Emeviler, Abbasiler ve Türk-İslam tarihi: devletler, kurumlar ve din hizmetleri

Emevilerle Abbasiler nasıl ayrılır, Türkler İslam'ı nasıl kabul etti, şeyhülislamlıktan Diyanet İşleri Başkanlığına din hizmetleri nasıl yürütüldü? Sırasıyla öğren.

8 durakDHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
661–750 · EMEVİLER

Emevilerin kuruluşu: halifelikten saltanata, Şam'dan üç kıtaya

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin savaşları neden oldu, tahkim olayı nedir ve Hariciler nasıl ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Dört halife dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Ali'nin hilafeti (656–661) iç savaşlarla geçti: Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr ile Cemel'de (656), biat etmeyen Şam valisi Muaviye ile Sıffin'de (657) savaştı. Sıffin'de mushafların mızraklara takılmasıyla hakeme gidildi (tahkim); tahkime karşı çıkıp ayrılan grup Hariciler oldu. Hz. Ali, Nehrevan'da (658) onları yendi; 661'de bir Harici'nin suikastıyla Kufe'de şehit edildi.

Hz. Ali: Cemel, Sıffin, tahkim, Hariciler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Emevi Devleti nasıl kuruldu, halifelik nasıl saltanata dönüştü ve Süfyaniler ile Mervaniler kimlerdir?

Kısa cevap: Emevi Devleti, Hz. Ali'nin şehadeti ve Hz. Hasan'ın hilafeti bırakmasıyla 661'de Muaviye b. Ebu Süfyan tarafından kuruldu; başkent Şam oldu. Muaviye oğlu Yezid'i veliaht göstererek halifeliği babadan oğula geçen saltanata çevirdi. İlk üç halife Süfyani, sonraki on bir halife Mervani koludandır. Doksan yıl süren devlet Maveraünnehir'den Endülüs'e kadar genişledi ve 750'de Abbasi ihtilaliyle yıkıldı.

Dört halife döneminde soru “kim halife olacak?” idi; Emevilerle birlikte soru “halifenin oğlu kim?” oldu.

Dört halife dönemi sayfasında Muaviye'yi Hz. Osman döneminin Şam valisi ve Sıffin'deki muhalif olarak gördük. Hz. Ali'nin 661'de şehit edilmesinden sonra Kufe'de Hz. Hasan'a biat edildi; birkaç ay sonra Hz. Hasan, kan dökülmemesi için hilafeti Muaviye'ye bıraktı. Müslümanların yeniden tek yönetim altında toplandığı bu yıla “birlik yılı” denir. Muaviye yirmi yıl valilik yaptığı Şam'ı başkent yaptı.

Halifelikten saltanata

Muaviye, ölmeden önce oğlu Yezid için çeşitli bölgelerden biat topladı. Hz. Hüseyin, Abdullah b. Zübeyr ve Abdullah b. Ömer gibi sahabe çocukları, istişareyle seçimin yerini babadan oğula geçişe bırakacağı endişesiyle buna karşı çıktı. Yine de 680'de Yezid halife oldu ve hilafet bundan sonra hanedan içinde el değiştirdi. Veliahtlık yoluyla halifeliği saltanata dönüştüren ilk yönetici Muaviye'dir; biat sürdü ama artık adayı seçmek değil, belirlenmiş adayı onaylamak anlamına geliyordu.

İki kol: Süfyaniler ve Mervaniler

Emevi ailesi Kureyş'in Ümeyyeoğulları kolundandır. Devletin on dört halifesi iki kola ayrılır. Süfyaniler (Ebu Süfyan'ın soyu) yalnız üç halifedir: Muaviye, oğlu Yezid ve torunu II. Muaviye. II. Muaviye'nin kısa hilafetinden sonra iktidar, aynı ailenin başka koluna, Hz. Osman'ın kâtibi olarak tanınan Mervan b. Hakem'e geçti; onun soyundan gelen on bir halifeye Mervaniler denir. Mervan'ın oğlu Abdülmelik, devleti asıl kurumlaştıran halifedir: divan kayıtlarını Arapçaya çevirtti, ilk İslam parasını bastırdı, Kudüs'te Kubbetü's-Sahra'yı yaptırdı.

Karıştırılanlar: adı benzeyen Emevi halifeleri
HalifeKolTanıyıcı bilgi
Muaviye b. Ebu Süfyan (661–680)SüfyaniKurucu, başkent Şam, veliahtlık, ilk İstanbul kuşatması (669)
Yezid b. Muaviye (680–683)SüfyaniKerbela, Harre, İbn Zübeyr'in hilafet ilanı
Mervan b. Hakem (684–685)Mervani (kurucu)İktidarı Mervani koluna geçirdi; İbn Zübeyr'le mücadele
Abdülmelik b. Mervan (685–705)MervaniArapça divan, İslam parası, Kubbetü's-Sahra; İbn Zübeyr'in sonu (692)
Velid b. Abdülmelik (705–715)MervaniBüyük fetihler (Maveraünnehir, Sind, Endülüs), Şam Emeviye Camii
Ömer b. Abdülaziz (717–720)MervaniAdalet, mevaliye eşitlik, hadislerin resmî tedvini
Hişam b. Abdülmelik (724–743)MervaniZeyd b. Ali isyanı (740), Puvatya yenilgisi (732) onun döneminde
Mervan b. Muhammed (744–750)MervaniSon halife; Zap'ta yenildi, 750'de öldürüldü

Üç kıtaya fetihler

Hz. Ali döneminde duran fetihler Emevilerle yeniden başladı. Muaviye ilk donanmanın tecrübesiyle Anadolu'ya yaz ve kış seferleri düzenledi, İstanbul'u ilk kez kuşattı; Kuzey Afrika'da üs olarak Kayrevan kuruldu. Velid b. Abdülmelik döneminde fetihler zirveye çıktı: Kuteybe b. Müslim Buhara ve Semerkant'ı alarak Maveraünnehir'e, Muhammed b. Kasım Sind'e ulaştı, Tarık b. Ziyad 711'de Endülüs'e geçti. Avrupa içlerindeki ilerleme 732'de Puvatya'da (Tours-Poitiers) Franklar karşısında durdu. İstanbul, Emeviler döneminde üç kez kuşatıldı (669, 674, 717) ama alınamadı.

Akılda kalsın: Emevileri “3 + 11” diye say: Süfyani üçlü (Muaviye, Yezid, II. Muaviye), sonra Mervan'ın soyu. Mervaniler içinde üç adı ayır: Abdülmelik kurumları (dil, para, Kubbetü's-Sahra), Velid sınırları (Maveraünnehir, Sind, Endülüs), Ömer b. Abdülaziz adaleti büyüttü.
Sınavda

Nasıl sorulurBir Emevi yöneticisinin özellikleri madde madde sayılır, adı sorulur: “Ümeyyeoğullarının ikinci kolunu iktidara taşıdı, Hz. Osman'ın kâtibiydi, Mekke'deki halifeye karşı Suriye ve Mısır'ı elinde tuttu.” Cevap Mervan b. Hakem'dir.

TuzakAynı aileden benzer adlardır: son halife Mervan b. Muhammed, Hişam, Velid. Saltanata geçişi Yezid'e değil, onu veliaht gösteren Muaviye'ye bağla.

⇄Bilgi eşleştirme Emevi halifesi ↔ tanıyıcı icraat

?Soru çöz

• Hz. Osman döneminde devlet işlerinde kâtiplik yapmıştır.
• II. Muaviye'nin ölümünden sonra Emevi ailesinin önde gelenleri ona biat etmiştir.
• Mekke'de halifeliğini ilan eden Abdullah b. Zübeyr'e karşı Suriye ve Mısır'ı denetimi altına almıştır.
Bu bilgiler aşağıdaki Emevi yöneticilerinden hangisine aittir?

✓ C. II. Muaviye'den sonra iktidarı Ümeyyeoğullarının ikinci koluna taşıyan, Hz. Osman'ın kâtibi Mervan b. Hakem'dir. A Yezid Süfyanidir, İbn Zübeyr isyanı onun döneminde başlar ama Mervani kolunu o kurmadı; B Mervan b. Muhammed aynı adı taşıyan son Emevi halifesidir (750); D Hişam Abdülmelik'in oğludur, İbn Zübeyr'den çok sonra yönetti.
680–750 · EMEVİ İÇ OLAYLARI

Emevi dönemi olayları: Kerbela'dan Zap'a, mevali sorunu ve Ömer b. Abdülaziz

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHadislerin tedvini nedir, hadisleri resmî olarak ilk kim derletti, Ömer b. Abdülaziz ve İbn Şihab ez-Zühri'nin rolü nedir?Bağlantılı konudan (Hadis tarihi ve kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tedvin, dağınık hadislerin sınıflandırılmadan bir araya toplanmasıdır; tasnif ise toplananların konu ya da raviye göre düzenlenmesidir. Resmî tedvini Emevi halifesi Ömer b. Abdülaziz başlattı: Medine valisi Ebu Bekir b. Hazm'a hadisleri yazmasını emretti. Emri ilk uygulayan ve derlediklerini halifeye gönderen muhaddis İbn Şihab ez-Zühri'dir (ö. 124/742).

Tâbiin, rihle ve resmî tedvin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Emeviler döneminde Kerbela, Harre ve Abdullah b. Zübeyr olayları nasıl yaşandı, mevali kimdir ve Ömer b. Abdülaziz neler yaptı?

Kısa cevap: Emevi dönemi iç olayları Yezid'e biat etmeyenlerle başladı: Hz. Hüseyin 680'de Kerbela'da şehit edildi, Medine 683'te Harre'de yağmalandı, Abdullah b. Zübeyr'in Mekke merkezli hilafeti 692'ye kadar sürdü; ardından Tevvabin, Muhtar es-Sekafi ve Zeyd b. Ali isyanları geldi. Arap olmayan Müslümanlara (mevali) yapılan ayrımcılık, Ömer b. Abdülaziz'in kısa hilafeti dışında sürdü ve mevalinin desteklediği Abbasi ihtilali 750'de Emevileri yıktı.

Emevi tarihinin acı olaylarının hemen hepsi aynı kökten çıkar: biat edilmeyen bir veliaht ve eşit sayılmayan bir kalabalık.

Yezid dönemi: Kerbela ve Harre

Yezid'e biat etmeyen Hz. Hüseyin, Kufelilerin davetiyle ailesi ve az sayıda yakınıyla Irak'a yöneldi. Kufe valisi Ubeydullah b. Ziyad'ın ordusu onları Fırat kıyısındaki Kerbela'da kuşattı, suya ulaşmalarını engelledi; 10 Muharrem 61'de (10 Ekim 680) Hz. Hüseyin ve beraberindeki yetmiş iki kişi şehit edildi. Kerbela, Müslümanların hafızasında en acı olaylardan biridir ve Şia'nın doğuşunu derinden etkilemiştir. Hemen ardından Medine halkı Yezid'e karşı ayaklandı; Emevi ordusu 683'te şehri kuşatıp üç gün yağmaladı. Bu olaya Harre Vakası denir.

İkinci halife: Abdullah b. Zübeyr

Zübeyr b. Avvam ile Hz. Ebu Bekir'in kızı Esma'nın oğlu Abdullah b. Zübeyr, Yezid'in ölümünden sonra Mekke'de halifeliğini ilan etti; Irak, Hicaz, Mısır ve Horasan'ın büyük kısmı ona bağlandı. İslam dünyası bir süre biri Mekke'de, biri Şam'da iki halifeyle yönetildi. Abdülmelik, Irak'ı geri aldıktan sonra Haccac b. Yusuf komutasındaki orduyu Mekke'ye gönderdi; İbn Zübeyr 692'de öldürüldü ve dokuz yıllık iki halifelik sona erdi.

Ali taraftarlarının isyanları

Kerbela'dan sonra Hz. Hüseyin'i yalnız bıraktıkları için pişman olan Kufeliler “tövbe edenler” anlamında Tevvabin adıyla ayaklandı ve 685'te yenildi. Aynı yıllarda Muhtar es-Sekafi Kufe'de Kerbela'nın intikamı adıyla hâkimiyet kurdu; İbn Zübeyr'in güçleriyle çatışarak öldürüldü. Hişam döneminde Hz. Hüseyin'in torunu Zeyd b. Ali Kufe'de ayaklandı ve 740'ta öldürüldü; Zeydiye mezhebi adını ondan alır. Haricilerin isyanları da dönem boyunca sürdü.

Mevali sorunu

Sözlükte “dostlar, himaye altındakiler” anlamına gelen mevali, Emevi döneminde Arap olmayan Müslümanlar için kullanıldı. Emevi yöneticilerinin çoğu, kabile üstünlüğüne dayanan cahiliye düşüncesini (asabiyet) yeniden canlandırdı: mevaliden Müslüman olmalarına rağmen gayrimüslimlerin ödediği vergiler alındı, ganimetten tam pay verilmedi, üst görevlere getirilmediler. Bu ayrımcılık, mevalinin Emevileri İslam'ın değil Arapların temsilcisi olarak görmesine yol açtı; Horasan'daki mevali, sonunda Abbasi ihtilalinin asıl gücü oldu. Mutezile gibi bazı ilim çevrelerinin mevali kökenli âlimlerle gelişmesini İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.

Ömer b. Abdülaziz (717–720)

Annesi tarafından Hz. Ömer'in torunu olan Ömer b. Abdülaziz, iki buçuk yıllık hilafetinde Emevi yönetim anlayışını tersine çevirdi. Saray lüksünü bıraktı, zulmeden valileri görevden aldı, valilerin ticaret yapmasını ve hediye almasını yasakladı. Mevaliden alınan haksız vergilere son verdi; Muaviye döneminden beri hutbelerde Hz. Ali'ye yapılan hakareti kaldırdı; Haricilerle bile ikna yolunu denedi; Emeviler döneminde aile mülküne dönüşen Fedek arazisini Hz. Peygamber zamanındaki kullanımına döndürdü. İstanbul kuşatmasındaki orduyu geri çağırdı. Hadislerin devlet eliyle toplanmasını (resmî tedvin) emretti. Onun adaleti Berberilerin, Horasan ve Mısır halkının kitleler hâlinde Müslüman olmasını hızlandırdı; Hadis tarihi ve kaynakları sayfasında resmî tedvini gördük.

Yıkılış

Ömer b. Abdülaziz'den sonra eski politikalara dönüldü. Kabile çekişmeleri, saray içi taht kavgaları, Ali taraftarlarının ve Haricilerin isyanları devleti yıprattı. Abbasi ihtilali Horasan'da başladı; son Emevi halifesi Mervan b. Muhammed 750'de Zap Suyu kıyısında yenildi ve kaçtığı Mısır'da öldürüldü.

Akılda kalsın: Emevi iç olaylarını biat zinciri olarak düşün: Yezid'e biat etmeyen Hüseyin (Kerbela 680) → Medine (Harre 683) → Mekke (İbn Zübeyr, 692'ye kadar) → Kufe (Tevvabin, Muhtar, Zeyd b. Ali 740). Mevali sorunu ise yıkılışın kökü; onu çözmeye çalışan tek halife Ömer b. Abdülaziz'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖmer b. Abdülaziz'in icraatı madde madde verilip adı sorulur ya da “Emevi döneminde yaşanan olaylardan biri değildir?” denir.

TuzakEmevilerden sonra yaşanan bir isyanın (Zenc İsyanı, Babek, Karmatiler) listeye sızmasıdır; bunlar Abbasi dönemindedir. Tevvabin ile Haricileri de karıştırma: Tevvabin Kerbela'dan sonra pişmanlıkla, Hariciler tahkime itirazla doğdu.

↕Sıralama Emevi dönemi olayları, eskiden yeniye

  1. Abdullah b. Zübeyr'in Mekke'de öldürülmesi
  2. Zap Suyu'nda son Emevi halifesinin yenilmesi
  3. Kerbela olayı
  4. Zeyd b. Ali'nin Kufe'de ayaklanması
  5. Harre Vakası

?Soru çöz

• Hutbelerde Hz. Ali hakkında söylenen ağır sözlere son vermiştir.
• Arap olmayan Müslümanlardan alınan haksız vergileri kaldırmıştır.
• Hadislerin devlet eliyle toplanması için görevliler atamıştır.
• İstanbul kuşatmasında bulunan orduyu geri çağırmıştır.
Bu icraatlar aşağıdaki yöneticilerden hangisine aittir?

