Emevilerin kuruluşu: halifelikten saltanata, Şam'dan üç kıtaya
DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin savaşları neden oldu, tahkim olayı nedir ve Hariciler nasıl ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Dört halife dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hz. Ali'nin hilafeti (656–661) iç savaşlarla geçti: Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr ile Cemel'de (656), biat etmeyen Şam valisi Muaviye ile Sıffin'de (657) savaştı. Sıffin'de mushafların mızraklara takılmasıyla hakeme gidildi (tahkim); tahkime karşı çıkıp ayrılan grup Hariciler oldu. Hz. Ali, Nehrevan'da (658) onları yendi; 661'de bir Harici'nin suikastıyla Kufe'de şehit edildi.
Hz. Ali: Cemel, Sıffin, tahkim, Hariciler
✎Konu anlatımı
Emevi Devleti nasıl kuruldu, halifelik nasıl saltanata dönüştü ve Süfyaniler ile Mervaniler kimlerdir?
Kısa cevap: Emevi Devleti, Hz. Ali'nin şehadeti ve Hz. Hasan'ın hilafeti bırakmasıyla 661'de Muaviye b. Ebu Süfyan tarafından kuruldu; başkent Şam oldu. Muaviye oğlu Yezid'i veliaht göstererek halifeliği babadan oğula geçen saltanata çevirdi. İlk üç halife Süfyani, sonraki on bir halife Mervani koludandır. Doksan yıl süren devlet Maveraünnehir'den Endülüs'e kadar genişledi ve 750'de Abbasi ihtilaliyle yıkıldı.Dört halife döneminde soru “kim halife olacak?” idi; Emevilerle birlikte soru “halifenin oğlu kim?” oldu.
Dört halife dönemi sayfasında Muaviye'yi Hz. Osman döneminin Şam valisi ve Sıffin'deki muhalif olarak gördük. Hz. Ali'nin 661'de şehit edilmesinden sonra Kufe'de Hz. Hasan'a biat edildi; birkaç ay sonra Hz. Hasan, kan dökülmemesi için hilafeti Muaviye'ye bıraktı. Müslümanların yeniden tek yönetim altında toplandığı bu yıla “birlik yılı” denir. Muaviye yirmi yıl valilik yaptığı Şam'ı başkent yaptı.
Halifelikten saltanata
Muaviye, ölmeden önce oğlu Yezid için çeşitli bölgelerden biat topladı. Hz. Hüseyin, Abdullah b. Zübeyr ve Abdullah b. Ömer gibi sahabe çocukları, istişareyle seçimin yerini babadan oğula geçişe bırakacağı endişesiyle buna karşı çıktı. Yine de 680'de Yezid halife oldu ve hilafet bundan sonra hanedan içinde el değiştirdi. Veliahtlık yoluyla halifeliği saltanata dönüştüren ilk yönetici Muaviye'dir; biat sürdü ama artık adayı seçmek değil, belirlenmiş adayı onaylamak anlamına geliyordu.
İki kol: Süfyaniler ve Mervaniler
Emevi ailesi Kureyş'in Ümeyyeoğulları kolundandır. Devletin on dört halifesi iki kola ayrılır. Süfyaniler (Ebu Süfyan'ın soyu) yalnız üç halifedir: Muaviye, oğlu Yezid ve torunu II. Muaviye. II. Muaviye'nin kısa hilafetinden sonra iktidar, aynı ailenin başka koluna, Hz. Osman'ın kâtibi olarak tanınan Mervan b. Hakem'e geçti; onun soyundan gelen on bir halifeye Mervaniler denir. Mervan'ın oğlu Abdülmelik, devleti asıl kurumlaştıran halifedir: divan kayıtlarını Arapçaya çevirtti, ilk İslam parasını bastırdı, Kudüs'te Kubbetü's-Sahra'yı yaptırdı.
| Halife | Kol | Tanıyıcı bilgi |
|---|---|---|
| Muaviye b. Ebu Süfyan (661–680) | Süfyani | Kurucu, başkent Şam, veliahtlık, ilk İstanbul kuşatması (669) |
| Yezid b. Muaviye (680–683) | Süfyani | Kerbela, Harre, İbn Zübeyr'in hilafet ilanı |
| Mervan b. Hakem (684–685) | Mervani (kurucu) | İktidarı Mervani koluna geçirdi; İbn Zübeyr'le mücadele |
| Abdülmelik b. Mervan (685–705) | Mervani | Arapça divan, İslam parası, Kubbetü's-Sahra; İbn Zübeyr'in sonu (692) |
| Velid b. Abdülmelik (705–715) | Mervani | Büyük fetihler (Maveraünnehir, Sind, Endülüs), Şam Emeviye Camii |
| Ömer b. Abdülaziz (717–720) | Mervani | Adalet, mevaliye eşitlik, hadislerin resmî tedvini |
| Hişam b. Abdülmelik (724–743) | Mervani | Zeyd b. Ali isyanı (740), Puvatya yenilgisi (732) onun döneminde |
| Mervan b. Muhammed (744–750) | Mervani | Son halife; Zap'ta yenildi, 750'de öldürüldü |
Üç kıtaya fetihler
Hz. Ali döneminde duran fetihler Emevilerle yeniden başladı. Muaviye ilk donanmanın tecrübesiyle Anadolu'ya yaz ve kış seferleri düzenledi, İstanbul'u ilk kez kuşattı; Kuzey Afrika'da üs olarak Kayrevan kuruldu. Velid b. Abdülmelik döneminde fetihler zirveye çıktı: Kuteybe b. Müslim Buhara ve Semerkant'ı alarak Maveraünnehir'e, Muhammed b. Kasım Sind'e ulaştı, Tarık b. Ziyad 711'de Endülüs'e geçti. Avrupa içlerindeki ilerleme 732'de Puvatya'da (Tours-Poitiers) Franklar karşısında durdu. İstanbul, Emeviler döneminde üç kez kuşatıldı (669, 674, 717) ama alınamadı.
Nasıl sorulurBir Emevi yöneticisinin özellikleri madde madde sayılır, adı sorulur: “Ümeyyeoğullarının ikinci kolunu iktidara taşıdı, Hz. Osman'ın kâtibiydi, Mekke'deki halifeye karşı Suriye ve Mısır'ı elinde tuttu.” Cevap Mervan b. Hakem'dir.
TuzakAynı aileden benzer adlardır: son halife Mervan b. Muhammed, Hişam, Velid. Saltanata geçişi Yezid'e değil, onu veliaht gösteren Muaviye'ye bağla.
⇄Bilgi eşleştirme Emevi halifesi ↔ tanıyıcı icraat
?Soru çöz
• Hz. Osman döneminde devlet işlerinde kâtiplik yapmıştır.
• II. Muaviye'nin ölümünden sonra Emevi ailesinin önde gelenleri ona biat etmiştir.
• Mekke'de halifeliğini ilan eden Abdullah b. Zübeyr'e karşı Suriye ve Mısır'ı denetimi altına almıştır.
Bu bilgiler aşağıdaki Emevi yöneticilerinden hangisine aittir?