Türklerin Müslüman oluşu: Talas'tan Malazgirt'e, ribattan ahiliğe
MEB 12. sınıf · Anadolu'da İslam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİslam medeniyetinin ilim ve kültür havzaları nelerdir, gönül coğrafyamız neresidir?Bağlantılı konudan (İslam medeniyeti ve bilim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İslam medeniyeti sekiz büyük ilim ve kültür havzasında gelişti: Hicaz; Kudüs ve çevresi; Şam ve Bağdat; İran, Horasan, Türkistan ve Maveraünnehir; Hint alt kıtası; Anadolu ve Balkanlar; Mısır ve Mağrip; Endülüs. İslam'ı bu bölgelere âlimler, komutanlar ve tüccarlar taşıdı; Arapça, Farsça ve Türkçe medeniyetin ana dilleri oldu. Tarihî ve kültürel bağ hissettiğimiz bu bölgelere gönül coğrafyamız denir.
Gönül coğrafyamız: ilim ve kültür havzaları
✎Konu anlatımı
Türkler nasıl Müslüman oldu, ribat, fütüvvet ve ahilik İslam'ın yayılmasında nasıl rol oynadı?
Kısa cevap: Türkler İslam'la VIII. yüzyılda Maveraünnehir'de tanıştı; 751 Talas Savaşı'ndan sonra Abbasilerle yakınlaştı, X. yüzyılda İdil Bulgarları ve Karahanlılarla toplu olarak Müslüman oldu. Selçuklularla Anadolu'ya, Osmanlılarla Balkanlara taşıdı. Bu süreçte ticaret, derviş ve erenlerin sade tebliği ile ribatlar, fütüvvet ve ahilik teşkilatları etkili oldu; ahilik Anadolu'da meslek ve ahlakı birlikte öğretti.Bir milletin dinini değiştirmesi bir günde olmaz; Türklerin İslam'ı benimsemesi üç asırdan uzun süren bir yolculuktur.
Göçebe hayat süren Türkler, karşılaştıkları toplumların inançlarından zaman zaman etkilendi ama İslam'dan önce aralarında tam bir din birliği oluşmadı. İslam bu birliği sağladı; Türkler de kurdukları devletlerle İslam dünyasının koruyucusu oldu. İslam medeniyeti ve bilim sayfasında Türklerin İslam'la tanıştığı bölgenin Maveraünnehir olduğunu gördük; şimdi yolculuğun adımlarına bakalım.
Neden İslam?
En önemli etken, İslam'ın Türklerin karakter ve idealleriyle uyumlu olmasıdır. Türklerin ahiret inancı vardı; İslam'daki cihat ve onun ahiretteki mükâfatı, Türklerin cesareti ve fethi yücelten alplık ülküsüyle örtüşüyordu. Müslüman tüccarların dürüstlüğü ve güzel ahlakı da güven kazandı. Okuma yazma bilmeyen göçebe obalara ise Horasan'dan gelen derviş ve erenler ilahiler ve şiirlerle, alışık oldukları sözlü kültürün diliyle seslendi.
Adım adım
Emeviler 706'da Maveraünnehir'i fethetti; ancak Arap olmayan Müslümanları ikinci planda gören tutumları Türklerin İslam'a girişini yavaşlattı. Dönüm noktası 751 Talas Savaşı'dır: Türkler Çinlilere karşı Abbasilerin yanında yer aldı, Abbasiler de Türkleri ordu ve yönetimde görevlendirmeye başladı. X. yüzyılda büyük gruplar hâlinde Müslümanlık başladı. İdil (Volga) Bulgarları İslam'ı Harizmli tüccarlar aracılığıyla tanıyıp devlet dini yaptı. Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'ın Müslüman olmasıyla ilk Müslüman Türk devletlerinden biri doğdu; Oğuzlar da bu dönemde İslam'ı kabul etti. 1071 Malazgirt'ten sonra Anadolu'ya akan Türkmenler Anadolu'yu yurt edindi. Osmanlılarla İslam Balkanlara yayıldı.
Ribat, fütüvvet ve ahilik
| Yapı | Ne idi? | Zamanla neye dönüştü? |
|---|---|---|
| Ribat | sınır boylarında ve stratejik yerlerde askerî amaçlı yapı | tekke ve zaviyeye, ticaret yollarında kervansaraya; tebliğ ve hizmet merkezi |
| Fütüvvet | Abbasi döneminde doğan; gençlik, yiğitlik, cömertlik ahlakını esas alan, tasavvufi yönü olan birlik | mesleki teşkilatlara ve Anadolu'daki ahiliğe temel oldu |
| Ahilik | Anadolu'da fütüvvet ahlakı üzerine kurulan esnaf ve sanatkâr teşkilatı; piri Ahi Evran | usta-kalfa-çırak düzeni, meslek ve ahlak eğitimi; Osmanlı lonca sistemine uzandı |
Ahi kelimesi Arapçada “kardeş”, Türkçede (akı) “cömert” anlamına gelir. Ahiler Anadolu'ya göç eden Türkleri zaviyelerinde misafir etti, mesleği olanlara iş yeri açtı, olmayanlara meslek öğretti. Gençlere alçak gönüllülük, dayanışma, helal kazanç ve ustaya saygı aşıladı. Ahilik göçebelerin yerleşik hayata uyumunu, Türk esnafın yerli tüccarla rekabet edebilmesini ve Anadolu'nun Türkleşip İslamlaşmasını kolaylaştırdı.
Ek bilgi: Bacıyan-ı Rum ve ahilerden tanıklıklar
1334'te Anadolu'yu gezen İbni Battuta, ahilerin yolcuları ağırlamadaki cömertliğine neredeyse her şehirde hayran kaldığını yazar. Osman Gazi'nin kayınpederi Şeyh Edebali'nin de ahi şeyhlerinden olduğu kabul edilir. Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı'nın, Anadolu'daki kadınları bir araya getiren Bacıyan-ı Rum teşkilatını kurduğu kabul edilir. Teşkilat kadınlar arasında el sanatları, dayanışma ve misafirperverliği örgütledi.
Nasıl sorulurBir parçada Türklerin İslam'ı kabul sebepleri ya da ahiliğin toplumsal katkıları anlatılır, “hangisi değinilmemiştir / hangisi etkenlerden biri değildir” diye sorulur.
TuzakKulağa hoş gelen ama süreçte yeri olmayan ifadedir: ahilik yerli halkı göç ettirmek için değil, göçmen Türkleri yerleşik hayata ve ticarete uyumlu hâle getirmek için çalıştı. Fütüvvet ile ahiliği karıştırma: fütüvvet Abbasi döneminde doğan ahlak anlayışıdır, ahilik onun Anadolu'daki teşkilatıdır.
↕Sıralama Müslümanlaşma yolculuğu
- Malazgirt'ten sonra Türkmenlerin Anadolu'ya yerleşmesi
- Talas Savaşı'nda Türklerin Abbasilerin yanında yer alması
- İslam'ın Osmanlılarla Balkanlara yayılması
- Emevilerin Maveraünnehir'i fethetmesi
- Satuk Buğra Han ile Karahanlıların Müslüman olması
?Soru çöz
Anadolu'da kurulan bu teşkilat; göç eden Türkleri zaviyelerinde ağırlamış, mesleği olmayanlara meslek öğretmiş, usta-kalfa-çırak ilişkilerini düzenlemiş ve esnafa dürüstlük ile dayanışmayı aşılamıştır.
Bu teşkilat aşağıdakilerden hangisidir?