✓ A. Mevaliye eşitlik, Hz. Ali'ye hakaretin kaldırılması, resmî hadis tedvini ve İstanbul ordusunun geri çağrılması Ömer b. Abdülaziz'in iki buçuk yılına aittir. B Abdülmelik divanı Arapçalaştırıp para bastı, mevali politikasını değiştirmedi; C Hz. Ömer adı benzer olan ikinci halifedir, Emevi dönemine ait bu olaylarla ilgisi yok; D Harun Reşid Abbasi halifesidir.
750–945 · ABBASİLER

Abbasilerin kuruluşu: Horasan'dan Bağdat'a, Talas'tan Beytülhikme'ye

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEmeviler döneminde Kerbela, Harre ve Abdullah b. Zübeyr olayları nasıl yaşandı, mevali kimdir ve Ömer b. Abdülaziz neler yaptı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Emevi dönemi iç olayları Yezid'e biat etmeyenlerle başladı: Hz. Hüseyin 680'de Kerbela'da şehit edildi, Medine 683'te Harre'de yağmalandı, Abdullah b. Zübeyr'in Mekke merkezli hilafeti 692'ye kadar sürdü; ardından Tevvabin, Muhtar es-Sekafi ve Zeyd b. Ali isyanları geldi. Arap olmayan Müslümanlara (mevali) yapılan ayrımcılık, Ömer b. Abdülaziz'in kısa hilafeti dışında sürdü ve mevalinin desteklediği Abbasi ihtilali 750'de Emevileri yıktı.

Emevi dönemi olayları, mevali ve Ömer b. Abdülaziz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Abbasi Devleti nasıl kuruldu, Talas Savaşı ve Beytülhikme neden önemlidir?

Kısa cevap: Abbasiler, Hz. Peygamber'in amcası Abbas'ın soyundan gelen ailenin Humeyme'den yönettiği gizli davetle, Horasan'da Ebu Müslim el-Horasani'nin önderliği ve mevalinin desteğiyle 750'de Emevileri yıktı; ilk halife Ebu'l-Abbas es-Seffah'tır. Mansur başkent Bağdat'ı kurdu (762). Abbasiler 751'de Talas'ta Türklerle birlikte Çin'i yendi; Me'mun döneminde Beytülhikme'yle tercüme ve ilim hareketi zirveye çıktı.

Emevileri yıkan devrim Şam'da değil, ondan iki bin kilometre uzakta, siyah bayraklar altında Horasan'da başladı.

Gizli davetten ihtilale

Abbasiler adını Hz. Peygamber'in amcası Abbas b. Abdülmuttalib'den alır. Emevi baskısından kaçıp Suriye'deki Humeyme kasabasına yerleşen aile, Muhammed b. Ali'nin önderliğinde yaklaşık otuz yıl gizli bir davet yürüttü. Davetçiler tüccar kılığında Horasan'a gidiyor, Emevilerin zulmünü ve Peygamber ailesinin hilafete daha layık olduğunu anlatıyordu. Sloganları, “Muhammed'in ailesinden razı olunacak kişi” anlamına gelen er-rıza min âli Muhammed idi; adayın adının gizli tutulması Ali soyundan gelenleri de harekete bağladı. Hareketin Horasan'daki önderi Ebu Müslim el-Horasani, siyah bayrağı açarak Emevi kuvvetlerini yendi. 749'da Kufe'de Ebu'l-Abbas'a (es-Seffah) biat edildi; Mervan b. Muhammed 750'de Zap'ta yenildi.

Yeni devletin kimliği

Abbasi yönetiminde mevali Araplarla eşit hâle geldi; İranlı Bermekiler vezirlik dâhil üst görevlere yükseldi. İkinci halife Mansur, nüfuzundan çekindiği Ebu Müslim'i öldürttü ve Dicle kıyısında yeni başkent Bağdat'ı kurdurdu (762). Ağırlık merkezi Akdeniz'den İran ve Orta Asya'ya kaydı. Emevilerin Arap ağırlıklı yönetimi yerini çok kültürlü bir sarayın yönetimine bıraktı; Harun Reşid döneminde Bağdat dünyanın en parlak şehirlerinden biri oldu.

Talas Savaşı (751)

Batı Türkistan'a ilerleyen Çin ordusuna karşı bölgedeki Türkler Abbasilerden yardım istedi. 751'de Talas'ta Müslüman Arap ve Türk kuvvetleri birlikte Çin ordusunu yendi. Savaş, Orta Asya'nın Çin hâkimiyetine girmesini önledi ve Türkler ile Müslümanlar arasındaki ilişkiyi düşmanlıktan dayanışmaya çevirdi; Türklerin İslam'a girişi bundan sonra hızlandı.

İlim: Beytülhikme ve tercüme

Mansur döneminde başlayan tercümeler, Me'mun'un Bağdat'ta kurumlaştırdığı Beytülhikme'de (Hikmet Evi) sistemli bir hâl aldı. Yunanca, Süryanice, Farsça ve Sanskritçe felsefe, tıp, astronomi ve matematik eserleri Arapçaya çevrildi; kurum kütüphane, tercüme bürosu ve araştırma merkezi olarak çalıştı. Hadis tasnifi, fıkıh mezheplerinin oluşumu ve kelam tartışmaları da Abbasi döneminin ilk yüzyılında olgunlaştı.

Me'mun aynı zamanda Mutezile'nin “Kur'an mahluktur” görüşünü devletin resmî görüşü yaptı ve kadılar ile âlimleri bu konuda sorguya çekti. Bu sorgulama ve baskı dönemine mihne denir; en bilinen mağduru Ahmed b. Hanbel'dir. Mihne Me'mun'dan sonra iki halife döneminde de sürdü, Mütevekkil döneminde sona erdi. Mutezile'nin bu görüşünü İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Abbasi kuruluşunu “H-H-K-B” yoluyla izle: Humeyme (merkez) → Horasan (Ebu Müslim, mevali, siyah bayrak) → Kufe (749, Seffah'a biat) → Bağdat (762, Mansur). İlimde iki ad yan yana: Me'mun hem Beytülhikme'nin hem mihnenin halifesidir.
Sınavda

Nasıl sorulurParagrafta Abbasi ihtilalinin sebepleri anlatılır, “ihtilalin başarısında en etkili toplumsal unsur hangisidir?” diye sorulur; cevap Horasan'daki mevalidir.

TuzakEmevi ve Abbasi başkentlerini karıştırmaktır: Abbasi devleti Kufe'de ilan edildi, başkent sonra Bağdat oldu; Şam Emevilerindir. Talas'ın tarafları da sorulur: Abbasiler ve Türkler bir yanda, Çin öbür yanda.

▭Boşluk doldurma

Abbasi ihtilalinin Horasan'daki önderi 'dir. Başkent Bağdat'ı ikinci halife kurdurdu; tercümelerin yapıldığı ise Me'mun döneminde kurumlaştı.

MansurNizamiyeEbu MüslimBeytülhikmeHarun Reşid

?Soru çöz

Emevi yöneticilerinin Arap olmayan Müslümanlara karşı ayrımcı tutumu, özellikle Horasan'da derin bir hoşnutsuzluk doğurmuştu. Hz. Peygamber'in ailesinden birinin yönetime geçmesi çağrısıyla yürütülen gizli davet, bu bölgede kısa sürede geniş destek buldu ve siyah bayraklarla başlayan hareket Emevi iktidarını yıktı.
Parçaya göre Abbasi ihtilalinin başarıya ulaşmasında aşağıdakilerden hangisinin desteği belirleyici olmuştur?

✓ D. Paragraf ayrımcılığa uğrayan Arap olmayan Müslümanların Horasan'da davete katıldığını söyler; bu kesim mevalidir. A Şam Emevilerin merkezi ve dayanağıydı; B Zübeyr ailesinin hilafet iddiası 692'de bitmişti, Abbasi daveti Peygamber ailesi adınaydı; C Bizans'ın ihtilalde rolü yoktur, parçada da geçmez.
800–1258 · ABBASİLER

Abbasilerin zayıflaması: isyanlar, Büveyhiler, Tuğrul Bey ve Moğollar; Emevi mi, Abbasi mi?

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDört halife nasıl seçildi, Hulefa-i Raşidin döneminde halife seçim usulleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dört halife dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Peygamber yerine kimseyi tayin etmeden vefat ettiği için dört halife dört ayrı yolla göreve geldi: Hz. Ebu Bekir Benî Saide Gölgeliği'ndeki müzakereyle seçildi, Hz. Ömer'i Hz. Ebu Bekir istişareden sonra aday gösterdi, Hz. Osman'ı Hz. Ömer'in kurduğu altı kişilik şura belirledi, Hz. Ali'yi Medine'deki ileri gelenler ve halk hilafete çağırdı. Dördünde de iktidar biatla kesinleşti.

Halifelik ve dört seçim yolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Abbasiler döneminde hangi isyanlar çıktı, Büveyhiler ve Tuğrul Bey Bağdat'ta ne yaptı, Abbasiler nasıl yıkıldı?

Kısa cevap: Abbasiler Babek, Zenc ve Karmati gibi uzun isyanlar ve uzak eyaletlerin kopmasıyla zayıfladı. 945'te Şii Büveyhiler Bağdat'ı ele geçirip halifeyi denetimine aldı; 1055'te Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Bağdat'a girerek Büveyhi tahakkümüne son verdi. Moğol Hülagü 1258'de Bağdat'ı yıktı ve son halife Müsta'sım öldürüldü; Abbasi hilafeti 1261'de Memlüklerin himayesinde Kahire'de sembolik olarak sürdü.

Beş asırlık bir hanedan, son üç asrını başkalarının koruması altında geçirdi.

İsyanlar

Abbasi döneminin iç karışıklıkları iki türlüdür. Bir kısmı yönetime karşı dinî-siyasi hareketlerdir: Ali soyundan gelenlerin Medine ve Mekke'deki ayaklanmaları bunlardandır. Bir kısmı ise İslam karşıtı fikirler taşıyan hareketlerdir: Ebu Müslim'in intikamı bahanesiyle ayaklanan Mecusi Sünbaz, Horasan'da yüzünü peçeyle örten Mukanna ve Azerbaycan'da yirmi yılı aşkın direnen Babek (Hürremiler). Babek'i Me'mun'dan sonraki halife Mu'tasım döneminde Türk komutan Afşin yendi.

En yıkıcı isyanlardan biri Zenc İsyanıdır (869–883). Basra çevresindeki bataklıklarda ağır şartlarda çalıştırılan siyahi köleler (zenc), Ali soyundan geldiğini iddia eden Ali b. Muhammed'in çevresinde toplanıp Basra'yı yağmaladı ve güney Irak'ı uzun süre elinde tuttu. İsyan güçlükle bastırıldı, ama ortamından Şii-İsmaili Karmatiler doğdu; Karmatiler 930'da Mekke'ye saldırıp Hacerülesved'i yerinden söktüler.

Kopan eyaletler ve üç halife

Uzak eyaletler birer birer yarı bağımsız ya da bağımsız oldu: Mısır'da Türk asıllı Tolunoğulları ve İhşidiler, doğuda Tahiriler ve Samaniler. Kuzey Afrika'da 909'da kurulan Şii-İsmaili Fatımiler kendi halifeliklerini ilan etti; 929'da Endülüs Emevi emiri de halife unvanını aldı. Böylece X. yüzyılda İslam dünyasında aynı anda üç halife vardı: Bağdat'ta Abbasi, Kuzey Afrika ve Mısır'da Fatımi, Kurtuba'da Endülüs Emevi.

Büveyhiler, Tuğrul Bey ve sonu

945'te İran kökenli Şii Büveyhiler Bağdat'a girdi. Halife yerinde kaldı ama yönetim, kendilerine “emîrü'l-ümerâ” diyen Büveyhi emirlerine geçti. Yüz yıldan uzun süren bu tahakkümden bunalan Halife Kaim Biemrillah, Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'den yardım istedi. Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Büveyhi hâkimiyetine son verdi; halifenin dinî otoritesini korudu, siyasi yönetimi sultan üstlendi. Selçukluların Sünni İslam'ın koruyuculuğunu üstlenmesi bu olayla başlar. 1258'de Moğol hükümdarı Hülagü Bağdat'ı kuşatıp yağmaladı, son halife Müsta'sım öldürüldü; Müslümanlar ilk kez üç yıl halifesiz kaldı. Memlük Sultanı Baybars 1261'de Abbasi soyundan bir şehzadeyi Kahire'de halife ilan etti; bu sembolik hilafet Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı almasına (1517) kadar sürdü.

Çizginin solundaki olaylar Emevi, sağındakiler Abbasi dönemine aittir; ÖSYM'nin sızan öğesi çoğu zaman çizginin öbür yanından gelir.Görsel: Sınav Defteri
Karıştırılanlar: olay Emevi mi, Abbasi mi?
Emevi dönemi (661–750)Abbasi dönemi (750–1258)
Kerbela (680), Harre (683)Talas (751), Bağdat'ın kuruluşu (762)
Abdullah b. Zübeyr'in hilafeti (683–692)Ebu Müslim'in öldürülmesi, Sünbaz, Mukanna
Tevvabin, Muhtar es-SekafiBabek isyanı, Afşin
Zeyd b. Ali isyanı (740)Zenc İsyanı (869–883), Karmatiler
Endülüs'ün fethi (711), Puvatya (732)Mihne, Beytülhikme
Ömer b. Abdülaziz, hadislerin resmî tedviniBüveyhiler (945), Tuğrul Bey (1055), Hülagü (1258)
Arap ağırlıklı yönetim, mevali ayrımıMevali eşit; İranlı ve Türk unsurlar yönetimde
Akılda kalsın: Abbasilerin hamileri sırayla: önce kendi ordusu, sonra Büveyhiler (945, Şii, halifeyi kuşattı), sonra Selçuklular (1055, Sünni, halifeyi kurtardı), en son Memlükler (1261, Kahire'de sembolik hilafet). Bir olayın dönemini bulmak için tek soru: “750'den önce mi sonra mı?”
Sınavda

Nasıl sorulurOlay listesi verilir: “Emeviler döneminde yaşanan olaylardan biri değildir?” Sızan öğe neredeyse her zaman bir Abbasi isyanıdır: Zenc İsyanı, Babek ya da Karmatiler. Ters yönde de sorulabilir: Abbasi listesine Harre ya da Zeyd b. Ali sızar.

TuzakBüveyhiler ile Tuğrul Bey paragrafında tuzak, Büveyhileri Sünni sanmaktır: Büveyhiler Şii'dir, halifeyi onlardan kurtaran Sünni Selçuklulardır.

↕Sıralama Abbasi tarihinin dönüm noktaları

  1. Tuğrul Bey'in Bağdat'a girmesi
  2. Zenc İsyanı
  3. Hülagü'nün Bağdat'ı yıkması
  4. Talas Savaşı
  5. Büveyhilerin Bağdat'ı ele geçirmesi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Emeviler döneminde yaşanan olaylardan biri değildir?

✓ B. Zenc İsyanı 869–883 yıllarında, Abbasi döneminde Basra çevresindeki kölelerin ayaklanmasıdır; listeye 750 sonrasından sızmıştır. A Harre 683'te Yezid döneminde Medine'de yaşandı; C Zeyd b. Ali 740'ta Hişam döneminde ayaklandı; D İbn Zübeyr'in hilafeti 683–692 arasında Emevilere karşıydı.
711–1614 · ENDÜLÜS

Endülüs: Tarık b. Ziyad'dan Gırnata'ya, müdeccenlerden Moriskolara

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEmevi Devleti nasıl kuruldu, halifelik nasıl saltanata dönüştü ve Süfyaniler ile Mervaniler kimlerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Emevi Devleti, Hz. Ali'nin şehadeti ve Hz. Hasan'ın hilafeti bırakmasıyla 661'de Muaviye b. Ebu Süfyan tarafından kuruldu; başkent Şam oldu. Muaviye oğlu Yezid'i veliaht göstererek halifeliği babadan oğula geçen saltanata çevirdi. İlk üç halife Süfyani, sonraki on bir halife Mervani koludandır. Doksan yıl süren devlet Maveraünnehir'den Endülüs'e kadar genişledi ve 750'de Abbasi ihtilaliyle yıkıldı.

Emevilerin kuruluşu: saltanat ve fetihler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Endülüs nasıl fethedildi, Endülüs Emevi Devleti ne zaman kuruldu ve Moriskolar kimdir?

Kısa cevap: Endülüs (İber Yarımadası) 711'de Tarık b. Ziyad komutasında fethedildi. Abbasilerden kaçan Emevi şehzadesi I. Abdurrahman 756'da Kurtuba'da bağımsız Endülüs Emevi Devleti'ni kurdu; III. Abdurrahman 929'da halifeliğini ilan etti. Devlet 1031'de dağıldı; son Müslüman devlet Nasriler'in Gırnata'sı 1492'de düştü. Zorla Hristiyanlaştırılıp gizlice Müslüman yaşayanlara Moriskolar denir; 1609–1614'te İspanya'dan sürüldüler.

İslam'ın Avrupa'daki en parlak medeniyetlerinden biri, Emevilerin yıkılışından kaçan tek bir şehzadenin elinde kuruldu.

Fetih ve valiler dönemi

Kuzey Afrika'nın fethi tamamlanınca vali Musa b. Nusayr'ın gönderdiği Tarık b. Ziyad 711'de boğazı geçti; karargâh kurduğu dağ sonradan onun adıyla Cebelitarık diye anıldı. Vizigot krallığı kısa sürede yıkıldı, başkent Tuleytula (Toledo) alındı. 714–756 arasında Endülüs, Şam'a bağlı valilerle yönetildi. Güney Fransa'ya uzanan akınlar 732'de Puvatya'da Franklara karşı durdu; çok sayıda şehit verildiği için bu savaşa İslam kaynaklarında Belâtü'ş-şühedâ (şehitler kaldırımı) denir.

Endülüs Emevi Devleti (756–1031)

750'de Abbasiler Emevi ailesini kılıçtan geçirirken bir şehzade, I. Abdurrahman kaçarak Endülüs'e ulaştı; Arap ve Berberilerin desteğiyle 756'da Kurtuba'da emirliğini ilan etti. Abbasilere bağlanmayan bu devlet ilk bağımsız İslam devletlerinden biridir. Başkent Kurtuba camisi, kütüphaneleri ve medreseleriyle Avrupa'nın en büyük şehirlerinden biri oldu. Fatımilerin halifelik ilanına karşılık III. Abdurrahman 929'da “en-Nâsır li-dînillâh” unvanıyla halife oldu. İç çekişmeler sonunda Kurtuba'nın ileri gelenleri 1031'de halifeliği kaldırdı.

Parçalanma ve Gırnata'nın düşüşü

1031'den sonra Endülüs, birbiriyle yarışan küçük emirliklere bölündü; bu döneme “taifeler” (Mülûkü't-tavâif) dönemi denir. Hristiyan krallıklar güneye ilerledi, Tuleytula 1085'te Kastilya'ya geçti. Kuzey Afrika'dan gelen Murabıtlar ve ardından Muvahhidler bir süre direnişi taşıdı; Muvahhidler 1212'deki İkab Savaşı'nda ağır bir yenilgi aldı. Son Müslüman devlet, Elhamra Sarayı'nı yaptıran Nasriler (Benî Ahmer) oldu; merkezleri Gırnata, Kastilya-Aragon birliğinin dokuz aylık kuşatmasından sonra 2 Ocak 1492'de anlaşmayla teslim edildi.

Müdeccenler ve Moriskolar

Hristiyan yönetimi altında kalıp dinini koruyan Müslümanlara müdeccen denirdi. Gırnata'dan sonra baskılar arttı; 1502'deki bir fermanla Müslümanlara ya Hristiyan olmaları ya da ülkeyi terk etmeleri emredildi. Görünüşte vaftiz edilip gizlice İslam'ı yaşamaya devam edenlere Moriskolar denir. Engizisyon mahkemelerinin baskısı ve 1568 isyanının bastırılmasından sonra İspanya, 1609–1614 arasında yaklaşık beş yüz bin Moriskoyu ülkeden sürdü. Osmanlı padişahı II. Bayezid, 1505'te Kemal Reis komutasındaki donanmayla çok sayıda Endülüslüyü Kuzey Afrika'ya ve İstanbul'a taşıttı; sürgünlerde de Osmanlı toprakları sığınak oldu.

Karıştırılanlar: Endülüs'te kim, ne zaman?
AdTarihTanıyıcı bilgi
Tarık b. Ziyad711Fetih komutanı; Cebelitarık adı
I. Abdurrahman756Abbasilerden kaçan Emevi şehzadesi, Kurtuba emirliği
III. Abdurrahman929Halifelik ilanı, “en-Nâsır li-dînillâh”
Mülûkü't-tavâif1031 sonrasıKüçük emirlikler dönemi
Nasriler1238–1492Gırnata, Elhamra; son Müslüman devlet
MüdeccenlerHristiyan fethi sonrasıHristiyan yönetiminde dinini koruyanlar
Moriskolar1502 sonrası; sürgün 1609–1614Zorla vaftiz edilip gizlice Müslüman yaşayanlar
Lisans düzeyi için ek: Endülüs'ün Batı'ya etkisi

Hristiyanların eline geçen Tuleytula, Arapça felsefe, tıp ve astronomi eserlerinin Latinceye çevrildiği bir tercüme merkezi oldu. Kurtubalı filozof İbn Rüşd'ün Aristoteles şerhleri Latin dünyasında “Averroes” adıyla okundu. Endülüs mimarisinin örnekleri olan Kurtuba Camii ve Elhamra Sarayı günümüze ulaştı.

Akılda kalsın: Endülüs'ü dört tarihle sabitle: 711 fetih (Tarık), 756 bağımsız emirlik (I. Abdurrahman), 929 halifelik (III. Abdurrahman), 1492 Gırnata. İki kelimeyi ayır: müdeccen dinini açıkça koruyan, Morisko zorla vaftiz edilip gizlice Müslüman kalan.
Sınavda

Nasıl sorulurBir topluluğun yaşadıkları uzun bir paragrafla anlatılır, adı sorulur: zorla vaftiz, gizli ibadet, Engizisyon, 1609 sürgünü denince cevap Moriskolardır.

TuzakKardeş adlardır: müdeccenler (Hristiyan yönetiminde açıkça Müslüman kalanlar), Murabıtlar ve Muvahhidler (Kuzey Afrikalı hanedanlar), Mozaraplar (Müslüman yönetiminde yaşayan Hristiyanlar). I. Abdurrahman ile III. Abdurrahman'ı da karıştırma: emirlik ve halifelik.

⇄Bilgi eşleştirme ad ↔ Endülüs'teki yeri

?Soru çöz

Gırnata'nın düşüşünden sonra İspanya'da yaşayan Müslümanlar, çıkarılan fermanlarla din değiştirmeye zorlandı. Vaftiz edilen bu insanların önemli bir kısmı evlerinde gizlice namaz kılmayı, oruç tutmayı ve Arapça yazıyı sürdürdü; Engizisyon mahkemeleri bu yüzden pek çoğunu yargıladı. 1609'dan itibaren yüz binlercesi ülkeden sürüldü.
Parçada sözü edilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Zorla vaftiz edilip gizlice Müslüman yaşayan ve 1609'dan sonra sürülen topluluk Moriskolardır. A müdeccenler Hristiyan yönetiminde dinini açıkça koruyabilen Müslümanlardır, zorla vaftiz öncesini anlatır; B Murabıtlar Kuzey Afrika'dan gelip Endülüs'ü bir süre yöneten hanedandır; D Mozaraplar Müslüman yönetiminde yaşayan Hristiyanlardır.
VIII–XI. YY · TÜRKLER

Türklerin Müslümanlaşması: Talas'tan Karahanlılara, Gaznelilerden Selçuklulara

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAbbasi Devleti nasıl kuruldu, Talas Savaşı ve Beytülhikme neden önemlidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Abbasiler, Hz. Peygamber'in amcası Abbas'ın soyundan gelen ailenin Humeyme'den yönettiği gizli davetle, Horasan'da Ebu Müslim el-Horasani'nin önderliği ve mevalinin desteğiyle 750'de Emevileri yıktı; ilk halife Ebu'l-Abbas es-Seffah'tır. Mansur başkent Bağdat'ı kurdu (762). Abbasiler 751'de Talas'ta Türklerle birlikte Çin'i yendi; Me'mun döneminde Beytülhikme'yle tercüme ve ilim hareketi zirveye çıktı.

Abbasiler: kuruluş, Bağdat ve ilim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkler İslamiyet'i nasıl ve ne zaman kabul etti, ilk Müslüman Türk devletleri hangileridir?

Kısa cevap: Türklerle Müslümanların ilk teması Hz. Ömer döneminde savaşla başladı; Emevilerin mevali politikası yüzünden İslam'ı kabul küçük topluluklar hâlinde kaldı. Abbasilerin Talas'ta (751) Türklerle birlikte Çin'e karşı savaşması, ordudaki görevler, tüccarlar, ribatlar ve sufiler sayesinde Türkler X. yüzyıldan itibaren kitleler hâlinde Müslüman oldu. Satuk Buğra Han'la İslam'ı kabul eden Karahanlılar ilk Müslüman Türk devleti sayılır; onu Gazneliler ve Büyük Selçuklular izledi.

Türklerin İslam'la tanışması bir kılıç şakırtısıyla başladı, İslam'a girişi ise bir dostlukla.

Savaştan dostluğa

Hz. Ömer döneminde Kafkasya'da Hazar Türkleriyle, Horasan'da Türk beylikleriyle ilk karşılaşmalar oldu; Ceyhun (Amuderya) nehri uzun süre iki dünyanın sınırı kaldı. Emeviler döneminde Kuteybe b. Müslim Maveraünnehir'i fethetti, Buhara ve Semerkant'ta camiler yapıldı. Ama Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf sayan mevali politikası Türkleri İslam'dan uzak tuttu; yalnız Ömer b. Abdülaziz'in kısa döneminde bu tutum yumuşadı. Abbasiler ise eşitlik politikası izledi. Talas Savaşında (751) Çin'e karşı aynı safta savaşmak, ilişkiyi dayanışmaya çevirdi. Türkler Abbasi ordusunda ve saray muhafızlığında yükseldi; halife Mu'tasım onlar için Samerra şehrini kurdurdu.

İslam'ın Türkler arasında yayılmasında başka etkenler de rol oynadı: ticaret yollarındaki Müslüman tüccarlar ve onların camileri; Horasan ve Maveraünnehir'deki medreseler; sınır karakolu olarak kurulup zamanla eğitim yerine dönüşen ribatlar; halkın diliyle konuşan sufiler ve dervişler. Türklerin Gök Tanrı inancındaki tek ve yüce tanrı fikri, ahiret inancı ve ahlak anlayışı İslam'la yakınlık taşıyordu. Karlukların toplu hâlde Müslüman olması diğer Türk boylarını da etkiledi.

İlk Müslüman Türk devletleri

Karıştırılanlar: Müslüman Türk devletleri ve tanıyıcı bilgileri
DevletBölgeTanıyıcı bilgi
İdil Bulgarlarıİdil (Volga) havzası922'de Bağdat'tan elçi heyeti geldi; İslam'ı resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti kabul edilir
Karahanlılar (840–1212)Maveraünnehir, Doğu TürkistanSatuk Buğra Han (Abdülkerim) ile İslam'ı kabul; Orta Asya'da ilk Müslüman Türk devleti; resmî dil Türkçe; Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk
Tolunoğulları, İhşidilerMısırAbbasilere bağlı yarı bağımsız Türk valilikleri
Gazneliler (963–1186)Afganistan, Kuzey HindistanGazneli Mahmud'un Hindistan seferleri; İslam'ın Hindistan'a yayılması
Büyük Selçuklu (1040–1157)Horasan, İran, IrakTuğrul Bey 1055'te Bağdat; Nizamülmülk ve Nizamiye medreseleri; Malazgirt (1071)

Büyük Selçuklularda vezir Nizamülmülk'ün Bağdat başta olmak üzere birçok şehirde kurdurduğu Nizamiye medreseleri, devletin ihtiyaç duyduğu âlim ve memuru yetiştiren, Sünni (özellikle Şafii fıkhı ve Eşari kelamı) eğitimi yayan ilk devlet destekli medrese ağıdır; Gazali de Bağdat Nizamiyesi'nde ders vermiştir. Malazgirt'le Anadolu'nun kapıları açıldı; Anadolu'nun İslamlaşmasını ve Ahmet Yesevi geleneğini Din Kültürü serisindeki Anadolu'da İslam ve tasavvuf sayfasında daha ayrıntılı bulabilirsin.

Akılda kalsın: Türklerin İslam'a yolculuğunu üç kapıdan geçir: Hz. Ömer (ilk temas, savaş) → Emeviler (fetih ama mevali duvarı) → Abbasiler (Talas, ordu, eşitlik: kitlesel giriş). Devletlerde yön ipucu: kuzey İdil Bulgarları, Orta Asya Karahanlılar, Hindistan Gazneliler, Bağdat Selçuklular.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?” ya da devlet-özellik eşleştirmesi gelir.

TuzakYarı bağımsız Tolunoğullarını Orta Asya'ya yerleştirmek ve Emevi döneminde Türklerin kitleler hâlinde Müslüman olduğunu sanmaktır; kitlesel giriş Abbasi dönemindedir.

Sınavda işaretle“ilk Müslüman Türk devleti” sorusunda şıkta Karahanlılar varsa onu seç; “İslam'ı resmî din olarak kabul eden ilk” denip İdil Bulgarları verilmişse o doğrudur.

▭Boşluk doldurma

Türklerin kitleler hâlinde Müslüman olması, Abbasilerle birlikte Çin'e karşı kazanılan Savaşı'ndan sonra hızlandı. Sınır karakolu olarak kurulup eğitim yerine dönüşen lar da etkili oldu. Karahanlılar döneminde İslam'ı kabul etti.

ribatMalazgirtTalasSatuk Buğra HanAlptegin

?Soru çöz

Aşağıdaki devlet-bilgi eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Tolunoğulları Mısır'da Abbasilere bağlı yarı bağımsız bir Türk valiliğidir; Orta Asya'daki ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır. A Karahanlılar Satuk Buğra Han'la İslam'ı kabul etti; B Gazneli Mahmud'un Hindistan seferleri bilinir; C Nizamiye medreseleri Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün eseridir.
1299–1922 · OSMANLI

Osmanlı'da din hizmetleri: ilmiye sınıfı, şeyhülislam, kadı ve cami görevlileri

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİçtihat nedir, müçtehidin şartları nelerdir, taklit ve mezhep ne demektir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İçtihat, ehil bir âlimin bütün gücünü harcayarak dinî bir meselenin hükmünü delillerden çıkarmasıdır; bunu yapana müçtehit denir. Kesin ve açık nasın bulunduğu yerde içtihat yapılmaz. Delilini bilmeden bir müçtehidin görüşüne uymaya taklit, bir müçtehidin yöntemi ve görüşleri etrafında oluşan fıkıh ekolüne mezhep denir.

İçtihat, müçtehit, taklit ve mezhep

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nde din hizmetlerini kimler yürütürdü, şeyhülislam, kazasker ve kadının görevleri nelerdi?

Kısa cevap: Osmanlı Devleti'nde din hizmetlerini medreselerde yetişen ilmiye sınıfı yürütürdü. Başlarında fetva makamı olan şeyhülislam (meşihat) bulunurdu; kazaskerler yargı ve ilmiye atamalarına, kadılar kazalarda yargı ve şehir işlerine, müderrisler medreselere bakardı. Cami hizmetlerini imam, hatip, müezzin, kayyım ve vaizler görürdü; giderleri çoğunlukla vakıflardan karşılanırdı. Tanzimat'tan sonra meşihatın yetkileri daraldı.

Bugün bir müftünün, bir hâkimin ve bir öğretmenin ayrı ayrı yaptığı işleri Osmanlı'da aynı sınıfın mensupları yapardı.

Osmanlı toplumunda din hayatın her alanına yayılmıştı; bu yüzden din hizmeti yalnız camiyle sınırlı değildi, yargıyı ve eğitimi de kapsardı. Bu hizmetleri yürüten, medrese eğitimi almış kadroya ilmiye sınıfı denir. İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey döneminde İznik'te açıldı; Fatih'in Sahn-ı Seman'ı ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri medrese sisteminin zirvesi oldu.

İlmiyenin basamakları

Karıştırılanlar: Osmanlı ilmiyesinde kim ne yapardı?
GörevliAsıl işiTanıyıcı bilgi
Şeyhülislam (müftü)Fetva vermek; ilmiye sınıfının başıİlk şeyhülislam Molla Fenari (II. Murad dönemi); Kanuni döneminde Ebussuud Efendi; makamına meşihat denir
Kazasker (kadıasker)Askerî davalara bakmak, kadı ve müderris atamalarını yürütmekDivan-ı Hümayun üyesi; Rumeli ve Anadolu kazaskeri
KadıKazada yargı, noterlik, belediye ve vakıf denetimiMerkezden atanır; şer'iyye sicillerini tutar
MüderrisMedresede ders vermekKadılığa da geçebilir
Cami görevlileriİmamlık, hutbe, ezan, caminin bakımı, vaazİmam, hatip, müezzin, kayyım, vaiz; maaşları vakıftan

Şeyhülislam başlangıçta İstanbul müftüsüydü; zamanla padişahın kararlarının dine uygunluğu konusunda da görüşü alınan, ilmiyenin en yüksek makamı oldu. Kazaskerin yargı yetkisi ile şeyhülislamın fetva yetkisi birbirinden ayrıdır: biri hüküm verir, öbürü dinî görüş bildirir. Camilerde din hizmetleri ise mahalle mescidinden selatin camilerine kadar vakıf gelirleriyle yürütülürdü; Kur'an öğretimi için darülkurralar, hadis için darülhadisler kuruldu.

Tanzimat'tan Cumhuriyet'e

XIX. yüzyılda, özellikle Tanzimat'tan sonra, ilmiyenin elindeki işler yeni bakanlıklara (nezaret) devredildi: yargının büyük kısmı Adliye, eğitim Maarif, vakıflar Evkaf nezaretine geçti. Meşihatın elinde fetva, medreseler ve şer'iyye mahkemeleri kaldı. 1920'de Ankara'da kurulan TBMM hükümeti din ve vakıf işleri için Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'ni oluşturdu; İstanbul'daki şeyhülislamlık saltanatın kaldırılmasıyla (1922) son buldu. Bu çizgi, bir sonraki konuda göreceğimiz Diyanet İşleri Başkanlığına uzanır.

Akılda kalsın: Osmanlı ilmiyesini bugünün kurumlarıyla eşle: şeyhülislam ≈ Din İşleri Yüksek Kurulu ve fetva, kadı ≈ hâkim + noter + belediye, müderris ≈ öğretim üyesi, imam-hatip, müezzin-kayyım ≈ bugünkü cami görevlileri. Fark şu: o gün hepsi tek sınıftı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görevlinin işleri sayılır ve unvanı sorulur: “fetva verir, ilmiye sınıfının başıdır” → şeyhülislam; “kazada yargı, noterlik, belediye işleri” → kadı.

TuzakTuzak, kazasker ile şeyhülislamı karıştırmaktır: kazasker Divan-ı Hümayun'da yargı ve atamalarla ilgilenir, şeyhülislam fetva verir. Ebussuud Efendi'nin hem şeyhülislam hem müfessir (İrşadü'l-akli's-selim) olduğunu Tefsir tarihi sayfasında gördük.

⇄Bilgi eşleştirme görevli ↔ asıl işi

?Soru çöz

XIX. yüzyıldan itibaren bu makamın yetki alanı giderek daraltılmış; yargının büyük kısmı Adliye, eğitim Maarif, vakıflar Evkaf nezaretlerine devredilmiştir. Cumhuriyet'e gelindiğinde elinde başlıca fetva işleri, medreseler ve şer'iyye mahkemeleri kalmıştı.
Parçada yetkilerinin daraldığı anlatılan makam aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Fetva, medrese ve şer'iyye mahkemesi şeyhülislamın başında bulunduğu meşihatın elinde kalan son yetkilerdir. B kazaskerlik bir yargı ve atama makamıdır, fetva onun işi değildir; C sadrazamlık yürütmenin başıdır, ilmiye makamı değildir; D Şer'iye ve Evkaf Vekâleti 1920'de Ankara'da kurulan yeni kurumdur, yetkisi daralan değil.
1924–GÜNÜMÜZ · DİYANET

Diyanet İşleri Başkanlığı: 3 Mart 1924, 429 ve 633 sayılı kanunlar

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı Devleti'nde din hizmetlerini kimler yürütürdü, şeyhülislam, kazasker ve kadının görevleri nelerdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı Devleti'nde din hizmetlerini medreselerde yetişen ilmiye sınıfı yürütürdü. Başlarında fetva makamı olan şeyhülislam (meşihat) bulunurdu; kazaskerler yargı ve ilmiye atamalarına, kadılar kazalarda yargı ve şehir işlerine, müderrisler medreselere bakardı. Cami hizmetlerini imam, hatip, müezzin, kayyım ve vaizler görürdü; giderleri çoğunlukla vakıflardan karşılanırdı. Tanzimat'tan sonra meşihatın yetkileri daraldı.

Osmanlı'da din hizmetleri: ilmiye ve şeyhülislamlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Diyanet İşleri Başkanlığı ne zaman ve hangi kanunla kuruldu, 633 sayılı Kanun'a göre görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Diyanet İşleri Başkanlığı, Şer'iye ve Evkaf Vekâletini kaldıran 3 Mart 1924 tarihli 429 sayılı Kanun'la “Diyanet İşleri Reisliği” adıyla kuruldu; ilk reisi Mehmet Rifat Börekçi'dir. Bugünkü kuruluş kanunu 22 Haziran 1965 tarihli 633 sayılı Kanun'dur. Buna göre Başkanlık, İslam dininin inanç, ibadet ve ahlak esaslarıyla ilgili işleri yürütür, toplumu din konusunda aydınlatır ve ibadet yerlerini yönetir.

Bugün bir imam-hatibin, bir vaizin ya da bir Kur'an kursu öğreticisinin bağlı olduğu kurum, tek bir günde çıkan üç kanundan biriyle doğdu.

3 Mart 1924

TBMM 3 Mart 1924'te üç kanunu aynı gün kabul etti: halifeliğin kaldırılması (431), eğitim kurumlarının tek çatıda birleştirilmesi (Tevhid-i Tedrisat, 430) ve 429 sayılı “Şer'iye ve Evkaf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletlerinin İlgasına Dair Kanun”. 429 sayılı Kanun, toplumsal işlere (muamelat) dair hükümleri koyma ve uygulama yetkisinin TBMM'ye ve hükümete ait olduğunu belirtti; inanç ve ibadete dair işlerin yürütülmesi ve dinî kurumların yönetimi için Ankara'da bir Diyanet İşleri Reisliği kurdu. Reis, başbakanın önerisi üzerine cumhurbaşkanınca atanacaktı. Vakıf işleri için ayrıca Evkaf Umum Müdürlüğü oluşturuldu. İlk reis Mehmet Rifat Börekçi'dir.

Altın kutular sınavın en çok sorduğu iki kanundur: kuruluş 429, bugünkü kuruluş ve görev kanunu 633.Görsel: Sınav Defteri

633 sayılı Kanun ve görevler

1950'de teşkilat yeniden düzenlendi ve kurum o dönemden itibaren Diyanet İşleri Başkanlığı adıyla anıldı. 1961 Anayasası Başkanlığı genel idare içinde saydı. Bugünkü temel kanun, 22 Haziran 1965 tarihli 633 sayılı “Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun”dur. Kanunun ilk maddesi görevi şöyle tanımlar:

“İslam Dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek üzere; Cumhurbaşkanlığına bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı kurulmuştur.”

633 sayılı Kanun, md. 1 · mevzuat.gov.tr

1982 Anayasası'nın 136. maddesine göre Başkanlık, genel idare içinde yer alır ve görevlerini laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak, milletçe dayanışma ve bütünleşmeyi amaç edinerek yerine getirir. 2010'da çıkarılan 6002 sayılı Kanun'la teşkilat yeniden düzenlendi; Başkanlığın dinî konularda en yüksek karar ve danışma organı olan Din İşleri Yüksek Kurulu on altı üyeden oluşur. 2018'den beri Başkanlık Cumhurbaşkanlığına bağlıdır.

Karıştırılanlar: Diyanet'le ilgili sayılar
Sayı / tarihNe?
429 · 3 Mart 1924Şer'iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması; Diyanet İşleri Reisliğinin kuruluşu
430 · 3 Mart 1924Tevhid-i Tedrisat (öğretimin birleştirilmesi)
431 · 3 Mart 1924Halifeliğin kaldırılması
633 · 22 Haziran 1965Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun
136 · 1982 AnayasasıBaşkanlığın anayasal dayanağı, laiklik ilkesi
6002 · 2010633'te kapsamlı değişiklik; Din İşleri Yüksek Kurulu 16 üye
Akılda kalsın: Üç sayıyı bir merdiven gibi tut: 429 doğum (1924, Reislik), 633 kimlik kartı (1965, kuruluş ve görevler), 136 anayasal güvence (1982, laiklik ilkesi). Görev cümlesini üç fiille hatırla: işleri yürütmek, toplumu aydınlatmak, ibadet yerlerini yönetmek.
Sınavda

Nasıl sorulur“Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluşuna dayanak olan kanun hangisidir?” ya da 633 sayılı Kanun'un ilk maddesindeki görevlerden biri olmayan sorulur.

TuzakAynı gün çıkan kanunları karıştırmaktır: 429 Diyanet'i kurar, 430 Tevhid-i Tedrisat, 431 halifeliği kaldırır. Görev listesine sızan çeldirici genellikle din eğitimi veren okulları yönetmek ya da fetva ile hüküm koymaktır; okullar Millî Eğitim'in işidir.

▭Boşluk doldurma

Diyanet İşleri, 3 Mart 1924 tarihli sayılı Kanun'la “Diyanet İşleri ” adıyla kuruldu. Bugünkü kuruluş ve görev kanunu 1965 tarihli sayılı Kanun'dur.

633431Reisliği429Nezareti

?Soru çöz

633 sayılı Kanun'un 1. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş amaçları arasında yer almaz?

✓ B. Okulların ve eğitim programlarının yönetimi Millî Eğitim Bakanlığının görevidir; kanunun ilk maddesinde yer almaz. A, C ve D 633 sayılı Kanun'un 1. maddesinde sayılan üç amaçtır: işleri yürütmek, toplumu aydınlatmak, ibadet yerlerini yönetmek.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hz. Ömer, yaralandıktan sonra kendisinden sonraki halifeyi belirlemek üzere altı kişilik bir heyet oluşturmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu heyette yer alan sahabilerden biri değildir?

✓ C. Hz. Peygamber'in amcası Hz. Abbas şura heyetinde yoktu; listeye “Peygamber'in yakını” olduğu için sızar. A Abdurrahman b. Avf heyetin üyesi ve hakemidir; B Sa'd b. Ebi Vakkas Kadisiye komutanı, heyet üyesidir; D Zübeyr b. Avvam da altı kişiden biridir, sonra Cemel'de Hz. Ali'nin karşısında yer aldı.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Osman: şura, istinsah ve fitne

?Soru 2

Bir savaştan sonra alınan esirlerden malî gücü olanlar fidye ödeyerek, yoksulların bir kısmı karşılıksız, okuma yazma bilenler ise on Müslüman'a okuma yazma öğretmek şartıyla serbest bırakılmıştır. Bu savaşta müşrik ordusunun komutanı da öldürülmüştür.
Sözü edilen savaş ve öldürülen komutan aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Esirlerin okuma yazma öğretme şartıyla bırakılması Bedir'e aittir ve ordunun komutanı Ebu Cehil burada öldürüldü. A Uhud'da esir meselesi yoktur, Ebu Süfyan ölmedi; B Ebu Süfyan Bedir'de kervanın başındaydı, savaşa girmedi ve sonradan Müslüman oldu; C Ebu Cehil Hendek'ten önce, Bedir'de ölmüştü.Kaynak: Siyer 2 · Bedir Gazvesi ve Benî Kaynuka (624)

?Soru 3

Hastalığı ağırlaşan halife, ashabın ileri gelenleriyle tek tek görüşür ve kendisinden sonra kimin devleti yönetmesi gerektiği konusundaki kanaatini onlara açar. Görüşmelerin ardından bu kişinin halife olmasını vasiyet eder; Müslümanlar da vefatın ardından ona biat eder.
Parçada anlatılan seçim yöntemi ve bu yöntemle göreve gelen halife aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ B. Önceki halifenin istişareden sonra tek bir adayı vasiyet etmesi istihlaftır; Hz. Ebu Bekir bu yolla Hz. Ömer'i gösterdi. A şurada tek aday değil altı kişilik heyet vardır; C veliahtlık babadan oğula geçiştir, Emevilerle başlar ve Hz. Ali'nin seçimiyle ilgisi yoktur; D Hz. Ebu Bekir'in seçiminde önceden gösterilmiş bir aday yoktu.Kaynak: Dört halife dönemi · Halifelik ve dört seçim yolu

?Soru 4

• Haşimoğullarına uygulanan boykotun kaldırılması için çalışan Mekkelilerdendir.
• Hz. Peygamber Taif'ten döndüğünde ona himaye vermiş, Mekke'ye girmesini sağlamıştır.
• Müslüman olmadan, Bedir Gazvesi'nden kısa süre önce vefat etmiştir.
Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Boykotu bozanlardan olup Taif dönüşü eman veren ve Müslüman olmadan ölen kişi Mut'im b. Adiy'dir. A Ebu Talib de Müslüman olmadan korudu ama Taif'ten önce, Hüzün yılında öldü; B Hakim b. Hizam boykotta Haşimoğullarına gizlice yiyecek taşıyan Hz. Hatice'nin yeğenidir; D Hz. Hamza 616'da Müslüman olmuştu.Kaynak: Siyer 1 · Habeşistan, boykot, Hüzün yılı ve Taif (615–620)

?Soru 5

Hz. Peygamber'in hicretten sonra hazırlattığı Medine Sözleşmesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Sığınanın iadesi Medine Sözleşmesi'nin değil, hicretin 6. yılındaki Hudeybiye Antlaşması'nın maddesidir; listeye başka bir antlaşmadan doğru bir madde sızdırılmıştır. Vesika Kureyş'i taraf yapmaz, Kureyş'e ve ona yardım edenlere himaye verilmesini yasaklar. A ortak savunma, B ihtilafta Hz. Peygamber'in hakemliği ve D din serbestliği sözleşmenin gerçek hükümleridir; bu üç şık “söylenebilir” olduğu için elenir.Kaynak: Siyer 2 · Medine'de toplumun kuruluşu

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Hudeybiye Antlaşması'nın maddelerinden biri değildir?

✓ C. Antlaşmaya göre Mekke'den Medine'ye sığınan iade edilecekti; şık maddeyi ters çevirmiştir, Ebu Cendel'in iadesi de bu yüzdendir. A on yıllık barış, B kabilelere ittifak serbestliği (fethin sebebi bu maddeden doğdu) ve D gelecek yıl üç günlük umre antlaşmanın gerçek maddeleridir.Kaynak: Siyer 2 · Hudeybiye, mektuplar, Hayber ve Mute (628–629)

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ebu Bekir'in halifeliği döneminde gerçekleşen olaylardan biri değildir?

✓ D. Kadisiye Savaşı (636) Hz. Ömer döneminde Sa'd b. Ebi Vakkas komutasında kazanıldı; listeye sonraki dönemden sızan öğedir. A Hz. Peygamber'in hazırladığı ordu Hz. Ebu Bekir'in ilk icraatıyla yola çıktı; B Ecnadeyn 634'te, onun vefatından hemen önce kazanıldı; C Yemame ridde savaşlarının en çetinidir, onun döneminde oldu.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Ebu Bekir: ridde ve Kur'an'ın cemi

?Soru 8

Hz. Muhammed, ashabına çocukluğunu anlatırken Kureyşli olduğu hâlde Sa'd b. Bekir yurdunda emzirildiğini hatırlatmış, sözünün açıklığını buna bağlamıştır.
Bu bilgi, Mekkelilerin çocuklarını sütannelere vermesinin aşağıdaki gerekçelerinden hangisini destekler?

✓ D. Sa'd b. Bekir, Halime'nin kabilesi Sa'doğullarıdır; Hz. Peygamber'in sözünün açıklığını bu yurtta büyümesine bağlaması geleneğin dil gerekçesine, yani fasih Arapçaya işaret eder. A çatışmadan korunma kaynaklarda gerekçe olarak geçmez; B annelerin çalışması akla yatkın ama dayanaksız bir çeldiricidir; C ittifak sonucu doğabilir ama parçadaki dil vurgusuyla ilgisi yoktur. Diğer gerçek gerekçe sağlıklı iklimdir.Kaynak: Siyer 1 · Doğumdan peygamberliğe (571–610)

?Soru 9

Bir öğretmen, Mekkeli müşriklerin İslam'a karşı çıkış sebeplerini anlatmak için müşriklerin ağzından dört cümle kurmuş ve her birinin yanına bir sebep yazmıştır.
Buna göre hangi eşleştirme yanlıştır?

✓ B. Putlar giderse hacının, panayırın ve kazancın azalacağı kaygısı ekonomik çıkardır; kabile rekabeti, Mahzumoğulları gibi kolların peygamberin Haşimoğullarından çıkmasını kabullenememesidir. A atalar geleneği, C ahiret inkârı, D kibir ve eşitlik kaygısıyla doğru eşleşmiştir. Kâfirun suresinin cevap verdiği inanç ortaklığı önerisi ise bir sebep değil, pazarlık basamağıdır.Kaynak: Siyer 1 · Açık davet ve müşriklerin tepkileri (613–)

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ömer döneminde ilk kez gerçekleştirilen uygulamalardan biri değildir?

✓ A. Cuma için dış ezan Hz. Osman döneminde, şehir büyüyüp iç ezan duyulmaz olunca başladı; listeye sızan sonraki halifenin yeniliğidir. B divan, C hicri takvim ve D kadılık teşkilatı Hz. Ömer'in genişleyen devlet için kurduğu kurumlardandır.Kaynak: Dört halife dönemi · Hz. Ömer: fetihler ve kurumlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →