Cuma, bayram ve cenaze namazı: şartlar, kılınış, nafile namazlar

Cuma kimlere farzdır, bayram namazı nasıl kılınır, cenaze namazının farzları nelerdir? Vitir, teravih ve diğer nafile namazları hükümleriyle öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · CUMA

Cuma namazının şartları: kime farzdır, ne zaman sahih olur?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSeferîlik için mesafe ve süre nedir, yolcu namazı nasıl kısaltılır, yolcu mukim imama uyarsa ne olur, namazlar birleştirilebilir mi?Bağlantılı konudan (Cemaat ve imamet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Diyanet İşleri Başkanlığı'nın esas aldığı ölçüye göre yaklaşık 90 km uzaktaki bir yere on beş günden az kalmak niyetiyle giden kişi seferîdir. Hanefilere göre seferî dört rekâtlı farzları iki rekât kılar ve bu kısaltma (kasr) vaciptir; sabah, akşam ve vitir değişmez. Mukim imama uyan yolcu dört kılar. Namazları birleştirmek (cem) Hanefilere göre yalnız hacda Arafat ve Müzdelife'de caizdir.

Yolculuk namazı ve cem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cuma namazı kimlere farzdır, cuma namazının farz olma (vücup) şartları ile sahih olma (sıhhat) şartları nelerdir?

Kısa cevap: Cuma namazı, şartları taşıyan herkese farz-ı ayndır ve iki rekâttır. Hanefilere göre farz olma (vücup) şartları, Müslüman, akıllı ve ergen olmanın yanında erkek, mukim, sağlıklı ve mazeretsiz olmaktır. Sahih olma (sıhhat) şartları ise şehir, devlet başkanı ya da izni, öğle vakti, namazdan önce hutbe, cemaat ve genel izindir. Vücup şartı eksik olan kılarsa namazı geçerlidir, öğle düşer.

Cuma namazında iki ayrı soru vardır: “Bana farz mı?” ve “Kıldığım namaz cuma sayılır mı?” Fıkıh bunlara iki ayrı şart listesiyle cevap verir.

Namaz sayfasında gördüğümüz gibi cuma, beş vakit namazla birlikte farz-ı ayn olan namazlardandır; cuma günü öğlenin yerine kılınır, kılınınca ayrıca öğle kılınmaz. Farziyeti Kitap, sünnet ve icma ile sabittir:

“Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın.”

Cuma 62/9 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hz. Peygamber ilk cuma namazını hicret yolculuğunda, Medine'ye girmeden önce Salim b. Avf oğullarının yurdunda, Ranuna vadisinde kıldırmış ve ilk cuma hutbesini orada okumuştur.

Vücup şartları: cuma kime farzdır?

Her ibadetin genel şartı olan Müslüman, akıllı ve ergen olmanın yanında Hanefilere göre şu şartlar aranır: erkek olmak (kadına farz değildir), mukim olmak (Cemaat ve imamet sayfasında gördüğümüz seferîye farz değildir), sağlıklı olmak (camiye giderse hastalığı artacak olana, yürüyemeyen yaşlıya ve hastasını bırakamayan bakıcıya farz değildir) ve mazeretsiz olmak (hapis, düşman korkusu, can ya da mal güvenliği için nöbet, şiddetli yağmur, soğuk ve çamur birer mazerettir). Klasik ilmihaller hür olmayı da sayar. Bu şartlardan biri eksik olan kişi cuma namazını kılarsa namazı sahihtir ve o günün öğlesi ondan düşer; kadın ve yolcu bu yüzden cumaya katılabilir.

Sıhhat şartları: namaz ne zaman cuma sayılır?

Kılınan namazın cuma olarak geçerli olması ve öğlenin yerini tutması için Hanefilere göre şu şartlar gerekir: şehir ya da şehrin yakın çevresi (Şafiilere göre halkın sürekli oturduğu köy de olur); devlet başkanı ya da görevlendirdiği kişinin kıldırması; öğle vakti; namazdan önce hutbe; cemaat; halka açık bir yerde genel izin (izn-i âm). Cemaatin en az sayısı mezheplere göre değişir: imam hariç Ebu Hanife'ye göre üç, Ebu Yusuf'a göre iki kişi; Şafiilere göre kırk kişi.

Karıştırılanlar: vücup şartları ve sıhhat şartları (Hanefi)
Vücup (farz olma) şartlarıSıhhat (eda) şartları
Sorduğu soruBu kişi cumayla yükümlü mü?Kılınan namaz cuma sayılır mı?
Kimde aranır?KişideNamazda: yer, vakit, imam, cemaat
ListeErkek, mukim, sağlıklı, mazeretsiz (+ Müslüman, akıllı, ergen)Şehir, devlet başkanı ya da izni, öğle vakti, hutbe, cemaat, genel izin
EksikseFarz değil; ama kılarsa geçerli, öğle düşerCuma olmaz; öğle kılınır
Akılda kalsın: Vücup şartları kişiye bakar, sıhhat şartları namaza. Kişi listesi “erkek, mukim, sağlıklı, mazeretsiz”; namaz listesi “şehir, sultan, vakit, hutbe, cemaat, izin”. Kadın, yolcu ve hasta cumayla yükümlü değildir ama kılarlarsa cumaları sahihtir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi cuma namazının vücup şartlarından biri değildir?” Şıklarda erkek, mukim, sağlıklı olmanın arasına bir sıhhat şartı (hutbe, cemaat, öğle vakti) konur.

Tuzakİki listeyi karıştırmaktır: hutbe kişiye değil namaza ait bir şarttır. İkinci tuzak, yolcunun kıldığı cumanın geçersiz olduğunu sanmaktır; farz olmaması geçersiz olması demek değildir. Cemaat sayısında Hanefi cevabı imam hariç üçtür; kırk Şafii görüşü olarak şıkta çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

Cuma namazı için imam dışında Ebu Hanife'ye göre en az , Şafiilere göre kişilik cemaat gerekir. Namazdan önce okunması gereken hutbe, cumanın şartlarındandır.

vücupkırkon ikiüçsıhhatiki

?Soru çöz

Cuma vaazına hazırlanan Hanefi mezhebine mensup Hasan Hoca, cuma namazının şartlarını kişide aranan (vücup) ve namazda aranan (sıhhat) şartlar diye ayırıp aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırŞartYazdığı tür
1Erkek olmakVücup
2Öğle vaktinde kılınmakSıhhat
3Mukim olmakVücup
4Cemaatle kılınmakVücup

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?

✓ D. Cemaat kişiye değil namaza ait bir şarttır; hutbe, vakit, şehir ve genel izin gibi cumanın sahih olma (sıhhat) şartlarındandır. A ve C kişinin cumayla yükümlü olup olmadığını belirleyen vücup şartlarıdır: kadına ve yolcuya cuma farz değildir, ama kılarlarsa sahihtir; B öğle vakti namazın geçerliliğini belirler, sıhhat şartıdır.
FIKIH · CUMA

Cumanın kılınışı ve hutbe: iki ezan, iki hutbe, iki rekât

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCemaatle namazın hükmü nedir, imam olmanın ve imama uymanın şartları nelerdir, imamete en layık kimdir?Bağlantılı konudan (Cemaat ve imamet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefi mezhebine göre beş vakit farzı cemaatle kılmak sünnet-i müekkededir; cuma ve bayram namazında ise cemaat şarttır. İmam olacak kişi Müslüman, akıllı, ergen ve namazı sahih kılacak kadar Kur'an okuyabilen biri olmalı, erkeklere imamlık için erkek olmalıdır. İmama uyan kişi uyduğuna niyet eder; imamın namazı onunkinden aşağı derecede olamaz.

