder, haset etmez. Telefonunu karıştırıp sır arayan tecessüs eder; sadece kötü düşünen suizan eder. Gösteriş için kılınan namaz kibir değil riyadır.

▭Boşluk doldurma

Başkasındaki nimetin ondan gitmesini istemek , onu çekememeden aynısını kendisi için istemek dır. İbadeti insanlar görsün diye yapmaya , başkalarının gizli hâllerini araştırmaya denir.

tecessüsucbhasetsuizanriyagıpta

?Soru çöz

Bir hadiste, kıyamet günü önce hesaba çekilecekler arasında, ilmini “âlim desinler” diye öğrenen, malını “cömert desinler” diye harcayan ve “cesur desinler” diye savaşan kimselerin bulunduğu, bu amellerin karşılığını dünyada aldıkları için ahirette kendilerine bir şey kalmadığı anlatılır.
Bu hadiste aşağıdaki kavramlardan hangisinin kötülüğüne dikkat çekilmektedir?

✓ B. Amellerin “öyle desinler” diye, insanların övgüsü için yapılması riyadır (hadis: Müslim, “İmâre”, 152). A kibir başkasını küçük görmektir, hadiste kimse küçümsenmiyor; C haset başkasının nimetinin gitmesini istemektir; D suizan delilsiz kötü zandır, kişilerin niyetiyle ilgili bir yargı içermez, gösterişle ilgisi yoktur.
AHLAK · KUL HAKKI

Kul hakkı: helalleşmeden kapanmayan hesap ve “gerçek müflis”

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam'da alışverişin şartları nelerdir, borç faizi ile alışveriş faizi arasındaki fark nedir, katılım bankasının kâr payı caiz midir?Bağlantılı konudan (Aile hukuku ve muamelat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alışveriş (bey'), malın mal karşılığında karşılıklı rızayla el değiştirmesidir; satılan mal mevcut, teslim edilebilir, belirli ve dinen değerli olmalı, fiyat da belli olmalıdır. Faiz (riba), borçta ya da aynı cins malların değişiminde şart koşulan karşılıksız fazlalıktır; borç faizi ve alışveriş faizi olarak ikiye ayrılır ve haramdır.

Alışveriş, faiz ve ortaklık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kul hakkı nedir, kul hakkı neden affedilmez, gerçek müflis kimdir ve kul hakkından nasıl kurtulunur?

Kısa cevap: Kul hakkı, bir kimsenin başkasının malına, canına, onuruna ya da haklarına yönelik her türlü haksızlığıdır; gıybet, iftira, haksız kazanç ve kamu malına zarar da buna girer. Kul hakkı yalnız tövbeyle düşmez: hakkın sahibine ödenmesi ya da rızasının alınması (helalleşme) gerekir. Hz. Peygamber, ibadetleri olduğu hâlde kul hakkıyla gelen kimseyi “müflis” diye tanımlamıştır.

Bir borç defteri düşünün ki alacaklı kendisi kapatmadıkça kapanmıyor: kul hakkı böyle bir hesaptır.

Kapsamı: maldan onura

İslam, insanın insana karşı her haksızlığını kul hakkı kapsamında görür. Yalnız hırsızlık ya da gasp değil; haksız kazanç, borcunu ödememek, ölçüde ve tartıda hile, işçinin hakkını vermemek, emanete hıyanet; dedikodu, gıybet ve iftira gibi onura yönelik saldırılar; izinsiz eşya kullanmak ve kamu malına zarar vermek de kul hakkıdır. Kamu malında hak sahibi toplumun tamamıdır; helalleşilecek kişi bulunamayacağı için bu hak daha da ağırdır.

İslam âlimlerinin ayet ve hadislerden derlediği büyük günahların (kebair) çoğu da kul hakkıyla ilgilidir: haksız yere adam öldürmek, hırsızlık, anne babaya kötülük, akrabalık bağını koparmak, yalancı şahitlik, iftira, yetim malı yemek, insanlara eziyet bunlardandır.

Gerçek müflis

Hz. Peygamber ashabına “Müflis kimdir, bilir misiniz?” diye sormuş, onlar parası ve malı olmayan kişi deyince ümmetinin gerçek müflisini tarif etmiştir. Hadisin özü şudur: Kıyamet günü namaz, oruç ve zekâtla gelen ama birine sövmüş, birinin malını yemiş, birine iftira etmiş, birinin kanını dökmüş kimsenin sevapları hak sahiplerine dağıtılır; sevapları yetmezse onların günahları ona yüklenir (Müslim, “Birr”, 59). Böylece ibadetler kul hakkının yerini tutmaz; yalnızca onu ödemekte kullanılır.

Kurtuluş yolu: tövbe + hak sahibi

Allah'a karşı işlenen bir günah samimi tövbeyle bağışlanabilir. Kul hakkında ise tövbenin kabulü için üçüncü bir şart eklenir: hakkın sahibine ödenmesi ya da helalliğinin alınması. Hadiste, kul hakkı olan kimsenin, hiçbir maddi bedelin geçmeyeceği kıyamet gününden önce hak sahibiyle helalleşmesi istenir. İlmihal kitaplarına göre hak sahibi ölmüşse borç mirasçılarına ödenir; ulaşılamıyorsa onun adına sadaka verilip dua edilir.

Karıştırılanlar: Allah hakkı ve kul hakkı
Allah hakkıKul hakkı
ÖrnekNamazı terk, orucu bozmakGıybet, borcu ödememek, kamu malına zarar
KurtuluşPişmanlık, bırakma, tekrar etmeme kararı (ve kaza)Tövbe + hakkı ödemek ya da helallik almak
İbadet telafi eder mi?Tövbe ve iyiliklerle umulurHayır; sevaplar hak sahibine geçer
Hak sahibi yoksa—Mirasçılara ödenir; bulunamazsa onun adına sadaka
Akılda kalsın: Tövbe Allah'la kul arasındadır; kul hakkı ise üç taraflıdır: Allah, kul ve hak sahibi. Bu yüzden formül tövbe + iade (ya da helallik). Müflis, malı olmayan değil, sevabı başkasına geçen kişidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir vaka anlatılır: biri kul hakkı ihlal etmiş, pişman olmuş, çok ibadet ediyor; “bağışlanması için ne gerekir?” Tuzak, akla yatkın ama yetersiz şıklardır: “nafile namaz kılmak”, “hacca gitmek”, “sadaka vermek” tek başına kul hakkını düşürmez; hak sahibine ödemek ya da onun rızasını almak gerekir. Müflis hadisinde ölçüt mal yokluğu değil sevapların hak sahiplerine geçmesidir.

↕Sıralama müflis hadisindeki hesap sahnesi

  1. Sevaplarının hak sahiplerine dağıtılması
  2. Kişinin namaz, oruç ve zekâtla huzura gelmesi
  3. Sevapları yetmeyince hak sahiplerinin günahlarının ona yüklenmesi
  4. Birine sövdüğünün, birinin malını yediğinin ortaya çıkması

?Soru çöz

Yıllar önce ortağı Hasan'ın payına düşen kârın bir kısmını ondan habersiz kendine ayıran Yunus, bunun için çok pişman olmuştur. Artık düzenli olarak nafile namaz kılmakta ve oruç tutmaktadır.
İslam ahlakına göre Yunus'un bu günahtan kurtulması için öncelikle aşağıdakilerden hangisini yapması gerekir?

✓ D. Kul hakkında tövbenin kabulü için hak sahibine ödeme ya da onun rızası şarttır; Hasan hayatta ve ulaşılabilir durumdadır. A ibadetler kul hakkının yerini tutmaz, müflis hadisi bunu anlatır; B sadaka yalnız hak sahibine ulaşılamadığında onun adına verilir, burada Hasan bellidir; C hac Allah'a karşı günahlar için umut kapısıdır, kul hakkını düşürmez.
AHLAK · ADAB

Sosyal adab: selam, komşu, misafir, yaşlı ve yetim; edebin tasavvuftaki yeri

DHBT-1 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFil, Kureyş ve Maun surelerinin konusu ve ana mesajı nedir, Fil suresi hangi olayı anlatır?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üçü de Mekki'dir. Fil suresi (5 ayet), Kâbe'yi yıkmaya gelen Ebrehe ordusunun Allah'ın gönderdiği kuşlarla helak edilişini hatırlatır. Kureyş suresi (4 ayet), güvenli ticaret yolculuklarını nimet olarak sayıp Kâbe'nin Rabbine kulluğa çağırır. Maun suresi (7 ayet), ahireti yalanlamanın yetime kötü davranmak, yoksulu gözetmemek ve gösteriş için namaz kılmak olarak görünür hâle geldiğini anlatır.

Fil, Kureyş ve Maun sureleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'da selamlaşma, komşuluk, misafirlik ve büyüklere saygı adabı nedir, edep ve tasavvuf ilişkisi nasıldır?

