Tefsir usulü: tefsir, tevil, nüzul sebebi, nesih ve Kur'an ilimleri

Tefsir ile tevil nasıl ayrılır, nüzul sebebini bilmek neden önemlidir, muhkem ve müteşabih ne demektir? Kur'an ilimlerini örnek ayetlerle öğren.

8 durakDHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEFSİR · KAVRAM

Tefsir, tevil, terceme ve meal: Kur'an'ı anlamanın dört kelimesi

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir ayet meali doğru nasıl okunur, ayetin vurguladığı mesaj nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Meal Kur'an'ın kendisi değil, yaklaşık anlamının başka dile aktarılmasıdır. Doğru okumak için ayet öncesi ve sonrasıyla (bağlam), aynı konudaki diğer ayetlerle (bütünlük), iniş ortamı ve sünnetle birlikte okunur; parantez içi açıklamanın çevirmene ait olduğu bilinir ve tek bir ayetten tek başına hüküm çıkarılmaz.

Meal okuma ilkeleri ve vurgulanan mesaj

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tefsir, tevil, terceme ve meal arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Tefsir, ayetlerin anlamını Arap dili, iniş ortamı, Kur'an ve sünnet ışığında açıklayan ilimdir ve kesin anlamı arar. Tevil, bir lafzın birden çok ihtimalinden birini delille tercih etmektir. Terceme bir sözü başka dile aktarmaktır; Kur'an'ın kelimesi kelimesine aktarılamayacağı kabul edildiği için çevirisine “yaklaşık anlam” demek olan meal denir.

Aynı ayet üzerinde çalışan dört kişi düşün: biri anlamı açıklıyor, biri ihtimaller arasında seçim yapıyor, biri Türkçeye aktarıyor, biri de aktardığının eksik kaldığını dürüstçe kabul ediyor. Dört kavram bu dört tavrın adıdır.

Tefsir ve müfessir

Tefsir kelimesi “örtülü olanı açmak, perdeyi kaldırmak” anlamındaki bir kökten gelir. Terim olarak, ayetlerde Allah'ın ne murat ettiğini insan gücünün yettiği ölçüde ortaya koyan ilimdir. Bunu yaparken müfessir Arapçanın kurallarına, ayetin indiği tarihî ortama, Kur'an'ın başka ayetlerine ve Hz. Peygamber'in açıklamalarına dayanır. Tefsirle uğraşan âlime müfessir denir. Tefsir bir uzmanlık işidir: ayeti okuyup kişisel bir izlenim söylemek tefsir sayılmaz.

Tevil: ihtimaller arasında tercih

Tevil, sözlükte “bir şeyi aslına, varacağı yere döndürmek” demektir. Terim olarak, lafzın ilk akla gelen anlamını bir delil sebebiyle bırakıp taşıdığı başka bir anlamı tercih etmektir. Tercih keyfî olamaz: bağlamdan kopmamalı, Kur'an'ın ve sünnetin genel çerçevesine uymalıdır. Âlimlerin çoğunluğuna göre esas olan ayetin zahirî anlamıdır; tevile ancak güçlü bir sebep olduğunda, örneğin iki ayet çelişiyor gibi göründüğünde ya da Allah için insana benzetme sonucu doğuran bir ifade bulunduğunda başvurulur.

İmam Matüridi bu iki kavramı tefsirinin girişinde ayırır: Ayete “Allah burada kesinlikle şunu kastetti” diyerek tek anlam vermek tefsirdir ve bu kesinlik ancak nüzule şahit olan sahabenin bilgisine dayanırsa mümkündür. “Şu anlama da bu anlama da gelebilir, kesin muradı Allah bilir” diyerek ihtimalleri tartmak ise tevildir. Kısacası tefsir tek yönlü ve kesine yakın, tevil çok ihtimalli ve zannidir. İlk dönemde iki kelime çoğu zaman eş anlamlı kullanılmıştır; Taberi'nin tefsirinin adında “tevil” kelimesinin geçmesi bundandır.

Terceme ve meal

Terceme, bir sözü başka bir dile aktarmaktır. Kelimeyi kelimeyle karşılayan lafzi (harfî) terceme Kur'an için mümkün görülmez; çünkü Kur'an'ın kelime seçimi, söz dizimi, mecazları ve çok anlamlılığı başka bir dilde birebir kurulamaz. Bu yüzden Kur'an çevirileri ayetin anlamını açıklayarak aktaran tefsirî terceme niteliğindedir ve bunlara meal adı verilir. Meal “bir sözün varıp dayandığı anlam, yaklaşık karşılık” demektir: çevirmenin ihtimaller arasından seçtiği anlamı yansıtır. Bu yüzden meal Kur'an'ın yerini tutmaz, namazda okunmaz ve mealler arasında fark görülmesi doğaldır.

Karıştırılanlar: Kur'an'ı anlamaya dair dört kavram
KavramTanıyıcı ölçütÖrnek ipucu
TefsirAyetin anlamını açıklar; kesine yakın tek anlam arar“Allah burada şunu kastetmiştir.”
TevilLafzın ihtimallerinden birini delille tercih eder; zanni“Bu ifade şu anlama da gelebilir; şu delil sebebiyle bunu tercih ederim.”
TercemeSözü başka dile aktarır; lafzi terceme Kur'an'da mümkün görülmezKelime kelime karşılık arayan çeviri
MealKur'an'ın anlamını yaklaşık olarak aktaran tefsirî çeviri; Kur'an'ın yerini tutmazKur'an Yolu Meali
Lisans düzeyi için ek: “tevil” kelimesinin Kur'an'daki kullanımları

Kur'an'da tevil kelimesi terim anlamından daha geniş kullanılır: Yusuf suresinde rüyaların yorumu, bazı ayetlerde ise bir sözün ya da işin gerçekleşeceği son durum (akıbet) anlamındadır. Sonraki dönemde kelamcılar tevili özellikle haberi sıfatlar gibi müteşabih ifadeler için kullanmış; işari tefsirde ise lafzın ardındaki derin anlamı aramaya tevil denmiştir. Sınavda kavram terim anlamıyla sorulur: ihtimaller arasından delille tercih.

Akılda kalsın: Kesinlik ölçeğiyle düşün: tefsir “kesin anlam”, tevil “güçlü ihtimal”, meal “yaklaşık karşılık”. Terceme bir dil işlemidir; Kur'an söz konusu olduğunda adı meal olur, çünkü birebir aktarım mümkün değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir paragrafta bir faaliyet tarif edilir (“lafzın taşıdığı anlamlardan birini delille tercih eden…”) ve kavramın adı istenir. Şıklar aynı ailedendir: tefsir, tevil, terceme, meal, tefsirî terceme.

TuzakTuzak, tevili “keyfî yorum” sanmak ya da “kesinlik” ölçütünü ters çevirmektir: kesine yakın olan tefsir, ihtimal taşıyan tevildir. Mealin “Kur'an'ın kendisi” sayılmadığını ve lafzi tercemenin Kur'an için kabul görmediğini de karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme tarif ↔ kavram

?Soru çöz

Bir çalışmanın girişinde şu açıklama yer alıyor: “Bu metin, ayetlerin Türkçedeki tam karşılığı değildir. Arapçadaki çok anlamlı ifadelerde, ihtimaller arasından bize en uygun görünen anlam seçilmiş, gerekli yerlerde parantez içinde açıklama eklenmiştir. Bu nedenle metin, Kur'an'ın yerine okunamaz.”
Bu açıklamanın ait olduğu çalışma türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Anlamı başka dile yaklaşık aktaran, ihtimallerden birini seçen ve Kur'an'ın yerini tutmadığını belirten çeviri mealdir. A lafzi terceme birebir karşılık iddiasındadır, metin bunu reddediyor; C tefsir aynı dilde ayrıntılı açıklamadır, çeviri değildir; D tevil bir yorum işlemidir, çeviri türünün adı değildir.
TEFSİR · USUL

Müfessirin donanımı ve tefsirin kaynakları: Kur'an'dan reye uzanan basamaklar

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİçtihat nedir, müçtehidin şartları nelerdir, taklit ve mezhep ne demektir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İçtihat, ehil bir âlimin bütün gücünü harcayarak dinî bir meselenin hükmünü delillerden çıkarmasıdır; bunu yapana müçtehit denir. Kesin ve açık nasın bulunduğu yerde içtihat yapılmaz. Delilini bilmeden bir müçtehidin görüşüne uymaya taklit, bir müçtehidin yöntemi ve görüşleri etrafında oluşan fıkıh ekolüne mezhep denir.

İçtihat, müçtehit, taklit ve mezhep

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Müfessirde hangi nitelikler aranır ve tefsirin kaynakları nelerdir?