Cemaat ve imamet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cuma namazı nasıl kılınır, hutbenin farzı ve sünnetleri nelerdir, cuma namazına geç kalan ne yapar, zuhr-i ahir nedir?

Kısa cevap: Cuma namazında dış ezandan sonra dört rekât ilk sünnet kılınır, hatip minbere çıkınca iç ezan okunur, hutbe dinlenir, kametle iki rekât farz cemaatle ve açıktan kılınır, ardından dört rekât son sünnet kılınır. Hanefilere göre imam selam vermeden ona yetişen cumaya yetişmiş olur. Zuhr-i ahir, cumanın sıhhatinden şüphe edenlerin ihtiyaten kıldığı dört rekâttır.

Cuma, haftanın namazı olduğu kadar haftanın sözüdür: namazdan önce minberden bir hutbe dinlenir.

Adım adım kılınış

Öğle vakti girince dış ezan okunur; cemaat, öğlenin ilk sünneti gibi dört rekât ilk sünnet kılar. Hatip minbere çıkınca yeni bir sünnete başlanmaz, başlanmışsa tamamlanır. Hatip minberde otururken müezzin iç ezanı okur. Hatip ayağa kalkıp cemaate dönerek hutbeyi okur; hutbe sırasında konuşulmaz, namaz kılınmaz, cemaat sessizce dinler. Hutbe bitince kamet getirilir, imam mihraba geçer ve iki rekât farz kıraati açıktan kılınır. Ardından dört rekât son sünnet kılınır. İki ezan Hz. Osman döneminde başlamıştır: şehir büyüyünce iç ezandan önce halkı uyaran bir dış ezan eklenmiştir.

Hutbe: farzı az, sünneti çok

Hanefilere göre hutbenin farzı, vakit içinde ve namazdan önce Allah'ı anmaktır. Hutbenin sünnetleri ise uzundur: abdestli ve ayakta okumak, iki hutbe okuyup arasında kısa oturmak, hamd, şehadet ve salavatla başlamak, öğüt vermek, bir ayet okumak, ikinci hutbede müminlere dua etmek ve hutbeyi namazdan kısa tutmak. Hz. Peygamber, namazın uzun hutbenin kısa tutulmasını dinî anlayışın işareti saymıştır (Müslim, “Cuma”, 47). Hutbenin bölümlerini ve hatibin üslubunu Dinî hitabet sayfasında göreceğiz.

Lisans düzeyi için ek: hutbenin farz miktarında Hanefi imamları

Hutbenin farz olan miktarında Ebu Hanife'ye göre kısa bir hamd ya da tesbih yeterlidir; İmameyn'e göre en az Tahiyyat kadar bir konuşma gerekir. Şıkta “hutbe en az Tahiyyat uzunluğunda olmalıdır” ifadesi İmameyn'in görüşü olarak gelir.

Geç kalan ve alışveriş yasağı

Hanefilerde Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre imam selam vermeden ona yetişen kişi, son oturuşta yetişmiş olsa da cumaya yetişmiş olur; imam selam verince kalkıp iki rekât cuma olarak tamamlar. İmam Muhammed, Malikiler ve Şafiilere göre ise en az bir rekâta (ikinci rekâtın rükûuna) yetişmeyen kişi namazını öğle olarak dört rekât tamamlar. Cuma ezanı okununca alışveriş gibi kişiyi namazdan alıkoyan işler, cumayla yükümlü olanlar için namaz bitene kadar yasaklanmıştır; bu sırada yapılan alışveriş geçerlidir ama mekruhtur.

Zuhr-i ahir

Zuhr-i ahir “son öğle” demektir: cuma namazından sonra ihtiyaten kılınan dört rekâttır. Bir şehirde birden fazla camide cuma kılınmasının geçerliliğinde tereddüt eden âlimler, cumanın sahih olmama ihtimaline karşı bu namazın kılınmasını önermiştir. Her camide kılınan cumanın ayrı ayrı sahih olduğu görüşündeki âlimlere göre ise zuhr-i ahir kılmaya gerek yoktur.

Karıştırılanlar: cuma hutbesi ve bayram hutbesi
Cuma hutbesiBayram hutbesi
YeriNamazdan önceNamazdan sonra
HükmüŞart (okunmazsa cuma olmaz)Sünnet
EzanDış ve iç ezanEzan ve kamet yok
Akılda kalsın: Cumanın formülü 4 + hutbe + 2 + 4; ezan ikidir (dış, iç), farz açıktan okunur. Hutbe cumada önce ve şart, bayramda sonra ve sünnet. Hanefide yetişme ölçüsü: imamın selamından önce yetişen cumayı iki rekât tamamlar.
Sınavda

Nasıl sorulurCumaya geç kalan biri anlatılır: “İmam son oturuştayken yetişen Ali, Hanefilere göre ne yapar?” Cevap: iki rekât cuma tamamlar.

Tuzak“bir rekâta yetişmeyen öğle kılar” şıkkıdır; bu İmam Muhammed ile Şafii ve Malikilerin görüşüdür, Hanefi kökünde çeldiricidir. Hutbe sorularında “hutbe namazdan sonra okunur” ifadesi bayram hutbesine aittir; cumada okunmazsa namaz olmaz. Zuhr-i ahir sorulursa tanım (“son öğle”, ihtiyat) yeter.

↕Sıralama cuma namazı, vakitten son sünnete

  1. Hutbe
  2. Dört rekât son sünnet
  3. Dört rekât ilk sünnet
  4. Kamet ve iki rekât farz
  5. Dış ezan
  6. Hatip minberdeyken iç ezan

?Soru çöz

Trafikte geciken Ali camiye girdiğinde imam cuma namazının ikinci rekâtının son oturuşundadır. Ali tekbir alıp imama uyar.
Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'un görüşüne göre Ali'nin durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre imamın selamından önce ona yetişen, hangi bölümde yetişirse yetişsin cumaya yetişmiş olur. B en az bir rekât şartı arayan İmam Muhammed, Maliki ve Şafii görüşüdür; C hutbe cumanın şartıdır ama tek tek her muktedinin onu dinlemesi şart değildir, zuhr-i ahir de başka bir meseledir; D son oturuştaki imama uymak geçerlidir.
FIKIH · BAYRAM

Bayram namazı: zevaid tekbirleri ve yirmi üç vakitlik teşrik tekbiri

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamaz kimlere farzdır, Hanefi mezhebine göre namaz çeşitleri nelerdir ve beş vakit namaz kaç rekâttır?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Namaz, akıllı ve ergenlik çağına girmiş her Müslüman'a günde beş vakit farzdır; Miraç gecesinde, hicretten önce farz kılınmıştır. Hanefi mezhebine göre namaz üçe ayrılır: farz (beş vakit, cuma, cenaze), vacip (vitir, bayram namazları) ve nafile (sünnetler ve gönüllü namazlar). Hanefilere göre günlük 40 rekâtın 17'si farz, 20'si sünnet, 3'ü vitirdir.

Namazın hükmü, çeşitleri ve rekâtlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bayram namazının hükmü nedir, vakti ne zamandır, zevaid tekbirleriyle nasıl kılınır, teşrik tekbirleri ne zaman getirilir?

