Kur'an tarihi: vahiy, nüzul, cem, istinsah ve mushafın yapısı

Vahiy nasıl geldi, Mekki ve Medeni sureler nasıl ayrılır, Kur'an hangi aşamalarla bugünkü mushafa dönüştü? Sure, ayet, cüz ve hizb yapısıyla birlikte öğren.

7 durakDHBT-1 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KUR'AN · VAHİY

Vahiy nedir? Çan sesinden Cebrail'e, vahyin geliş şekilleri

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Vahiy nedir, Hz. Peygamber'e vahiy hangi yollarla gelmiştir?

Kısa cevap: Vahiy sözlükte “gizlice ve hızlıca bildirmek”, terim olarak Allah'ın emir, hüküm ya da bilgiyi seçtiği peygambere bildirmesidir. Hz. Peygamber'e vahiy sadık rüya, kalbe ilka, insan suretinde melek, meleğin asli sureti, çan sesine benzer uğultu ve perde arkasından konuşma yollarıyla gelmiştir. Kur'an'ın tamamı Cebrail aracılığıyla, uyanıkken indirilmiştir.

Kur'an kelimesi kelimesine aynı fiili, bir arıya, bir annenin yüreğine ve bir peygambere yönelik olarak kullanır. Terimin sınırı bu yüzden çizilmelidir.

Arapçada vahiy; işaret etmek, ima etmek, birine gizlice ve çabucak bir şey duyurmak demektir. Kur'an bu kökü geniş bir alanda kullanır. Terim anlamı ise daraltılmıştır: Allah'ın peygamberine, insanlara ulaştırmasını istediği bilgiyi, emri ya da hükmü bildirmesi. Sınavda “vahiy” denince bu dar anlam kastedilir; geniş kullanımlar ise “hangisi terim anlamındaki vahiy değildir?” sorusunun çeldiricisidir.

Karıştırılanlar: Kur'an'da “vahiy” kelimesinin kullanımları
Kime?Ne anlama gelir?Yer
PeygambereTerim anlamı: ilahi bilginin bildirilmesiEnbiya 21/25; Şura 42/51
ArıyaYaratılıştan konan sevk, içgüdüNahl 16/68
Hz. Musa'nın annesineİlham, kalbe doğan bilgiKasas 28/7
MeleklereEmir vermeEnfal 8/12
Göklere ve yereİşini ve düzenini bildirmeFussilet 41/12; Zilzal 99/5
Şeytanların dostlarınaFısıldama, vesveseEn'am 6/112, 121
Ayrıntı: Şura 51'deki üç konuşma yolu

Allah'ın insanla konuşmasının yollarını Kur'an tek ayette toplar:

“Allah, bir insanla ancak vahiy yoluyla, yahut perde arkasından konuşur. Yahut bir elçi gönderip, izniyle ona dilediğini vahyeder. Şüphesiz O yücedir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

Şura 42/51 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Müfessirler ilk yolu ilham ya da rüya, ikincisini görmeden işitme (Hz. Musa'nın Tur'daki konuşması gibi), üçüncüsünü melek elçi aracılığıyla bildirim olarak açıklar. Kur'an ayetleri bu üçüncü yolla gelmiştir.

Hz. Peygamber'e geliş şekilleri

Hadis ve siyer kaynakları Hz. Peygamber'in vahiy tecrübesini altı başlıkta toplar. Sahabeden Haris b. Hişam “vahiy sana nasıl geliyor?” diye sorduğunda Hz. Peygamber iki hâl anlatmıştır: bazen çan sesine benzer bir uğultu hâlinde gelir ve en ağırı budur; bazen de melek insan kılığında görünüp konuşur (Buhârî, “Bed'ü'l-vahy”, 2).

Vahyin Hz. Peygamber'e geliş şekilleri
ŞekilTanıyıcı ölçüt
Sadık rüyaPeygamberliğin başında; görülen rüya sabahın aydınlığı gibi aynen çıkar
Kalbe ilkaMelek görünmeden bilginin kalbe bırakılması
Melek insan suretindeCebrail çoğu zaman Dihye b. Halife el-Kelbi'nin görünümünde gelir
Meleğin asli suretiCebrail kendi yaratılışıyla görülür: Hira'dan sonra ufukta ve Miraç'ta Sidretü'l-münteha yanında
Çan sesine benzer uğultuMelek görünmez; en ağır geleni budur
Perde arkasındanAracısız konuşma; Miraç'ta

Bu altı yoldan yalnız biri Kur'an'ın taşıyıcısıdır: Kur'an'ın tamamı, lafzı ve manasıyla, Cebrail aracılığıyla ve Hz. Peygamber uyanıkken gelmiştir. Rüya ya da ilham yoluyla gelen bilgiler Kur'an'a girmez; okunan vahiy (vahy-i metluv) ile okunmayan vahiyden (vahy-i gayr-i metluv) doğan sünnet arasındaki çizgi buradadır. Kur'an ile hadis-i kudsinin farkını Hadis usulü sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Vahiy kelimesi Kur'an'da geniş (arı, anne, melek, gök, şeytan), terim olarak dardır (peygambere bildirim). Altı geliş şeklinden Kur'an için tek kanal: Cebrail + uyanıklık. En ağır gelen: çan sesi.
Sınavda

Nasıl sorulurVahyin bir geliş şekli tarif edilip adı sorulur ya da ayet verilip “vahiy hangi anlamda kullanılmıştır?” denir.

TuzakNahl 68'deki arıya vahyi ya da Musa'nın annesine vahyi terim anlamında saymaktır. Bu seride sorular 4 şıklıdır; asıl sınavda şık sayısı ve puanlama farklıdır: DHBT 40 soru, 5 şık, 4 yanlış 1 doğruyu götürür; MBSTS 60 soru, yanlış doğruyu götürmez. DHBT'de emin olmadığın şıkta eleme yapmadan işaretlemek puan kaybettirebilir; MBSTS'de boş bırakmanın kazancı yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme tarif ↔ geliş şekli

?Soru çöz

Bir tefsir dersinde hoca, “vahiy” kökünün Kur'an'da bir hayvana, bir anneye, meleklere ve şeytanlara yönelik de kullanıldığını hatırlattı. Ardından kelam ve tefsir âlimlerinin terimi daralttığını, terim anlamının yalnız Allah'ın seçtiği elçiye bilgi ve hüküm bildirmesi olduğunu söyledi ve öğrencilerinden bu dar anlama uyan ayeti bulmalarını istedi.
Hocanın aradığı ayet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Elçilere tevhidin bildirilmesi, peygambere yönelik ilahi bildirimdir; terim anlamı budur. A arıya yaratılıştan konan sevki (içgüdü) anlatır; B Hz. Musa'nın annesine kalbe doğan ilhamdır, o peygamber değildir; D şeytanın fısıltısıdır, kelimenin olumsuz sözlük anlamıdır.
610–632 · NÜZUL

Nüzul: ilk ayet Hira'da, son ayet tartışmalı, arası 23 yıl

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVahiy nedir, Hz. Peygamber'e vahiy hangi yollarla gelmiştir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vahiy sözlükte “gizlice ve hızlıca bildirmek”, terim olarak Allah'ın emir, hüküm ya da bilgiyi seçtiği peygambere bildirmesidir. Hz. Peygamber'e vahiy sadık rüya, kalbe ilka, insan suretinde melek, meleğin asli sureti, çan sesine benzer uğultu ve perde arkasından konuşma yollarıyla gelmiştir. Kur'an'ın tamamı Cebrail aracılığıyla, uyanıkken indirilmiştir.

Vahiy: anlamı ve geliş şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an'ın ilk ve son inen ayetleri hangileridir, Kur'an neden 23 yılda parça parça indirilmiştir?

Kısa cevap: Kur'an 610 yılı ramazanında Kadir gecesi Hira Mağarası'nda Alak suresinin ilk beş ayetiyle inmeye başladı ve yaklaşık 23 yılda (13 yıl Mekke, 10 yıl Medine) parça parça indi. Son inen ayet için Bakara 281 ve Tevbe 128-129 öne çıkan görüşlerdir; Maide 3 hükümlerin tamamlandığını bildirir, bütün olarak inen son sure Nasr'dır.

Kur'an'ın ilk kelimesi bir emirdir: “Oku!” Ama bu emri getiren vahiy, ardından bir süre susacaktır.

Hz. Muhammed kırk yaşına yaklaşırken Mekke'deki putperest ortamdan uzaklaşmak için zaman zaman Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'na çekiliyordu. 610 yılı ramazanında, Kur'an'ın Kadir gecesi olarak andığı gecede, Cebrail ona Alak suresinin ilk beş ayetini getirdi. Bunun üzerinde görüş birliği vardır.

ٱقْرَأْ بِٱسْمِ رَبِّكَ ٱلَّذِى خَلَقَ (ikra' bismi rabbike'llezî halak, Alak 96/1): “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” İlk ayetler okuma, kalem ve öğretme kavramlarıyla başlar; bilgi ile imanın kaynağı aynı adda, Rabbin adında buluşur.

Fetret ve ardından gelenler

İlk vahiyden sonra vahyin bir süre kesildiği dönem fetretü'l-vahy diye anılır; süresi için on beş günden üç yıla kadar rivayetler vardır. Fetretin ardından Müddessir suresinin başı inerek açık davet görevi başladı. Duha suresinin ise vahyin bir süre gelmemesi üzerine müşriklerin “Rabbi onu bıraktı” diye alay etmesine cevap olarak indiği rivayet edilir; sure “Rabbin seni terk etmedi” teselliyle başlar.

Lisans düzeyi için ek: ilk sure, inzal ve tenzil

İlk inen ayetler Alak 1-5 olsa da bütün olarak ilk inen sure için Fatiha, Müddessir gibi görüşler vardır. Kadir gecesine dair rivayetler de iki kademe anlatır: Kur'an'ın Kadir gecesinde levh-i mahfuzdan dünya semasına toptan indirilmesi (inzal) ve oradan yıllar içinde parça parça indirilmesi (tenzil). Suyuti bu görüşü sahih sayar; bazı çağdaş âlimler bu rivayetlere ihtiyatla yaklaşır ve “Kadir gecesinde indi” ifadesini inişin başlangıcı olarak anlar.

Son ayet: üç aday

Karıştırılanlar: “son” denilen ayet ve sureler
Ayet / sureNeden “son” deniyor?Ayırt edici ölçüt
Bakara 2/281Hz. Peygamber'in bu ayetten kısa süre sonra vefat ettiği rivayet edilirSon inen ayet görüşü; “o günden sakının” uyarısı
Tevbe 9/128-129Ayrı bir rivayet grubu en son bunların indiğini söylerSon inen ayetler görüşü; ağırlıklı kabul gören görüşlerden biri
Maide 5/3“Bugün dininizi kemale erdirdim” ifadesi; Veda Haccı'nda Arafat'ta indiSon inen hüküm ayeti diye anılır; ardından faiz, borç ve miras ayetleri indiği için “son ayet” sayılmaz
Nasr suresiHz. Peygamber'in vefatının yaklaştığına işaretBütün olarak inen son sure

Neden parça parça?

Kur'an olaylar ve ihtiyaçlar oldukça, bazen bir ayet bazen bir sure hâlinde indi. Müşrikler buna itiraz etmişti:

“İnkar edenler, ‘Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!’ dediler.”

Furkan 25/32 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayetin devamı cevabı verir: Kur'an parça parça indirilmiştir ki Hz. Peygamber'in kalbi sağlamlaşsın ve ağır ağır okunsun. Tedrici inişin hikmetleri dört başlıkta toplanır: vahye ilgiyi canlı tutmak ve Hz. Peygamber'e destek olmak; hükümleri aşama aşama koyarak uygulamayı kolaylaştırmak (içkinin yasaklanması üç aşamada geldi); ezberlemeyi ve yazmayı kolaylaştırmak; inkâr edenlere düşünme süresi tanımak.

Yaklaşık 23 yıllık nüzul hicretle ikiye bölünür; Mekki-Medeni ayrımının zaman ölçütü bu çizgidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Üç “son”u karıştırma: son ayet (Bakara 281 / Tevbe 128-129), son hüküm (Maide 3, dinin kemali), son sure (Nasr). İlk ayette tartışma yok: Alak 1-5.
Sınavda

Nasıl sorulurTedrici inişin hikmetleri öncül olarak verilip hangisinin hikmet olmadığı sorulur ya da iniş sebebi ve içeriği anlatılıp surenin adı istenir (Duha gibi).

TuzakMaide 3'ü “son inen ayet” diye işaretlemektir: o, dinin tamamlandığını bildiren ayettir; ardından başka hüküm ayetleri inmiştir. Bir başka tuzak, “Kur'an Kadir gecesinde bir defada Hz. Peygamber'e indi” şıkkıdır: Hz. Peygamber'e iniş 23 yıla yayılmıştır.

▭Boşluk doldurma

İlk inen ayetler suresinin ilk beş ayetidir. Veda Haccı'nda inen ve dinin tamamlandığını bildiren suresinin 3. ayeti son hüküm ayeti sayılır.

MaideMüddessirAlakNasrDuha

?Soru çöz

Kur'an'da içki konusu tek seferde ele alınmamıştır. Önce içkinin büyük bir günah olduğu, insanlara bazı faydaları bulunsa da günahının faydasından büyük olduğu bildirilmiş (Bakara 2/219); sonra müminlerin sarhoşken namaza yaklaşmaları yasaklanmış (Nisa 4/43); en sonunda içki şeytan işi bir pislik olarak nitelenip ondan kesin olarak kaçınılması emredilmiştir (Maide 5/90).
Bu süreç, Kur'an'ın parça parça indirilmesinin aşağıdaki hikmetlerinden hangisini en açık biçimde örnekler?

✓ A. Üç ayet aynı hükmü üç basamakta yerleştirir; alışkanlığın bir anda değil adım adım bırakılması, hükümlerdeki tedricin örneğidir. B tedrici inişin bir hikmetidir ama burada ezber ya da yazıyla ilgili bir ipucu yoktur; C inkârcılara verilen mühleti anlatır, oysa ayetler müminlere hitap eder; D Furkan 32'de söylenen hikmettir, içki ayetleriyle değil Hz. Peygamber'e destekle ilgilidir.
KUR'AN · MEKKİ-MEDENİ

Mekki ve Medeni: ölçüt yer değil zaman, ayırt edici işaretler

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'ın ilk ve son inen ayetleri hangileridir, Kur'an neden 23 yılda parça parça indirilmiştir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an 610 yılı ramazanında Kadir gecesi Hira Mağarası'nda Alak suresinin ilk beş ayetiyle inmeye başladı ve yaklaşık 23 yılda (13 yıl Mekke, 10 yıl Medine) parça parça indi. Son inen ayet için Bakara 281 ve Tevbe 128-129 öne çıkan görüşlerdir; Maide 3 hükümlerin tamamlandığını bildirir, bütün olarak inen son sure Nasr'dır.

Nüzul: ilk ve son ayetler, tedrici iniş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mekki ve Medeni sureler nasıl ayrılır, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: En çok kabul gören ölçüte göre hicretten önce inen ayet ve sureler Mekki, hicretten sonra inenler nerede inmiş olursa olsun Medenidir. Yaygın sayıma göre 86 sure Mekki, 28 sure Medenidir. Mekki surelerde tevhid, ahiret, kıssa ve ahlak; Medeni surelerde ibadet, hukuk, cihat, münafıklar ve Ehl-i kitap öne çıkar.

Veda Haccı'nda Arafat'ta inen bir ayet Medenidir. Bu çelişki gibi görünen bilgi, ölçütün ne olduğunu tek cümlede öğretir.

Âlimler Mekki ile Medeniyi ayırmak için üç ölçüt kullanmıştır. Sınavda doğru kabul edilen, en yaygın olanıdır: zaman ölçütü. Hicret çizgi kabul edilir; öncesi Mekki, sonrası Medenidir. Böylece Mekke'nin fethinde ya da Veda Haccı'nda Mekke'de inen ayetler de Medeni sayılır.

Karıştırılanlar: Mekki-Medeni ayrımının üç ölçütü
ÖlçütMekkiMedeniZayıf yanı
Zaman (en yaygın)Hicretten önce inenHicretten sonra inenHer ayeti kapsar; tercih edilen budur
MekânMekke ve çevresinde (Mina, Arafat, Hudeybiye) inenMedine ve çevresinde (Bedir, Uhud) inenYolculukta inen ayetler açıkta kalır
Muhatap“Ey insanlar” hitabı“Ey iman edenler” hitabıİstisnası çok; Bakara 21 Medeni olduğu hâlde “ey insanlar” der

Sayılar ve karışık sureler

Kaynaklar sayıda ayrılır: Zerkeşi 85 Mekki, 29 Medeni; Suyuti 82 Mekki, 20 Medeni ve 12 ihtilaflı sure sayar. Günümüzde yaygın kabul 86 Mekki, 28 Medenidir. Mushaflarda sure başlığında yazan “Mekki” ya da “Medeni” bilgisi surenin çoğunluğuna göredir; bazı Mekki surelerde Medeni ayet, bazı Medeni surelerde Mekki ayet bulunur.

Hitabın değişmesi neden?

Mekke'de muhatap, henüz inanmamış bir toplumdu. Bu yüzden Mekki ayetler kısa, ritimli ve güçlü bir üslupla Allah'ın birliğini, öldükten sonra dirilmeyi ve geçmiş kavimlerin sonunu anlatır. Medine'de ise bir toplum kurulmuştu; ayetler uzar, sakinleşir, ibadetin ayrıntısını, aile ve miras hukukunu, savaş ve barışı, münafıkları ve Ehl-i kitapla ilişkileri düzenler.

Mekki ve Medeni surelerin tanıyıcı işaretleri
Mekki işaretlerMedeni işaretler
“Kellâ” (hayır!) kelimesinin geçmesiCihat izni ve savaş hükümleri
Secde ayeti bulunması (çoğunlukla)Ceza, miras, aile hukuku hükümleri
Geçmiş peygamber ve kavim kıssaları (Bakara hariç)Münafıklardan söz edilmesi (Ankebut hariç)
Huruf-ı mukattaa ile başlama (Bakara ve Al-i İmran hariç)Ehl-i kitapla tartışma, “ey iman edenler” hitabı

Bu ayrımı bilmenin pratik yararı vardır: neshte hangi ayetin önce indiğini tespit etmek, bir hükmün aşamalarını izlemek ve ayeti iniş ortamıyla okumak. Nesih ve nüzul sebebini Tefsir usulü sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Çizgi hicrettir, harita değil. Mekke'de inen her ayet Mekki değildir: Maide 3 Arafat'ta indi, Medenidir. Mekki = inanç ve ikna; Medeni = toplum ve hukuk.
Sınavda

Nasıl sorulurBir surenin özellikleri sıralanıp Mekki mi Medeni mi olduğu ya da öncüllerden hangilerinin Medeni surelerin özelliği olduğu sorulur.

TuzakMekân ölçütüyle düşünmektir: Mekke'nin fethinde ya da Veda Haccı'nda inen ayet zaman ölçütüne göre Medenidir. İkinci tuzak, “kıssa varsa Mekki” kuralını mutlak saymaktır; Bakara Medeni olduğu hâlde kıssa içerir.

⇄Bilgi eşleştirme dayanak ↔ ölçüt

?Soru çöz

Bir surede münafıkların tutumları anlatılmakta, miras paylarına ilişkin hükümler verilmekte ve müminlere “ey iman edenler” diye hitap edilmektedir.
Bu surenin özellikleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ D. Münafıklar, miras hükmü ve “ey iman edenler” hitabı Medeni surelerin işaretleridir; toplum düzeni Medine döneminin konusudur. A mekân ölçütüyle ve dayanaksız hüküm verir; B Mekki surelerin üslubunu anlatır, verilen işaretlerle çelişir; C hicret öncesini söyler, oysa münafıklar Medine'de ortaya çıkmıştır.
KUR'AN · KİTABET

Vahiy kâtipleri ve arza: Kur'an Hz. Peygamber döneminde nasıl korundu?

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekki ve Medeni sureler nasıl ayrılır, özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

En çok kabul gören ölçüte göre hicretten önce inen ayet ve sureler Mekki, hicretten sonra inenler nerede inmiş olursa olsun Medenidir. Yaygın sayıma göre 86 sure Mekki, 28 sure Medenidir. Mekki surelerde tevhid, ahiret, kıssa ve ahlak; Medeni surelerde ibadet, hukuk, cihat, münafıklar ve Ehl-i kitap öne çıkar.

Mekki ve Medeni ayetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Peygamber döneminde Kur'an nasıl yazıldı, vahiy kâtipleri kimlerdi, arza nedir?

Kısa cevap: Hz. Peygamber inen ayetleri sayıları kırkı bulan vahiy kâtiplerine yazdırır, yazılanı okutup kontrol eder ve ayetin yerini bildirirdi; en tanınmış kâtip Zeyd b. Sabit'tir. Her ramazan Cebrail ile o güne kadar inenleri karşılıklı okur (arza), son yıl bunu iki kez yapardı. Vahiy sürdüğü için Kur'an onun döneminde iki kapak arasına alınmadı.

Kur'an hem göğüslerde hem satırlarda korundu; ikisi birbirini denetledi.

Hz. Peygamber okuma yazma bilmiyordu. Bir vahiy geldiğinde önce onu çevresindekilere okur, sonra yazısı iyi bir sahabiyi çağırıp yazdırırdı. Yazım bitince kâtipten yazdığını yüksek sesle okumasını ister, bir eksik ya da yanlış varsa düzelttirirdi. Yeni ayetin önceki ayetler arasında nereye konacağını da o bildirirdi. Böylece Kur'an'ın üç güvencesi aynı anda işliyordu: hıfz (ezber), kitabet (yazı) ve bunları karşılaştıran okuma.

Vahiy kâtipleri

Kaynaklar vahiy kâtiplerinin sayısını kırk civarında verir; Medine'de en çok yazan Zeyd b. Sabit'tir. Zeyd'in kendi anlatımı yöntemi özetler: Hz. Peygamber yazdırır, sonra yazdığını ona okutur, eksik varsa düzelttirir, ardından ayet insanlara duyurulurdu.

Hz. Peygamber döneminde Kur'an'ın üç güvencesi
GüvenceKim, nasıl?Ayrıntı
Hıfz (ezber)Hz. Peygamber ve sahabe; namazda ve derste okunarakAyet önce okunup tebliğ edilir, sonra ezberlenir
Kitabet (yazı)Vahiy kâtipleri: kırk civarı, çoğu Mekkeli; dört halife, Zeyd b. Sabit, Übey b. Ka'bMalzeme: deri ve parşömen, hurma dalının yaprağı soyulmuş sapı, yassı taş, deve kürek kemiği, tahta parçaları
Arza (karşılıklı okuma)Hz. Peygamber ile Cebrail, her ramazanVefat yılında iki kez: arza-i ahire

Tertip: ayetlerin yeri vahiyle

Mushaftaki ayet sırası iniş sırası değildir. Bir surenin ayetleri yıllar arayla inebilir; her birinin yerini Hz. Peygamber Cebrail'in bildirdiğine göre gösterirdi. Âlimler ayet sıralamasının tevkifi (vahye dayalı) olduğunda görüş birliği içindedir. Sure sıralamasında ise çoğunluk bunun da son arzada ortaya konan düzene dayandığını söylerken bazı âlimler bir kısmının sahabe içtihadıyla düzenlendiğini kabul eder.

Arza ve son arza

Hz. Peygamber her ramazan Cebrail ile o zamana kadar inen ayetleri karşılıklı okurdu; buna arza (karşılıklı okuma) ya da mukabele denir. Vefatından önceki ramazanda bu okuma iki kez yapıldı: arza-i ahire (son arza). Kur'an'ın son düzeni bu okumayla belirlendi ve Zeyd b. Sabit bu son okumada bulunanlardandı; daha sonra cem ve istinsah görevlerine onun getirilmesinin bir sebebi de budur. Türkiye'de ramazanda camilerde hatim okunarak sürdürülen mukabele geleneği adını bu uygulamadan alır.

Neden kitap hâline getirilmedi?

Hz. Peygamber hayattayken her an yeni ayet inebilir, bir surenin arasına ayet eklenebilirdi. Ayetler yazılıydı ama farklı malzemeler üzerinde, farklı sahabilerin elindeydi. Tamamının tek bir mushafta toplanması ancak vahiy tamamlandıktan sonra mümkün olacaktı.

Lisans düzeyi için ek: sahabe mushafları ve hafız sayısı

Bazı sahabiler (İbn Mes'ud, Übey b. Ka'b, Hz. Ali gibi) kendileri için ayetleri toplayıp kişisel mushaflar oluşturmuştu; bunlarda açıklama notları ve farklı sure sıraları bulunabiliyordu. Enes b. Malik'e göre Kur'an'ın tamamını ezberleyenler dört-beş kişiydi; başka rivayetler bu sayının çok daha fazla olduğunu gösterir. Medine'de yazı öğretmekle görevlendirilenler arasında Ubade b. Samit ve Hafsa bint Ömer de anılır.

Akılda kalsın: Hz. Peygamber dönemi üç kelime: hıfz, kitabet, arza. Ayet yeri tevkifi (ittifak). Son ramazanda arza iki kez. Yazılıydı ama dağınıktı: kitap hâline getirmek sonraki iş.
Sınavda

Nasıl sorulurHz. Peygamber, sahabe ve sonraki dönemde yapılan işler karışık verilip eşleştirme ya da “Hz. Peygamber döneminde yapılanlardan biri değildir” kalıbı kullanılır.

Tuzak“Kur'an Hz. Peygamber döneminde yazılmadı, yalnız ezberlendi” ya da tersine “kitap hâline getirildi” şıklarıdır: yazıldı ama iki kapak arasına alınmadı. Noktalama, harekeleme ve cüz-hizb bölümlemesi de sonraki dönemin işidir.

↕Sıralama bir ayetin yazıya geçişi

  1. Kâtip yazdığını Hz. Peygamber'e okur, hata varsa düzeltilir
  2. Ayet Cebrail aracılığıyla iner ve Hz. Peygamber onu okuyup tebliğ eder
  3. Ayetin hangi surede, hangi ayetin yanında duracağı bildirilir, sahabe ezberler
  4. Hz. Peygamber ayeti bir vahiy kâtibine yazdırır

?Soru çöz

Kur'an kursu öğreticisi Mehmet Bey, son inen ayet görüşlerinden biri olan Bakara 2/281'i mushafta gösterdi: bu ayet, Medine'nin ilk yıllarında inmeye başlayan Bakara suresinin içinde, kendisinden yıllar önce inmiş ayetlerin arasında duruyordu. Mehmet Bey öğrencilerine, ayetin iniş zamanıyla mushaftaki yerinin neden örtüşmediğini ve bu yerleşimin neye dayandığını sordu.
Bu sorunun doğru cevabı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Mushaftaki ayet sırası iniş sırası değildir; her ayetin yeri vahiyle, Hz. Peygamber'in bildirmesiyle belirlenmiştir ve ayet tertibinin tevkifi olduğunda görüş birliği vardır. A ayet sırasında içtihadı kabul eder, oysa içtihat görüşü yalnız bazı surelerin sırası için ileri sürülmüştür; C istinsahta metnin ve düzenin değiştirildiğini söyler, oysa Hafsa'daki nüsha olduğu gibi esas alınmıştır; D yerleştirmeyi cem dönemine verir, oysa ayetlerin yeri Hz. Peygamber hayattayken belliydi.
632–651 · CEM VE İSTİNSAH

Cem ve istinsah: Ebu Bekir topladı, Osman çoğalttı

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Peygamber döneminde Kur'an nasıl yazıldı, vahiy kâtipleri kimlerdi, arza nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Peygamber inen ayetleri sayıları kırkı bulan vahiy kâtiplerine yazdırır, yazılanı okutup kontrol eder ve ayetin yerini bildirirdi; en tanınmış kâtip Zeyd b. Sabit'tir. Her ramazan Cebrail ile o güne kadar inenleri karşılıklı okur (arza), son yıl bunu iki kez yapardı. Vahiy sürdüğü için Kur'an onun döneminde iki kapak arasına alınmadı.

Hz. Peygamber döneminde yazım ve arza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?

Kısa cevap: Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

İki halife, iki ayrı tehlike: birinde ezber kaybolabilirdi, diğerinde okuyuş dağılabilirdi.

Hz. Ebu Bekir: cem

Hz. Peygamber'in vefatının ardından çıkan ridde olaylarında, özellikle Yemame Savaşı'nda pek çok hafız sahabi şehit düştü. Hz. Ömer, savaşlar sürdükçe Kur'an'ın bir kısmının hafızlarla birlikte kaybolabileceğinden endişe ederek halifeye Kur'an'ın bir araya getirilmesini önerdi. Hz. Ebu Bekir önce Hz. Peygamber'in yapmadığı bir işe girişmekten çekindi, sonra ikna oldu ve görevi hem vahiy kâtibi hem hafız olan, son arzada da bulunan Zeyd b. Sabit'e verdi.

Zeyd yalnız hafızasına güvenmedi. Bir ayetin kabulü için hem ezberde bulunmasını hem de Hz. Peygamber'in huzurunda yazıldığına dair iki şahit getirilmesini şart koştu. Tevbe suresinin son iki ayeti ile Ahzab 23. ayetin yazılı nüshası yalnız Huzeyme b. Sabit'te bulundu; Hz. Peygamber onun şahitliğini iki kişinin şahitliğine denk saydığı için kabul edildi. Yaklaşık bir yıl süren çalışma sonunda ortaya çıkan, sayfaları bir araya getirilmiş metne mushaf adı verildi. Bu nüsha Hz. Ebu Bekir'den Hz. Ömer'e, onun vefatından sonra kızı Hz. Hafsa'ya geçti.

Hz. Osman: istinsah

Fetihlerle İslam coğrafyası genişledi; Kur'an'ı farklı sahabilerden öğrenen bölgeler arasında okuyuş farkları ortaya çıktı. Azerbaycan ve Ermenistan seferinde bu tartışmalara tanık olan Huzeyfe b. Yeman, halifeyi uyardı. Hz. Osman, Hafsa'daki mushafı istetti ve Zeyd b. Sabit başkanlığında dört kişilik bir heyete çoğalttırdı (h. 25-30 / 646-651 arası). Yazımda ihtilaf olursa Kur'an'ın indiği Kureyş lehçesi esas alındı.

Çoğaltılan nüshalardan biri Medine'de kaldı (bu nüshaya el-Mushafü'l-İmam denir), diğerleri İslam dünyasının büyük merkezlerine gönderildi. Bu nüshalarla uyuşmayan kişisel sayfaların imha edilmesi istendi; asıl nüsha Hz. Hafsa'ya iade edildi. Böylece bütün İslam dünyası aynı metin üzerinde birleşti.

Lisans düzeyi için ek: istinsah heyeti ve nüshaların gittiği şehirler

Heyette Zeyd b. Sabit'in yanında Abdullah b. Zübeyr, Said b. el-As ve Abdurrahman b. Haris b. Hişam bulunuyordu; Zeyd Medineli (Ensar'dan), öbür üçü Kureyşliydi; Hz. Osman'ın Kureyşli üç üyeye, Zeyd'le ayrılığa düşerlerse Kureyş lehçesiyle yazmalarını söylediği rivayet edilir (Buhârî, “Fedâilü'l-Kur'ân”, 3). Nüshalar Medine'nin yanında Mekke, Kûfe, Basra ve Şam'a gönderildi; Yemen ve Bahreyn'e de gönderildiği rivayet edilir. Kaynaklar nüsha sayısını dört ile sekiz arasında verir.

Karıştırılanlar: cem ile istinsah
Cem (toplama)İstinsah (çoğaltma)
HalifeHz. Ebu BekirHz. Osman
SebepYemame'de hafızların şehit olması; kayıp endişesiUzak bölgelerde okuyuş farkları; ihtilaf endişesi
Teklif / uyarıHz. ÖmerHuzeyfe b. Yeman
GörevliZeyd b. SabitZeyd b. Sabit başkanlığında dört kişilik heyet
YöntemEzber + iki yazılı şahitHafsa'daki mushaf esas; ihtilafta Kureyş lehçesi
SonuçTek nüsha, iki kapak arasında mushafÇok nüsha, merkezlere gönderildi; diğer sayfalar imha
Vahiyden bugünkü mushafa dört aşama: yazım, toplama, çoğaltma ve okuma işaretleri.Görsel: Sınav Defteri

Dönemin siyasi yönünü, yani Hz. Ebu Bekir'in ridde savaşlarını ve Hz. Osman döneminin fitnesini Dört halife dönemi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Ebu Bekir = cem = kayıp korkusu = Ömer'in teklifi = iki şahit. Osman = istinsah = ihtilaf korkusu = Huzeyfe'nin uyarısı = Kureyş lehçesi. İki işin ortak adı: Zeyd b. Sabit.
Sınavda

Nasıl sorulurBir halifenin Kur'an'la ilgili icraatı paragrafla anlatılıp hangi halife ya da hangi iş olduğu sorulur; sıralama sorularında Hz.

TuzakPeygamber, Ebu Bekir, Osman ve sonraki dönem işleri karıştırılır. Tuzak, “Kur'an'ı ilk kez iki kapak arasına toplayan Hz. Osman'dır” şıkkıdır: toplayan Hz. Ebu Bekir, çoğaltan Hz. Osman'dır. İkinci tuzak, Kureyş lehçesi kararını cem dönemine, iki şahit şartını istinsah dönemine kaydırmaktır.

↕Sıralama vahiyden mushafa

  1. Hafsa'daki nüsha esas alınarak mushafın çoğaltılması
  2. Yemame sonrası Kur'an'ın iki kapak arasında toplanması
  3. Harflere nokta ve hareke konulması
  4. Ayetlerin vahiy kâtiplerine yazdırılması
  5. İlk mushafın Hz. Hafsa'ya geçmesi

?Soru çöz

Bir halife döneminde Kur'an'la ilgili şu işler yapılmıştır:
I. Görevli heyete, yazımda ihtilaf olursa Kureyş lehçesinin esas alınması söylenmiştir.
II. Hz. Hafsa'nın yanındaki nüsha esas alınmıştır.
III. Bir ayetin kabulü için Hz. Peygamber'in huzurunda yazıldığına dair iki şahit istenmiştir.
Bu işlerden hangileri Hz. Osman dönemine aittir?

✓ A. Kureyş lehçesi kararı ve Hafsa'daki nüshanın esas alınması istinsahın, yani Hz. Osman'ın işidir. B ve D iki şahit şartını Hz. Osman'a verir, oysa o şart cem sırasında Hz. Ebu Bekir döneminde konmuştur; C hem bu şartı alır hem de Kureyş lehçesi kararını dışarıda bırakır.
KUR'AN · MUSHAF

Nokta ve hareke: Ebü'l-Esved'den Halil b. Ahmed'e, korunan bir metin

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an'a nokta ve hareke ne zaman, kim tarafından konuldu, Kur'an nasıl korunmuştur?

Kısa cevap: Hz. Osman'ın nüshalarında nokta ve hareke yoktu. Arapça bilmeyen Müslümanlar çoğalınca Ebü'l-Esved ed-Düeli harekeleri renkli noktalarla gösterdi; Haccac döneminde Nasr b. Asım ve Yahya b. Ya'mer benzer harfleri noktalarla ayırdı; Halil b. Ahmed bugünkü hareke işaretlerini geliştirdi. Kur'an ezber, yazı ve mukabeleyle kesintisiz korunmuştur.

Aynı iskelet üç ayrı harf olabilir: ب ت ث. Noktasız bir mushafta bunları ayıran tek şey okuyucunun ezberiydi.

Hz. Osman'ın çoğalttığı nüshalar yalnız harf iskeletini taşıyordu; ne harfleri ayıran noktalar ne de sesleri gösteren harekeler vardı. Arap olan ve Kur'an'ı hocasından dinleyerek öğrenen nesil için bu sorun değildi. Fetihlerle Müslüman olan Arap olmayan topluluklar çoğaldıkça yanlış okumalar görülmeye başladı. Kur'an tarihi bu noktada metni değil, metnin okunuşunu koruyan işaretler eklemeye yöneldi.

Karıştırılanlar: kim ne ekledi?
KişiNe yaptı?Dönem
Ebü'l-Esved ed-DüeliHarekeleri harfin üstüne, altına, yanına konan renkli noktalarla gösterdi (sesi belirledi)Emeviler, hicri I. yüzyıl
Nasr b. Asım ve Yahya b. Ya'merŞekli aynı harfleri (ب ت ث, ج ح خ) harf noktalarıyla ayırdı (i'cam)Haccac'ın Irak valiliği
Halil b. AhmedNokta karışıklığını gidermek için harflerin küçük şekillerinden alınan bugünkü hareke işaretlerini geliştirdiHicri II. yüzyıl

Sıra mantıklıdır: önce ses (hareke noktası), sonra harf (i'cam noktası) gösterildi; iki tür nokta aynı metinde karışınca harekeler noktadan çizgiye dönüştürüldü. Bu işler başlangıçta metinden ayrılsın diye farklı renk mürekkeple yazıldı, zamanla aynı renge geçti. Cüz ve hizb bölümleri, ayet durakları ve vakıf işaretleri de bu sonraki dönemin ürünüdür. Tecvid 1 sayfasında göreceğimiz harekeler ve med işaretleri bu birikimin bugünkü hâlidir.

Korunmanın üç dayanağı

“Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik biz! Onun koruyucusu da elbette biziz.”

Hicr 15/9 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

İslam âlimleri bu ayetin tarihteki karşılığını üç dayanakta görür. Birincisi tevatür: Kur'an her nesilde yalan üzerinde birleşmesi düşünülemeyecek kalabalıklar tarafından aktarıldı. İkincisi hafızlık: Kur'an'ın tamamını ezberleyen kişiye hafız denir; hafızlık, Hz. Peygamber döneminden bugüne kesintisiz bir zincirdir ve Türkiye'de Diyanet'in Kur'an kurslarında sürer. Üçüncüsü yazı ve denetim: Hz. Osman nüshalarından bu yana yazılı metin ezberle karşılaştırılarak çoğaltıldı. Türkiye'de basılacak mushafları bugün Diyanet İşleri Başkanlığına bağlı Mushafları İnceleme ve Kıraat Kurulu inceler; uygun bulunanlar mühürlenir.

Mukabele ve hatim geleneği

Hz. Peygamber'in Cebrail ile ramazandaki karşılıklı okuması, Müslüman toplumlarda geleneğe dönüştü. Ramazanda camilerde hafızın okuduğu cüzü cemaatin mushaftan takip ettiği mukabele, hem bir ibadet hem de ezber ile yazının karşılıklı denetimidir. Kur'an'ı baştan sona okumaya hatim denir; otuz cüzlük bölümleme bir ayda hatmi kolaylaştırmak için yaygınlaşmıştır.

Lisans düzeyi için ek: Haccac'ın denetimi ve ilk basımlar

Haccac b. Yusuf, Asım el-Cahderi, Naciye b. Rumh ve Ali b. Asma'yı mushafları incelemek ve Osman nüshalarına uymayanları imha etmekle görevlendirmiştir. Avrupa'da ilk mushaf 1530'da Venedik'te basıldı ve toplatılıp yakıldı; İslam dünyasında Kazan (1801), Bulak (1281/1864) ve İstanbul (1288/1871, Hafız Osman hattıyla) basımları öne çıkar. Osman nüshalarının imlasının (resm-i Osmani) tevkifi olduğunu söyleyen âlimler bulunsa da çoğunluk bunu tevkifi saymaz.

Akılda kalsın: Sıra ses → harf → işaret: Ebü'l-Esved hareke noktası, Nasr ile Yahya harf noktası (Haccac), Halil bugünkü hareke. Koruma üçlüsü: tevatür, hafızlık, yazı-denetim.
Sınavda

Nasıl sorulurNoktalama ve harekelemeyi yapan kişi tarif edilip adı sorulur ya da bu işlerin hangi dönemde yapıldığı sıralatılır.

TuzakHarekelemeyi Hz. Osman'a ya da Hz. Ebu Bekir'e vermektir: sahabe dönemi nüshaları noktasız ve harekesizdi. Bir başka tuzak, Ebü'l-Esved'in koyduğu noktaları harf noktası sanmaktır; onun noktaları harekeyi, yani sesi gösterir.

▭Boşluk doldurma

Harekeleri ilk kez renkli noktalarla gösteren kişi dir. Bugün kullanılan üstün, esre, ötre işaretlerini geliştiren ise dir.

Halil b. AhmedZeyd b. SabitEbü'l-Esved ed-DüeliHuzeyfe b. Yeman

?Soru çöz

Emeviler döneminde Arapça bilmeyen Müslümanların sayısı arttıkça Kur'an'ı yanlış okumalar görülmüş; Irak valisinin döneminde iki âlim, yazılışları aynı olan harfleri birbirinden ayırmak için harflere noktalar koymuştur.
Parçada sözü edilen iki âlim aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Haccac'ın valiliğinde benzer harfleri noktalarla ayıran (i'cam) Nasr b. Asım ile Yahya b. Ya'mer'dir. A harekelerle ilgilidir: Ebü'l-Esved sesi gösteren noktaları, Halil bugünkü hareke işaretlerini koydu; B Hz. Osman'ın istinsah heyetinden iki isimdir; C vahiy kâtibi Übey ile istinsah heyetinden Abdullah b. Zübeyr'dir, noktalamayla ilgisi yoktur.
KUR'AN · MUSHAF

Mushafın yapısı: 114 sure, 30 cüz, 120 hizb ve Kur'an'ın isimleri

DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'a nokta ve hareke ne zaman, kim tarafından konuldu, Kur'an nasıl korunmuştur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Osman'ın nüshalarında nokta ve hareke yoktu. Arapça bilmeyen Müslümanlar çoğalınca Ebü'l-Esved ed-Düeli harekeleri renkli noktalarla gösterdi; Haccac döneminde Nasr b. Asım ve Yahya b. Ya'mer benzer harfleri noktalarla ayırdı; Halil b. Ahmed bugünkü hareke işaretlerini geliştirdi. Kur'an ezber, yazı ve mukabeleyle kesintisiz korunmuştur.

Nokta, hareke ve Kur'an'ın korunması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an'da kaç sure, ayet, cüz, hizb ve secde ayeti vardır, Kur'an'ın diğer isimleri nelerdir?

Kısa cevap: Mushafta 114 sure vardır; en uzunu 286 ayetle Bakara, en kısaları üçer ayetle Kevser, Asr ve Nasr'dır. Türkiye mushaflarında 30 cüz (her biri 20 sayfa) ve 120 hizb (5 sayfa) bulunur; Hanefilere göre secde ayeti 14'tür. Kur'an'ın en çok kullanılan isimleri Kur'an, Kitap, Furkan ve Zikir'dir.

Bir mushafı açan, sayfanın kenarındaki her işarette Kur'an tarihinin bir aşamasını görür.

Mushafın birimleri
BirimTanımSayı ve not
Ayet“Alamet, işaret, delil”; başı ve sonu durakla belirlenmiş Kur'an parçasıSayı, sayım ekollerine göre değişir; Türkiye mushaflarında 6236. Halk arasındaki 6666 mushaf sayımı değildir
Sure“Yüksek makam, şeref”; başı ve sonu belli, ayetlerden oluşan bölüm114; ilki Fatiha, sonuncusu Nas; Tevbe hariç hepsinin başında besmele var
CüzOkumayı kolaylaştıran yirmi sayfalık bölüm30; başlangıcı sayfa kenarında “cüz gülü” ile gösterilir
HizbBeş sayfalık bölümCüzde 4, toplam 120 (Türkiye düzeni)
Secde ayetiOkunduğunda ya da dinlendiğinde tilavet secdesi gereken ayetHanefilere göre 14; kenarda “secde” işareti

Ayet sayısındaki farkın sebebi metin farkı değil, sayım farkıdır: bazı âlimler belli yerlerde durak kabul edip ayeti ikiye bölmüş, bazıları tek saymıştır; besmelenin ve huruf-ı mukattaanın ayrı ayet sayılıp sayılmaması da sonucu değiştirir. Aynı şekilde cüz ve hizb, sahabeden gelen günlük okuma bölümleme alışkanlığının sonradan sayfa ölçüsüne bağlanmış hâlidir; vahye dayanmaz.

Secde ayetlerinde mezhep farkı

Sayı mezhepten mezhebe pek değişmez, liste değişir. Hanefi listesini mushaf sırasıyla, öbür mezheplerin farkını tek satırda gör:

Secde ayetleri: Hanefi listesi ve mezhep farkı
ListeAyetler
Hanefi 1–7A'raf 206 · Ra'd 15 · Nahl 49 · İsra 107 · Meryem 58 · Hac 18 · Furkan 60
Hanefi 8–14Neml 25 · Secde 15 · Sad 24 · Fussilet 37 · Necm 62 · İnşikak 21 · Alak 19
Şafii ve Hanbeli (14)Hac 77 eklenir; Sad 24 şükür secdesi sayıldığı için çıkar
Maliki (tercih edilen görüş, 11)Son bölümdeki kısa surelerin üç secdesi (Necm 62, İnşikak 21, Alak 19) sayılmaz

Tilavet secdesinin hükmü ve yapılışını Cemaat ve imamet sayfasında göreceğiz.

Kur'an'ın isimleri

Kur'an kelimesi “okumak” kökünden gelir ve en çok kullanılan isimdir; ٱلْقُرْءَانَ (el-Kur'âne, İsra 17/9). İkinci sırada “yazmak” kökünden Kitap gelir: biri okunanı, diğeri yazılanı anlatır ve Kur'an'ın hem ezberle hem yazıyla korunmasına işaret eder. Klasik âlimlerden Maverdi dört temel isim sayar: Kur'an, Furkan, Kitap, Zikir. Bunlara ayetlerde geçen nitelikler eklenince sayı ellinin üstüne çıkar.

Karıştırılanlar: Kur'an'ın isim ve sıfatları
İsimAnlamıAyet
Kur'anOkunanİsra 17/9
KitapYazılanBakara 2/2
FurkanHakkı batıldan ayıranFurkan 25/1
ZikirHatırlatma, öğütHicr 15/9
Hüda · Rahmet · NurYol gösterici · rahmet · aydınlatan ışıkBakara 2/2; Yunus 10/57; Nisa 4/174
SıfatlarKerim (değerli), Mecid (şanlı), Mübin (apaçık), Hakim (hikmetli)Vakıa 56/77; Kaf 50/1
Lisans düzeyi için ek: Arap dünyasında hizb ve diğer sayımlar

Türkiye'de bir hizb beş sayfa olup cüzde dört hizb bulunur. Arap dünyasında yaygın Medine mushaflarında ise cüz iki hizbe, her hizb dört çeyreğe (rub') ayrılır; bu düzende 60 hizb vardır. Ayet sayımında Kûfe, Basra, Şam, Mekke ve Medine ekolleri farklı sayılar verir; İbn Abbas'tan 6616 sayısı nakledilir.

Akılda kalsın: 114 – 30 – 120 – 14: sure, cüz, hizb, secde (Hanefi). Cüz 20, hizb 5 sayfa. Ayet tertibi vahye, cüz-hizb bölümü kolaylığa dayanır. Kur'an = okunan, Kitap = yazılan.
Sayfa özeti: Kur'an tarihinde karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarKonu
“Vahiy” kelimesiKime bildiriliyor?Peygambere: terim anlamı · arı, Musa'nın annesi, melek, gök, şeytan: sözlük anlamık1
Üç “son”Son olan ne?Ayet: Bakara 281 ya da Tevbe 128-129 · hüküm: Maide 3 · sure: Nasrk2
Mekki – MedeniHicretten önce mi, sonra mı?Önce: Mekki (86) · sonra: Medeni (28); Arafat'ta inen Maide 3 Medenik3
TertipVahye mi dayanıyor?Ayet sırası tevkifi (ittifak) · sure sırası çoğunluğa göre tevkifi · cüz ve hizb okuma kolaylığık4, k7
Cem – istinsahKayıp korkusu mu, ihtilaf korkusu mu?Ebu Bekir: Ömer'in teklifi, iki şahit · Osman: Huzeyfe'nin uyarısı, Kureyş lehçesik5
Nokta ve harekeSes mi, harf mi, bugünkü işaret mi?Ebü'l-Esved: hareke noktası · Nasr ve Yahya: harf noktası · Halil b. Ahmed: bugünkü harekek6
Secde ayetiHangi mezhebe göre?Hanefi 14 (Sad 24 var, Hac 77 yok) · Şafii 14 (tersi) · Maliki 11k7

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurMushafın birimleri tanımlarıyla verilip eşleştirilir ya da Kur'an'ın bir ismi anlamıyla tarif edilip sorulur (“hakkı batıldan ayıran” = Furkan).

TuzakCüz ve hizb bölümlemesini tevkifi saymaktır; bunlar okuma kolaylığı için sonradan yapılmıştır. Secde ayeti sorusunda Hanefi ölçüsü esastır: Sad 24 secde ayetidir, Hac 77 Hanefilere göre değildir; Şafiilerin farklı listesi şıkta çeldirici olarak durur.

⇄Bilgi eşleştirme tanım ↔ kavram

?Soru çöz

Kur'an kursu öğreticisi Hatice Hanım, mukabelede cemaatinde hem Hanefi hem Şafii mezhebine uyanlar bulunduğu için bazı ayetlerin iki mezhebe göre secde ayeti olup olmadığını bir çizelgede göstermiştir:

AyetHanefilere göre secde ayeti mi?Şafiilere göre secde ayeti mi?
ISad 38/24EvetHayır
IIHac 22/77HayırEvet
IIINecm 53/62EvetHayır
IVHac 22/18EvetEvet

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ C. Necm 62 hem Hanefi hem Şafii listesinde secde ayetidir; onu saymayan, Malikilerin tercih edilen görüşüdür. A doğrudur: Sad 24 Hanefilere göre secde ayeti, Şafiilere göre şükür secdesidir; B doğrudur: Hac 77'yi Hanefiler saymaz, Şafiiler sayar; D doğrudur: Hac 18 iki listede de vardır.
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinliklerle kendini dene; bu sayfanın soruları sonraki sayfaların sonundaki karma tekrarda karşına çıkacak.
Soru çöz →