Cuma namazının şartları: kime farzdır, ne zaman sahih olur?
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSeferîlik için mesafe ve süre nedir, yolcu namazı nasıl kısaltılır, yolcu mukim imama uyarsa ne olur, namazlar birleştirilebilir mi?Bağlantılı konudan (Cemaat ve imamet). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Diyanet İşleri Başkanlığı'nın esas aldığı ölçüye göre yaklaşık 90 km uzaktaki bir yere on beş günden az kalmak niyetiyle giden kişi seferîdir. Hanefilere göre seferî dört rekâtlı farzları iki rekât kılar ve bu kısaltma (kasr) vaciptir; sabah, akşam ve vitir değişmez. Mukim imama uyan yolcu dört kılar. Namazları birleştirmek (cem) Hanefilere göre yalnız hacda Arafat ve Müzdelife'de caizdir.
✎Konu anlatımı
Cuma namazı kimlere farzdır, cuma namazının farz olma (vücup) şartları ile sahih olma (sıhhat) şartları nelerdir?
Kısa cevap: Cuma namazı, şartları taşıyan herkese farz-ı ayndır ve iki rekâttır. Hanefilere göre farz olma (vücup) şartları, Müslüman, akıllı ve ergen olmanın yanında erkek, mukim, sağlıklı ve mazeretsiz olmaktır. Sahih olma (sıhhat) şartları ise şehir, devlet başkanı ya da izni, öğle vakti, namazdan önce hutbe, cemaat ve genel izindir. Vücup şartı eksik olan kılarsa namazı geçerlidir, öğle düşer.Cuma namazında iki ayrı soru vardır: “Bana farz mı?” ve “Kıldığım namaz cuma sayılır mı?” Fıkıh bunlara iki ayrı şart listesiyle cevap verir.
Namaz sayfasında gördüğümüz gibi cuma, beş vakit namazla birlikte farz-ı ayn olan namazlardandır; cuma günü öğlenin yerine kılınır, kılınınca ayrıca öğle kılınmaz. Farziyeti Kitap, sünnet ve icma ile sabittir:
“Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın.”
Cuma 62/9 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Hz. Peygamber ilk cuma namazını hicret yolculuğunda, Medine'ye girmeden önce Salim b. Avf oğullarının yurdunda, Ranuna vadisinde kıldırmış ve ilk cuma hutbesini orada okumuştur.
Vücup şartları: cuma kime farzdır?
Her ibadetin genel şartı olan Müslüman, akıllı ve ergen olmanın yanında Hanefilere göre şu şartlar aranır: erkek olmak (kadına farz değildir), mukim olmak (Cemaat ve imamet sayfasında gördüğümüz seferîye farz değildir), sağlıklı olmak (camiye giderse hastalığı artacak olana, yürüyemeyen yaşlıya ve hastasını bırakamayan bakıcıya farz değildir) ve mazeretsiz olmak (hapis, düşman korkusu, can ya da mal güvenliği için nöbet, şiddetli yağmur, soğuk ve çamur birer mazerettir). Klasik ilmihaller hür olmayı da sayar. Bu şartlardan biri eksik olan kişi cuma namazını kılarsa namazı sahihtir ve o günün öğlesi ondan düşer; kadın ve yolcu bu yüzden cumaya katılabilir.
Sıhhat şartları: namaz ne zaman cuma sayılır?
Kılınan namazın cuma olarak geçerli olması ve öğlenin yerini tutması için Hanefilere göre şu şartlar gerekir: şehir ya da şehrin yakın çevresi (Şafiilere göre halkın sürekli oturduğu köy de olur); devlet başkanı ya da görevlendirdiği kişinin kıldırması; öğle vakti; namazdan önce hutbe; cemaat; halka açık bir yerde genel izin (izn-i âm). Cemaatin en az sayısı mezheplere göre değişir: imam hariç Ebu Hanife'ye göre üç, Ebu Yusuf'a göre iki kişi; Şafiilere göre kırk kişi.
| Vücup (farz olma) şartları | Sıhhat (eda) şartları | |
|---|---|---|
| Sorduğu soru | Bu kişi cumayla yükümlü mü? | Kılınan namaz cuma sayılır mı? |
| Kimde aranır? | Kişide | Namazda: yer, vakit, imam, cemaat |
| Liste | Erkek, mukim, sağlıklı, mazeretsiz (+ Müslüman, akıllı, ergen) | Şehir, devlet başkanı ya da izni, öğle vakti, hutbe, cemaat, genel izin |
| Eksikse | Farz değil; ama kılarsa geçerli, öğle düşer | Cuma olmaz; öğle kılınır |
Nasıl sorulur“Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi cuma namazının vücup şartlarından biri değildir?” Şıklarda erkek, mukim, sağlıklı olmanın arasına bir sıhhat şartı (hutbe, cemaat, öğle vakti) konur.
Tuzakİki listeyi karıştırmaktır: hutbe kişiye değil namaza ait bir şarttır. İkinci tuzak, yolcunun kıldığı cumanın geçersiz olduğunu sanmaktır; farz olmaması geçersiz olması demek değildir. Cemaat sayısında Hanefi cevabı imam hariç üçtür; kırk Şafii görüşü olarak şıkta çeldiricidir.
▭Boşluk doldurma
Cuma namazı için imam dışında Ebu Hanife'ye göre en az , Şafiilere göre kişilik cemaat gerekir. Namazdan önce okunması gereken hutbe, cumanın şartlarındandır.
?Soru çöz
Cuma vaazına hazırlanan Hanefi mezhebine mensup Hasan Hoca, cuma namazının şartlarını kişide aranan (vücup) ve namazda aranan (sıhhat) şartlar diye ayırıp aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.
| Satır | Şart | Yazdığı tür |
|---|---|---|
| 1 | Erkek olmak | Vücup |
| 2 | Öğle vaktinde kılınmak | Sıhhat |
| 3 | Mukim olmak | Vücup |
| 4 | Cemaatle kılınmak | Vücup |
Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?