Kısa cevap: Selam vermek sünnet, almak tek kişiye farz-ı ayn, topluluğa farz-ı kifayedir; küçük büyüğe, binitli yayaya, yürüyen oturana, az olan çok olana selam verir. Komşuya, misafire, yaşlıya ve yetime iyilik Kur'an'ın emridir (Nisa 4/36). Müslümanın Müslüman üzerindeki beş hakkı: selamını almak, aksırınca dua etmek, hastayı ziyaret, cenazeye katılmak, davete icabet. Tasavvufta edep, ahlakın davranışa dönüşmüş inceliğidir.

Ahlak büyük kararlarda olduğu kadar küçük alışkanlıklarda da görünür: bir selamda, bir kapı çalışında, bir sofrada.

Selamlaşma

Selam “barış, esenlik” demektir ve Allah'ın isimlerinden biridir (es-Selam). Selam veren kişi, karşısındakine kendisinden bir zarar gelmeyeceğini söylemiş olur. Hz. Peygamber birbirini sevmenin yolunu “aranızda selamı yayın” diye göstermiştir (Müslim, “İman”). Âlimler selam vermenin sünnet, almanın ise tek kişiye farz-ı ayn, topluluğa farz-ı kifaye olduğunda birleşir: topluluktan biri selamı alınca diğerlerinden düşer.

Selamın bir sırası vardır: küçük büyüğe, binitli yayaya, yürüyen oturana, sayıca az olan çok olana selam verir. Eve girerken, bir meclise girip çıkarken selam verilir. Tuvalet gibi uygun olmayan yerlerde, namaz kılan ya da Kur'an okuyan kişiye selam verilmez. Hz. Peygamber'in çocuklara da selam verdiği rivayet edilir.

Komşu, misafir, akraba

Kur'an iyilik edilecekleri sayarken anne babadan başlayıp komşuya kadar uzanan bir halka çizer:

“Allah'a kulluk edin ve ona hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anne babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya, ellerinizin altında bulunanlara iyi davranın.”

Nisa 4/36 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayette “yakın komşu” ve “uzak komşu” ayrı ayrı anılır; komşuluk yalnız kapı yakınlığıyla sınırlı değildir. Hadiste komşusu açken tok yatanın gerçek mümin olmadığı bildirilir. Misafire ikram Hz. İbrahim'den gelen bir gelenektir; misafir de ev sahibini sıkıntıya sokacak kadar uzun kalmamalıdır. Akrabalık bağını (sıla-i rahim) korumak emredilmiş, koparmak büyük günahlar arasında sayılmıştır.

Yaşlı ve yetim

Büyüğe saygı ve küçüğe şefkat, İslam toplum ahlakının iki kanadıdır; Hz. Peygamber küçüğüne merhamet etmeyen ve büyüğüne saygı göstermeyenin “bizden değil” olduğunu söylemiştir (Tirmizi, “Birr”, 15). Anne baba yaşlandığında onlara “öf” bile denmemesi Kur'an'ın açık emridir. Yetim, babası ölmüş ergenlik çağına girmemiş çocuktur; malını korumak ve onu itip kakmamak, Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördüğümüz Maun suresinin de ana mesajlarındandır.

Müslümanın Müslüman üzerindeki beş hakkı ve hükümleri
HakNe yapılır?Not
SelamVerilen selamı almakVermek sünnet, almak farz (topluluğa farz-ı kifaye)
TeşmitAksırıp “Elhamdülillah” diyene “Yerhamükellah” demekHayır dua
Hasta ziyaretiHastayı yoklamak, dua etmekKısa tutmak adaptandır
CenazeCenazeye katılıp namazını kılmakCenaze namazı farz-ı kifaye
DavetDavete icabet etmekMeşru bir davetse

Edep ve tasavvuf

Edep, iyi ahlakın davranışa yansımış inceliği, yerinde ve ölçülü davranma bilgisidir. Tasavvuf ahlakla iç içedir: amacını nefis terbiyesi (nefsi ıslah gayreti) ve tezkiye (kalbin şirk, riya, haset gibi kirlerden arınması) diye tanımlar. Sufilerin “tasavvufun tamamı edeptir” anlamındaki yaygın sözleri bu yüzdendir: tasavvuf, güzel ahlakı içselleştirip her an Allah'ın huzurundaymış gibi yaşama (ihsan) çabasıdır.