Kısa cevap: Müfessirin Arapçayı (sarf, nahiv, belagat), kıraatleri, nüzul sebeplerini, nasih-mensuhu, fıkıh usulünü, hadisi ve siyeri bilmesi; ayeti bağlamıyla ve amacıyla okuması gerekir. Tefsirin kaynakları öncelik sırasıyla Kur'an'ın kendisi, sünnet, sahabe sözü, tabiin sözü, Arap dili ve kurallara bağlı reydir (içtihat).

Bir ayeti açıklamak için önce sorulan soru şudur: “Bu ayeti başka bir ayet ya da Hz. Peygamber zaten açıklamış mı?” Tefsirin kaynak sırası bu sorunun cevabıyla başlar.

Müfessirde aranan nitelikler

Müfessir her şeyden önce Arapçaya hâkim olmalıdır: kelimenin kökünü (sarf), cümledeki görevini (nahiv) ve üslubun inceliğini (belagat) bilmeyen, ayetin vurgusunu kaçırır. Bunun yanında kıraat farklarını, esbab-ı nüzulü, nasih-mensuhu, hüküm çıkarma yöntemini (fıkıh usulü), inanç esaslarını (kelam), ayetleri açıklayan hadisleri ve vahyin indiği toplumun tarihini (siyer, Cahiliye örf ve âdetleri) bilmelidir. İlim kadar tavır da önemlidir: sağlam bir inanç, ihlas ve kendi görüşünü ayete söyletmekten kaçınmak.

Okuma ilkeleri de müfessirin donanımına girer. Ayet tek başına değil, önceki ve sonraki ayetlerle kurduğu bağ içinde okunur; buna siyak-sibak (bağlam) denir. Sözün öncesine sibak, sonrasına siyak denir; bağlamı yok sayan okuma, savaş hâline dair özel bir hükmü genel bir emir sanmak gibi hatalara yol açar. Ayetin taşıdığı amaç (makasıt) da gözetilir: emir ve yasakların ardında dini, canı, aklı, nesli ve malı korumak gibi gayeler vardır.

Kaynakların sırası

Müfessir yukarıdan aşağı iner: bir basamakta açıklama bulursa alttakiyle onu çiğneyemez.Görsel: Sınav Defteri
  • Kur'an'ın Kur'an'la tefsiri: En sağlam yoldur; bir ayette kısa geçen konu başka ayette açılır. Sahabe, “iman edip imanına zulüm karıştırmayanlar” ifadesindeki zulmü ağır bulunca Hz. Peygamber, Lokman suresindeki “şirk büyük bir zulümdür” ayetini hatırlatarak zulmün burada şirk olduğunu açıklamıştır (En'am 6/82; Lokman 31/13; Buhari, “Tefsir”).
  • Sünnetle tefsir: Hz. Peygamber Kur'an'ı açıklamakla görevlidir (Nahl 16/44). Namazın vakit ve rekâtları, zekâtın oranları sünnetle belirlenmiş; düşmana karşı hazırlanması emredilen “kuvvet”in atıcılık olduğu hadisle açıklanmıştır (Enfal 8/60; Müslim, “İmare”, 167).
  • Sahabe sözü: Sahabe ayetin indiği ortamı görmüş, dili ana dili olarak konuşmuştur. Nüzul sebebi ve gayba dair bildirdikleri, re'yle bilinemeyeceği için Hadis usulü sayfasında gördüğümüz merfu hadis hükmünde sayılır.
  • Tabiin sözü: Çoğunluk tefsirde kullanır; bir kısım âlim, nüzule şahit olmadıkları için ihtiyatla yaklaşır.
  • Dil ve rey: Arap şiiri kelimelerin anlamına tanıktır. Kurallara bağlı içtihada memduh (övülen) rey, delilsiz ve hevaya dayalı yoruma mezmum (yerilen) rey denir.
Lisans düzeyi için ek: Süyuti'nin müfessir için saydığı ilimler

Süyuti el-İtkan'da müfessirin bilmesi gereken ilimleri tek tek sayar: lügat, nahiv, sarf, iştikak; belagatın üç dalı meani, beyan, bedi; kıraat; usulüddin (kelam); fıkıh usulü; esbab-ı nüzul ve kıssalar; nasih-mensuh; fıkıh; mücmel ve mübhemi açıklayan hadisler; ve ilimle amel edene Allah'ın verdiği mevhibe ilmi. Liste, tefsirin tek bir ilim değil birçok ilmin buluştuğu yer olduğunu gösterir.

Akılda kalsın: Kaynak sırası “söyleyenin nüzule yakınlığı”dır: önce Allah'ın sözü, sonra onu tebliğ eden Peygamber, sonra onu dinleyen sahabe, sonra sahabeden öğrenen tabiin, en son kurallara bağlı akıl. Siyak-sibakta: sibak = önce, siyak = sonra.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müfessirin yaptığı anlatılır ve yöntemi sorulur: başka ayetle açıkladıysa “Kur'an'ın Kur'an'la tefsiri”, ayetin öncesine ve sonrasına baktıysa “siyak-sibak”, hadis getirdiyse “sünnetle tefsir”.

TuzakBağlama bakmayı esbab-ı nüzulle karıştırmaktır: siyak-sibak metnin içindeki komşu ayetlerdir, nüzul sebebi metnin dışındaki olaydır. Sahabenin nüzul sebebi bildirmesinin “merfu hükmünde” sayıldığını da unutma.

↕Sıralama tefsirin kaynakları, en sağlamdan başlayarak

  1. Tabiin sözü
  2. Kur'an'ın başka bir ayeti
  3. Kurallara bağlı rey (içtihat)
  4. Sahabe sözü
  5. Hz. Peygamber'in sünneti

?Soru çöz

Bir müfessir, bir ayette savaşla ilgili sert bir emrin geçtiğini görür. Hükmü genel bir buyruk sanmamak için ayetin hemen öncesinde antlaşmayı bozan bir topluluktan söz edildiğini, hemen sonrasında da güvence isteyene güvence verilmesinin emredildiğini dikkate alır ve hükmün bu özel durumla sınırlı olduğu sonucuna varır.
Müfessirin bu yorumda esas aldığı ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Müfessir ayetin anlamını öncesindeki ve sonrasındaki ayetlerle kurduğu bağdan çıkarmıştır; bu siyak-sibaktır. A nüzul sebebi metin dışındaki olaydır, burada komşu ayetlere bakılıyor; B hadis kullanılmamıştır; C bir hükmün kaldırılmasından söz edilmiyor, hüküm sınırlanıyor.
TEFSİR · NÜZUL

Esbab-ı nüzul: ayetin indiği anı bilmek neden önemli?

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'ın ilk ve son inen ayetleri hangileridir, Kur'an neden 23 yılda parça parça indirilmiştir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an 610 yılı ramazanında Kadir gecesi Hira Mağarası'nda Alak suresinin ilk beş ayetiyle inmeye başladı ve yaklaşık 23 yılda (13 yıl Mekke, 10 yıl Medine) parça parça indi. Son inen ayet için Bakara 281 ve Tevbe 128-129 öne çıkan görüşlerdir; Maide 3 hükümlerin tamamlandığını bildirir, bütün olarak inen son sure Nasr'dır.

Nüzul: ilk ve son ayetler, tedrici iniş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Esbab-ı nüzul nedir, nasıl bilinir ve ayetin anlaşılmasına ne katkı sağlar?

Kısa cevap: Esbab-ı nüzul, bir ayetin ya da surenin inmesine yol açan olay veya Hz. Peygamber'e sorulan sorudur. Yalnız sahih rivayetle bilinir, içtihatla belirlenmez. Hükmün hikmetini, ayetin yanlış anlaşılmasını önlemeyi ve Mekki-Medeni tespitini kolaylaştırır. Çoğunluğa göre hüküm sebebin özelliğiyle sınırlanmaz, lafzın genelliği esas alınır.

Bir mektubun neden yazıldığını bilmeyen, cümlelerinin yarısını yanlış anlar. Bazı ayetler de bir olaya ya da bir soruya cevap olarak inmiştir.

Kur'an'ın büyük kısmı belirli bir olaya bağlı olmadan, inanç, ahlak ve kıssa anlatmak üzere inmiştir. Bir kısım ayet ise ya toplumda yaşanan bir olay üzerine ya da Hz. Peygamber'e yöneltilen bir soru üzerine nazil olmuştur. Bu olay veya soruya sebeb-i nüzul (çoğulu esbab-ı nüzul) denir. Kur'an tarihi sayfasında ayetlerin yirmi üç yıla yayılarak, ihtiyaca göre parça parça indiğini gördük; nüzul sebebi bu tedricin en somut izidir.