Kısa cevap: Bayram namazı, Ramazan ve Kurban bayramlarında kılınan iki rekâtlık namazdır; Hanefilere göre cumayla yükümlü olanlara vaciptir. Güneş doğup kerahat vakti çıktıktan sonra zevale kadar kılınır; ezan ve kamet yoktur. Her rekâtta fazladan üçer zevaid tekbiri alınır, hutbe namazdan sonra okunur. Teşrik tekbiri arefe sabahından bayramın dördüncü günü ikindisine kadar 23 vakit farzın ardından getirilir.

Bayram namazı, sevincin bir ibadetle başladığını gösterir: Hz. Peygamber bayramın ilk işini namaz olarak tarif etmiştir (Buhari, “İdeyn”, 3).

Hükmü, şartları, vakti

Bayram namazı Hanefilere göre vacip, Maliki ve Şafiilere göre sünnet-i müekkede, Hanbelilere göre farz-ı kifayedir. Hanefilerde kime cuma farzsa ona bayram namazı vaciptir; cumanın sıhhat şartları bayram namazında da aranır, yalnız hutbe şart değil sünnettir ve namazdan sonra okunur. Vakti, güneş doğup yaklaşık 45 dakikalık kerahat vakti çıktıktan sonra başlar, zevale kadar sürer; namaz kılınırken zeval girerse namaz bozulur. Ezan ve kamet okunmaz. Bayram namazından önce evde ve camide, sonra camide nafile kılmak mekruhtur. Bayram namazı kaza edilmez.

Kılınış: altı zevaid tekbiri

Niyetten ve iftitah tekbirinden sonra Sübhaneke okunur. Ardından imamla birlikte üç zevaid tekbiri alınır: ilk ikisinde eller kulak hizasına kaldırılıp yanlara salınır, üçüncüsünde bağlanır. İmam Fatiha ve zamm-ı sureyi açıktan okur, rükû ve secdelerle birinci rekât biter. İkinci rekâtta önce kıraat yapılır, sonra rükûya gitmeden yine üç tekbir alınır (eller her seferinde kaldırılıp salınır), dördüncü tekbirle rükûya varılır. Son oturuş ve selamdan sonra imam minbere çıkıp hutbe okur. Zevaid tekbirleri Hanefilere göre vaciptir.

Tekbirler iki rekâtta kıraatin iki yanında durur: birincide önce, ikincide sonra.Görsel: Sınav Defteri

Mezhep farkı: Şafiilere göre birinci rekâtta iftitah tekbirinden sonra yedi, ikinci rekâtta kıyam tekbirinden sonra beş zevaid tekbiri alınır ve tekbirler iki rekâtta da kıraatten öncedir.

Teşrik tekbirleri

Kurban Bayramı'nda arefe günü sabah namazından başlayıp bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar, toplam 23 vakit farz namazın selamından hemen sonra getirilen tekbirdir: “Allahu ekber, Allahu ekber. Lâ ilâhe illallahu vallahu ekber. Allahu ekber ve lillâhi'l-hamd.” Teşrik tekbiri Hanefilere göre vacip, Şafiilere göre sünnettir. Ramazan bayramında teşrik tekbiri yoktur; bayram sabahı camiye giderken tekbir Ramazan Bayramı'nda sessiz, Kurban Bayramı'nda açıktan getirilir.

Lisans düzeyi için ek: teşrik tekbirinde Hanefi içi görüşler ve bayram âdabı

Ebu Hanife'ye göre teşrik tekbiri arefe sabahından bayramın ilk günü ikindisine kadar sekiz vakittir ve şehirde cemaatle kılan mukimlere gerekir; İmameyn'e göre 23 vakittir ve farz kılan herkese gerekir. Hanefi uygulaması İmameyn'in görüşüne göredir. Ramazan Bayramı'nda namaza gitmeden tatlı bir şey yemek ve fıtır sadakasını namazdan önce vermek, Kurban Bayramı'nda ise namazdan dönene kadar bir şey yememek müstehaptır. Ramazan Bayramı namazı bir özürle kılınamazsa ertesi gün, Kurban Bayramı namazı ise bayramın üçüncü gününe kadar kılınabilir.

Akılda kalsın: Bayram namazı cumanın aynasıdır: aynı şartlar, ama hutbe sonra, ezan yok, hüküm Hanefide vacip. Tekbirler 3 + 3, ikinci rekâtta kıraatten sonra. Teşrik: arefe sabahı → 4. gün ikindi = 23 vakit.
Sınavda

Nasıl sorulurBayram namazıyla ilgili öncüller verilir: güneş doğar doğmaz kılınabilir, ezansız ve kametsizdir, hutbesi namazdan öncedir, kaza edilmez gibi.

TuzakKerahat vakti çıkmadan kılınabileceğini ya da hutbenin cumadaki gibi önce okunduğunu sanmaktır. Teşrik tekbirinde sınır değer sorulur: başlangıç arefe sabahı, bitiş dördüncü günün ikindisi. Hükmü sorulursa Hanefi cevabı vaciptir; sünnet-i müekkede (Şafii, Maliki) ve farz-ı kifaye (Hanbeli) çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefi hükmü ve sayısı

?Soru çöz

I. Güneş doğar doğmaz kılınır.
II. Ezan ve kamet okunmaz.
III. Hutbesi namazdan sonra okunur.
IV. Vakti geçince kaza edilir.
Hanefi mezhebine göre bayram namazıyla ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?

✓ C. Bayram namazı ezansız ve kametsiz kılınır, hutbesi namazdan sonra okunan bir sünnettir. A ve B'deki I yanlıştır: güneş doğduktan sonraki yaklaşık 45 dakika kerahat vaktidir, namaz ondan sonra kılınır; B ve D'deki IV yanlıştır: bayram namazı cuma gibi kaza edilmez.
FIKIH · NAMAZ

Vitir ve teravih: gecenin vacibi ve ramazanın sünneti

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKunut duaları ne zaman okunur ve anlamı nedir, Ayetel Kürsi ve Amenerrasulü ayetleri ne anlatır?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kunut duaları (Allâhümme innâ nesteînüke, Allâhümme iyyâke na'büdü) Hanefilere göre vitirin üçüncü rekâtında rükûdan önce okunur; yardım dileme ve kulluk sözüdür. Ayetel Kürsi (Bakara 255) Allah'ı hay, kayyum, uyku tutmayan, izinsiz şefaat edilemeyen ve kürsüsü gökleri ve yeri kuşatan olarak tanıtır. Amenerrasulü (Bakara 285–286) iman esaslarını ve “gücün yetmediği yük yüklenmez” ilkesini içerir.

Kunut, Ayetel Kürsi, Amenerrasulü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vitir namazı nasıl kılınır, kunut duası ne zaman okunur, teravih namazının hükmü nedir ve kaç rekât kılınır?

Kısa cevap: Vitir, yatsıdan sonra kılınan üç rekâtlık namazdır; Ebu Hanife'ye göre vaciptir. Tek selamla kılınır, her rekâtta Fatiha ve zamm-ı sure okunur, üçüncü rekâtta kıraatten sonra tekbir alınıp kunut duaları okunur. Teravih, ramazan gecelerinde yatsıdan sonra kılınan yirmi rekâtlık sünnet-i müekkededir; her dört rekâttan sonraki dinlenmeye terviha denir.

Yatsının ardından iki namaz kapıyı çalar: biri her gece (vitir), diğeri yalnız ramazanda (teravih).

