Halifelik ve seçim usulleri: dört halife, dört farklı yol, tek ortak nokta
DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaVeda Haccı ne zaman yapıldı, Veda Hutbesi'nin ana ilkeleri nelerdir, Hz. Muhammed ne zaman vefat etti?Bağlantılı konudan (Siyer 2). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hz. Peygamber hicretin 10. yılında (632) on binlerce Müslümanla tek haccını yaptı. Arafat'ta okuduğu Veda Hutbesi'nde can, mal ve namus dokunulmazlığını, cahiliye faizinin ve kan davalarının kaldırıldığını, kadın haklarını, insanların eşitliğini, kişisel sorumluluğu ve Kur'an ile sünnete bağlılığı vurguladı. Dinin kemale erdiğini bildiren Maide 5/3 Arafat'ta indi. Hz. Peygamber hicretin 11. yılında (632), 63 yaşında Medine'de vefat etti.
Veda Haccı, Veda Hutbesi ve vefat (632)
✎Konu anlatımı
Dört halife nasıl seçildi, Hulefa-i Raşidin döneminde halife seçim usulleri nelerdir?
Kısa cevap: Hz. Peygamber yerine kimseyi tayin etmeden vefat ettiği için dört halife dört ayrı yolla göreve geldi: Hz. Ebu Bekir Benî Saide Gölgeliği'ndeki müzakereyle seçildi, Hz. Ömer'i Hz. Ebu Bekir istişareden sonra aday gösterdi, Hz. Osman'ı Hz. Ömer'in kurduğu altı kişilik şura belirledi, Hz. Ali'yi Medine'deki ileri gelenler ve halk hilafete çağırdı. Dördünde de iktidar biatla kesinleşti.632 yılının Haziran'ında Medine bir soruyla sarsıldı: Hz. Peygamber'den sonra Müslümanları kim yönetecek?
Siyer 2 sayfasında Hz. Peygamber'in vefatını gördük. Ne Kur'an'da ne de Hz. Peygamber'in sözlerinde devlet başkanının nasıl seçileceğine dair bağlayıcı bir usul vardı; Hz. Peygamber de yerine kimseyi tayin etmemişti. Müslümanlar bu boşluğu istişare ilkesiyle ve Arap toplumunun biat geleneğiyle doldurdu. Devletin başına geçen kişiye halife (yerine geçen, vekil) dendi. Hz. Ömer'den itibaren “müminlerin emiri” anlamına gelen emîrü'l-mü'minîn unvanı da kullanıldı.
Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'nin yönettiği yaklaşık otuz yıla Hulefa-i Raşidin (Raşid halifeler) dönemi denir. “Raşid” doğru yolda olan, olgun anlamına gelir. Bu adlandırma halifelerin kişisel özelliklerini öne çıkarır; dönemin siyasi tarihi ise sakin değildir.
Dört halife, dört yol
Hz. Ebu Bekir: Vefat haberinin ardından ensar, Benî Saide Gölgeliği'nde (Sakife) toplanıp kendi içinden bir yönetici seçmeyi konuştu. Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer toplantıya katıldı, ümmetin tek bir lider etrafında birleşmesi gerektiğini savundu; tartışmanın sonunda Hz. Ebu Bekir'e biat edildi. Ertesi gün Mescid-i Nebevi'de genel biat alındı. Unvanı “Resulullah'ın halifesi” anlamına gelen halîfetü resûlillâh oldu.
Hz. Ömer: Hz. Ebu Bekir hastalığında muhacir ve ensarın ileri gelenlerine danıştıktan sonra Hz. Ömer'in halife olmasını vasiyet etti; Müslümanlar buna biatla onay verdi. Bir halifenin kendinden sonrakini aday göstermesine istihlaf denir. Bu yöntem, sonraki dönemin saltanat usulünden farklıdır: aday aileden değildi ve biat yine şarttı.
Hz. Osman: Hançerlenip yaralanan Hz. Ömer, seçimi altı kişilik bir şura heyetine bıraktı. Heyet kendi içinden birini seçecekti; Hz. Ömer'in oğlu Abdullah görüşmelere katılabilecek ama seçilemeyecekti. Hakemlik üstlenen Abdurrahman b. Avf halkın da eğilimini yoklayarak Hz. Osman'ı ilan etti. Heyetin altı üyesini Hz. Osman konusunda göreceğiz.
Hz. Ali: Hz. Osman'ın şehadetiyle doğan karışıklıkta Medine'deki muhacir ve ensarın önde gelenleri Hz. Ali'nin halife olmasını istedi. Hz. Ali önce kabul etmedi, ısrarlar üzerine görevi üstlendi. Biat Medine'de alındı; Şam valisi Muaviye gibi bazı valilerin biat etmemesi, dönemin iç savaşlarına zemin oldu.
| Halife | Yol | Tanıyıcı ölçüt |
|---|---|---|
| Hz. Ebu Bekir | Açık müzakere, biat | Önceden aday yok; Benî Saide Gölgeliği |
| Hz. Ömer | İstihlaf (aday gösterme) + biat | Önceki halife tek bir isim önerdi |
| Hz. Osman | Şura (seçici heyet) + biat | Altı aday arasından heyet seçti |
| Hz. Ali | Halkın ve ileri gelenlerin çağrısı + biat | Kriz ortamında, biat yalnız Medine'de tam |
Nasıl sorulurBir halifenin göreve gelişi paragrafla anlatılır, yöntemin adı ya da halifenin kim olduğu sorulur; ya da “Raşid halifelerin seçiminde hangisi rol oynamamıştır?” denir.
TuzakTuzak, veliahtlık (saltanat) seçeneğidir: halifeliğin babadan oğula geçmesi bu dönemde yoktur, Emevilerle başlar. Hz. Ömer'in seçimini “şura” sanmak da sık hatadır; şura Hz. Osman'ın seçimidir, Hz. Ömer'inki istihlaftır.
⇄Bilgi eşleştirme halife ↔ göreve geliş yolu
?Soru çöz
Hastalığı ağırlaşan halife, ashabın ileri gelenleriyle tek tek görüşür ve kendisinden sonra kimin devleti yönetmesi gerektiği konusundaki kanaatini onlara açar. Görüşmelerin ardından bu kişinin halife olmasını vasiyet eder; Müslümanlar da vefatın ardından ona biat eder.
Parçada anlatılan seçim yöntemi ve bu yöntemle göreve gelen halife aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?