Nasıl bilinir?

Nüzul sebebi akılla tahmin edilemez; yalnız sahih rivayetle, yani nüzule şahit olan sahabenin haberiyle bilinir. Bu yüzden sahabenin “Şu ayet şu olay üzerine indi” sözü merfu hadis hükmünde kabul edilir. Aynı ayet için farklı sebepler rivayet edilmişse sahih olan tercih edilir; ikisi de sahihse birleştirilir, bu da mümkün değilse ayetin iki kez indiği düşünülür.

Ne işe yarar? Üç örnek

  • Yanlış anlamayı önler: İçkiyi kesin olarak yasaklayan ayetten sonra sahabe, yasaktan önce içki içip ölenlerin durumunu sormuş; bunun üzerine iman edip salih amel işleyenlere daha önce yediklerinden bir günah olmadığını bildiren ayet inmiştir (Maide 5/93). Sebebi bilmeyen biri ayetten içkinin serbest olduğu sonucunu çıkarabilirdi.
  • Hükmün derecesini belirler: Safa ile Merve arasında say yapmada “günah yoktur” denmesi (Bakara 2/158) sa'yin yalnız serbest olduğunu düşündürür. Hz. Aişe, sahabenin Cahiliye âdeti olduğu için say yapmaktan çekindiğini, ayetin bu çekingenliği gidermek için indiğini anlatarak yanlış çıkarımı düzeltmiştir.
  • Surenin mesajını aydınlatır: Vahiy bir süre kesilince müşriklerin “Rabbi onu terk etti” demesi üzerine inen Duha suresi, Hz. Peygamber'e Rabbinin onu bırakmadığı müjdesiyle başlar.

Lafzın genelliği mi, sebebin özelliği mi?

Bir ayet belli bir kişinin olayı üzerine indiyse hüküm yalnız o kişiye mi aittir? Âlimlerin çoğunluğunun cevabı ünlü kuralla özetlenir: itibar lafzın umumunadır, sebebin hususiliğine değil. Örneğin eşine zina isnat edip şahit getiremeyen kocanın lanetleşme (li'an) yoluyla davayı sonuçlandırmasını düzenleyen ayetler (Nur 24/6-9) belli bir sahabinin olayı üzerine inmiştir, ama hüküm aynı durumdaki herkese uygulanır. Sebep, hükmün kime ilk kez uygulandığını gösterir; sınırını çizmez.

Karıştırılanlar: ayetin “ne zaman, nerede, hangi bağlamda” sorusuna cevap veren üç bilgi
KavramNeye bakar?Örnek
Esbab-ı nüzulAyetin inmesine yol açan olay ya da soru (metnin dışı)Maide 93'ün içki yasağından sonra sorulan soruyla inmesi
Mekki-Medeniİniş dönemi: hicretten önce mi sonra mıTekasür suresi Mekki, Enfal suresi Medeni
Siyak-sibakAyetin önündeki ve arkasındaki ayetler (metnin içi)Savaş ayetini antlaşma bağlamında okumak
Lisans düzeyi için ek: eserler ve çağdaş bir yaklaşım

Alanın en tanınmış eseri Vahidi'nin Esbabü'n-nüzul'üdür; Süyuti Lübabü'n-nukul fi esbabi'n-nüzul adlı eserinde rivayetleri sıhhat açısından gözden geçirmiştir. Çağdaş dönemde Fazlurrahman, nüzul sebeplerini Kur'an'ı anlamada merkeze alan iki aşamalı bir yöntem önermiştir: önce ayetin indiği tarihî durumdan genel ilke ve amaç çıkarılır, sonra bu ilke bugünün şartlarına uygulanır. Sınavda bu yöntem “sebeb-i nüzulden hareket eden müfessir” vakasıyla sorulabilir.

Akılda kalsın: Nüzul sebebi rivayetle bilinir, akılla değil. Sebep hükmün ilk uygulandığı yerdir, sınırı değil: lafız genelse hüküm de geneldir. Hz. Aişe'nin say yorumu, sebebi bilmenin hükmü doğru okumayı nasıl sağladığının en çok anılan örneğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sahabi ya da müfessirin, ayetin indiği olaya dayanarak yanlış bir anlamayı düzelttiği anlatılır ve kullandığı Kur'an ilmi sorulur; cevap esbab-ı nüzuldür.

TuzakÇeldiriciler siyak-sibak, Mekki-Medeni ve nasih-mensuhtur. Tuzak, “ayet belli kişi için indiyse hüküm de onunla sınırlıdır” şıkkıdır: çoğunluğa göre lafzın genelliği esastır. Bir başka tuzak, nüzul sebebinin içtihatla belirlenebileceğini söyleyen şıktır.

▭Boşluk doldurma

Bir ayetin inmesine yol açan olay ya da soruya denir. Bu bilgi akılla değil, ancak sahih yoluyla öğrenilir. Çoğunluğa göre hükümde esas alınan, sebebin özelliği değil, lafzın dur.

rivayetsiyak-sibakhususuesbab-ı nüzuliçtihatumumu

?Soru çöz

Tefsir dersinde Yusuf, İhlas suresinde Allah'ın “doğurmamış ve doğmamış” olmasının neden özellikle vurgulandığını sorar. Hocası, müşriklerin Hz. Peygamber'e “İnanmamızı istediğin Rabbini bize tanıt” dediklerini, surenin ilk ayetlerinin bu talep üzerine indiğinin rivayet edildiğini anlatır; sure bu yüzden Allah'ı yaratılmışlara ait özelliklerden arındırarak tanıtır.
Hocanın bu açıklamada yararlandığı Kur'an ilmi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hoca surenin inmesine yol açan talebi, yani metnin dışındaki olayı esas almıştır; bu esbab-ı nüzuldür. B siyak-sibak ayetin önündeki ve arkasındaki ayetlere bakar, burada komşu ayet değil bir olay var; C bir kelimenin farklı anlamları tartışılmıyor; D surenin iniş dönemi değil, iniş sebebi konu ediliyor.
TEFSİR · NESİH

Nesih: bir hükmün yerini başka bir hükmün alması

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'da haram kılınan yiyecekler nelerdir, Hanefi mezhebine göre hangi hayvanların eti yenmez, deniz ürünleri ve at eti hakkında mezhepler ne der?Bağlantılı konudan (Helal ve haram). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an dört yiyeceği açıkça haram kılar: leş (meyte), akıtılmış kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilen hayvan. Sünnet azı dişli yırtıcıları, pençeli yırtıcı kuşları ve ehlî eşeği ekler. Sarhoş eden her içki azı da çoğu da haramdır. Hanefilere göre deniz hayvanlarından yalnız balık yenir.

Haram yiyecek ve içecekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an'da nesih nedir, şartları nelerdir ve âlimler nesih konusunda hangi görüşleri savunur?

Kısa cevap: Nesih, şer'i bir hükmün sonradan gelen şer'i bir delille kaldırılmasıdır; kaldıran nasih, kaldırılan mensuhtur. Yalnız Hz. Peygamber hayattayken ve amelî hükümlerde olur. Âlimlerin çoğunluğu Kur'an içinde neshi kabul eder, Ebu Müslim el-İsfahani reddeder. İslam'ın önceki şeriatlerin bazı hükümlerini kaldırdığında ise ittifak vardır.

Bir hekim hastasına önce hafif, sonra daha güçlü bir ilaç verir; ilaç değişir, amaç değişmez. Nesih tartışmasının özü de hükmün amacı değil, uygulamasıdır.

Tanım ve şartlar

Nesih sözlükte “gidermek, ortadan kaldırmak” ve “bir yerden başka yere aktarmak” anlamlarına gelir. Terim olarak şer'i bir hükmün, ondan sonra gelen şer'i bir delille yürürlükten kaldırılmasıdır. Kaldıran delile nasih, kaldırılan hükme mensuh denir. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz delillerin birbiriyle ilişkisi burada bir zaman sırası kazanır: iki delilden sonra gelen öncekinin hükmünü kaldırır.

  • Nesih ancak vahiy döneminde, Hz. Peygamber hayattayken olur; ondan sonra hiçbir delil Kur'an'ın hükmünü kaldıramaz.
  • Yalnız amelî hükümlerde olur. İman esasları, ahlakın temel ilkeleri ve geçmişe dair haberler neshedilmez.
  • İki delil arasında uzlaştırılamayan bir çelişki bulunmalı ve nasihin sonra geldiği bilinmelidir.