Vitir: hükmü ve kılınışı

Vitir “tek” demektir; üç rekâtlı oluşu adını açıklar. Namaz sayfasında gördüğümüz gibi vitir Ebu Hanife'ye göre vacip, İmameyn ve diğer mezheplere göre sünnettir. Vakti yatsının farzından sonra başlar, ikinci fecre kadar sürer; uyanacağından emin olanın geceye bırakması müstehaptır. Hanefilere göre vitir üç rekâttır ve tek selamla kılınır: ikinci rekâttan sonra akşam namazındaki gibi oturulup Tahiyyat okunur, kalkılır. Farzdan farklı olarak üç rekâtın hepsinde Fatiha ve zamm-ı sure okunur. Üçüncü rekâtta kıraatten sonra eller kaldırılarak tekbir alınır (kunut tekbiri), eller bağlanır, kunut duaları okunur, sonra rükûya gidilir.

Kunut okumak Hanefilere göre vaciptir ve yıl boyunca vitirde okunur. Kunut dualarının anlamını Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördük; bilmeyen “Rabbenâ âtinâ” duasını ya da üç kez “Allahümmağfirlî” okur. Kunutu unutup rükûya giden geri dönmez, namazın sonunda sehiv secdesi yapar. Vitrin kazası vaciptir. Vitir ramazanda cemaatle kılınır; diğer aylarda cemaatle kılınmaz. Vitri “iki rekât, sonra ayrı selamla bir rekât” diye anlatan şık Şafii kılınışıdır.

Lisans düzeyi için ek: Şafiilerde vitir ve kunut

Şafiilere göre vitir sünnettir, bir ile on bir rekât arasında kılınabilir; üç rekât kılınacaksa önce iki, sonra bir rekât ayrı selamla kılınır. Kunut Şafiilerde vitirde yalnız ramazanın ikinci yarısında, ayrıca sabah namazında okunur.

Teravih

Teravih, ramazana özgü bir namazdır: yatsının farzından sonra, vitirden önce yirmi rekât kılınır. Her dört rekâttan sonra biraz oturulup dinlenildiği için bu dört rekâta terviha (dinlendirme) denir; namazın adı da buradan gelir. Hanefi, Şafii, Hanbeli ve Malikilerin bir kısmına göre sünnet-i müekkededir. İki rekâtta bir selam verilerek (akşamın sünneti gibi) ya da dört rekâtta bir selam verilerek (ikindinin sünneti gibi) kılınabilir.

“Kim faziletine inanarak ve sevabını Allah'tan bekleyerek ramazan gecelerini ibadetle geçirirse geçmiş günahları bağışlanır.”

Hadis · Buhari, “İman”, 27

Hz. Peygamber teravihi birkaç gece ashabıyla cemaatle kılmış, kalabalık artınca farz kılınır endişesiyle mescide çıkmamıştır. Hz. Ömer, halifeliğinde dağınık kılınan teravihi Übey b. Ka'b'ın imamlığında tek cemaatte toplamış; yirmi rekât ve cemaat uygulaması bu dönemin icmaına dayanır. Teravih orucun değil vaktin sünnetidir: hastalık ya da yolculuk yüzünden oruç tutamayan da kılar. İmam teravihe başlamışken camiye gelen kişi önce yatsının farzını kılar, sonra imama uyar; kaçırdığı teravih rekâtlarını vitirden önce ya da sonra tamamlar.

Akılda kalsın: Vitirin üç işareti: üç rekât tek selam, her rekâtta zamm-ı sure, üçüncüde kunut tekbiri. Teravih: 20 rekât, 5 terviha, Hz. Ömer ve Übey b. Ka'b, vaktin sünneti. Vitir Hanefide vacip (Ebu Hanife), teravih sünnet-i müekkede.
Sınavda

Nasıl sorulurVitirin kılınışını anlatan bir paragraf verilir ve “Hanefilere göre hangisi yanlıştır?” diye sorulur.

TuzakVitirin üçüncü rekâtında farzlardaki gibi yalnız Fatiha okunduğunu sanmaktır; vitirde her rekâtta zamm-ı sure vardır. İkinci tuzak, “iki rekât ve bir rekât ayrı selamla kılınır” ifadesidir; bu Şafii kılınışıdır ve şıkta çeldirici olarak durur. Teravihte oruç tutamayanın teravihten de muaf olduğunu söyleyen şık yanlıştır: teravih vaktin sünnetidir.

▭Boşluk doldurma

Teravihte her dört rekâttan sonra verilen arada dinlenmeye denir. Vitirin üçüncü rekâtında kıraatten sonra alınan tekbirin ardından duaları okunur. Hz. Ömer teravihi tek cemaatte toplarken imam olarak görevlendirmiştir.

kunutcelseÜbey b. Ka'btervihaBilal-i Habeşievvabin

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Kerim, yatsının farzından sonra vitri şöyle kılar: Üç rekâta niyet eder; ikinci rekâttan sonra oturup Tahiyyat okuyup kalkar. Üçüncü rekâtta yalnız Fatiha'yı okur, sonra ellerini kaldırarak tekbir alır, kunut dualarını okuyup rükûya gider ve namazı tek selamla bitirir.
Hanefi mezhebine göre Kerim'in kılışındaki adımlardan hangisi hatalıdır?

✓ B. Vitirin üç rekâtının hepsinde Fatiha ve zamm-ı sure okunur; “yalnız Fatiha” kuralı farzların üçüncü ve dördüncü rekâtlarına aittir. A ikinci rekâttan sonra akşamdaki gibi oturulur; C kunut tekbiri kıraatle rükû arasındadır; D Hanefilerde vitir tek selamlı üç rekâttır (2+1 Şafii kılınışıdır).
FIKIH · NAFİLE

Nafile namazlar: kuşluktan teheccüde, istihareden yağmur namazına

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tahiyyetü'l-mescid, kuşluk, teheccüd, evvabin, istihare, hacet, küsuf, husuf ve istiska namazları nedir, ne zaman ve nasıl kılınır?

Kısa cevap: Vakit namazlarıyla birlikte kılınan sünnetlere revatib, bunların dışındaki gönüllü namazlara regaib (tatavvu) denir. Başlıcaları mescide girince kılınan tahiyyetü'l-mescid, güneş yükselince kılınan kuşluk (duha), akşamdan sonra kılınan evvabin, gece uyanınca kılınan teheccüd, kararsızlıkta kılınan istihare, ihtiyaç için kılınan hacet, tutulmalarda kılınan küsuf ve husuf ile kuraklıkta kılınan istiska namazıdır.

Nafile namazların çoğu adını zamanından ya da sebebinden alır; adı bilen, ne zaman kılındığını da bilir.

Revatib sünnetleri Namaz sayfasında gördük. Onların dışındaki nafileler Hz. Peygamber'in belli zaman ya da vesilelerle kıldığı ve kişinin kendi isteğiyle Allah'a yaklaşmak için kıldığı namazlardır; bunlara regaib ya da tatavvu namazları denir. Hanefilere göre başlanan nafile bozulursa kazası vacip olur. Kandil gecelerine mahsus bir namaz yoktur; bu geceler namaz, Kur'an, dua ve yardımla değerlendirilir.

Karıştırılanlar: nafile namazlar, zamanları ve sebepleri
NamazTanıyıcı ölçüt (ne zaman, niçin)Rekât
Tahiyyetü'l-mescidMescide girince, oturmadan; “mescidin Rabbine selam”2 (farz ya da başka namaz kılmak da yerine geçer)
Kuşluk (duha)Güneş doğup kerahat çıktıktan sonra, zevale kadar2–12 (8 rekât faziletli)
EvvabinAkşam namazından sonra; “tövbe edip Allah'a dönenler”6
TeheccüdYatsıdan sonra bir süre uyuyup kalkınca, gece2–8
İstihareMübah bir işte kararsız kalınca hayırlısını istemek2 + istihare duası
HacetDünya ya da ahirete ait bir ihtiyaç için, yatsıdan sonra2 ya da 4
KüsufGüneş tutulmasında, cuma imamının kıldırdığı cemaatle2, ezansız ve kametsiz
HusufAy tutulmasında, evde tek başına2 ya da 4
İstiskaKuraklıkta yağmur duasıİmameyn'e göre 2, cemaatle + hutbe

Ayırt edici ayrıntılar

Teheccüd, Hz. Peygamber'e farz, ümmetine nafiledir; adındaki “uyanmak” anlamı uyuduktan sonra kalkmayı gerektirir, uyumadan kılınan gece namazı teheccüd değil kıyamü'l-leyldir. Kuşluk ile evvabin sık karışır: kuşluk güneşin yükselmesiyle başlar, evvabin akşamdan sonra kılınır (bazı rivayetlerde kuşluk namazına da evvabin denir). Küsuf namazını cuma namazını kıldıran imam cemaatle kıldırır; Ebu Hanife'ye göre kıraat gizli okunur ve hutbe yoktur, Şafiilere göre hutbe müstehaptır. Hz. Peygamber'in oğlu İbrahim'in vefat ettiği gün güneş tutulunca insanların bunu ölümle ilişkilendirmesi üzerine, güneş ve ayın kimsenin ölümü ya da doğumu yüzünden tutulmadığını bildirip tutulma bitene kadar namaz ve dua emrettiği rivayet edilir (Buhari, “Küsuf”, 1). İstiskada Ebu Hanife'ye göre sünnet olan namaz değil, topluca dua ve istiğfardır; Ebu Yusuf ve İmam Muhammed'e göre imam iki rekât namaz kıldırıp hutbe okur, yağmur duasına üç gün çıkılır.

Akılda kalsın: Nafileleri günün saatine diz: sabah güneşi kuşluk, akşam evvabin, gece uykudan sonra teheccüd. Sebebe bağlı olanlar: mescit tahiyye, kararsızlık istihare, ihtiyaç hacet, güneş küsuf (cemaatle), ay husuf (evde), kuraklık istiska.
Sınavda

Nasıl sorulurBir namaz tarif edilir (“güneş doğup bir mızrak boyu yükseldikten sonra kılınır”, “uyuduktan sonra kalkılarak kılınır”) ve adı sorulur; şıkların hepsi nafile namazdır.

TuzakKuşluk ile evvabini, teheccüd ile teravihi karıştırmaktır. Bir diğeri küsuf ile husuftur: güneş tutulması küsuf, ay tutulması husuftur; küsuf cemaatle, husuf evde tek başına kılınır. Kandil gecelerine özgü bir namaz olduğunu söyleyen şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ namaz

?Soru çöz

Akşam namazının farzını ve sünnetini kılan Fatma, ardından altı rekât daha nafile namaz kılar. Bu namazın adı, “günahından hemen tövbe edip Allah'a yönelenler” anlamına gelir.
Fatma'nın kıldığı namaz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Akşamdan sonra kılınan altı rekâtlık, adı tövbe edip Allah'a dönenleri anlatan namaz evvabindir. A teheccüd gece uyuduktan sonra kılınır; B kuşluk güneş yükseldikten sonra, sabah ile öğle arasındadır; C tahiyyetü'l-mescid zamana değil mescide girmeye bağlıdır ve iki rekâttır.
FIKIH · CENAZE

Cenaze işlemleri: ihtizar, gasl, tekfin, defin ve taziye

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBerzah nedir, kabir hayatı ne zaman başlar ve biter, kabir sorgusu ve kabir azabı hakkında İslam âlimleri ne der?Bağlantılı konudan (Ahiret ve kader inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölüm ruhun bedenden ayrılması ve ahiret hayatının başlangıcıdır. Ölümden yeniden dirilişe kadar geçen döneme berzah (perde, engel) denir; kabir hayatı da bu dönemdir. Ehlisünnete göre kabirde Münker ve Nekir'in sorgusu, kabir azabı ve nimeti haktır; nasıl olacağının ayrıntısı ise bilinemez.

Ölüm, kabir ve berzah

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ölüm döşeğindeki kişiye ne yapılır, cenaze nasıl yıkanır ve kefenlenir, kefen kaç parçadır, defin ve taziye nasıl yapılır?

Kısa cevap: Ölüm döşeğindeki kişi (muhtazar) kıbleye çevrilir, yanında kelime-i şehadet okunur. Vefattan sonra gözleri kapatılır, cenaze yıkanır (gasl) ve kefenlenir (tekfin); gasl farz-ı kifayedir. Kefen Hanefilere göre erkekte izar, kamis ve lifafe olmak üzere üç, kadında bunlara başörtüsü ve göğüs bezi eklenerek beş parçadır. Cenaze sağ yanı üzerine, yüzü kıbleye gelecek şekilde defnedilir; taziye üç gün içinde yapılır.

Bir imam-hatibin en ağır ama en kıymetli görevlerinden biri, bir Müslümanı son yolculuğuna hazırlamaktır.

Ahiret ve kader inancı sayfasında ölümü ve berzah hayatını gördük; fıkıh ise ölümle başlayan görevleri sırasıyla düzenler. Bu görevlerin çoğu farz-ı kifayedir: toplumdan bir kısmı yerine getirince diğerlerinden düşer, kimse yapmazsa o çevrede bunu bilen herkes sorumlu olur.

Teçhiz (hazırlama), tekfin ve defin bir zincirdir; cenaze namazı bu zincirin ortasında, definden önce kılınır.Görsel: Sınav Defteri

İhtizar ve vefat

Ölüm hâlindeki kişiye muhtazar, bu hâle ihtizar denir. Muhtazar kıbleye çevrilir (sağ yanı üzerine ya da sırtüstü ayakları kıbleye gelecek şekilde), yanında kelime-i şehadet okunur; kendisinden söylemesi istenmez, işiterek tekrar etmesi umulur. Yasin suresi okunması müstehaptır. Vefattan sonra gözleri kapatılır, çenesi bağlanır, üzeri örtülür. Borçlarının ödenmesi ve vasiyetinin yerine getirilmesi için hazırlık başlar; defin geciktirilmez.

Gasl ve tekfin

Cenazeyi yıkamak (gasl) farz-ı kifayedir. Erkeği erkek, kadını kadın yıkar; Hanefilere göre kadın kocasını yıkayabilir, koca ise karısını yıkayamaz. Yıkama gözden uzak bir yerde, ılık suyla yapılır: önce ağız ve burna su verilmeden abdest aldırılır, sonra baş ve sakal, ardından sağ ve sol yanlar yıkanır. Kefenlemeye tekfin denir. Kefen beyaz olur; Hanefilere göre sünnet olan kefen erkekte üç, kadında beş parçadır.

Hanefilere göre sünnet kefen
ParçaNe örter?ErkekKadın
İzarBaştan ayağa saran örtü✓✓
Kamis (gömlek)Omuzdan ayağa, kolsuz✓✓
LifafeEn dıştaki, baş ve ayak uçları bağlanan sargı✓✓
HımarBaşörtüsü—✓
HırkaGöğüs bezi—✓
Toplam35

Defin ve taziye

Cenaze namazından sonra cenaze omuzlarda kabre götürülür; Hanefilere göre cenazenin arkasından yürümek daha faziletlidir. Cenaze kabre kıble tarafından indirilir, sağ yanı üzerine, yüzü kıbleye gelecek şekilde konur ve kefenin bağları çözülür. Kabir toprakla kapatılıp bir karış kadar yükseltilir. Taziye, yakınlara başsağlığı dileyip onları teselli etmektir; üç gün içinde yapılması uygundur. Ağıt, yüksek sesle feryat ve aşırı yas gösterileri hoş görülmez; gözyaşı ve hüzün ise doğaldır. Cenazeyle ilgili gelenekleri ve taziye âdabını Din Kültürü serisindeki Dünya ve ahiret sayfasında anlatmıştık.

Özel durumlar

Şehit (savaşta ya da haksız yere öldürülen ve yaralanınca hemen vefat eden) yıkanmaz, kendi elbisesiyle defnedilir. Ölü doğan ve doğarken hiçbir hayat belirtisi göstermeyen çocuk Hanefilere göre yıkanır, ad verilir, bir beze sarılıp defnedilir. Bunların cenaze namazının kılınıp kılınmadığını bir sonraki konuda göreceğiz.

Akılda kalsın: Sıra bir yolculuktur: kıbleye çevir → gözleri kapa → yıka → kefenle → namazını kıl → kıbleye karşı göm → taziye et. Kefen sayısı: erkek 3, kadın 5 (kadına başörtüsü ve göğüs bezi eklenir). Hanefide yıkama tek yönlü: kadın kocasını yıkar, koca karısını yıkamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurCenaze hizmetlerini sırasıyla anlatan bir paragraf verilir ve bir terimin anlamı ya da sıradaki hata sorulur.

TuzakTuzak, tekfini yıkama sanmaktır; tekfin kefenlemek, gasl yıkamaktır. İkinci tuzak, ölü doğan çocuk ile şehidi aynı hükme bağlamaktır: şehit yıkanmaz, ölü doğan çocuk yıkanır. Kefen sayısında “erkek beş, kadın üç” gibi ters çevrilmiş şık sık çeldiricidir. Cenazenin kabre sol yanı üzerine konacağını söyleyen şık yanlıştır.

↕Sıralama ölüm döşeğinden taziyeye

  1. Cenazenin yıkanması (gasl)
  2. Yakınlarına taziye
  3. Muhtazarın kıbleye çevrilip yanında şehadet okunması
  4. Defin
  5. Gözlerinin kapatılıp çenesinin bağlanması
  6. Kefenleme (tekfin) ve cenaze namazı

?Soru çöz

Köy imamı Hanefi mezhebine mensup Ahmet Hoca, aynı hafta iki cenaze hizmeti yürütür: biri vefat eden Hatice Hanım'ın, diğeri sınır karakolunda çatışmada şehit düşen er Mustafa'nın cenazesidir. Bu sırada yakınlardan çeşitli istek ve düşünceler gelir.
Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Erkeğin üç parçalık kefenine (izar, kamis, lifafe) kadında hımar ve hırka eklenir, beş parça olur. B hüküm ters çevrilmiştir: Hanefilere göre kadın kocasını yıkar, koca karısını yıkayamaz; C şehit yıkanmaz, kendi elbisesiyle defnedilir; D cenaze sağ yanı üzerine, yüzü kıbleye konur.
FIKIH · CENAZE

Cenaze namazı: dört tekbir, rükûsuz ve secdesiz bir dua

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazda okunan Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik ve Rabbena dualarının anlamı nedir, namazın neresinde okunurlar?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sübhaneke ilk rekâtta iftitah tekbirinden sonra okunur; Allah'ı eksiklikten tenzih eder. Tahiyyat her oturuşta okunur; bütün övgülerin Allah'a ait olduğunu söyler, Peygamber'e selam verir ve şehadet getirir. Salli ve Barik son oturuşta Hz. Muhammed ile ailesi için rahmet ve bereket ister. Rabbena duaları (Bakara 201, İbrahim 40–41) en sonda okunur. Hanefilere göre Tahiyyat vacip, diğerleri sünnettir.

Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik, Rabbena

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cenaze namazının hükmü, şartları ve rükünleri nelerdir, cenaze namazı nasıl kılınır, kimlerin cenaze namazı kılınmaz?

Kısa cevap: Cenaze namazı farz-ı kifayedir; ayakta kılınır, rükû ve secdesi, ezan ve kameti yoktur. Hanefilere göre rükünleri dört tekbir ve kıyamdır. İlk tekbirden sonra Sübhaneke, ikinciden sonra salavat, üçüncüden sonra cenaze duası okunur, dördüncüden sonra selam verilir. Şartları, ölünün Müslüman olması, yıkanmış olması ve önde hazır bulunmasıdır; Hanefilere göre gıyabi cenaze namazı kılınmaz.

Cenaze namazı, bir topluluğun ölü adına tek ağızdan ettiği duadır; bu yüzden rükûsu da secdesi de yoktur.

Hükmü ve şartları

Cenaze namazı dört mezhebe göre farz-ı kifayedir; tek bir kişinin kılmasıyla da borç düşer, ama sevabı yalnız kılanlar alır. Hanefiler onu farz namazlar arasında sayar; diğer mezhepler ayrı bir namaz türü olarak görür. Namazın genel şartları (taharet, setr-i avret, kıble, niyet) burada da aranır; ayrıca ölüye ait şartlar vardır: Müslüman olması, yıkanmış (su yoksa teyemmüm ettirilmiş) olması, cemaatin önünde ve yerde (musalla taşında) bulunması. Hanefi ve Malikilere göre cenaze hazır bulunmadan kılınan gıyabi cenaze namazı geçerli değildir; Şafii ve Hanbeliler, Hz. Peygamber'in Habeş hükümdarı Necaşi için kıldığı namaza dayanarak gıyabi namazı caiz görür.

Rükünleri ve kılınışı

Hanefilere göre cenaze namazının rükünleri dört tekbir ve kıyamdır; ilk tekbir aynı zamanda iftitah tekbiridir. Sübhaneke, salavat ve dua ise sünnettir. Kılınışı şöyledir: cenaze musalla taşına konur, imam cenazenin göğüs hizasında durur, cemaat saf tutar ve cenazenin erkek, kadın ya da çocuk oluşuna göre niyet edilir. Eller kaldırılarak ilk tekbir alınır, Sübhaneke “ve celle senâük” eklenerek okunur. Eller kaldırılmadan ikinci tekbir alınır, Allahümme salli ve bârik okunur. Üçüncü tekbirden sonra cenaze duası, bilmeyen için Rabbenâ duaları okunur. Dördüncü tekbirden sonra sağa ve sola selam verilir. Hanefilerde cenaze namazında Kur'an okunmaz; Şafiilere göre ilk tekbirden sonra Fatiha okumak rükündür.

Karıştırılanlar: cenaze namazı ile vakit namazı
Vakit namazıCenaze namazı (Hanefi)
HükmüFarz-ı aynFarz-ı kifaye
Rükünleriİftitah tekbiri, kıyam, kıraat, rükû, sücud, ka'de-i ahireDört tekbir ve kıyam
Rükû ve secdeVarYok
KıraatFarzYok (Şafii: Fatiha rükün)
Ezan ve kametSünnetYok
Eller kaldırılırİftitah tekbirindeYalnız ilk tekbirde

Kimlerin cenaze namazı kılınmaz?

Hanefilere göre şu kişilerin cenaze namazı kılınmaz: Müslüman olmayanlar; doğarken hiçbir hayat belirtisi göstermeyen ölü doğmuş çocuk (doğarken ağlama, hareket gibi bir belirti gösterip sonra ölen çocuğun namazı kılınır); devlete karşı silahlı isyan edip çatışmada öldürülenler (bağiler) ve yol kesip çatışmada öldürülen eşkıya. Şehit yıkanmaz ama Hanefilere göre cenaze namazı kılınır; Şafiilere göre şehidin namazı da kılınmaz. İntihar eden kişinin namazı Hanefilerin çoğunluğuna göre kılınır, Ebu Yusuf'a göre kılınmaz.

Ek bilgi: cenaze namazına geç kalan

İmam birkaç tekbir almışken yetişen kişi hemen tekbir almaz; imamın bir sonraki tekbirini bekleyip onunla birlikte namaza girer. İmam selam verince, cenaze kaldırılmadan önce, kaçırdığı tekbirleri dua okumadan peş peşe alıp selam verir.

Akılda kalsın: Cenaze namazı dört tekbirli bir duadır: 1 sena (Sübhaneke), 2 salavat, 3 dua, 4 selam. Hanefide rükün tekbirler ve kıyam; okumalar sünnet, Fatiha yok. Şehit yıkanmaz ama namazı kılınır; ölü doğan yıkanır ama namazı kılınmaz.
Sayfa özeti: cuma, bayram, nafile ve cenaze namazları yan yana (Hanefi)
NamazHükümAyırt edici ölçü
CumaFarz-ı aynVücup şartı kişide, sıhhat şartı namazda; hutbe önce ve şart; imamın selamından önce yetişen cumaya yetişir
BayramVacipEzansız ve kametsiz; hutbe sonra ve sünnet; 3 + 3 zevaid tekbiri; kaza edilmez
Teşrik tekbiriVacipArefe sabahından bayramın 4. günü ikindisine, 23 vakit
VitirVacip (Ebu Hanife)3 rekât tek selam, her rekâtta zamm-ı sure, üçüncüde kunut
TeravihSünnet-i müekkede20 rekât, beş terviha; vaktin sünneti
Diğer nafilelerNafile (tatavvu)Kuşluk sabah, evvabin akşamdan sonra, teheccüd uykudan sonra; küsuf cemaatle, husuf evde
Cenaze hizmetiGasl ve namaz farz-ı kifayeKefen erkek 3, kadın 5; şehit yıkanmaz; sağ yan üzerine, yüz kıbleye
Cenaze namazıFarz-ı kifayeRükün: dört tekbir ve kıyam; kıraat yok; gıyabi yok; ölü doğanın namazı kılınmaz

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulur“Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi cenaze namazının rükünlerindendir?” Şıklarda dua, salavat, Sübhaneke ve selam da bulunur.

TuzakNamazda okunanları rükün sanmaktır; Hanefilerde rükün yalnız tekbirler ve kıyamdır. İkinci tuzak, Şafiilerin rükün saydığı Fatiha'dır; Hanefi kökünde çeldiricidir. Vaka tipinde şehit ile ölü doğan çocuk karşılaştırılır: hangisinin yıkanmadığı, hangisinin namazının kılınmadığı sorulur. Gıyabi namazı caiz gösteren şık da Şafii görüşüdür.

⇄Bilgi eşleştirme cemaatin yaptığı ↔ hangi tekbirden sonra?

?Soru çöz

Bir cenaze namazında Hanefi mezhebine mensup dört kişi şunları yapar: Selim cenaze duasını bilmediği için üçüncü tekbirden sonra yalnız Rabbenâ dualarını okur. Yusuf ikinci tekbirden sonra salavatı okumayı unutur. Murat üçüncü tekbirden sonra acil bir telefon yüzünden dördüncü tekbiri beklemeden selam verip ayrılır. Kadir ise ilk tekbirden sonra Fatiha okumaz, yalnız Sübhaneke okur.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin kıldığı cenaze namazı geçerli olmamıştır?

✓ C. Hanefilere göre cenaze namazının rükünleri dört tekbir ve kıyamdır; dördüncü tekbiri almadan ayrılan Murat bir rüknü eksik bırakmıştır. A dua sünnettir, bilmeyenin Rabbenâ okuması yeter; B salavat da sünnettir, unutulması namazı geçersiz kılmaz; D Hanefilerde cenaze namazında Fatiha okunmaz, onu rükün sayan Şafiilerdir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kur'an kursunda öğreticilik yapan Zehra Hanım, kursiyerlere dağıtmak için mezheplere göre abdestin farzlarını aşağıdaki çizelgede özetlemiştir. “Ek farz” sütunu, Maide 5/6'daki dört farza mezhebin eklediklerini gösterir.

SatırMezhepEk farzBaşın meshi
1ŞafiiNiyet, tertipBir kısmı
2MalikiNiyet, ovmak, ara vermemekTamamı
3HanbeliTertip, ara vermemek, ağız ve burna su vermekTamamı
4HanefiNiyetDörtte biri

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ D. Hanefiler farzı yalnız ayetin açıkça saydığı dört fiilde görür; niyet onlara göre sünnettir, ek farz sütunu boş kalmalıydı. A Şafiilerin eklediği niyet ve tertip ile başta bir kısmın meshi doğrudur; B Malikilerin niyet, ovma (delk) ve ara vermeme (muvalat) eklemesi ve başın tamamı doğrudur; C Hanbelilerin tertip, muvalat ve ağız-burun eklemesi doğrudur. Kökte “Hanefilere göre abdestin farzı değildir” yazınca niyet ve tertip bu yüzden çeldirici olur.Kaynak: Taharet · Abdestin farzları, sünnetleri ve edepleri

?Soru 2

Hanefi mezhebine mensup Elif sabah namazının farzını şöyle kılmıştır: Niyet edip tekbir almış ama ellerini kaldırmamış; birinci rekâtta Sübhaneke'yi okumadan Fatiha ve bir sure okumuş, rükû ve secdeleri yapmış; ikinci rekâtta Fatiha'dan sonra sure okumayı unutmuş; son oturuşta Tahiyyat'ı okuyup salli-bârik okumadan selam vermiştir. Namazdan sonra hiçbir secde yapmamıştır.
Hanefi mezhebine göre Elif'in namazıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sabah farzının iki rekâtında da zamm-ı sure vaciptir; unutulan vacip için sehiv secdesi gerekir. Elleri kaldırmak, Sübhaneke ve salli-bârik ise sünnettir, terkleri namazı ne bozar ne secde gerektirir. B salli-bârik Hanefilere göre sünnettir, salavatı rükün sayan Şafii görüşü çeldiricidir; C hükümleri ters çevirir; D namaza başlatan farz, tekbirin kendisidir, elleri kaldırmak sünnettir.Kaynak: Namaz · Sünnetler, edepler ve namazın kılınışı

?Soru 3

Bel ameliyatı olan Kemal Bey'e doktoru birkaç gün oturmamasını ve yataktan kalkmamasını söylemiştir. Başını rahatça oynatabilmektedir.
Hanefi mezhebine göre Kemal Bey bu günlerde namazlarını nasıl kılmalıdır?

✓ C. Oturamayan ama başını oynatabilen hasta yatarak başıyla ima eder; gücü yettiği basamakta kalır. A gözle ima Hanefilerde geçerli değildir, Şafii görüşüdür; B erteleme yalnız başla da ima edemeyen içindir; D bir şey kaldırıp üzerine secde etmek mekruhtur, ima yeter.Kaynak: Cemaat ve imamet · Hasta namazı

?Soru 4

Cami cemaatine ilmihal dersi hazırlayan Hanefi mezhebine mensup Hasan Bey, bazı namazların hükmünü aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırNamazYazdığı hüküm
1Vitir namazıVacip
2Yatsının farzdan önceki dört rekâtıSünnet-i müekkede
3Cenaze namazıFarz-ı kifaye
4Akşamın farzdan sonraki iki rekâtıSünnet-i müekkede

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırındaki hüküm yanlıştır?

✓ B. Yatsının ve ikindinin farzdan önceki dörder rekâtı, Hz. Peygamber zaman zaman terk ettiği için sünnet-i gayr-i müekkededir; yatsının farzdan sonraki iki rekâtı ise müekkededir, satır bu ikisini karıştırıyor. A vitir Ebu Hanife'ye göre vaciptir (sünnet görüşü İmameyn ve diğer mezheplerin); C cenaze namazı bir grup kılınca diğerlerinden düşen farz-ı kifayedir; D akşamın son sünneti müekkededir.Kaynak: Namaz · Namazın hükmü, çeşitleri ve rekâtlar

?Soru 5

Hanefi mezhebine mensup Yusuf ve Emin aynı akşam evlerinde yatsının farzını kılar. Yusuf ikinci rekâttan sonra oturmayı unutup tam olarak ayağa kalkmış, namazını sürdürmüştür. Emin ise ikinci rekâtta Fatiha'yı bilerek okumamış, kıyamda yalnız üç kısa ayetlik bir sure okumuştur.
Hanefi mezhebine göre Yusuf ile Emin'in namazlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. İlk oturuş (ka'de-i ula) ve Fatiha Hanefilere göre vaciptir. Vacip unutularak terk edilince sehiv secdesi yeter; bilerek terk edilince secde çözüm olmaz, namaz eksik kalır ve yeniden kılınması gerekir. A Emin'in terki bilerek olduğu için sehiv secdesi onu kurtarmaz; C ilk oturuş farz değil vaciptir (farz olan son oturuştur); D Fatiha ve ilk oturuş Hanefilere göre sünnet değildir (ilk oturuşu sünnet sayan Şafii görüşü Hanefi kökte çeldiricidir). Emin'in okuduğu sure farz olan kıraati karşıladığı için namaz batıl olmamıştır.Kaynak: Namaz · Namazın vacipleri

?Soru 6

Hanefi mezhebine mensup Zeynep sabah namazına uyanamaz; daha önce kazaya kalmış namazı yoktur. Öğle vakti girdikten bir süre sonra bunu fark eder; öğle vaktinin çıkmasına daha üç saat vardır.
Zeynep için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kazası altı vakte ulaşmamış ve vakti geniş olan Zeynep sahib-i tertiptir; önce kazayı, sonra vakit namazını kılar. B tertibi gözetmeyen Şafii yaklaşımına yakındır, Hanefide vakit genişken öğle önce kılınmaz; C sabah sünneti yalnız öğle vakti girmeden kaza edilir, şimdi edilmez; D tertip kerahat vaktine değil kaza sayısına ve vakte bağlıdır.Kaynak: Cemaat ve imamet · Kaza namazı ve tertip

?Soru 7

Çiftlikte çalışan Yusuf, öğle namazını kıldıktan sonra pantolonunun paçasına koyun idrarı sıçradığını fark eder. Islak kısım, paçanın yaklaşık sekizde biri kadardır. Bir arkadaşı, namazının bozulduğunu ve yeniden kılması gerektiğini söyler.
Hanefi mezhebine göre Yusuf'un durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Eti yenen hayvanın idrarı hafifedir; bulaştığı yerin dörtte birini geçmediği için namaz geçerlidir. A galiza insan idrarı ve kan gibi kesin necaset içindir; C hafife temiz demek değildir, leke yine yıkanır; D sehiv secdesi vacibin unutulmasında yapılır, necasetle ilgisi yoktur.Kaynak: Taharet · Necaset, hades ve temizlenme yolları

?Soru 8

Ramazanda camide mukabele takip eden Hanefi mezhebine mensup dört kişinin tilavet secdesiyle ilgili davranışları şöyledir: Emine Hanım, okunan ayeti dinlemek niyetinde olmadığı hâlde Neml suresindeki secde ayetini işitince secde eder. Hafız Ramazan Bey, aynı oturumda aynı secde ayetini üç kez tekrar ettiği için tek secde yapar. Teravihte imamlık yapan Sabri Hoca, secde ayetini okuduktan hemen sonra rükûya gider ve ayrıca secde etmez. Cemaatten Osman Bey ise secde ettikten sonra oturup Tahiyyat okur ve selam verir; bunu yapmazsa secdenin geçersiz olacağını düşünmektedir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin davranışı ya da düşüncesi yanlıştır?

✓ D. Hanefilere göre tilavet secdesi tek secdeden ibarettir: tekbirle secdeye varılır, tekbirle kalkılır; oturuş ve selam yoktur. Selamı secdenin rüknü sayan Şafii görüşüdür. A Hanefilerde işitmek yeter, dinleme kastı aranmaz; B aynı mecliste aynı ayetin tekrarı tek secde ister; C ayetten sonra en çok üç kısa ayet okunup rükûya gidilirse tilavet secdesi namazın rükûyla eda edilmiş olur.Kaynak: Cemaat ve imamet · Tilavet ve şükür secdesi

?Soru 9

Cami imamı Hüseyin Hoca, Kur'an kursu öğrencileriyle sehiv secdesini işlerken aşağıdaki çizelgeyi tahtaya yazmıştır. Çizelgedeki herkes Hanefi mezhebine mensuptur.

SatırKişi ve namazdaki durumuYazılan sonuç
1Tek başına kılan Ayşe, öğlenin farzının ilk rekâtında zamm-ı sureyi unuttu.Sehiv secdesi yapar.
2Tek başına kılan Cengiz, rükûda tesbih söylemeyi unuttu.Sehiv secdesi yapar.
3İmamın arkasındaki Bekir, son oturuşta Tahiyyat'ı unuttu.Kendi hatası için secde gerekmez.
4Tek başına kılan Derya, ikinci rekâtta Fatiha'yı bilerek okumadı.Secde yetmez, namazı yeniden kılar.

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırındaki sonuç yanlıştır?

✓ B. Rükû tesbihi sünnettir; sünnetin terki ne sehiv secdesi ne iade gerektirir, Cengiz'in namazı tamdır. A farzların ilk iki rekâtında zamm-ı sure vaciptir, unutulunca sehiv secdesi gerekir; C muktedi kendi hatası için secde etmez, imam secde ederse ona uyar; D vacibi bilerek terk edene secde çözüm olmaz, namaz iade edilir. Son oturuşta salavatı unutmak da sünnet terkidir (Şafiilerde salavat rükündür, karışan budur).Kaynak: Cemaat ve imamet · Sehiv secdesi

?Soru 10

Kendi şehrinde yaşayan Selim, pazartesi sabah 06.00'da abdest alıp mestlerini giymiştir. Abdesti ilk kez aynı gün saat 11.00'de bozulmuş, öğle namazı için aldığı abdestte mestlerine mesh etmiştir.
Hanefi mezhebine göre Selim mestlerine en geç ne zamana kadar mesh edebilir?

✓ C. Mukimin süresi 24 saattir ve abdestin ilk bozulduğu saat 11.00'den başlar; salı 11.00'de dolar. A süreyi yarım gün sanır; B süreyi mestin giyildiği saatten sayar, en sık yapılan hatadır; D yolcuya tanınan 72 saattir, Selim mukimdir.Kaynak: Taharet · Mest ve sargı üzerine mesh
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →