Vahiy nedir? Çan sesinden Cebrail'e, vahyin geliş şekilleri
DHBT-1 · MBSTS · Kur'an bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Vahiy nedir, Hz. Peygamber'e vahiy hangi yollarla gelmiştir?
Kısa cevap: Vahiy sözlükte “gizlice ve hızlıca bildirmek”, terim olarak Allah'ın emir, hüküm ya da bilgiyi seçtiği peygambere bildirmesidir. Hz. Peygamber'e vahiy sadık rüya, kalbe ilka, insan suretinde melek, meleğin asli sureti, çan sesine benzer uğultu ve perde arkasından konuşma yollarıyla gelmiştir. Kur'an'ın tamamı Cebrail aracılığıyla, uyanıkken indirilmiştir.Kur'an kelimesi kelimesine aynı fiili, bir arıya, bir annenin yüreğine ve bir peygambere yönelik olarak kullanır. Terimin sınırı bu yüzden çizilmelidir.
Arapçada vahiy; işaret etmek, ima etmek, birine gizlice ve çabucak bir şey duyurmak demektir. Kur'an bu kökü geniş bir alanda kullanır. Terim anlamı ise daraltılmıştır: Allah'ın peygamberine, insanlara ulaştırmasını istediği bilgiyi, emri ya da hükmü bildirmesi. Sınavda “vahiy” denince bu dar anlam kastedilir; geniş kullanımlar ise “hangisi terim anlamındaki vahiy değildir?” sorusunun çeldiricisidir.
| Kime? | Ne anlama gelir? | Yer |
|---|---|---|
| Peygambere | Terim anlamı: ilahi bilginin bildirilmesi | Enbiya 21/25; Şura 42/51 |
| Arıya | Yaratılıştan konan sevk, içgüdü | Nahl 16/68 |
| Hz. Musa'nın annesine | İlham, kalbe doğan bilgi | Kasas 28/7 |
| Meleklere | Emir verme | Enfal 8/12 |
| Göklere ve yere | İşini ve düzenini bildirme | Fussilet 41/12; Zilzal 99/5 |
| Şeytanların dostlarına | Fısıldama, vesvese | En'am 6/112, 121 |
Ayrıntı: Şura 51'deki üç konuşma yolu
Allah'ın insanla konuşmasının yollarını Kur'an tek ayette toplar:
“Allah, bir insanla ancak vahiy yoluyla, yahut perde arkasından konuşur. Yahut bir elçi gönderip, izniyle ona dilediğini vahyeder. Şüphesiz O yücedir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
Şura 42/51 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Müfessirler ilk yolu ilham ya da rüya, ikincisini görmeden işitme (Hz. Musa'nın Tur'daki konuşması gibi), üçüncüsünü melek elçi aracılığıyla bildirim olarak açıklar. Kur'an ayetleri bu üçüncü yolla gelmiştir.
Hz. Peygamber'e geliş şekilleri
Hadis ve siyer kaynakları Hz. Peygamber'in vahiy tecrübesini altı başlıkta toplar. Sahabeden Haris b. Hişam “vahiy sana nasıl geliyor?” diye sorduğunda Hz. Peygamber iki hâl anlatmıştır: bazen çan sesine benzer bir uğultu hâlinde gelir ve en ağırı budur; bazen de melek insan kılığında görünüp konuşur (Buhârî, “Bed'ü'l-vahy”, 2).
| Şekil | Tanıyıcı ölçüt |
|---|---|
| Sadık rüya | Peygamberliğin başında; görülen rüya sabahın aydınlığı gibi aynen çıkar |
| Kalbe ilka | Melek görünmeden bilginin kalbe bırakılması |
| Melek insan suretinde | Cebrail çoğu zaman Dihye b. Halife el-Kelbi'nin görünümünde gelir |
| Meleğin asli sureti | Cebrail kendi yaratılışıyla görülür: Hira'dan sonra ufukta ve Miraç'ta Sidretü'l-münteha yanında |
| Çan sesine benzer uğultu | Melek görünmez; en ağır geleni budur |
| Perde arkasından | Aracısız konuşma; Miraç'ta |
Bu altı yoldan yalnız biri Kur'an'ın taşıyıcısıdır: Kur'an'ın tamamı, lafzı ve manasıyla, Cebrail aracılığıyla ve Hz. Peygamber uyanıkken gelmiştir. Rüya ya da ilham yoluyla gelen bilgiler Kur'an'a girmez; okunan vahiy (vahy-i metluv) ile okunmayan vahiyden (vahy-i gayr-i metluv) doğan sünnet arasındaki çizgi buradadır. Kur'an ile hadis-i kudsinin farkını Hadis usulü sayfasında göreceğiz.
Nasıl sorulurVahyin bir geliş şekli tarif edilip adı sorulur ya da ayet verilip “vahiy hangi anlamda kullanılmıştır?” denir.
TuzakNahl 68'deki arıya vahyi ya da Musa'nın annesine vahyi terim anlamında saymaktır. Bu seride sorular 4 şıklıdır; asıl sınavda şık sayısı ve puanlama farklıdır: DHBT 40 soru, 5 şık, 4 yanlış 1 doğruyu götürür; MBSTS 60 soru, yanlış doğruyu götürmez. DHBT'de emin olmadığın şıkta eleme yapmadan işaretlemek puan kaybettirebilir; MBSTS'de boş bırakmanın kazancı yoktur.
⇄Bilgi eşleştirme tarif ↔ geliş şekli
?Soru çöz
Bir tefsir dersinde hoca, “vahiy” kökünün Kur'an'da bir hayvana, bir anneye, meleklere ve şeytanlara yönelik de kullanıldığını hatırlattı. Ardından kelam ve tefsir âlimlerinin terimi daralttığını, terim anlamının yalnız Allah'ın seçtiği elçiye bilgi ve hüküm bildirmesi olduğunu söyledi ve öğrencilerinden bu dar anlama uyan ayeti bulmalarını istedi.
Hocanın aradığı ayet aşağıdakilerden hangisidir?