Nasih ve mensuh üç yolla bilinir: delilin kendisinin “şunu kaldırdım” demesi, iki delilin iniş tarihlerinin bilinmesi ve sahabenin bu konudaki icmaı. Tahmin ve “bu ayet öbüründen daha uygun” gibi değerlendirmeler nesih için yeterli değildir.

Görüşler: tarafsız bir tablo

Kur'an'da nesih olabileceğine Bakara 2/106'daki “bir ayetin hükmünü kaldırır ya da unutturursak yerine daha hayırlısını veya benzerini getiririz” anlamındaki ifade delil gösterilir. Âlimlerin çoğunluğu Kur'an ayetleri arasında ve Kur'an ile sünnet arasında neshi kabul eder; sünnetin Kur'an'ı neshedip edemeyeceğinde ise görüş ayrılığı vardır. İmam Şafii neshi aynı türden delillerle sınırlar: Kur'an'ı Kur'an, sünneti sünnet nesheder. Mutezili müfessir Ebu Müslim el-İsfahani ise Kur'an'da mensuh ayet bulunmadığını savunur ve nesih denilen örnekleri tahsis ya da farklı durumlara ait hükümler olarak açıklar. Mensuh ayet sayısı da tartışmalıdır: Süyuti yaklaşık yirmi ayet sayarken Şah Veliyyullah ed-Dihlevi bunu beşe indirmiştir. Son dönem âlimlerinin çoğu, uzlaştırılabilen ayetleri nesih saymama eğilimindedir.

İttifak edilen alan ve örnekler

Tartışmanın dışında kalan bir alan vardır: İslam'ın önceki şeriatlerin bazı hükümlerini kaldırması. Kardeşler arası evlilik gibi önceki ümmetlerde geçerli olan bazı hükümlerin İslam'la yürürlükten kalktığında âlimler birleşir. Kur'an içinden en sık anılan örnekler ise şunlardır: kıblenin Kudüs'ten Kâbe'ye çevrilmesi (Bakara 2/144), Aşure orucunun farziyetinin Ramazan orucuyla kalkması, kocası ölen kadının bir yıllık bekleme süresinin (Bakara 2/240) dört ay on güne (Bakara 2/234) dönüşmesi.

Karıştırılanlar: nesih, tahsis ve tedric
KavramTanıyıcı ölçütÖrnek
NesihÖnceki hüküm tamamen kalkar, yerine yenisi gelirKıblenin Kudüs'ten Kâbe'ye dönmesi
TahsisGenel hüküm kalır, bir kısmı dışarıda bırakılırBoşanan kadının iddeti: hamileler doğumla iddet bitirir
TedricHüküm aşama aşama kesinleşir; önceki aşama hazırlıktırİçkinin üç aşamada yasaklanması (Bakara 219 → Nisa 43 → Maide 90)
Önceki şeriatin neshiÖnceki ümmetin hükmü İslam'la kalkar; ittifaklıKardeşler arası evliliğin yasaklanması
Lisans düzeyi için ek: neshin türleri

Usul kitapları Kur'an içindeki neshi üç türe ayırır: hem hükmü hem okunuşu kaldırılan; hükmü kaldırıldığı hâlde okunuşu mushafta kalan (bekleme süresi ayeti gibi); okunuşu kaldırılıp hükmü kaldığı ileri sürülen. Üçüncü tür yalnız bazı rivayetlere dayanır ve en çok tartışılanıdır. İçki ayetlerinin tedric mi nesih mi sayılacağında da görüşler ayrılır; seri tedric yorumunu esas alır. Neshe dair ilk müstakil eserlerden biri Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam'ın en-Nasih ve'l-mensuh'udur.

Akılda kalsın: Neshin üç sınırı üç kelimeyle: zaman (yalnız vahiy dönemi), alan (yalnız amelî hüküm), yol (açık ifade, tarih ya da icma). İtirazsız tek alan: İslam'ın önceki şeriatleri neshi. Kur'an içi neshi reddeden isim: Ebu Müslim el-İsfahani.
Sınavda

Nasıl sorulur“Nesih konusunda âlimlerin ittifak ettiği husus hangisidir?” ya da öncüllü yargılar verilir. Cevap önceki şeriatlerin neshidir; Kur'an içinde neshin varlığı ve mensuh ayet sayısı tartışmalıdır.

Tuzak“inanç esasları da neshedilebilir” ya da “Hz. Peygamber'den sonra icma ile nesih olur” şıklarıdır; ikisi de yanlıştır. Tahsisi nesih sanmak da sık yapılan hatadır: tahsiste hüküm kalkmaz, daralır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ ilişki türü

?Soru çöz

I. Nesih yalnız Hz. Peygamber hayattayken gerçekleşebilir.
II. İman esaslarına dair haberler de neshedilebilir.
III. İslam'ın önceki şeriatlerin bazı hükümlerini kaldırdığı konusunda âlimler ittifak etmiştir.
IV. Kur'an'daki mensuh ayetlerin sayısı konusunda âlimler görüş birliği içindedir.
Nesih ile ilgili yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

✓ C. Nesih vahiy döneminde olur (I) ve İslam'ın önceki şeriatleri neshi ittifaklıdır (III). II yanlıştır: inanç esasları ve haberler neshedilmez, nesih yalnız amelî hükümlerdedir; IV yanlıştır: Süyuti yaklaşık yirmi, Şah Veliyyullah beş ayet sayar. A ve B II'yi, D ise tartışmalı olan IV'ü doğru sayar.
TEFSİR · MÜTEŞABİH

Muhkem ve müteşabih: “kitabın anası” ve anlamı kapalı ayetler

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHaberi sıfatlar nedir, Selef ve Halef âlimleri bu sıfatları nasıl anlar, esma-i hüsna ne demektir?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haberi sıfatlar, yalnız ayet ve hadisle bildirilen ve insana ait bir benzerlik çağrıştıran ifadelerdir: yed (el), vech (yüz), istiva, nüzul gibi. Selef bunları anlamını Allah'a bırakarak, keyfiyet sormadan kabul eder (tefviz); Halef âlimleri dilin imkânlarıyla yorumlar (tevil). İkisi de teşbihi ve sıfatları yok saymayı reddeder. Esma-i hüsna, Allah'ın en güzel isimleridir.

Haberi sıfatlar, tefviz-tevil ve esma-i hüsna

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muhkem ve müteşabih ayet ne demektir, Al-i İmran 7'ye göre müteşabih ayetlere nasıl yaklaşılır?

Kısa cevap: Muhkem, anlamı açık, tek anlama gelen ve yorum gerektirmeyen ayettir; Al-i İmran 7 bunları “kitabın anası” sayar. Müteşabih, birden çok anlama gelebilen ya da anlamı kapalı olan ayettir (haberi sıfatlar, hurufu mukattaa). Selef bu ayetlerin anlamını Allah'a bırakmış (tefviz), halef ise dile ve muhkem ayetlere uygun biçimde tevil etmiştir.

Bir şehrin haritasında ana caddeler kalın çizilir, ara sokaklar ona göre bulunur. Kur'an'ın muhkem ayetleri ana caddeler gibidir.

“O, sana Kitab'ı indirendir. Onun (Kur'an'ın) bazı âyetleri muhkemdir, onlar kitabın anasıdır. Diğerleri de müteşabihtir. … Oysa onun gerçek manasını ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar, ‘Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler. …”

Al-i İmran 3/7 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Üç kullanım, tek ayırım

Muhkem, anlamı açık ve kesin olan, başka bir anlama ihtimal bırakmayan ayettir; tefsir edilmeden de anlaşılır. Müteşabih ise birden çok anlama gelebildiği için hangi anlamın kastedildiğini belirlemek üzere delile ve yoruma ihtiyaç duyulan, ya da anlamı insan bilgisinin ötesinde olan ayettir. Kur'an bu iki kelimeyi üç farklı biçimde kullanır: Kur'an'ın tamamı muhkemdir, yani sağlam ve kusursuz örülmüştür (Hud 11/1); tamamı müteşabihtir, yani ayetleri güzellikte ve doğrulukta birbirine benzer (Zümer 39/23); bir kısmı muhkem, bir kısmı müteşabihtir (Al-i İmran 3/7). Tefsir usulünün konusu üçüncü kullanımdır.

Müteşabih örnekleri

  • Haberi sıfatlar: Allah'a nispet edilen el (yed), yüz (vech), arşa istiva gibi ifadeler. İman ve Allah inancı sayfasında bu sıfatlara yaklaşımları gördük.
  • Hurufu mukattaa: Bazı surelerin başındaki Elif-lam-mim, Ya-sin, Kaf gibi kesik harfler.
  • Gaybın ayrıntısı: Kıyametin vakti, ruhun mahiyeti gibi insanın bilgisine kapalı konular.

Selef ve halef: bir vakfın iki okuması

Ayetteki “onun gerçek manasını ancak Allah bilir” cümlesi iki türlü okunur. Selef âlimleri “Allah” kelimesinde durur; buna göre müteşabihin gerçek anlamını yalnız Allah bilir, ilimde derinleşenler ise “inandık” der. Bu tavra tefviz (anlamı Allah'a bırakmak) denir. Halef âlimleri ise cümleyi “ilimde derinleşenler”e bağlayarak okur; buna göre derin bilgi sahipleri de müteşabihin anlamını, dile ve muhkem ayetlere uygun biçimde açıklayabilir. Bu tavır tevildir; örneğin “el” kudret, “istiva” hükümranlık diye yorumlanır. Tecvid 2 sayfasında gördüğümüz vakıf ve ibtida bilgisi burada doğrudan bir inanç yorumunu belirler. İki tavır da Allah'ı yaratılmışlara benzetmeyi reddetmekte birleşir.

Ayetin uyarısı da önemlidir: kalbinde eğrilik olanlar fitne çıkarmak için müteşabihlerin peşine düşer. Bu yüzden kural şudur: müteşabih, muhkeme göre anlaşılır; muhkem ayetle çelişen bir yorum kabul edilmez.

Akılda kalsın: Muhkem = kitabın anası, ölçü; müteşabih = ölçüye göre okunan. Selef “Allah”ta durur → tefviz; halef “ilimde derinleşenler”e bağlar → tevil. Bir vakıf yeri, iki inanç yorumu.
Sınavda

Nasıl sorulurSelefin müteşabih ayetlere tutumu bir paragrafla anlatılır (“anlamını araştırmadan inanır, keyfiyetini Allah'a bırakır”) ve kavram istenir: tefviz. Bazen Al-i İmran 7'nin meali verilip “müteşabihin peşine düşenler” mesajı sorulur.

TuzakMüteşabihi mücmelle karıştırmaktır: mücmelin açıklaması sünnette ya da başka ayette bulunur, müteşabihin bir kısmının gerçek anlamı ise insana kapalı kalabilir. Ayrıca Kur'an'ın “tamamı muhkem” ve “tamamı müteşabih” nitelendirmelerinin çelişki olmadığını bil.

▭Boşluk doldurma

Al-i İmran 7'de anlamı açık ayetler diye anılır ve “kitabın anası” sayılır. Müteşabih ayetlerin anlamını Allah'a bırakan selefin tavrına , bu ayetleri dile ve muhkem ayetlere uygun biçimde açıklayan halefin tavrına denir.

tevilmücmelmüteşabihmuhkemtefvizteşbih

?Soru çöz

Bir grup âlim, Allah'a el, yüz ve istiva nispet eden ayetler hakkında şöyle der: “Bu ifadeleri Kur'an'da geçtiği gibi kabul ederiz, Allah'ı yaratılmışlara benzetmeyiz, keyfiyetini araştırmayız; gerçek anlamını Allah'a bırakırız.” Bu âlimler Al-i İmran suresi 7. ayetteki “ancak Allah bilir” ifadesinde durmayı esas alır.
Bu tutum aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Müteşabih ifadeleri benzetme yapmadan kabul edip anlamını Allah'a bırakmak selefin tefviz tutumudur. A tevil halefin “el = kudret” gibi yorum yapan tavrıdır, metindeki âlimler yorum yapmıyor; C teşbih Allah'ı yaratılmışlara benzetmektir, âlimler bunu açıkça reddediyor; D tahsis genel bir hükmün daraltılmasıdır, sıfat ayetleriyle ilgisi yok.
TEFSİR · KUR'AN İLİMLERİ

Kur'an ilimleri kavram ailesi: mücmelden mübhemata tek ölçütle ayırma

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekki ve Medeni sureler nasıl ayrılır, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

En çok kabul gören ölçüte göre hicretten önce inen ayet ve sureler Mekki, hicretten sonra inenler nerede inmiş olursa olsun Medenidir. Yaygın sayıma göre 86 sure Mekki, 28 sure Medenidir. Mekki surelerde tevhid, ahiret, kıssa ve ahlak; Medeni surelerde ibadet, hukuk, cihat, münafıklar ve Ehl-i kitap öne çıkar.

Mekki ve Medeni ayetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mücmel, mübhemat, garib, vücuh-nezair ve müşkil gibi Kur'an ilimleri birbirinden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Kur'an ilimleri ayetleri anlamaya yardım eden dallardır. Mücmel, açıklaması başka delile bırakılmış lafızdır (salat); mübhemat, ayette adı verilmeyen kişi ve yerlerdir; garib, anlamı az bilinen kelimedir; vücuh-nezair bir kelimenin farklı anlamlarını ve farklı kelimelerin aynı anlamını; müşkil ise ilk bakışta çelişkili görünen ayetleri inceler.

Sınavda beş şıkkın beşi de “-ül-Kur'an” ile biter. Kurtuluş yolu, her terimi komşusundan ayıran tek bir soruyu bilmektir.

Kur'an ilimleri (ulumü'l-Kur'an), ayetlerin dilini, tarihini ve içeriğini inceleyen yardımcı dallardır. Kur'an tarihi sayfasında Mekki-Medeni ayırımını, bu sayfada esbab-ı nüzulü, neshi ve müteşabihi gördük. Geriye kalan ve sınavda birbirinin çeldiricisi olarak gelen terimler, sorduğu soruya göre gruplanınca kolay ayrılır.

Açıklama nerede? Mücmel, âm, mutlak

Mücmel, lafzın kendisinden ne kastedildiği anlaşılmayan, açıklaması Allah'a ya da Peygamber'e bırakılmış ifadedir; açıklayan delile mübeyyen denir. Sözlükte dua anlamındaki salat kelimesi Kur'an'da özel bir ibadetin adı olmuş, kılınışı sünnetle açıklanmıştır; zekât ve hac da böyledir. Âm-hâs, genel bir hükmün kapsadıklarından bir kısmının çıkarılmasıdır: boşanan kadınların üç adet süresi beklemesi geneldir (Bakara 2/228), hamilelerin iddetinin doğumla bitmesi (Talak 65/4) bu genellikten bir istisnadır. Mutlak-mukayyed ise kayıtsız bir ifadenin başka yerde kayıtla sınırlanmasıdır: haram kılınan “kan” (Maide 5/3) başka ayette “akıtılmış kan” (En'am 6/145) diye kayıtlanır.

Kim, ne, hangi anlam? Mübhemat, garib, vücuh-nezair

Mübhemat, ayette adı açıkça verilmeyip zamir, sıfat ya da “bir adam, bir kadın” gibi belirsiz ifadeyle anılan kişi, yer ve zamanı belirleyen ilimdir. Kevser suresinde Hz. Peygamber'i “soyu kesik” diye ayıplayanın As b. Vail, Mücadele suresinde kocasını şikâyet eden kadının Havle bint Sa'lebe olduğu rivayetle öğrenilir. Ayette adı açıkça geçen kişi (Zeyd, Meryem) mübhem değildir. Bu bilgi de ancak rivayetle belirlenir. Garib, Arapçada yaygın olmayan, anlamı az bilinen kelimeleri açıklar. Vücuh-nezair, aynı kelimenin farklı yerlerdeki farklı anlamlarını (vücuh) ve farklı kelimelerin aynı anlamı taşımasını (nezair) inceler; “yol” anlamındaki sebil kelimesi kimi ayette Allah'ın dini, kimi ayette yolcu, kimi ayette imkân anlamındadır.

Çelişki mi var? Müşkil

Müşkil, ilk bakışta birbiriyle çelişiyor gibi görünen ayetleri inceler. Örneğin bir ayette o gün insan ve cinne günahının sorulmayacağı (Rahman 55/39), başka bir ayette ise herkese mutlaka sorulacağı bildirilir (Hicr 15/92). Âlimler bunu kıyamet gününün farklı duraklarına ya da “bilgi edinmek için sormak” ile “hesap için sormak” ayrımına bağlayarak uzlaştırır.

Lisans düzeyi için ek: alanların ilk eserleri

Garib alanının ilk eserlerinden biri Ebu Ubeyde'nin Mecazü'l-Kur'an'ı, vücuh-nezair alanının ilk eserlerinden biri Mukatil b. Süleyman'ın kitabıdır; müşkil alanında İbn Kuteybe'nin Te'vilü müşkili'l-Kur'an'ı tanınır. Tefsir tarihi sayfasında Ebu Ubeyde ile Mukatil'i tedvin döneminin öncüleri olarak göreceğiz.

Karıştırılanlar: Kur'an ilimleri, tek ölçütle
TerimSorduğu soruÖrnek
Mücmel-mübeyyenLafzın açıklaması başka delilde mi?Salat, zekât, hac
Âm-hâsGenel hükümden bir kısım çıkarılmış mı?İddet: hamileler doğumla bitirir
Mutlak-mukayyedKayıtsız ifade başka yerde kayıtlanmış mı?Kan → akıtılmış kan
MübhematAdı verilmeyen kişi ya da yer kim, neresi?Kevser 3'teki ayıplayan: As b. Vail
GaribAz bilinen kelimenin anlamı ne?Ebu Ubeyde, Mecazü'l-Kur'an
Vücuh-nezairBir kelime kaç anlamda, aynı anlam kaç kelimeyle?Sebil: din, yolcu, imkân
Müşkilİki ayet çelişiyor gibi mi görünüyor?Rahman 39 ile Hicr 92
MüteşabihAnlam kapalı ya da çok ihtimalli mi?Haberi sıfatlar, hurufu mukattaa
Emsal / aksamBenzetme mi, yemin mi?Başak benzetmesi (Bakara 261) / Şems suresinin yeminleri
MünasebetAyetler ve sureler arasında anlam bağı ne?Bir surenin sonuyla sonrakinin başı
Akılda kalsın: Her terimi bir soru kelimesine bağla: mücmel “nasıl?” (nasıl kılınır), mübhemat “kim, nere?”, garib “ne demek?”, vücuh-nezair “kaç anlam?”, müşkil “çelişki mi?”, müteşabih “bilinebilir mi?”. Adı açıkça geçen kişi mübhem değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müfessirin çalışması anlatılır (“ayette ‘bir adam’ diye geçen kişinin kim olduğunu rivayetlerle tespit etmiş…”) ve ilmin adı istenir; şıklar mübhemat, garib, mücmel, müşkil, müteşabih olur.

Tuzak“açıklaması sünnette” ipucunu müteşabihe, “anlamı az bilinen kelime” ipucunu mübhemata bağlamaktır. Mübhemat kişi ve yer sorar, garib kelime sorar. Öncüllü sorularda “adı açıkça geçen peygamber” mübhemata örnek gösterilirse o öncül yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ Kur'an ilmi

?Soru çöz

Bir Kur'an kursu öğreticisi, dört tefsir notunu ait oldukları Kur'an ilmiyle birlikte tabloya yazmıştır.

SatırTefsir notuVerilen ad
IYasin 36/20'de “şehrin öbür ucundan koşarak gelen bir adam” diye anılan kişinin adı rivayetlerle Habib en-Neccar olarak belirtilmiştir.Mübhemat
IIAbese 80/31'deki “ebb” kelimesinin hayvanların otladığı bitki örtüsü anlamına geldiği açıklanmıştır.Garibü'l-Kur'an
IIIKur'an'da emredilen haccın nasıl yapılacağı Hz. Peygamber'in uygulamasıyla açıklanmıştır.Mücmel-mübeyyen
IVBiri “o gün günah sorulmaz”, öbürü “mutlaka sorulacak” diyen iki ayet, sorgunun farklı duraklarına bağlanarak uzlaştırılmıştır.Vücuh-nezair

Buna göre tablodaki adlandırmalardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Çelişiyor gibi görünen iki ayeti uzlaştırmak müşkilin konusudur; vücuh-nezair bir kelimenin farklı anlamlarını inceler. A ayette adı verilmeyen kişiyi rivayetle belirlemek mübhemattır; B az bilinen bir kelimenin anlamını açıklamak garibdir; C kısa geçen bir ibadetin sünnetle açıklanması mücmel-mübeyyendir. Üçü de doğru adlandırılmıştır.
TEFSİR · İ'CAZ

İ'cazü'l-Kur'an: benzerini getirme çağrısı ve cevapsız kalan meydan okuma

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMucize nedir, şartları nelerdir; keramet, irhas, maunet, istidrac ve ihanet mucizeden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mucize, peygamberlik iddiasındaki kişinin doğruluğunu göstermek için Allah'ın yarattığı, benzeri getirilemeyen olağanüstü olaydır. Peygamberlikten önce görülen olağanüstü olaya irhas, salih müminde görülene keramet, sıradan bir mümine yardım olarak görülene maunet, kâfir ya da zalimi derece derece helake götürene istidrac, yalancının iddiasını yalanlayana ihanet denir.

Mucize ve diğer olağanüstü haller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İ'cazü'l-Kur'an nedir, Kur'an hangi yönleriyle mucize kabul edilir ve tehaddi ayetleri nelerdir?

Kısa cevap: İ'caz, Kur'an'ın benzerinin getirilememesi, muhataplarını bundan aciz bırakmasıdır; Kur'an bu yönüyle Hz. Peygamber'in en büyük mucizesi sayılır. Kur'an önce tamamının, sonra on surenin, en son tek bir surenin benzerini istemiştir (tehaddi). İ'caz dil ve üslupta (nazım), gayb haberlerinde ve muhtevada görülür; sarfe görüşü Nazzam'a aittir.

Şiirin en değerli sanat olduğu bir toplumda, şairleri “benzerini getirin” diye davet etmek en zor meydan okumaydı.

Mucize ve tehaddi

Muhatabını benzerini yapmaktan aciz bırakan olağanüstü işe mucize, Kur'an'ın bu özelliğine i'cazü'l-Kur'an denir. Diğer peygamberlerin mucizeleri kendi dönemlerinde görülüp geçmiş, Kur'an ise okunan ve her dönemde sınanabilen bir mucize olarak kalmıştır. Kur'an, Allah katından geldiğinden şüphe edenlere açıkça meydan okur; bu çağrıya tehaddi denir.

“De ki: ‘Yemin ederim, bu Kur'an'ın bir benzerini ortaya koymak için ins ve cin bir araya gelip birbirine destek olsa dahi onun benzerini ortaya koyamazlar.’”

İsra 17/88 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Meydan okuma aşama aşama daralır: önce Kur'an'ın tamamının benzeri istenir (İsra 17/88), sonra on surenin (Hud 11/13), en sonunda tek bir surenin (Yunus 10/38; Bakara 2/23). Söz ustası Araplar en kısa surenin bile benzerini ortaya koyamamış, mücadeleyi sözle değil kılıçla sürdürmeyi seçmiştir. Kur'an'ın baştan “getiremeyeceksiniz” demesi de i'cazın bir parçası sayılır.

İ'cazın yönleri

  • Dil ve üslup (nazım): Kelime seçimi, cümle dizilişi ve ahenkte eşsizlik. Âlimlerin çoğu i'cazın esasını burada görür.
  • Gayb haberleri: Rumların yenilgiden sonra galip geleceği gibi henüz gerçekleşmemiş olaylardan haber vermesi.
  • Muhteva: Okuma yazma bilmeyen (ümmi) bir peygamberin getirdiği kitapta iman, hukuk ve ahlak bütünlüğü ve kendi içinde çelişkisizlik (Nisa 4/82).
  • Tesir: Dinleyenin kalbinde bıraktığı etki.

Sarfe görüşü ve eserler

Mutezile âlimi Nazzam, Kur'an'ın benzerinin yapılamamasını Allah'ın insanları buna yönelmekten alıkoymasıyla açıklamıştır; bu görüşe sarfe denir. Ehlisünnet âlimlerinin çoğu, özellikle Bakıllani, sarfeyi reddetmiş: aczin sebebi dışarıdan bir engel değil, metnin kendi üstünlüğüdür. İ'caz üzerine Hattabi ve Rummani risaleler yazmış, Bakıllani İ'cazü'l-Kur'an'ı, Abdülkahir el-Cürcani ise nazım teorisini işlediği Delailü'l-i'caz'ı kaleme almıştır.

Akılda kalsın: Tehaddi daralan bir çemberdir: bütün → on sure → bir sure. İ'cazın merkezi nazım (dil ve üslup); Cürcani nazmı, Bakıllani i'cazı yazdı. Dışarıdan bir engel diyen sarfe Nazzam'ındır, Ehlisünnet kabul etmez.
Sınavda

Nasıl sorulurİsra 88 ya da Hud 13 meali verilir ve ayetin vurguladığı Kur'an ilmi istenir: i'caz. Bir başka kalıpta görüş tarif edilip sahibi sorulur.

TuzakTuzak, sarfeyi i'cazın Ehlisünnet açıklaması sanmaktır; sarfe Mutezile içinde doğmuş, çoğunluk tarafından eleştirilmiştir. Tehaddi ayetlerinde “on sure” ile “bir sure” ayetlerini karıştırma: on sure Hud, bir sure Yunus ve Bakara.

↕Sıralama tehaddi: istenen miktar, en büyükten en küçüğe

  1. Tek bir surenin benzeri (Yunus 38, Bakara 23)
  2. Kur'an'ın tamamının benzeri (İsra 88)
  3. On surenin benzeri (Hud 13)

?Soru çöz

Bir âlime göre Kur'an'ın üstünlüğü kendi dil ve üslubunda değildir; Araplar aslında benzerini söyleyebilecek güçteydi, fakat Allah onları buna yönelmekten alıkoyduğu için hiçbiri bunu başaramadı.
Bu görüş ve onu ilk savunan âlim aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Aczi dışarıdan bir engelle, Allah'ın insanları alıkoymasıyla açıklayan görüş sarfedir ve ilk savunucusu Mutezili Nazzam'dır. B nazım teorisi tam tersine üstünlüğü metnin kendisinde görür; C Bakıllani sarfeyi savunmamış, eleştirmiştir; D tehaddi Kur'an'ın meydan okumasıdır, bir açıklama görüşü değildir.
TEFSİR · KIRAAT

Kıraat ilmi: yedi harf, yedi kıraat ve sahih okuyuşun üç şartı

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıraat ilmi nedir, yedi kıraat imamı kimlerdir ve bir kıraatin sahih olmasının şartları nelerdir?

Kısa cevap: Kıraat ilmi, Kur'an kelimelerinin Hz. Peygamber'den gelen farklı okunuş biçimlerini rivayet zinciriyle inceler. Sahih kıraat için sahih senet, Hz. Osman mushaflarının yazısına uygunluk ve Arapçaya uygunluk şarttır. Yedi kıraati İbn Mücahid derlemiş, sonra üçü eklenerek on kıraat olmuştur. Türkiye'de Asım kıraatinin Hafs rivayeti okunur.

Aynı ayetin “mâliki yevmi'd-dîn” ve “meliki yevmi'd-dîn” diye iki biçimde okunması bir hata değil, Hz. Peygamber'den gelen iki rivayettir.

Yedi harf ve kıraat farkları

Hz. Peygamber, Kur'an'ın yedi harf üzere indirildiğini bildirmiştir (Buhari, “Fezailü'l-Kur'an”, 5). Bu ruhsat, farklı lehçelerden gelen Müslümanlara okumada kolaylık sağlamış ve kıraat farklarının dayanağı olmuştur. Farklar kelimenin harekesinde, bir harfin eklenip eklenmemesinde ya da iki kelimenin sırasında görülür: Fatiha'daki “mâlik” (sahip) ile “melik” (hükümdar) okunuşu bunun bilinen örneğidir. Kıraat farkı anlamı çoğu zaman zenginleştirir; birbiriyle çelişen bir hüküm doğurmaz. Kur'an tarihi sayfasında gördüğümüz Hz. Osman nüshaları, noktasız ve harekesiz yazıldıkları için bu sahih okuyuşların hepsine elverişliydi.

Kıraat imamları ve sahih kıraatin şartları

Tabiin ve sonraki nesilde, yaşadıkları şehirde Kur'an okumada otorite kabul edilen âlimler yetişmiş ve kıraat imamları diye anılmıştır. Hicri IV. (miladi X.) yüzyılda İbn Mücahid bunlardan yedisinin okuyuşunu bir eserde toplamış, böylece “yedi kıraat” (kıraat-i seb'a) kavramı yerleşmiştir. Daha sonra üç imamın kıraati eklenerek on kıraat (kıraat-i aşere) mütevatir kabul edilmiş, bunların dışındakilere şaz denmiştir. Bir kıraatin sahih sayılması için üç şart aranır:

  • Hz. Peygamber'e sahih bir senetle ulaşması,
  • Hz. Osman'ın İslam merkezlerine gönderdiği mushafların yazısına uygun olması,
  • Bir yönüyle de olsa Arap dilinin kurallarına uygun düşmesi.
Yedi imamın üçü Kufe'dendir; Mekke'nin imamı İbn Kesir, aynı adı taşıyan müfessirle karıştırılmamalıdır.Görsel: Sınav Defteri

Her imamın okuyuşu öğrencileri (ravileri) aracılığıyla yayılmıştır; her imamın en meşhur iki ravisi vardır. Türkiye'de ve İslam dünyasının büyük kısmında okunan, Kufeli Asım'ın kıraatinin öğrencisi Hafs tarafından yapılan rivayetidir; Kuzey Afrika'da Nafi'nin kıraati yaygındır.

Karıştırılanlar: yedi harf, yedi kıraat, kıraat ve tecvid
KavramTanıyıcı ölçüt
Yedi harfHadiste geçen okuma ruhsatı; kıraat farklarının dayanağı. Yedi kıraatle aynı şey değildir
Yedi kıraatİbn Mücahid'in hicri IV. yüzyılda derlediği yedi imamın okuyuşu
KıraatKelimenin hangi biçimde okunacağı (rivayete dayanır)
TecvidOkunan kelimenin harflerinin nasıl telaffuz edileceği
Akılda kalsın: Şehir sırasıyla say: Medine Nafi, Mekke İbn Kesir, Basra Ebu Amr, Şam İbn Amir, Kufe üçlüsü Asım-Hamza-Kisai. Şartlar üç kelime: senet, mushaf, Arapça. Bizim okuduğumuz: Asım'dan Hafs.
Sayfa özeti: Kur'an ilimlerinde karıştırılan aileler
Ayırt eden soruTerimlerKarıştırılan çiftKonu
Anlam ne kadar kesin, hangi dilde?Tefsir (kesin anlam) · tevil (delille tercih) · lafzi terceme · mealTevil ↔ tefsir; meal ↔ lafzi tercemek1
Açıklama hangi kaynaktan?Kur'an → sünnet → sahabe → tabiin → kurallı reySahabe sözü ↔ tabiin sözü (nüzule şahit mi?)k2
Ayetin bağlamı metnin içinde mi, dışında mı?Siyak-sibak (komşu ayetler) · esbab-ı nüzul (olay, soru) · Mekki-Medeni (dönem)Siyak-sibak ↔ esbab-ı nüzulk2, k3
Eski hüküm kalktı mı, daraldı mı, aşamalı mı geldi?Nesih · tahsis · tedric; ittifak: önceki şeriatlerin neshiNesih ↔ tahsisk4
Anlam açık mı, kapalı mı?Muhkem · müteşabih; selef tefviz, halef tevilTefviz ↔ teşbihk5
Kapalılık nerede?Mücmel (nasıl?) · mübhemat (kim?) · garib (ne demek?) · vücuh-nezair (kaç anlam?) · müşkil (çelişki mi?)Mübhemat ↔ garib; müşkil ↔ vücuhk6
Benzeri neden getirilemez?Tehaddi (bütün → on sure → bir sure) · nazım · sarfe (Nazzam)Nazım ↔ sarfek7
Kelime nasıl okunur?Yedi harf · yedi kıraat (İbn Mücahid) · on kıraat · şaz; sahih kıraatin üç şartıYedi harf ↔ yedi kıraat; kıraat ↔ tecvidk8

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurSahih kıraatin şartları öncüllü sorulur ya da “yedi kıraat imamlarından biri değildir” kalıbı kullanılır.

TuzakTuzak, yedi harf hadisini İbn Mücahid'in yedi kıraatiyle aynı saymaktır. İkinci tuzak isim benzerliğidir: kıraat imamı İbn Kesir Mekkelidir; Tefsirü'l-Kur'ani'l-Azim'in müellifi İbn Kesir ise yüzyıllar sonra Şam'da yaşamış müfessirdir. Hafs'ı imam, Asım'ı ravi sanmak da sık hatadır.

⇄Bilgi eşleştirme tanıtım ↔ kıraat imamı

?Soru çöz

I. Hz. Peygamber'e sahih bir senetle ulaşması
II. Yedi kıraat imamından birine ait olması
III. Hz. Osman'ın gönderdiği mushafların yazısına uygun olması
IV. Bir yönüyle de olsa Arapçanın kurallarına uygun olması
Bir kıraatin sahih kabul edilmesi için aranan şartlar yukarıdakilerden hangileridir?

✓ C. Sahih kıraatin üç şartı senet (I), mushaf yazısına uygunluk (III) ve Arapçaya uygunluktur (IV). II şart değildir: yediye sonradan üç imam eklenerek on kıraat mütevatir sayılmıştır, yedi sayısı bir derlemenin adıdır. A ve B II'yi şart sayıp eksik ya da yanlış kalır; D yedi imam sınırını da şart sanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ebu Cuhayfe, Hz. Ali'ye yanlarında Kur'an'dan başka yazılı bir şey bulunup bulunmadığını sormuştur. Hz. Ali, Allah'ın kitabı, bir Müslüman'a verilen anlayış ve yanındaki bir sahife dışında bir şey olmadığını söylemiş; sahifede diyet, esirlerin kurtarılması ve bir Müslüman'ın bir kâfir karşılığında öldürülmemesiyle ilgili hükümlerin yazılı olduğunu belirtmiştir (Buhari, “İlim”, 39).
Bu rivayet aşağıdaki yargılardan hangisini çürütür?

✓ B. Hz. Ali'nin sahifesi, Hz. Peygamber'den gelen hükümlerin onun döneminde yazıya geçirildiğini gösterir; Abdullah b. Amr'ın sahifesi gibi bu da “hiç yazılmadı” yargısını çürütür. A sahabenin rivayetteki titizliğidir, rivayetle çelişmez; C resmî tedvin ayrı ve sonraki bir adımdır, özel sahifelerin varlığı onu çürütmez; D Kur'an'ın yazımı ayrı bir olgudur, rivayet onu da doğrular.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Hz. Peygamber ve sahabe döneminde hadis

?Soru 2

Medine'ye geldiğinde Hz. Peygamber, hurma ağaçlarını aşılayan çiftçilere bunu yapmasalar da olabileceğini söylemiştir. Aşılamayı bırakanların o yıl ürünü azalınca durum Hz. Peygamber'e bildirilmiş; o da kendi görüşünü söylediğini, dünya işlerini onların daha iyi bildiğini belirtmiştir (Müslim, “Fezâil”, 141).
Bu olaydan sünnetle ilgili aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

✓ D. Tarım tecrübesine dayanan bir görüş, vahye dayanan hükümden ayrılmış ve bağlayıcı sayılmamıştır; Bedir'de Hubab b. Münzir'in önerisinde olduğu gibi. A olay Kur'an-sünnet ilişkisini değil sünnetin kendi içindeki ayrımı gösterir; B bağlayıcılık yalnız dünya işindeki kişisel görüş için kalkar, tümden değil; C tam tersini söyler, her söz teşri değildir.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Sünnetin dindeki yeri ve bağlayıcılığı

?Soru 3

Bir hadis kitabının bab başlıklarında derleyici, bazı rivayetleri kendisinden sahabiye kadar uzanan ravilerin bir kısmını hiç anmadan aktarmıştır. Bu rivayetlerin çoğunun tam senedi kitabın başka bölümlerinde verilmiştir; bazılarının tam senedini sonraki bir âlim ayrı bir eserde toplamıştır.
Parçada sözü edilen hadis türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Derleyicinin kendine yakın baş kısmı atlaması muallaktır; Buhari'nin bab başlıkları ve İbn Hacer'in derlemesi bunun tipik örneğidir. A mürselde düşen sahabidir ve bunu derleyici değil tâbiî yapar; B mevkuf sözün sahibini anlatır, kopukluğu değil; D maklub kelime ya da adların yer değiştirmesidir.Kaynak: Hadis usulü · Kopukluk ve kusur türleri: muallak, mürsel, munkatı, mu'dal

?Soru 4

Bir âlim, “Bu kelimeyi Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarının bütünü için kullanırız; bizim dilimizde hadisle aynı anlama gelir.” derken bir başkası aynı kelimeyi “kesin ve bağlayıcı olmadan yapılması istenen fiil” diye tanımlamaktadır.
Bu iki âlimin farklı tanımladığı kavram ve âlimlerin alanları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Sünneti hadisle eş anlamlı kullanan hadisçi, hüküm derecesi olarak tanımlayan fıkıhçıdır. A eser daha çok sahabe ve tâbiin sözüdür, hüküm derecesi değildir; B haber bir hüküm derecesi olarak tanımlanmaz; D rivayet, hadisi sonraki nesle aktarma işidir, fiil derecesi değildir.Kaynak: Hadis usulü · Hadis, sünnet, haber ve eser

?Soru 5

Hz. Peygamber'in “Allah buyurdu ki …” diyerek aktardığı rivayetlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Kudsi hadisin lafzı Hz. Peygamber'e ait olduğundan namazda okunmaz; namazda yalnız Kur'an okunur. B kudsi hadisin tanımıdır; C kudsi hadisler de senet incelemesine tabidir, zayıfı bulunur; D tilavetin ibadet oluşu Kur'an'a özgüdür, bu yüzden doğrudur.Kaynak: Hadis usulü · Sened, metin, ravi ve kudsi hadis

?Soru 6

Kış tırmanışında bir mağarada mahsur kalan Yusuf ile Bora'nın erzakı biter. Üçüncü gün, mağarada daha önce ölmüş bir yaban keçisi bulurlar ve bayılmamak için ondan bir miktar yerler. Kurtarıldıklarında Bora, “Madem izin vardı, dönüşte de kalanı pişirip yiyebiliriz.” der.
Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Hayati tehlike anında haram, ihtiyaç kadar mubah olur; zaruret ortadan kalkınca hüküm eski hâline döner. A Bakara 2/173'teki zaruret istisnasını yok sayar; C zaruretin kalıcı değil geçici bir izin olduğunu unutur; D zaruretle yenen şey için keffaret öngörülmez, keffaret yasak ihlallerine bağlanır.Kaynak: Helal ve haram · Helal ve haramın ölçüsü, zaruret

?Soru 7

Hanefi mezhebine göre giyim ve süsle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ C. Hadis ipek ve altını yalnız erkeklere haram, kadınlara helal kılar; yargı bu ayrımı yok saydığı için yanlıştır. A Hanefilere göre doğrudur, diz kapağı da dahildir; B Hanefi görüşüdür, ayakları avret sayan Şafiilerdir; D Hanefilere göre erkeğe gümüş yüzük caizdir.Kaynak: Helal ve haram · Giyim, süs ve gündelik ölçüler

?Soru 8

Kardeşiyle tartışan Emre, “Vallahi bir daha seninle konuşmayacağım.” diye yemin eder. Bir ay sonra pişman olur, kardeşini arayıp barışır. Maddi durumu iyi olan Emre, yemini için ne yapması gerektiğini sorar.
Hanefi mezhebine göre Emre'ye verilecek cevap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gelecekteki bir iş için bilerek edilen yemin mün'akidedir; bozulunca Maide 5/89'daki keffaret gerekir ve oruç ancak doyurma ya da giydirmeye gücü yetmeyene düşer. A lağv, doğru sanılarak ya da kasıtsız edilen yemindir; B altmış gün oruç ramazan orucunu bozmanın keffaretidir; D hayırlı olanı engelleyen yemini bozup keffaret vermek öğütlenir.Kaynak: Helal ve haram · Yemin çeşitleri ve yemin keffareti

?Soru 9

Vaaz hazırlayan Hafız Mustafa Bey, bir hadisin yalnız ilk cümlesini hatırlamaktadır. Bu hadisin Kütüb-i Sitte'nin hangi kitaplarında, hangi senetlerle geçtiğini tek bir eserde, kitapları tek tek taramadan görmek istemektedir.
Mustafa Bey'in başvurması gereken eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Hadisin baş kısmını alıp belirli kitaplardaki bütün senetlerini bir arada veren tür etraftır (Mizzi'nin Tuhfetü'l-eşraf'ı Kütüb-i Sitte için). A zevaid temel kaynaklarda olmayan rivayetleri toplar, var olanın yerini göstermez; B müstedrek bir müellifin şartına uyup onda bulunmayanları derler; C şerh hadisi açıklar, senetlerin yerini dizinlemez.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Tasnif sonrası eserler: şerh, etraf, zevaid, müstedrek, mevzuat

?Soru 10

Bir müftülük kursunda Kütüb-i Sitte için şu tablo hazırlanmıştır:

SatırMüellifEserTanıyıcı özellik
IBuhariel-Câmiu's-sahîhYalnız sahih hadisleri toplayan ilk eser
IITirmiziel-CâmiHadislerden sonra sıhhat değerlendirmesi yapar
IIINesaiel-MüctebâKütüb-i Sitte içinde en fazla zayıf hadis bu eserdedir
IVEbu Davudes-SünenAhkâm hadislerini fıkıh bablarına göre toplar

Buna göre tablonun hangi satırında yanlış bir bilgi vardır?

✓ C. Nesai'nin Müctebâ'sı sünenler içinde en az zayıf hadis bulunan eserdir; en fazla zayıf hadis İbn Mace'nin Sünen'indedir, özellik yanlış satıra kaymıştır. A Buhari yalnız sahih toplayan ilk müelliftir; B Tirmizi hadislerin sıhhatini (hasen, sahih…) değerlendirir; D Ebu Davud'un Sünen'i ahkâm hadislerinin temel kaynağıdır.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →