Tefsir, tevil, terceme ve meal: Kur'an'ı anlamanın dört kelimesi
DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBir ayet meali doğru nasıl okunur, ayetin vurguladığı mesaj nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Meal Kur'an'ın kendisi değil, yaklaşık anlamının başka dile aktarılmasıdır. Doğru okumak için ayet öncesi ve sonrasıyla (bağlam), aynı konudaki diğer ayetlerle (bütünlük), iniş ortamı ve sünnetle birlikte okunur; parantez içi açıklamanın çevirmene ait olduğu bilinir ve tek bir ayetten tek başına hüküm çıkarılmaz.
Meal okuma ilkeleri ve vurgulanan mesaj
✎Konu anlatımı
Tefsir, tevil, terceme ve meal arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Tefsir, ayetlerin anlamını Arap dili, iniş ortamı, Kur'an ve sünnet ışığında açıklayan ilimdir ve kesin anlamı arar. Tevil, bir lafzın birden çok ihtimalinden birini delille tercih etmektir. Terceme bir sözü başka dile aktarmaktır; Kur'an'ın kelimesi kelimesine aktarılamayacağı kabul edildiği için çevirisine “yaklaşık anlam” demek olan meal denir.Aynı ayet üzerinde çalışan dört kişi düşün: biri anlamı açıklıyor, biri ihtimaller arasında seçim yapıyor, biri Türkçeye aktarıyor, biri de aktardığının eksik kaldığını dürüstçe kabul ediyor. Dört kavram bu dört tavrın adıdır.
Tefsir ve müfessir
Tefsir kelimesi “örtülü olanı açmak, perdeyi kaldırmak” anlamındaki bir kökten gelir. Terim olarak, ayetlerde Allah'ın ne murat ettiğini insan gücünün yettiği ölçüde ortaya koyan ilimdir. Bunu yaparken müfessir Arapçanın kurallarına, ayetin indiği tarihî ortama, Kur'an'ın başka ayetlerine ve Hz. Peygamber'in açıklamalarına dayanır. Tefsirle uğraşan âlime müfessir denir. Tefsir bir uzmanlık işidir: ayeti okuyup kişisel bir izlenim söylemek tefsir sayılmaz.
Tevil: ihtimaller arasında tercih
Tevil, sözlükte “bir şeyi aslına, varacağı yere döndürmek” demektir. Terim olarak, lafzın ilk akla gelen anlamını bir delil sebebiyle bırakıp taşıdığı başka bir anlamı tercih etmektir. Tercih keyfî olamaz: bağlamdan kopmamalı, Kur'an'ın ve sünnetin genel çerçevesine uymalıdır. Âlimlerin çoğunluğuna göre esas olan ayetin zahirî anlamıdır; tevile ancak güçlü bir sebep olduğunda, örneğin iki ayet çelişiyor gibi göründüğünde ya da Allah için insana benzetme sonucu doğuran bir ifade bulunduğunda başvurulur.
İmam Matüridi bu iki kavramı tefsirinin girişinde ayırır: Ayete “Allah burada kesinlikle şunu kastetti” diyerek tek anlam vermek tefsirdir ve bu kesinlik ancak nüzule şahit olan sahabenin bilgisine dayanırsa mümkündür. “Şu anlama da bu anlama da gelebilir, kesin muradı Allah bilir” diyerek ihtimalleri tartmak ise tevildir. Kısacası tefsir tek yönlü ve kesine yakın, tevil çok ihtimalli ve zannidir. İlk dönemde iki kelime çoğu zaman eş anlamlı kullanılmıştır; Taberi'nin tefsirinin adında “tevil” kelimesinin geçmesi bundandır.
Terceme ve meal
Terceme, bir sözü başka bir dile aktarmaktır. Kelimeyi kelimeyle karşılayan lafzi (harfî) terceme Kur'an için mümkün görülmez; çünkü Kur'an'ın kelime seçimi, söz dizimi, mecazları ve çok anlamlılığı başka bir dilde birebir kurulamaz. Bu yüzden Kur'an çevirileri ayetin anlamını açıklayarak aktaran tefsirî terceme niteliğindedir ve bunlara meal adı verilir. Meal “bir sözün varıp dayandığı anlam, yaklaşık karşılık” demektir: çevirmenin ihtimaller arasından seçtiği anlamı yansıtır. Bu yüzden meal Kur'an'ın yerini tutmaz, namazda okunmaz ve mealler arasında fark görülmesi doğaldır.
| Kavram | Tanıyıcı ölçüt | Örnek ipucu |
|---|---|---|
| Tefsir | Ayetin anlamını açıklar; kesine yakın tek anlam arar | “Allah burada şunu kastetmiştir.” |
| Tevil | Lafzın ihtimallerinden birini delille tercih eder; zanni | “Bu ifade şu anlama da gelebilir; şu delil sebebiyle bunu tercih ederim.” |
| Terceme | Sözü başka dile aktarır; lafzi terceme Kur'an'da mümkün görülmez | Kelime kelime karşılık arayan çeviri |
| Meal | Kur'an'ın anlamını yaklaşık olarak aktaran tefsirî çeviri; Kur'an'ın yerini tutmaz | Kur'an Yolu Meali |
Lisans düzeyi için ek: “tevil” kelimesinin Kur'an'daki kullanımları
Kur'an'da tevil kelimesi terim anlamından daha geniş kullanılır: Yusuf suresinde rüyaların yorumu, bazı ayetlerde ise bir sözün ya da işin gerçekleşeceği son durum (akıbet) anlamındadır. Sonraki dönemde kelamcılar tevili özellikle haberi sıfatlar gibi müteşabih ifadeler için kullanmış; işari tefsirde ise lafzın ardındaki derin anlamı aramaya tevil denmiştir. Sınavda kavram terim anlamıyla sorulur: ihtimaller arasından delille tercih.
Nasıl sorulurUzun bir paragrafta bir faaliyet tarif edilir (“lafzın taşıdığı anlamlardan birini delille tercih eden…”) ve kavramın adı istenir. Şıklar aynı ailedendir: tefsir, tevil, terceme, meal, tefsirî terceme.
TuzakTuzak, tevili “keyfî yorum” sanmak ya da “kesinlik” ölçütünü ters çevirmektir: kesine yakın olan tefsir, ihtimal taşıyan tevildir. Mealin “Kur'an'ın kendisi” sayılmadığını ve lafzi tercemenin Kur'an için kabul görmediğini de karıştırma.
⇄Bilgi eşleştirme tarif ↔ kavram
?Soru çöz
Bir çalışmanın girişinde şu açıklama yer alıyor: “Bu metin, ayetlerin Türkçedeki tam karşılığı değildir. Arapçadaki çok anlamlı ifadelerde, ihtimaller arasından bize en uygun görünen anlam seçilmiş, gerekli yerlerde parantez içinde açıklama eklenmiştir. Bu nedenle metin, Kur'an'ın yerine okunamaz.”
Bu açıklamanın ait olduğu çalışma türü aşağıdakilerden hangisidir?