Akılda kalsın: Selamda yön: küçük → büyük, binitli → yaya, yürüyen → oturan, az → çok. Hüküm: vermek sünnet, almak farz (toplulukta kifaye). Nisa 4/36'nın halkası: anne baba → akraba → yetim → yoksul → yakın komşu → uzak komşu → yol arkadaşı → yolcu.
Sınavda

Nasıl sorulurHüküm ya da yön sorulur: “topluluğa verilen selamı içlerinden biri alırsa?” Cevap diğerlerinden düşer, çünkü farz-ı kifayedir.

TuzakHükümleri ters çevirmektir: selam vermek farz değil sünnettir, almak ise sünnet değil farzdır. Yön sorusunda “büyük küçüğe” ya da “yaya binitliye” şıkları çeldiricidir. Nisa 4/36 mealinden “değinilmeyen” sorulursa listede olmayan bir grubu (ör. öğretmen) ara.

⇄Bilgi eşleştirme selam veren ↔ selam verilen

?Soru çöz

Camiden çıkan beş kişilik bir gruba yoldan geçen Ahmet selam verir. Gruptan yalnız Mustafa selamı alır, diğerleri sessiz kalır.
Bu durumla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ A. Topluluğa verilen selamı almak farz-ı kifayedir; içlerinden birinin almasıyla diğerlerinden düşer. B farz-ı ayn hükmü tek kişiye verilen selam içindir; C selam vermek farz değil sünnettir; D sıra tersinedir: sayıca az olan (Ahmet) çok olana selam verir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hastalığı ağırlaşan halife, ashabın ileri gelenleriyle tek tek görüşür ve kendisinden sonra kimin devleti yönetmesi gerektiği konusundaki kanaatini onlara açar. Görüşmelerin ardından bu kişinin halife olmasını vasiyet eder; Müslümanlar da vefatın ardından ona biat eder.
Parçada anlatılan seçim yöntemi ve bu yöntemle göreve gelen halife aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ B. Önceki halifenin istişareden sonra tek bir adayı vasiyet etmesi istihlaftır; Hz. Ebu Bekir bu yolla Hz. Ömer'i gösterdi. A şurada tek aday değil altı kişilik heyet vardır; C veliahtlık babadan oğula geçiştir, Emevilerle başlar ve Hz. Ali'nin seçimiyle ilgisi yoktur; D Hz. Ebu Bekir'in seçiminde önceden gösterilmiş bir aday yoktu.Kaynak: Dört halife dönemi · Halifelik ve dört seçim yolu

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ömer döneminde ilk kez gerçekleştirilen uygulamalardan biri değildir?

✓ A. Cuma için dış ezan Hz. Osman döneminde, şehir büyüyüp iç ezan duyulmaz olunca başladı; listeye sızan sonraki halifenin yeniliğidir. B divan, C hicri takvim ve D kadılık teşkilatı Hz. Ömer'in genişleyen devlet için kurduğu kurumlardandır.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Ömer: fetihler ve kurumlar

?Soru 3

• Hz. Osman döneminde devlet işlerinde kâtiplik yapmıştır.
• II. Muaviye'nin ölümünden sonra Emevi ailesinin önde gelenleri ona biat etmiştir.
• Mekke'de halifeliğini ilan eden Abdullah b. Zübeyr'e karşı Suriye ve Mısır'ı denetimi altına almıştır.
Bu bilgiler aşağıdaki Emevi yöneticilerinden hangisine aittir?

✓ C. II. Muaviye'den sonra iktidarı Ümeyyeoğullarının ikinci koluna taşıyan, Hz. Osman'ın kâtibi Mervan b. Hakem'dir. A Yezid Süfyanidir, İbn Zübeyr isyanı onun döneminde başlar ama Mervani kolunu o kurmadı; B Mervan b. Muhammed aynı adı taşıyan son Emevi halifesidir (750); D Hişam Abdülmelik'in oğludur, İbn Zübeyr'den çok sonra yönetti.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Emevilerin kuruluşu: saltanat ve fetihler

?Soru 4

XIX. yüzyıldan itibaren bu makamın yetki alanı giderek daraltılmış; yargının büyük kısmı Adliye, eğitim Maarif, vakıflar Evkaf nezaretlerine devredilmiştir. Cumhuriyet'e gelindiğinde elinde başlıca fetva işleri, medreseler ve şer'iyye mahkemeleri kalmıştı.
Parçada yetkilerinin daraldığı anlatılan makam aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Fetva, medrese ve şer'iyye mahkemesi şeyhülislamın başında bulunduğu meşihatın elinde kalan son yetkilerdir. B kazaskerlik bir yargı ve atama makamıdır, fetva onun işi değildir; C sadrazamlık yürütmenin başıdır, ilmiye makamı değildir; D Şer'iye ve Evkaf Vekâleti 1920'de Ankara'da kurulan yeni kurumdur, yetkisi daralan değil.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Osmanlı'da din hizmetleri: ilmiye ve şeyhülislamlık

?Soru 5

Hz. Ömer, yaralandıktan sonra kendisinden sonraki halifeyi belirlemek üzere altı kişilik bir heyet oluşturmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu heyette yer alan sahabilerden biri değildir?

✓ C. Hz. Peygamber'in amcası Hz. Abbas şura heyetinde yoktu; listeye “Peygamber'in yakını” olduğu için sızar. A Abdurrahman b. Avf heyetin üyesi ve hakemidir; B Sa'd b. Ebi Vakkas Kadisiye komutanı, heyet üyesidir; D Zübeyr b. Avvam da altı kişiden biridir, sonra Cemel'de Hz. Ali'nin karşısında yer aldı.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Osman: şura, istinsah ve fitne

?Soru 6

Bir savaştan sonra alınan esirlerden malî gücü olanlar fidye ödeyerek, yoksulların bir kısmı karşılıksız, okuma yazma bilenler ise on Müslüman'a okuma yazma öğretmek şartıyla serbest bırakılmıştır. Bu savaşta müşrik ordusunun komutanı da öldürülmüştür.
Sözü edilen savaş ve öldürülen komutan aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Esirlerin okuma yazma öğretme şartıyla bırakılması Bedir'e aittir ve ordunun komutanı Ebu Cehil burada öldürüldü. A Uhud'da esir meselesi yoktur, Ebu Süfyan ölmedi; B Ebu Süfyan Bedir'de kervanın başındaydı, savaşa girmedi ve sonradan Müslüman oldu; C Ebu Cehil Hendek'ten önce, Bedir'de ölmüştü.Kaynak: Siyer 2 · Bedir Gazvesi ve Benî Kaynuka (624)

?Soru 7

633 sayılı Kanun'un 1. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş amaçları arasında yer almaz?

✓ B. Okulların ve eğitim programlarının yönetimi Millî Eğitim Bakanlığının görevidir; kanunun ilk maddesinde yer almaz. A, C ve D 633 sayılı Kanun'un 1. maddesinde sayılan üç amaçtır: işleri yürütmek, toplumu aydınlatmak, ibadet yerlerini yönetmek.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Diyanet İşleri Başkanlığı: 1924'ten bugüne

?Soru 8

Hz. Peygamber'in hicretten sonra hazırlattığı Medine Sözleşmesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Sığınanın iadesi Medine Sözleşmesi'nin değil, hicretin 6. yılındaki Hudeybiye Antlaşması'nın maddesidir; listeye başka bir antlaşmadan doğru bir madde sızdırılmıştır. Vesika Kureyş'i taraf yapmaz, Kureyş'e ve ona yardım edenlere himaye verilmesini yasaklar. A ortak savunma, B ihtilafta Hz. Peygamber'in hakemliği ve D din serbestliği sözleşmenin gerçek hükümleridir; bu üç şık “söylenebilir” olduğu için elenir.Kaynak: Siyer 2 · Medine'de toplumun kuruluşu

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Hudeybiye Antlaşması'nın maddelerinden biri değildir?

✓ C. Antlaşmaya göre Mekke'den Medine'ye sığınan iade edilecekti; şık maddeyi ters çevirmiştir, Ebu Cendel'in iadesi de bu yüzdendir. A on yıllık barış, B kabilelere ittifak serbestliği (fethin sebebi bu maddeden doğdu) ve D gelecek yıl üç günlük umre antlaşmanın gerçek maddeleridir.Kaynak: Siyer 2 · Hudeybiye, mektuplar, Hayber ve Mute (628–629)

?Soru 10

Aşağıdaki devlet-bilgi eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Tolunoğulları Mısır'da Abbasilere bağlı yarı bağımsız bir Türk valiliğidir; Orta Asya'daki ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır. A Karahanlılar Satuk Buğra Han'la İslam'ı kabul etti; B Gazneli Mahmud'un Hindistan seferleri bilinir; C Nizamiye medreseleri Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün eseridir.Kaynak: Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi · Türklerin Müslümanlaşması ve Türk-İslam devletleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →