Dört halife dönemi: seçim, fetihler, kurumlar, iç karışıklıklar

Dört halife nasıl seçildi, hangi halife döneminde ne yapıldı? Ridde savaşlarından Sıffin'e, divandan hicri takvime Hulefa-i Raşidin dönemini öğren.

6 durakDHBT-2 · MBSTS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
632–661 · HİLAFET

Halifelik ve seçim usulleri: dört halife, dört farklı yol, tek ortak nokta

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVeda Haccı ne zaman yapıldı, Veda Hutbesi'nin ana ilkeleri nelerdir, Hz. Muhammed ne zaman vefat etti?Bağlantılı konudan (Siyer 2). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Peygamber hicretin 10. yılında (632) on binlerce Müslümanla tek haccını yaptı. Arafat'ta okuduğu Veda Hutbesi'nde can, mal ve namus dokunulmazlığını, cahiliye faizinin ve kan davalarının kaldırıldığını, kadın haklarını, insanların eşitliğini, kişisel sorumluluğu ve Kur'an ile sünnete bağlılığı vurguladı. Dinin kemale erdiğini bildiren Maide 5/3 Arafat'ta indi. Hz. Peygamber hicretin 11. yılında (632), 63 yaşında Medine'de vefat etti.

Veda Haccı, Veda Hutbesi ve vefat (632)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dört halife nasıl seçildi, Hulefa-i Raşidin döneminde halife seçim usulleri nelerdir?

Kısa cevap: Hz. Peygamber yerine kimseyi tayin etmeden vefat ettiği için dört halife dört ayrı yolla göreve geldi: Hz. Ebu Bekir Benî Saide Gölgeliği'ndeki müzakereyle seçildi, Hz. Ömer'i Hz. Ebu Bekir istişareden sonra aday gösterdi, Hz. Osman'ı Hz. Ömer'in kurduğu altı kişilik şura belirledi, Hz. Ali'yi Medine'deki ileri gelenler ve halk hilafete çağırdı. Dördünde de iktidar biatla kesinleşti.

632 yılının Haziran'ında Medine bir soruyla sarsıldı: Hz. Peygamber'den sonra Müslümanları kim yönetecek?

Siyer 2 sayfasında Hz. Peygamber'in vefatını gördük. Ne Kur'an'da ne de Hz. Peygamber'in sözlerinde devlet başkanının nasıl seçileceğine dair bağlayıcı bir usul vardı; Hz. Peygamber de yerine kimseyi tayin etmemişti. Müslümanlar bu boşluğu istişare ilkesiyle ve Arap toplumunun biat geleneğiyle doldurdu. Devletin başına geçen kişiye halife (yerine geçen, vekil) dendi. Hz. Ömer'den itibaren “müminlerin emiri” anlamına gelen emîrü'l-mü'minîn unvanı da kullanıldı.

Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'nin yönettiği yaklaşık otuz yıla Hulefa-i Raşidin (Raşid halifeler) dönemi denir. “Raşid” doğru yolda olan, olgun anlamına gelir. Bu adlandırma halifelerin kişisel özelliklerini öne çıkarır; dönemin siyasi tarihi ise sakin değildir.

Dört halife, dört yol

Aday belirleme yolu her seferinde değişti; iktidarı meşru kılan adım ise hep aynı kaldı: biat.Görsel: Sınav Defteri

Hz. Ebu Bekir: Vefat haberinin ardından ensar, Benî Saide Gölgeliği'nde (Sakife) toplanıp kendi içinden bir yönetici seçmeyi konuştu. Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer toplantıya katıldı, ümmetin tek bir lider etrafında birleşmesi gerektiğini savundu; tartışmanın sonunda Hz. Ebu Bekir'e biat edildi. Ertesi gün Mescid-i Nebevi'de genel biat alındı. Unvanı “Resulullah'ın halifesi” anlamına gelen halîfetü resûlillâh oldu.

Hz. Ömer: Hz. Ebu Bekir hastalığında muhacir ve ensarın ileri gelenlerine danıştıktan sonra Hz. Ömer'in halife olmasını vasiyet etti; Müslümanlar buna biatla onay verdi. Bir halifenin kendinden sonrakini aday göstermesine istihlaf denir. Bu yöntem, sonraki dönemin saltanat usulünden farklıdır: aday aileden değildi ve biat yine şarttı.

Hz. Osman: Hançerlenip yaralanan Hz. Ömer, seçimi altı kişilik bir şura heyetine bıraktı. Heyet kendi içinden birini seçecekti; Hz. Ömer'in oğlu Abdullah görüşmelere katılabilecek ama seçilemeyecekti. Hakemlik üstlenen Abdurrahman b. Avf halkın da eğilimini yoklayarak Hz. Osman'ı ilan etti. Heyetin altı üyesini Hz. Osman konusunda göreceğiz.

Hz. Ali: Hz. Osman'ın şehadetiyle doğan karışıklıkta Medine'deki muhacir ve ensarın önde gelenleri Hz. Ali'nin halife olmasını istedi. Hz. Ali önce kabul etmedi, ısrarlar üzerine görevi üstlendi. Biat Medine'de alındı; Şam valisi Muaviye gibi bazı valilerin biat etmemesi, dönemin iç savaşlarına zemin oldu.

Karıştırılanlar: dört halifenin göreve geliş yolu
HalifeYolTanıyıcı ölçüt
Hz. Ebu BekirAçık müzakere, biatÖnceden aday yok; Benî Saide Gölgeliği
Hz. Ömerİstihlaf (aday gösterme) + biatÖnceki halife tek bir isim önerdi
Hz. OsmanŞura (seçici heyet) + biatAltı aday arasından heyet seçti
Hz. AliHalkın ve ileri gelenlerin çağrısı + biatKriz ortamında, biat yalnız Medine'de tam
Akılda kalsın: Yolu, adayın nereden geldiğine bakarak bul: kalabalığın içinden (Ebu Bekir, müzakere), önceki halifenin sözünden (Ömer, istihlaf), bir heyetin içinden (Osman, şura), krizdeki bir şehrin çağrısından (Ali). Dördünü de bağlayan halka biattır; babadan oğula geçiş bu dönemde yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir halifenin göreve gelişi paragrafla anlatılır, yöntemin adı ya da halifenin kim olduğu sorulur; ya da “Raşid halifelerin seçiminde hangisi rol oynamamıştır?” denir.

TuzakTuzak, veliahtlık (saltanat) seçeneğidir: halifeliğin babadan oğula geçmesi bu dönemde yoktur, Emevilerle başlar. Hz. Ömer'in seçimini “şura” sanmak da sık hatadır; şura Hz. Osman'ın seçimidir, Hz. Ömer'inki istihlaftır.

⇄Bilgi eşleştirme halife ↔ göreve geliş yolu

?Soru çöz

Hastalığı ağırlaşan halife, ashabın ileri gelenleriyle tek tek görüşür ve kendisinden sonra kimin devleti yönetmesi gerektiği konusundaki kanaatini onlara açar. Görüşmelerin ardından bu kişinin halife olmasını vasiyet eder; Müslümanlar da vefatın ardından ona biat eder.
Parçada anlatılan seçim yöntemi ve bu yöntemle göreve gelen halife aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ B. Önceki halifenin istişareden sonra tek bir adayı vasiyet etmesi istihlaftır; Hz. Ebu Bekir bu yolla Hz. Ömer'i gösterdi. A şurada tek aday değil altı kişilik heyet vardır; C veliahtlık babadan oğula geçiştir, Emevilerle başlar ve Hz. Ali'nin seçimiyle ilgisi yoktur; D Hz. Ebu Bekir'in seçiminde önceden gösterilmiş bir aday yoktu.
632–634 · HZ. EBU BEKİR

Hz. Ebu Bekir dönemi: Üsame ordusu, ridde savaşları ve Kur'an'ın cemi

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Ebu Bekir döneminde neler oldu, ridde olayları nedir ve Kur'an hangi gerekçeyle bir araya getirildi?

Kısa cevap: Hz. Ebu Bekir'in iki yıllık hilafeti (632–634) üç işle anılır: Hz. Peygamber'in hazırladığı Üsame ordusunu itirazlara rağmen göndermesi; dinden dönenler, zekât vermeyenler ve yalancı peygamberlerle mücadeleyle (ridde) Arap Yarımadası'nın birliğini yeniden kurması; Yemame'de çok sayıda hafızın şehit olması üzerine Kur'an'ı Zeyd b. Sabit başkanlığındaki heyete mushaf hâlinde topla(t)ması. Irak ve Suriye fetihleri de onun döneminde başladı.

Yeni halifenin ilk kararı, Medine'yi savunmasız bırakma pahasına bir orduyu kuzeye göndermek oldu.

Üsame ordusu

Siyer 2 sayfasında Hz. Peygamber'in son günlerinde Mute'nin öcünü almak üzere Suriye sınırına bir ordu hazırladığını ve başına genç Üsame b. Zeyd'i getirdiğini gördük. Vefat üzerine ordu yola çıkamamıştı. Bazı sahabiler hem Medine'nin korunması hem de komutanın yaşı nedeniyle ordunun bekletilmesini ya da komutanın değiştirilmesini istedi. Hz. Ebu Bekir, Resulullah'ın gönderdiği bir orduyu durduramayacağını söyleyerek Üsame ordusunu sefere çıkardı. Ordu yaklaşık iki ayda bazı âsi kabileleri yola getirip döndü; bu kararlılık, isyana hazırlanan kabilelere de güçlü bir mesaj oldu.

Ridde: üç ayrı tehlike, tek mücadele

Sözlükte “geri dönmek” anlamındaki ridde (irtidat), Müslüman bir kişinin kendi isteğiyle dinden çıkmasıdır. Hz. Peygamber'in vefatı sırasında üç ayrı hareket iç içe geçti: bazı kabileler dinden döndü; bazıları namaz kılmayı sürdürüp zekât vermeyi reddetti; bazıları da peygamberlik iddia eden kişilerin çevresinde toplandı. Bazı sahabiler zekât vermeyenlerle savaşılmamasını önerdi; Hz. Ebu Bekir namazla zekâtın birbirinden ayrılamayacağını söyleyerek kararından dönmedi. Halid b. Velid başta olmak üzere birçok komutan bölge bölge görevlendirildi ve kısa sürede yarımadanın siyasi birliği yeniden sağlandı.

Ridde döneminde peygamberlik iddia edenler
KişiBölge, kabileSonuç
Esved el-AnsiYemenHz. Peygamber'in vefatından kısa süre önce öldürüldü
Müseylimetü'l-KezzabYemame, Benî HanifeYemame Savaşı'nda (h. 12 / 633) Halid b. Velid'in ordusu karşısında öldürüldü
Tuleyha b. HuveylidNecid, Benî EsedBüzaha'da yenildi, kaçtı; sonra yeniden Müslüman oldu
SecahBenî Temim (kadın)Müseylime'ye katıldı; hareketi dağıldı

Yemame'den mushafa

Ridde savaşlarının en çetini Yemame'dir; burada Kur'an'ı ezbere bilen çok sayıda sahabi şehit düştü. Hz. Ömer, hafızların azalmasıyla vahyin bir kısmının kaybolabileceği endişesini halifeye taşıdı. Hz. Ebu Bekir “Resulullah'ın yapmadığı bir işi” yapmaktan önce çekindi, sonra ikna oldu ve işi vahiy kâtibi Zeyd b. Sabit başkanlığındaki bir heyete verdi. Kur'an tarihi sayfasında gördüğümüz gibi, yazılı ve ezberdeki ayetler şahitli olarak karşılaştırıldı ve iki kapak arasında toplanan metne mushaf dendi. Bu nüsha halifede, sonra Hz. Ömer'de, ardından Hz. Ömer'in kızı Hz. Hafsa'da korundu.

Fetihlerin başlangıcı

Yarımada sakinleşince Hz. Ebu Bekir iki cephe açtı. Irak'ta Sasaniler'e karşı Halid b. Velid Basra Körfezi kıyısındaki merkezleri aldı; Hristiyan Arapların yaşadığı Hire cizye karşılığında teslim oldu, ardından Enbar alındı. Suriye'ye Bizans'a karşı dört ordu gönderildi; Irak'tan gelen Halid'in katılımıyla Busra alındı ve Ecnadeyn'de (634) Bizans yenildi, Filistin'in yolu açıldı. Hz. Ebu Bekir aynı yıl altmış üç yaşında vefat etti.

Akılda kalsın: Hz. Ebu Bekir'in iki yılını bir zincir olarak tut: Üsame ordusu (otorite) → ridde (birlik) → Yemame (hafızlar şehit) → cem (mushaf) → Hire ve Ecnadeyn (fetihlerin kapısı). Her halka bir öncekinin sonucudur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hz. Ebu Bekir döneminde gerçekleşen olaylardan biri değildir?” diye olumsuz kökle sorulur. Listeye sızan öğe genellikle Hz. Ömer döneminden bir savaştır (Kadisiye, Yermük, Nihavend) ya da Hz. Osman'ın istinsahıdır.

TuzakTuzak, cem ile istinsahı karıştırmaktır: toplama Hz. Ebu Bekir'de, çoğaltma Hz. Osman'dadır. Üsame ordusunun hazırlığı Hz. Peygamber'e, gönderilmesi Hz. Ebu Bekir'e aittir.

▭Boşluk doldurma

Müseylime'ye karşı yapılan Savaşı'nda çok sayıda hafız şehit olunca Kur'an'ın toplanmasını Hz. teklif etti. Halife bu işi vahiy kâtibi başkanlığındaki heyete verdi.

ÖmerEcnadeynZeyd b. SabitYemameÜbey b. Ka'b

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ebu Bekir'in halifeliği döneminde gerçekleşen olaylardan biri değildir?

✓ D. Kadisiye Savaşı (636) Hz. Ömer döneminde Sa'd b. Ebi Vakkas komutasında kazanıldı; listeye sonraki dönemden sızan öğedir. A Hz. Peygamber'in hazırladığı ordu Hz. Ebu Bekir'in ilk icraatıyla yola çıktı; B Ecnadeyn 634'te, onun vefatından hemen önce kazanıldı; C Yemame ridde savaşlarının en çetinidir, onun döneminde oldu.
634–644 · HZ. ÖMER

Hz. Ömer dönemi: iki imparatorluğa karşı fetihler ve devletin kurumlaşması

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHicret nasıl gerçekleşti, Hz. Peygamber Sevr mağarasında kaç gün kaldı, Kuba Mescidi ve ilk cuma namazı nerede kılındı?Bağlantılı konudan (Siyer 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İkinci Akabe'den sonra Müslümanlar 622'de küçük gruplar hâlinde Yesrib'e göç etti. Darünnedve'de Hz. Peygamber'i öldürme kararı alınınca Hz. Ali yatağına yattı; Hz. Peygamber Hz. Ebu Bekir'le Sevr mağarasında üç gün saklandı, sonra sahil yoluyla Kuba'ya ulaştı. Kuba'da İslam'ın ilk mescidi yapıldı, Ranuna vadisinde ilk cuma kılındı ve Medine'de Ebu Eyyub el-Ensari'nin evinde konaklandı.

Hicret ve Kuba (622)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Ömer döneminde hangi fetihler yapıldı, divan ve hicri takvim gibi hangi kurumlar ilk kez onun zamanında kuruldu?

Kısa cevap: Hz. Ömer'in on yılında (634–644) Sasanilere karşı Kadisiye, Medain ve Nihavend; Bizans'a karşı Yermük, Kudüs ve Mısır kazanıldı, İslam devleti yarımadanın dışına taşındı. Genişleyen devleti yönetmek için divan, kadılık, hicri takvim, ordugâh şehirleri (Kufe, Basra, Fustat), haraç ve gümrük vergisi gibi kurumlar ilk kez onun zamanında kuruldu.

On yılda Medine'den yönetilen topraklar Mısır'dan İran içlerine uzandı; asıl zor iş, bu toprakları yönetecek düzeni kurmaktı.

İki cephe, iki imparatorluk

Hz. Ebu Bekir'den devralınan fetihler iki cephede sürdü. Sasani cephesinde ilk sonuç bir yenilgiydi: Köprü Savaşı (634) Müslümanların Sasanilere karşı aldığı ilk mağlubiyettir. Ardından Sa'd b. Ebi Vakkas komutasında Kadisiye (636) kazanıldı, Sasani başkenti Medain (637) alındı, Celula'da Sasani ordusu bir kez daha yenildi. Nihavend (642) Sasanilerin son büyük direnişiydi; bu zaferden sonra İran'ın kapıları açıldığı için kaynaklar ona fethu'l-fütuh (fetihlerin fethi) der.

Bizans cephesinde Fihl'den sonra Şam (635) alındı. İmparatorun hazırladığı büyük ordu Yermük'te (636) yenildi ve Suriye'de Bizans hâkimiyeti sona erdi. Kudüs halkı teslim antlaşmasını bizzat halifeyle yapmak isteyince Hz. Ömer Kudüs'e gitti ve 638'de halka can, mal ve mabet güvencesi (eman) veren antlaşmayı yaptı. Amr b. As komutasındaki ordu da üç yılda Mısır'ı fethetti (642).

İki yıl arayla iki imparatorluk büyük bir yenilgi aldı: 636'da Bizans Yermük'te, Sasaniler Kadisiye'de.Görsel: Sınav Defteri

Fethedilen toprağı yönetmek

Toprak büyüdükçe Medine'nin eski düzeni yetmedi. Hz. Ömer fethedilen ekili arazileri gazilere dağıtmak yerine eski sahiplerinde bıraktı ve bunlardan haraç aldı; gerekçesi, sonraki kuşakların da bu gelirden pay alabilmesi ve yerli halkın topraksız kalmamasıydı. Devlet gelirlerinin kime, ne ölçüyle dağıtılacağını kaydeden divan teşkilatını kurdu. Valilerin yanına doğrudan kendisine bağlı kadılar ve vergi memurları göndererek yargıyı ve maliyeyi yürütmeden ayırdı. Ordunun yerleşik düzene geçmesi için Kufe ve Basra gibi ordugâh şehirleri kuruldu; Amr b. As da Mısır'da Fustat'ı kurdu.

Hz. Ömer döneminde ilk kez yapılanlar
AlanUygulama
Yönetim“Emîrü'l-mü'minîn” unvanı; liyakate göre vali ataması ve valilerin denetlenmesi
MaliyeDivan teşkilatı; haraç ve ticaret (gümrük) vergisi; vergi için ayrı memurlar
YargıŞehirlere halifeye bağlı kadılar; ilk hapishaneler
Şehir ve orduOrdugâh şehirleri: Kufe, Basra (Mısır'da Fustat)
TakvimHicretin takvim başlangıcı kabul edilmesi (ay başı Muharrem)
İbadet hayatıTeravihin mescitte tek imamla cemaatle kılınması

Hz. Ömer 644'te sabah namazında Mugire b. Şu'be'nin kölesi Ebu Lü'lüe Firuz tarafından hançerlendi ve üç gün sonra vefat etti. Ölüm döşeğinde halefini belirleme işini, ilk konuda gördüğümüz altı kişilik şuraya bıraktı.

Akılda kalsın: Savaşları cepheye göre iki rafta tut: Sasani rafı K-K-M-C-N (Köprü, Kadisiye, Medain, Celula, Nihavend), Bizans rafı F-Ş-Y-K-M (Fihl, Şam, Yermük, Kudüs, Mısır). Kurumları tek soruyla bağla: “Toprak büyüyünce ne gerekir?” Para kaydı (divan), adalet (kadı), zaman ölçüsü (hicri takvim), asker yerleşimi (ordugâh).
Sınavda

Nasıl sorulurMadde imli bir icraat listesi verilir, halifenin adı istenir; ya da “Hz. Ömer döneminde yapılanlardan biri değildir?” diye sorulur. Sızan öğe çoğu zaman Hz. Osman'ın yeniliğidir: cuma için dış ezan, sahibü'ş-şurta tayini, ilk donanma, mushafın çoğaltılması.

TuzakKadisiye ile Yermük'ün aynı yıl (636) olmasıdır: cepheye bak, Kadisiye Sasanilere, Yermük Bizans'a karşıdır. Nihavend'in adı “fethu'l-fütuh”tur.

⇄Bilgi eşleştirme savaş ↔ tanıyıcı bilgi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ömer döneminde ilk kez gerçekleştirilen uygulamalardan biri değildir?

✓ A. Cuma için dış ezan Hz. Osman döneminde, şehir büyüyüp iç ezan duyulmaz olunca başladı; listeye sızan sonraki halifenin yeniliğidir. B divan, C hicri takvim ve D kadılık teşkilatı Hz. Ömer'in genişleyen devlet için kurduğu kurumlardandır.
644–656 · HZ. OSMAN

Hz. Osman dönemi: altı kişilik şura, ilk donanma, mushafın çoğaltılması ve büyük fitne

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKıraat ilmi nedir, yedi kıraat imamı kimlerdir ve bir kıraatin sahih olmasının şartları nelerdir?Bağlantılı konudan (Tefsir usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kıraat ilmi, Kur'an kelimelerinin Hz. Peygamber'den gelen farklı okunuş biçimlerini rivayet zinciriyle inceler. Sahih kıraat için sahih senet, Hz. Osman mushaflarının yazısına uygunluk ve Arapçaya uygunluk şarttır. Yedi kıraati İbn Mücahid derlemiş, sonra üçü eklenerek on kıraat olmuştur. Türkiye'de Asım kıraatinin Hafs rivayeti okunur.

Kıraat ilmi ve yedi kıraat imamı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Osman'ı seçen şura heyetinde kimler vardı, Hz. Osman döneminde neler yapıldı ve büyük fitne nasıl başladı?

Kısa cevap: Hz. Osman, Hz. Ömer'in belirlediği altı kişilik şura (Osman, Ali, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebi Vakkas, Talha, Zübeyr) tarafından seçildi ve on iki yıl (644–656) halifelik yaptı. İlk altı yıl fetihlerle geçti: ilk donanma kuruldu, Zatüssavari kazanıldı, mushaf çoğaltıldı. Son altı yılda akraba atamaları ve ekonomik sıkıntılar Kufe, Basra ve Mısır'da muhalefet doğurdu; 656'da evi kuşatılarak şehit edildi.

On iki yıllık bir hilafet, birbirine hiç benzemeyen iki yarıdan oluşur.

Şura heyeti

Hz. Ömer, Hz. Peygamber'in vefat ettiğinde kendilerinden razı olduğu sahabiler arasından altı kişiyi seçti; hepsi cennetle müjdelenen on sahabi (aşere-i mübeşşere) arasındaydı. Heyet kendi içinden birini seçecekti. Talha ilk görüşmelerde Medine dışındaydı; Abdurrahman b. Avf adaylıktan çekilip hakem oldu, heyet üyelerini ve halkı yokladıktan sonra Hz. Osman'a biat etti, diğerleri de ona uydu.

Karıştırılanlar: şura heyetinde kim var, kim yok?
Heyette olan altı kişiHeyette olmayan, çeldirici olarak gelen
Hz. OsmanAbdullah b. Ömer: görüşmelere katılır, oy verebilir ama seçilemez
Hz. AliHz. Abbas: Hz. Peygamber'in amcası; heyette yok
Abdurrahman b. Avf (hakem)Ebu Ubeyde b. Cerrah: aşere-i mübeşşereden, ama 639'da vefat etmişti
Sa'd b. Ebi VakkasSaid b. Zeyd: aşere-i mübeşşereden, Hz. Ömer'in akrabası olduğu için alınmadı
Talha b. UbeydullahMuaviye, Amr b. As: dönemin valileri, heyetle ilgisi yok
Zübeyr b. Avvam—

İlk altı yıl: fetih ve imar

Fetihler sürdü ve Raşid halifeler döneminin en geniş sınırlarına ulaşıldı: Horasan tamamen alındı, Ermenistan denetim altına girdi, Kuzey Afrika'da ilerlendi. Şam valisi Muaviye'nin girişimiyle İslam tarihinin ilk donanması kuruldu ve Kıbrıs fethedildi. Bizans donanmasına karşı kazanılan Zatüssavari deniz zaferi (655; bazı kaynaklarda 652) Doğu Akdeniz'de Bizans üstünlüğünü sarstı. Medine'de nüfus arttığı için Mescid-i Nebevi ve Mescid-i Haram genişletildi; cuma vaktini duyurmak için mescidin dışında da ezan okutulmaya başlandı; şehirlerde güvenliği sağlayan şurta teşkilatının başına ilk kez bir sahibü'ş-şurta atandı.

Bu dönemin en kalıcı işi mushafın çoğaltılmasıdır (istinsah). Kur'an tarihi sayfasında gördüğümüz gibi, fetihlerle genişleyen coğrafyada okuyuş farklılıkları tartışmaya dönüşünce Hz. Osman, Hz. Hafsa'daki mushafı esas alarak Zeyd b. Sabit başkanlığındaki bir heyete nüshalar yazdırdı ve büyük merkezlere gönderdi; bunlar dışındaki özel sayfaların imhasını istedi.

Son altı yıl: muhalefet ve şehadet

Hilafetin ikinci yarısında fetihlerin yavaşlaması ganimet gelirini azalttı; Hz. Osman'ın kendi ailesi Ümeyyeoğullarından valiler ataması kabileler arası eski rekabeti (asabiyet) uyandırdı. Zenginlerin yaşayışını sert dille eleştiren Ebu Zer, Muaviye'nin şikâyeti üzerine Medine'ye çağrıldı ve Rebeze'ye gönderildi. Ekonomik sıkıntıdan en çok etkilenen ordugâh şehirleri Kufe, Basra ve Mısır (Fustat) muhalefetin merkezi oldu. Bu şehirlerden gelen isyancılar Medine'de halifenin evini kuşattı; Hz. Osman 656'da (h. 35) evinde Kur'an okurken şehit edildi. Müslümanların ilk büyük iç bunalımı olan bu olaylara fitne (büyük fitne) denir.

Lisans düzeyi için ek: muhaliflerin şikâyetleri ve Zinnureyn

Muhaliflerin başlıca şikâyetleri akrabaların atanması ve onlara yapılan bağışlar, mushaf dışındaki nüshaların yakılması ve eleştiren sahabilere karşı tutumdu; Hz. Osman bunlara açıkça cevap verdi, vilayetlere müfettiş gönderdi. Hz. Peygamber'in iki kızı Rukiye ve Ümmü Gülsüm ile evlendiği için Hz. Osman'a “iki nur sahibi” anlamında Zinnureyn denir.

Akılda kalsın: Şurayı “iki halife + dört sahabi” diye say: Osman ve Ali, yanlarında Abdurrahman (hakem), Sa'd (Kadisiye komutanı), Talha ve Zübeyr (sonra Cemel'de karşımıza çıkacaklar). Hz. Osman'ın hilafetini 6 + 6 diye böl: ilk yarı donanma, Zatüssavari, istinsah; ikinci yarı akraba atamaları, Kufe-Basra-Mısır, şehadet.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hz. Ömer'in oluşturduğu şura heyetinde aşağıdakilerden hangisi yer almaz?” diye olumsuz kökle sorulur. Sızan isim çoğu zaman Hz. Peygamber'in amcası Hz. Abbas, ölmüş bir sahabi (Ebu Ubeyde) ya da seçilme hakkı olmayan Abdullah b. Ömer'dir.

TuzakMuhalefet merkezlerinde tuzak Şamdır: Şam Muaviye'nin elindeydi ve halifenin yanında durdu; merkezler Kufe, Basra ve Mısır'dır.

▭Boşluk doldurma

Hz. Osman'a karşı muhalefet en çok Irak'taki Kufe ve ile Mısır'daki ordugâh şehri 'ta güçlendi. Onun döneminde şehir büyüdüğü için cuma vakti mescidin dışında okunan ile de duyurulmaya başlandı.

FustatŞamezanBasrakamet

?Soru çöz

Hz. Ömer, yaralandıktan sonra kendisinden sonraki halifeyi belirlemek üzere altı kişilik bir heyet oluşturmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu heyette yer alan sahabilerden biri değildir?

✓ C. Hz. Peygamber'in amcası Hz. Abbas şura heyetinde yoktu; listeye “Peygamber'in yakını” olduğu için sızar. A Abdurrahman b. Avf heyetin üyesi ve hakemidir; B Sa'd b. Ebi Vakkas Kadisiye komutanı, heyet üyesidir; D Zübeyr b. Avvam da altı kişiden biridir, sonra Cemel'de Hz. Ali'nin karşısında yer aldı.
656–661 · HZ. ALİ

Hz. Ali dönemi: Cemel, Sıffin, tahkim ve Haricilerin doğuşu

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Osman'ı seçen şura heyetinde kimler vardı, Hz. Osman döneminde neler yapıldı ve büyük fitne nasıl başladı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Osman, Hz. Ömer'in belirlediği altı kişilik şura (Osman, Ali, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebi Vakkas, Talha, Zübeyr) tarafından seçildi ve on iki yıl (644–656) halifelik yaptı. İlk altı yıl fetihlerle geçti: ilk donanma kuruldu, Zatüssavari kazanıldı, mushaf çoğaltıldı. Son altı yılda akraba atamaları ve ekonomik sıkıntılar Kufe, Basra ve Mısır'da muhalefet doğurdu; 656'da evi kuşatılarak şehit edildi.

Hz. Osman: şura, istinsah ve fitne

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin savaşları neden oldu, tahkim olayı nedir ve Hariciler nasıl ortaya çıktı?

Kısa cevap: Hz. Ali'nin hilafeti (656–661) iç savaşlarla geçti: Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr ile Cemel'de (656), biat etmeyen Şam valisi Muaviye ile Sıffin'de (657) savaştı. Sıffin'de mushafların mızraklara takılmasıyla hakeme gidildi (tahkim); tahkime karşı çıkıp ayrılan grup Hariciler oldu. Hz. Ali, Nehrevan'da (658) onları yendi; 661'de bir Harici'nin suikastıyla Kufe'de şehit edildi.

Yeni halifenin önündeki ilk soru basitti, cevabı imkânsızdı: Hz. Osman'ın katilleri kimdir ve nasıl cezalandırılacak?

Medine'de halifeye biat edilmişti ama isyancılar şehirdeydi ve sayıları kalabalıktı. Hz. Ali, otorite yerleşmeden kısas yapmanın yeni bir kargaşa doğuracağını düşünerek ortalığın yatışmasını bekledi. Muhalifler ise bu beklemeyi isyancılara göz yummak olarak gördü. Hz. Ali, kendisini tanımayan Muaviye gibi bazı valileri görevden aldı; Muaviye görevi bırakmadı.

Cemel Vakası (656)

Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr, Mekke'de toplanan muhaliflerle birlikte Hz. Osman'ın kanının hesabını sormak için Basra'ya yöneldi. Hz. Ali de onların üzerine yürüdü. Elçiler aracılığıyla barışa çok yaklaşılmışken çatışma çıktı. Savaş Hz. Aişe'nin bindiği devenin (cemel) çevresinde yoğunlaştığı için Cemel Vakası adını aldı. Hz. Ali kazandı, Talha ve Zübeyr hayatını kaybetti; Hz. Aişe saygıyla Medine'ye gönderildi. Bu savaştan sonra Hz. Ali, başkenti Medine'den Kufe'ye taşıdı. Müslümanların ilk kez birbirine kılıç çektiği Cemel, iman-küfür, büyük günah ve irade gibi kelam tartışmalarının da başlangıç noktası oldu.

Sıffin ve tahkim (657)

Muaviye, Hz. Osman'ın kanlı gömleğini Şam halkına göstererek halifeyi katillere sahip çıkmakla suçluyordu. İki ordu Fırat kıyısındaki Sıffin'de karşılaştı. Savaş aylarca sürdü ve Hz. Ali'nin ordusu üstünlüğü ele geçirdi. Bu noktada Amr b. As'ın önerisiyle Şamlı askerler mushaf sayfalarını mızraklarının ucuna takıp Kur'an'ın hakemliğine çağırdı. Hz. Ali bunun bir savaş hilesi olduğunu söylese de ordusunun çoğunluğu savaşın durmasını istedi. Sonuçta iki tarafın birer hakem seçmesine, yani tahkime gidildi: Muaviye'nin hakemi Amr b. As, Hz. Ali'ninki ordusunun baskısıyla seçilen Ebu Musa el-Eş'ari oldu. Hakemler iki tarafı da azledip yeni halifeyi şuraya bırakma konusunda anlaştılar; ama Amr b. As açıklamada Muaviye'yi yerinde bıraktığını ilan etti ve tahkim sorunu çözmek yerine derinleştirdi.

Her halka bir sonrakini doğurdu: tahkim Haricileri, Hariciler Nehrevan'ı ve suikastı getirdi.Görsel: Sınav Defteri

Hariciler ve Nehrevan

Tahkim kararı alınırken Hz. Ali'nin ordusunda yeni bir bölünme yaşandı. “Hüküm ancak Allah'ındır” sloganıyla ortaya çıkan bir grup, hilafet gibi bir meselenin insan hakemlere bırakılmasını büyük günah saydı, Hz. Ali'nin tövbe etmesini istedi ve ordudan ayrıldı. “Çıkanlar, ayrılanlar” anlamında Hariciler adıyla anılan bu grup, kendileri gibi düşünmeyenleri tekfir edip öldürmeye başlayınca Hz. Ali onlara yöneldi ve Nehrevan'da (658) büyük ölçüde etkisiz hâle getirdi. Nehrevan'ın intikamını almak isteyen Haricilerden Abdurrahman b. Mülcem, 661'de sabah namazına giden Hz. Ali'yi Kufe'de yaraladı; halife birkaç gün sonra şehit oldu. Haricilerin büyük günah ve tekfir görüşlerini İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Fitneyi beş halkalı zincir olarak tut: Osman'ın kanı → Cemel (Aişe-Talha-Zübeyr, “deve”) → Sıffin (Muaviye, mızraktaki mushaf) → tahkim (Amr b. As - Ebu Musa) → Hariciler (tahkime itiraz) → Nehrevan ve suikast. Hakemlerde ipucu: Amr b. As Muaviye'nin adamıdır, Ebu Musa Ali'nin.
Sınavda

Nasıl sorulurBir grubun görüşü ya da bir olay paragrafla anlatılır, adı sorulur: “tahkime itiraz edip ayrılan topluluk hangisidir?” Tuzak, aynı döneme ait kardeş adlardır: Tevvabin (Kerbela'dan sonra pişmanlıkla ayaklananlar, Emevi dönemi), Mürcie (büyük günah işleyenin durumunu ahirete bırakanlar), Mutezile (sonraki yüzyılda doğan kelam ekolü).

TuzakHakemlerin taraflarını ters vermek ve Cemel'deki muhalifleri Muaviye'yle karıştırmak da sık çeldiricidir.

↕Sıralama büyük fitnenin olayları, ilkten sona

  1. Tahkime itiraz eden grubun ordudan ayrılması
  2. Hz. Osman'ın evinde kuşatılıp şehit edilmesi
  3. Hz. Ali'nin Kufe'de suikastla şehit edilmesi
  4. Sıffin'de mushafların mızraklara takılması
  5. Nehrevan'da Haricilerin yenilmesi
  6. Basra yakınında Cemel Vakası

?Soru çöz

Bu topluluk, iki ordu arasındaki anlaşmazlığın hakemlere bırakılmasını büyük bir hata saymış, “Hüküm ancak Allah'ındır.” diyerek halifenin ordusundan ayrılmıştır. Halifeden yaptığı işten tövbe etmesini istemiş, kendileri gibi düşünmeyenleri dinden çıkmış saymıştır.
Parçada sözü edilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Tahkime itiraz edip Hz. Ali'nin ordusundan ayrılan ve tekfire varan grup Haricilerdir. A Mürcie büyük günah işleyenin durumunu ahirete bırakır, tekfirin tersidir; B Tevvabin Kerbela'dan sonra pişmanlıkla ayaklanan Emevi dönemi hareketidir; C Mutezile tahkimden sonraki yüzyılda doğan bir kelam ekolüdür.
632–661 · DEĞERLENDİRME

Dört halife dönemi bir bakışta: kim, ne zaman, hangi ilk?

DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDört halife nasıl seçildi, Hulefa-i Raşidin döneminde halife seçim usulleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Peygamber yerine kimseyi tayin etmeden vefat ettiği için dört halife dört ayrı yolla göreve geldi: Hz. Ebu Bekir Benî Saide Gölgeliği'ndeki müzakereyle seçildi, Hz. Ömer'i Hz. Ebu Bekir istişareden sonra aday gösterdi, Hz. Osman'ı Hz. Ömer'in kurduğu altı kişilik şura belirledi, Hz. Ali'yi Medine'deki ileri gelenler ve halk hilafete çağırdı. Dördünde de iktidar biatla kesinleşti.

Halifelik ve dört seçim yolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dört halife döneminin özellikleri nelerdir, hangi ilk hangi halife zamanında gerçekleşti?

Kısa cevap: Raşid halifeler döneminde devlet başkanı biatla iş başına geldi ve şura ile istişareye önem verdi; İslam devleti Arap Yarımadası'ndan Irak, İran, Suriye, Mısır ve Kuzey Afrika'ya yayıldı; mushaf toplandı ve çoğaltıldı, divan, kadılık ve hicri takvim gibi kurumlar doğdu. Son on yıl ise ilk iç savaşlara ve siyasi ayrılıklara sahne oldu.

Otuz yılı tek tabloya sığdırınca, sınavın sorduğu her “ilk”in bir sahibi olduğu görülür.

Raşid halifeler döneminin üç kalıcı mirası vardır. Birincisi yönetim anlayışıdır: halifeler biatla göreve geldi, kamu işlerinde ileri gelen sahabilere danıştı ve valileri denetledi; vilayetlerde vali namazda imamlık yapar, orduyu yönetir, vergiyi toplatırdı. İkincisi coğrafyadır: fethedilen yerlerde Hristiyan ve Yahudi halka cizye karşılığında dinlerini yaşama hakkı tanındı, ordugâh şehirleri zamanla İslam'ın yayıldığı merkezlere dönüştü. Üçüncüsü ilmî temeldir: farklı şehirlere dağılan sahabilerin çevresinde ilim halkaları oluştu; tefsir, hadis ve fıkıh gibi ilimler bu halkalardan doğacaktı.

Dört halife dönemi: karşılaştırma
Hz. Ebu BekirHz. ÖmerHz. OsmanHz. Ali
Yıllar632–634 (2 yıl)634–644 (10 yıl)644–656 (12 yıl)656–661 (5 yıl)
SeçimMüzakere, biatİstihlaf, biatŞura, biatMedine'nin çağrısı, biat
İç meseleRidde, yalancı peygamberlerGörece istikrarSon 6 yıl muhalefetCemel, Sıffin, Hariciler
Dış olayHire, EcnadeynKadisiye, Yermük, Kudüs, Nihavend, Mısırİlk donanma, Kıbrıs, ZatüssavariFetihler durdu
Kur'anCem (mushaf)Mushaf korunurİstinsah (çoğaltma)—
BaşkentMedineMedineMedineKufe
VefatHastalıkHançerlendi (Ebu Lü'lüe)Evinde kuşatılıp şehitHarici suikastı
Karıştırılanlar: hangi “ilk” kimin döneminde?
İlkHalifeKarıştırılan
Kur'an'ın iki kapak arasında toplanmasıEbu BekirOsman (o çoğalttı)
“Emîrü'l-mü'minîn” unvanı, divan, hicri takvim, kadılıkÖmerOsman
Teravihin cemaatle kılınmasıÖmerHz. Peygamber (birkaç gece kıldırdı)
İlk donanma, cuma için dış ezan, sahibü'ş-şurtaOsmanÖmer
Başkentin Medine dışına taşınmasıAli (Kufe)Muaviye (Şam, Emevi)
Müslümanlar arası ilk savaşAli (Cemel)Sıffin
Lisans düzeyi için ek: Hz. Hasan'ın hilafeti

Hz. Ali'nin şehadetinden sonra Kufe'de Hz. Hasan'a biat edildi. Yaklaşık altı ay süren bu dönemin sonunda Hz. Hasan, Müslümanlar arasında kan dökülmemesi için hilafeti bazı şartlarla Muaviye'ye bıraktı (661). Bu birleşmenin yaşandığı yıla kaynaklarda “birlik yılı” anlamında Âmü'l-cemâa denir. Bazı âlimler Hz. Hasan'ın altı ayını da Raşid halifeler dönemine katar; yaygın kullanımda dönem Hz. Ali'nin vefatıyla kapanır.

Akılda kalsın: Süreleri 2 · 10 · 12 · 5 diye ezberle; toplam yaklaşık 30 yıl. İlkleri bir kuralla bağla: toplamak Ebu Bekir'in, kurmak (divan, kadı, takvim) Ömer'in, yaymak ve duyurmak (nüsha, donanma, dış ezan) Osman'ın, taşınmak (Kufe) Ali'nin işidir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerde farklı halifelere ait gelişmeler karışık verilir ve “hangileri Hz. Osman döneminde gerçekleşmiştir?” diye sorulur; ya da bir halifenin özellikleri madde madde sayılıp adı istenir.

TuzakAynı işin iki aşamasıdır: cem ile istinsah, teravihin kılınması ile cemaatle kılınması, ezan ile dış ezan. Hangi aşamanın sorulduğuna dikkat et.

⇄Bilgi eşleştirme ilk ↔ halife

?Soru çöz

I. Zatüssavari Deniz Savaşı'nın kazanılması
II. Sasani ordusunun Celula'da yenilmesi
III. Sahibü'ş-şurta görevine ilk kez atama yapılması
IV. Haricilerle Nehrevan'da savaşılması
Yukarıdakilerden hangileri Hz. Osman döneminde gerçekleşmiştir?

✓ B. Zatüssavari deniz zaferi ve sahibü'ş-şurta tayini Hz. Osman'ın ilk altı yılına aittir. A ve C'deki Celula Hz. Ömer döneminde, Sasani cephesindedir; C ve D'deki Nehrevan, tahkimden sonra Hz. Ali'nin Haricilerle yaptığı savaştır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

• Haşimoğullarına uygulanan boykotun kaldırılması için çalışan Mekkelilerdendir.
• Hz. Peygamber Taif'ten döndüğünde ona himaye vermiş, Mekke'ye girmesini sağlamıştır.
• Müslüman olmadan, Bedir Gazvesi'nden kısa süre önce vefat etmiştir.
Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Boykotu bozanlardan olup Taif dönüşü eman veren ve Müslüman olmadan ölen kişi Mut'im b. Adiy'dir. A Ebu Talib de Müslüman olmadan korudu ama Taif'ten önce, Hüzün yılında öldü; B Hakim b. Hizam boykotta Haşimoğullarına gizlice yiyecek taşıyan Hz. Hatice'nin yeğenidir; D Hz. Hamza 616'da Müslüman olmuştu.Kaynak: Siyer 1 · Habeşistan, boykot, Hüzün yılı ve Taif (615–620)

?Soru 2

Hz. Peygamber, Al-i İmran suresinin 159. ayetindeki “iş konusunda onlarla müşavere et” emrini savaşlarda da uygulamış, sahabilerin görüşünü alıp ona göre hareket etmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi bu tutuma örnek olarak gösterilemez?

✓ B. Fetih seferinde hedefin gizli tutulması bir görüş alma değil, düşmanı hazırlıksız yakalamak için alınan bir tedbirdir. A, C ve D'de Hz. Peygamber bir sahabinin ya da çoğunluğun görüşüne göre hareket etmiştir; Uhud'da kendi görüşü şehirde savunma olduğu hâlde çoğunluğa uymuş, zırhını giydikten sonra da karardan dönmemiştir.Kaynak: Siyer 2 · Uhud, Hendek ve Yahudi kabileleri (625–627)

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Hudeybiye Antlaşması'nın maddelerinden biri değildir?

✓ C. Antlaşmaya göre Mekke'den Medine'ye sığınan iade edilecekti; şık maddeyi ters çevirmiştir, Ebu Cendel'in iadesi de bu yüzdendir. A on yıllık barış, B kabilelere ittifak serbestliği (fethin sebebi bu maddeden doğdu) ve D gelecek yıl üç günlük umre antlaşmanın gerçek maddeleridir.Kaynak: Siyer 2 · Hudeybiye, mektuplar, Hayber ve Mute (628–629)

?Soru 4

Busra'da doğup çocukken ailesiyle Şam'a göç eden bir âlim, Şam'da hatiplik, müderrislik ve müftülük yapmıştır. Tefsirinde ayeti önce kısaca açıklamış, ardından Kur'an'ın başka surelerindeki ilgili ayetlerle ilişkilendirmiş; hadisleri aktarırken sıhhat ölçüsünü gözetmiştir. Ömrünün sonunda gözlerini kaybetmiş, vasiyeti üzerine hocasının yanına defnedilmiştir.
Bu âlimin eseri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Şam, ayeti ayetle ilişkilendirme ve hadiste sıhhat ölçüsü İbn Kesir'i gösterir; yanına defnedildiği hocası İbn Teymiyye'dir. A Camiu'l-beyan Taberistanlı Taberi'nindir ve rivayetleri toplayıp tercih yapar; B Mealimü't-tenzil Begavi'nin özlü rivayet tefsiridir; C ed-Dürrü'l-mensur Mısırlı Süyuti'nin rivayet derlemesidir. Dördü de rivayet tefsiridir; ayırt eden, müellifin hayatıdır.Kaynak: Tefsir tarihi · Rivayet tefsiri: Taberi, İbn Kesir, Süyuti

?Soru 5

Bir öğrenci, İslam öncesi Hicaz'ı anlatan sunumu için dört başlık hazırlamıştır. Öğretmeni başlıklardan birinin bilgi olarak doğru olduğunu ama başka bir döneme ait olduğunu söylemiştir.
Öğretmenin işaret ettiği başlık aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Muahat, hicretten sonra Medine'de muhacirlerle ensar arasında kurulan kardeşliktir; bilgi doğrudur ama İslam öncesine değil Medine dönemine aittir. B haram aylar, C Kusay'ın meclisi ve D himaye geleneği İslam öncesi Hicaz'ın özellikleridir. Dönem listesine başka dönemden doğru bir bilgi sızdırmak bu sınavın en sık tuzağıdır.Kaynak: Siyer 1 · İslam öncesi Arabistan ve Fil olayı

?Soru 6

Bir öğretmen, Mekkeli müşriklerin İslam'a karşı çıkış sebeplerini anlatmak için müşriklerin ağzından dört cümle kurmuş ve her birinin yanına bir sebep yazmıştır.
Buna göre hangi eşleştirme yanlıştır?

✓ B. Putlar giderse hacının, panayırın ve kazancın azalacağı kaygısı ekonomik çıkardır; kabile rekabeti, Mahzumoğulları gibi kolların peygamberin Haşimoğullarından çıkmasını kabullenememesidir. A atalar geleneği, C ahiret inkârı, D kibir ve eşitlik kaygısıyla doğru eşleşmiştir. Kâfirun suresinin cevap verdiği inanç ortaklığı önerisi ise bir sebep değil, pazarlık basamağıdır.Kaynak: Siyer 1 · Açık davet ve müşriklerin tepkileri (613–)

?Soru 7

Bir savaştan sonra alınan esirlerden malî gücü olanlar fidye ödeyerek, yoksulların bir kısmı karşılıksız, okuma yazma bilenler ise on Müslüman'a okuma yazma öğretmek şartıyla serbest bırakılmıştır. Bu savaşta müşrik ordusunun komutanı da öldürülmüştür.
Sözü edilen savaş ve öldürülen komutan aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Esirlerin okuma yazma öğretme şartıyla bırakılması Bedir'e aittir ve ordunun komutanı Ebu Cehil burada öldürüldü. A Uhud'da esir meselesi yoktur, Ebu Süfyan ölmedi; B Ebu Süfyan Bedir'de kervanın başındaydı, savaşa girmedi ve sonradan Müslüman oldu; C Ebu Cehil Hendek'ten önce, Bedir'de ölmüştü.Kaynak: Siyer 2 · Bedir Gazvesi ve Benî Kaynuka (624)

?Soru 8

• Babası Bedir'de müşrik ordusunun komutanıydı.
• Mekke fethedildiğinde korkuyla Yemen'e kaçtı.
• Hz. Peygamber'in huzurunda Müslüman olan eşi Yemen'e gidip onu geri dönmeye ikna etti; Hz. Peygamber onu affetti, o da Müslüman oldu.
Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ A. Bedir ordusunun komutanı Ebu Cehil'di; oğlu İkrime fetihte Yemen'e kaçmış, eşinin aracılığıyla dönüp affedilmiş ve Müslüman olmuştur. B Safvan b. Ümeyye Huneyn'e henüz Müslüman olmadan katılan kişidir; C Süheyl b. Amr Hudeybiye'nin imzacısıdır; D Halid b. Velid fetihten önce, Hudeybiye'den sonra Müslüman olmuştu.Kaynak: Siyer 2 · Mekke'nin fethi, Huneyn, Tebük ve heyetler (630–631)

?Soru 9

• Kufe dil ekolünün önde gelen âlimlerindendir.
• Abbasi Halifesi Memun'un veziri Hasan b. Sehl'in Kur'an'a dair sorularına cevap veremeyen bir dostunun isteği üzerine bir eser yazdırmıştır.
• Bu eserinde ayetleri sarf ve nahiv kurallarıyla açıklamış; eser, Kufe dil ekolünün esaslarını temellendiren kitapların günümüze ulaşan en eskisi olmuştur.
Hakkında bilgi verilen âlim ve eseri aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Kufe dil ekolü, vezirin sorularına cevap için yazdırılan eser ve Kufe ekolünün günümüze ulaşan en eski temel kitabı Ferra'yı ve Meani'l-Kur'an'ı gösterir. A Mecazü'l-Kur'an Ebu Ubeyde'nindir ve kelime kullanımlarını açıklar; B Mukatil ilk tam tefsirin sahibidir, dilci değildir; C Zeccac'ın meani kitabı Basra ekolünü destekler ve daha sonradır.Kaynak: Tefsir tarihi · Tedvin dönemi ve dil tefsirleri

?Soru 10

Yeni Müslüman olan Adiy b. Hatim, oruç ayetindeki “beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar” ifadesini (Bakara 2/187) kelimesi kelimesine anlamıştır. Yastığının altına bir beyaz, bir siyah ip koymuş; ikisini birbirinden ayırt edinceye kadar sahur yemeye başlamıştır. Durumu anlattığında Hz. Peygamber gülümseyerek siyah ve beyaz iplikten kastın gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığı olduğunu söylemiştir (Taberani, el-Mu'cemü'l-kebir, 17/78).
Bu olay aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Sahabi ifadeyi yanlış anlamış, Hz. Peygamber de onu sözüyle açıklamıştır; bu, tebyin görevinin ve “ilk müfessir” sıfatının örneğidir. A açıklamayı sahabi değil Hz. Peygamber yapar, olay onun hayatında geçer; B açıklama başka bir ayetten değil Hz. Peygamber'in sözünden gelir; D İsrailiyat kıssa ayrıntılarında görülür, burada Ehlikitap kaynağı yoktur.Kaynak: Tefsir tarihi · Hz. Peygamber ve sahabe dönemi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →