Namaz: şartlar, rükünler, vacipler, vakitler ve namazı bozanlar

Namazın on iki farzı nedir, vacip terk edilirse ne olur, hangi davranış namazı bozar? Vakitleri, kerahat vakitlerini ve ezan-kameti tablolarla öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · NAMAZ

Namazın hükmü ve çeşitleri: farz, vacip, nafile ve günde kırk rekât

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.

Mükellefiyet ve ehliyet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namaz kimlere farzdır, Hanefi mezhebine göre namaz çeşitleri nelerdir ve beş vakit namaz kaç rekâttır?

Kısa cevap: Namaz, akıllı ve ergenlik çağına girmiş her Müslüman'a günde beş vakit farzdır; Miraç gecesinde, hicretten önce farz kılınmıştır. Hanefi mezhebine göre namaz üçe ayrılır: farz (beş vakit, cuma, cenaze), vacip (vitir, bayram namazları) ve nafile (sünnetler ve gönüllü namazlar). Hanefilere göre günlük 40 rekâtın 17'si farz, 20'si sünnet, 3'ü vitirdir.

Bir imam-hatip adayı için namaz yalnız kılınan değil, sorulan bir ibadettir: cemaatin ilk sorusu çoğu zaman “Bu namaz farz mı, sünnet mi?” olur.

Kur'an'da namaz için kullanılan salât kelimesi sözlükte dua anlamına gelir. Terim olarak namaz, tekbirle başlayıp selamla biten, kendine özgü şartları, rükünleri ve vakitleri olan ibadettir. Beş vakit namaz Hz. Peygamber'e Miraç gecesinde, yani hicretten önce Mekke'de farz kılınmıştır. Kur'an namazın bu vakit bağını açıkça vurgular:

“… Şüphe yok ki namaz, müminler üzerine vakitleri belli olarak yazılmış bir ödevdir.”

Nisa 4/103 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Kimlere farzdır?

Namazla yükümlü olmanın şartı Müslüman, akıllı ve ergen olmaktır. Hayız ve nifas hâlindeki kadın namaz kılmaz ve bu günlerin namazını sonradan kaza etmez; oruçtan farkı budur. Hastalık, yolculuk, savaş gibi durumlarda namazın şekli kolaylaşır ama kendisi düşmez. Namazın farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar; farz olduğuna inandığı hâlde tembellikle kılmayan ise büyük günah işlemiş olur.

Hanefilere göre üç çeşit namaz

Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz farz-vacip ayrımı, namaz çeşitlerinde somutlaşır. Hanefi mezhebine göre namaz farz, vacip ve nafile olmak üzere üçe ayrılır; diğer üç mezhepte vacip ayrı bir derece olmadığından namazlar farz ve nafile diye ikiye ayrılır.

  • Farz: farz-ı ayn olanlar beş vakit namaz ve cuma namazıdır; farz-ı kifaye olan cenaze namazıdır (bir kısmının kılmasıyla diğerlerinden düşer).
  • Vacip: vitir ve iki bayram namazı. Kişinin kendi fiiliyle vacip hâle gelenler de vardır: adak namazı ve başlanıp bozulan nafilenin kazası.
  • Nafile: farz namazlarla birlikte düzenli kılınan sünnetler (revatib) ile teheccüd, kuşluk, tahiyyetü'l-mescid gibi gönüllü namazlar. Revatib sünnetler Hz. Peygamber'in devamlı kılıp kılmamasına göre sünnet-i müekkede ve sünnet-i gayr-i müekkede diye ayrılır.
Hanefilere göre beş vakit namazın rekâtları
VakitFarzdan önceFarzFarzdan sonraToplam
Sabah2 sünnet (müekkede)2—4
Öğle4 sünnet (müekkede)42 sünnet (müekkede)10
İkindi4 sünnet (gayr-i müekkede)4—8
Akşam—32 sünnet (müekkede)5
Yatsı4 sünnet (gayr-i müekkede)42 sünnet (müekkede) + 3 vitir (vacip)13
Günlük17 farz + 20 sünnet + 3 vitir40

Tablonun mantığı ezberi kolaylaştırır: müekkede sünnetler sabahın öncesi, öğlenin iki yanı, akşam ve yatsının sonrasıdır; gayr-i müekkede olan yalnız iki tanedir ve ikisi de “önce kılınan dörtlük”tür (ikindi ve yatsının ilk sünneti). Cuma günü öğlenin yerine iki rekât cuma farzı kılınır; cumanın sünnetlerini Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında göreceğiz.

Lisans düzeyi için ek: mezheplere göre bazı namazların hükmü

Beş vakit ve cuma namazının farz-ı ayn, cenaze namazının farz-ı kifaye olduğunda dört mezhep birleşir. Vitir Ebu Hanife'ye göre vacip; Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve diğer mezhep imamlarına göre sünnettir. Bayram namazı Hanefilere göre vacip, Maliki ve Şafiilere göre sünnet-i müekkede, Hanbelilere göre farz-ı kifayedir. Şafiilerde vakit namazlarıyla birlikte kılınan müekked sünnetler toplam on rekâttır: sabahtan önce 2, öğleden önce 2 ve sonra 2, akşamdan sonra 2, yatsıdan sonra 2.

Akılda kalsın: Günlük namaz 17 + 20 + 3 = 40. Gayr-i müekkede sünnet yalnız ikindi ve yatsının ilk dört rekâtıdır; diğer bütün revatib müekkededir. “Vacip namaz” denince vitir ve bayram; bu derece yalnız Hanefilerde vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurKökte “Hanefi mezhebine göre” yazar; bir namaz verilip hükmü sorulur ya da “hangisi sünnet-i gayr-i müekkededir?” denir.

TuzakYatsının son sünnetini ilk sünnetiyle, ikindinin sünnetini öğlenin ilk sünnetiyle karıştırmaktır. Vitir ve bayram namazında Hanefilere göre cevap vaciptir; diğer mezheplerin “sünnet” görüşü şıkta çeldirici olarak durur, cevap olarak beklenmez. Hayız ve nifas günlerinde namazın kaza edilmediğini, orucun ise kaza edildiğini karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme tanım ya da vaka ↔ hüküm

?Soru çöz

Cami cemaatine ilmihal dersi hazırlayan Hanefi mezhebine mensup Hasan Bey, bazı namazların hükmünü aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırNamazYazdığı hüküm
1Vitir namazıVacip
2Yatsının farzdan önceki dört rekâtıSünnet-i müekkede
3Cenaze namazıFarz-ı kifaye
4Akşamın farzdan sonraki iki rekâtıSünnet-i müekkede

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırındaki hüküm yanlıştır?

✓ B. Yatsının ve ikindinin farzdan önceki dörder rekâtı, Hz. Peygamber zaman zaman terk ettiği için sünnet-i gayr-i müekkededir; yatsının farzdan sonraki iki rekâtı ise müekkededir, satır bu ikisini karıştırıyor. A vitir Ebu Hanife'ye göre vaciptir (sünnet görüşü İmameyn ve diğer mezheplerin); C cenaze namazı bir grup kılınca diğerlerinden düşen farz-ı kifayedir; D akşamın son sünneti müekkededir.
FIKIH · VAKİT

Namaz vakitleri ve kerahat vakitleri: güneşe bağlı bir takvim

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVaz'i hüküm nedir, sebep, şart ve mani ne demektir, sahih, fasit ve batıl arasındaki fark nedir, eda, kaza ve iade nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vaz'i hükümler bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli (mani) kılan hükümlerdir. Sonuç bakımından fiil sahih, fasit ya da batıl olur; fasit ayrımı Hanefilerde ve yalnız muamelattadır. Vaktinde yapılan ibadete eda, vakti çıktıktan sonra yapılana kaza, vaktinde eksik yapılıp yenilenene iade denir. Asıl hükme azimet, özür sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir.

Vaz'i hükümler, eda-kaza-iade, azimet-ruhsat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namaz vakitleri ne zaman başlar ve biter, kerahat vakitleri nelerdir, ezan ve kametin hükmü nedir?

Kısa cevap: Namaz vakitleri güneşin hareketine bağlıdır: sabah ikinci fecirden doğuşa, öğle zevalden gölgenin bir (Ebu Hanife'ye göre iki) misline, ikindi oradan batışa, akşam batıştan şafağın kaybolmasına, yatsı oradan fecre kadardır. Hanefilere göre güneş doğarken, tepedeyken ve batarken hiçbir namaz kılınmaz; o günün ikindi farzı hariç. Ezan ve kamet Hanefilere göre sünnet-i müekkededir.

Namazın takvimi saatle değil gölgeyle tutulur: aynı çubuğun gölgesi uzadıkça vakit değişir.

Beş vaktin sınırları

Vakitlerin başlangıç ve bitişi ayetlerde ana hatlarıyla işaret edilmiş, ayrıntısı Hz. Peygamber'in uygulamasıyla öğrenilmiştir. Rivayete göre Cebrail iki gün boyunca her namazı vaktinin başında ve sonunda kıldırarak sınırları göstermiştir. Öğle ile ikindi arasındaki sınırda Hanefi mezhebi içinde görüş ayrılığı vardır: gölge, zeval anındaki gölge (fey-i zeval) çıkarıldıktan sonra cismin bir misli olunca ikindi girer diyenler (Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve diğer üç mezhep) buna asr-ı evvel, iki misli olunca girer diyen Ebu Hanife'nin görüşüne asr-ı sani denir.

Beş vakit: başlangıç ve bitiş
NamazBaşlarBiterGörüş farkı
Sabahİkinci fecir (tan yerinin yatay ağarması, imsak)Güneşin doğmaya başlaması—
ÖğleZeval: güneşin tepe noktasından batıya meyletmesiGölge bir misli (asr-ı evvel) ya da iki misli (asr-ı sani)İmameyn ve üç mezhep: bir misli; Ebu Hanife: iki misli
İkindiÖğlenin çıkışıGüneşin batışıGüneş sararıncaya kadar geciktirmek mekruh
AkşamGüneşin batışıŞafağın kaybolmasıEbu Hanife: kızıllıktan sonraki beyazlık; İmameyn ve üç mezhep: kızıllık
Yatsı ve vitirŞafağın kaybolmasıİkinci fecirVitir yatsıdan sonra kılınır

Diyanet İşleri Başkanlığı takvimlerinde ikindi vakti asr-ı evvele göre gösterilir.

Ek bilgi: Hanefilere göre müstehap vakitler

Hanefilere göre sabahı ortalık aydınlanınca, yazın öğleyi havanın serinlemesine kadar ve ikindiyi güneş sararmadan biraz geciktirmek; akşamı ise vakit girer girmez kılmak müstehaptır.

Kerahat vakitleri

Bazı vakitlerde namaz kılmak mekruhtur. Hanefi mezhebine göre bunlar iki gruptur. Hiçbir namazın kılınmadığı üç vakit: güneş doğarken yükselinceye kadar (yaklaşık 45 dakika), güneş tam tepedeyken (istiva) ve güneş sararmaya başladığından batıncaya kadar. Bu vakitlerde farz, vacip, nafile ve kaza namazı kılınmaz; tek istisna, o günün ikindi farzını henüz kılmamış olanın onu batarken de kılabilmesidir. Yalnız nafilenin kılınmadığı vakitler ise farzın ve kazanın kılınabildiği, ama nafilenin mekruh olduğu zamanlardır.

Üç kırmızı nokta güneşin doğuşu, tepe noktası ve batışıdır; altın çubuklar sabah ve ikindi farzlarının etrafındaki “nafilesiz” zamanı gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Hanefilere göre yalnız nafilenin mekruh olduğu vakitler
VakitNot
Fecirden güneş doğuncaya kadarSabah namazının sünneti hariç
Sabah farzını kıldıktan sonra güneş doğuncaya kadar—
İkindi farzını kıldıktan sonra güneş batıncaya kadar—
Akşam farzından önceAkşamı geciktirmemek için
Farz için kamet getirilirkenSabah sünneti hariç
Cuma günü hatip minbere çıkınca namaz bitene kadarHutbe dinlenir
Bayram namazından önce (evde ve camide) ve sonra (camide)—
Farz namazın vakti daraldığındaÖnce farz kılınır
Arafat'ta ve Müzdelife'de cem edilen iki namaz arasındaHac menasiki

Mezhep farkı: diğer üç mezhep, üç kerahat vaktinde kaza namazının kılınabileceğini kabul eder; Hanefiler bu vakitlerde kazayı da mekruh sayar.

Ezan ve kamet

Ezan, vaktin girdiğini ve namaza çağrıyı duyurur; kamet farzdan hemen önce okunur. Sınavın sorduğu üç bilgi şunlardır: ezan hicretin ilk yılında (bir rivayete göre ikinci yılında) Medine'de, Abdullah b. Zeyd'in rüyası üzerine meşru kılınmış, ilk müezzin Bilal-i Habeşi olmuştur; ezan ve kamet beş vakit farz ve cuma için Hanefilere göre sünnet-i müekkededir; vitir, bayram, cenaze ve teravih için ezan okunmaz. Namaz Mekke'de farz kılındığı hâlde ezanın Medine'de başlaması bu yüzden sık sorulur.

Ek bilgi: ezanın cümleleri, kamet ve mezhep görüşleri

Ezan on beş cümledir: dört tekbir, iki kez kelime-i şehadetin iki cümlesi, ikişer “hayye ale's-salâh” ve “hayye ale'l-felâh”, iki tekbir ve bir tevhit. Sabah ezanında “hayye ale'l-felâh”tan sonra iki kez “es-salâtü hayrun mine'n-nevm” eklenir. Kamette ezanın sözlerine iki kez “kad kâmeti's-salâh” eklenir. Ezan ve kamet Şafiilerin hâkim görüşüne göre de sünnet-i müekkede, Hanbelilere göre farz-ı kifayedir. Ezan okuyanın erkek ve akıllı olması gerekir, takva sahibi ve vakitleri bilen biri olması müstehaptır; ezanın sahih olması için niyet Hanefi ve Şafiilere göre şart değildir, Maliki ve Hanbelilere göre şarttır.

Ek bilgi: Türkçe ezan dönemi ve ezan makamları

Türkiye'de 1932'den itibaren ezan Türkçe okunmuş, 1941'de Arapça ezan okumak cezai yaptırıma bağlanmıştır. Bu uygulama 16 Haziran 1950'de kaldırılmış ve ezan yeniden Arapça okunmaya başlanmıştır. Türkiye'de ezan geleneksel olarak her vakitte ayrı bir makamda okunur; vakit-makam eşleşmesini Dinî hitabet sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kerahat güneşe bağlıdır: doğarken, tepedeyken, batarken hiçbir namaz yok (istisna: o günün ikindisi). Nafile yasağı farzların gölgesindedir: sabah farzından sonra, ikindi farzından sonra. İkindi sınırı: bir misli = asr-ı evvel (Diyanet takvimi), iki misli = asr-ı sani (Ebu Hanife).
Sınavda

Nasıl sorulurBir zaman dilimi ve bir namaz verilir: “Hanefilere göre hangisi bu vakitte kılınabilir?” Tuzak, kaza namazının kerahat vaktinde kılınabileceğini sanmaktır; Hanefilerde üç vakitte kaza da kılınmaz, ama sabah farzından sonra kaza kılınabilir, çünkü orada yalnız nafile mekruhtur.

Tuzakİkinci tuzak, batarken kılınabilen ikindiyi “dünün ikindisi” sanmaktır; istisna yalnız o günün ikindisidir. Ezan sorularında meşruiyet yeri Medine, ilk müezzin Bilal-i Habeşi'dir.

↕Sıralama günün olayları, sabahtan akşama

  1. Gölgenin bir misline ulaşması (asr-ı evvel)
  2. Güneşin doğuşu
  3. Güneşin batışı
  4. İkinci fecir (imsak)
  5. Gölgenin iki misline ulaşması (asr-ı sani)
  6. Zeval

?Soru çöz

Uzun bir otobüs yolculuğunda Hanefi mezhebine mensup dört arkadaş, mola verilen yerlerde farklı vakitlerde namaz kılar. Emre güneş doğarken önceki günün yatsısını kaza eder. Kerem sabah farzını kıldıktan sonra, güneş doğmadan iki rekât nafile kılar. Zeynep güneş batarken önceki günün ikindisini kaza eder. Ayşe ise o günün ikindisini geciktirmiştir ve güneş batarken kılar.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin kıldığı namaz, o vakitte kılınabilecek bir namazdır?

✓ D. Üç kerahat vaktinin tek istisnası, o günün ikindi farzının batış sırasında da kılınabilmesidir; geciktirmek mekruhtur ama namaz geçerlidir. A Hanefilere göre doğuş, istiva ve batışta kaza da kılınmaz (kazaya izin veren diğer mezheplerdir); B sabah farzından sonra güneş doğuncaya kadar yalnız nafile mekruhtur, Kerem'in kıldığı da nafiledir; C istisna önceki günün değil, o günün ikindisi içindir.
FIKIH · NAMAZ

Namazın şartları: namaza girmeden tamamlanan altı farz

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNecaset-i galiza ve necaset-i hafife nedir, ne kadarı affedilir, necaset nasıl temizlenir ve hangi sularla taharet olur?Bağlantılı konudan (Taharet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taharet iki türlüdür: beden, elbise ve yerin maddi pislikten (necaset) temizlenmesi ve abdestsizlik ya da cünüplük gibi hükmî kirlilikten (hades) temizlenme. Hanefilere göre necaset galiza (ağır) ve hafife (hafif) diye ayrılır; namazda galizanın bir dirhemi, hafifenin elbise ya da uzvun dörtte biri affedilir. Hades mutlak suyla, su yoksa teyemmümle giderilir.

Necaset, hades ve temizlenme yolları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namazın şartları nelerdir, hadesten ve necasetten taharet, setr-i avret, istikbal-i kıble, vakit ve niyet ne demektir?

Kısa cevap: Hanefi mezhebine göre namazın dışındaki farzlara şart denir ve altı tanedir: hadesten taharet (abdest, gusül ya da teyemmüm), necasetten taharet (beden, elbise ve namaz yerinin temizliği), setr-i avret (örtünme), istikbal-i kıble (kıbleye yönelme), vakit ve niyet. Şartlar namazdan önce hazırlanır ve namaz boyunca sürmelidir; biri eksikse namaz sahih olmaz.

Şartlar namazın kapısındaki kontrol listesidir: kapıdan girmeden tamamlanır, ama içeride de bozulmamalıdır.

İlmihallerde namazın farzları on iki sayılır: altısı namazın dışındadır ve şart adını alır, altısı içindedir ve rükün adını alır. Şartın özelliği, namazdan önce yerine getirilmesi ama namaz boyunca devam etmesidir: abdesti namazın ortasında bozulanın namazı da bozulur.

1–2. Hadesten ve necasetten taharet

Hadesten taharet, abdestsizlik ve cünüplük gibi hükmî kirden temizlenmektir; abdest, gusül ya da (suyun bulunmadığı veya kullanılamadığı durumda) teyemmümle sağlanır. Necasetten taharet ise bedenin, elbisenin ve namaz kılınacak yerin idrar, kan gibi maddi pisliklerden temizlenmesidir. Necasetin türlerini ve affedilen miktarı Taharet sayfasında gördük; namaz açısından ölçü şudur: affedilen miktarı aşan necasetle kılınan namaz sahih olmaz, kişi sonradan fark ederse namazı yeniden kılar. Necasetin giderilmesi Hanefi ve Şafiilere göre farz, Malikilere göre sünnet-i müekkededir.

3. Setr-i avret

Namazda örtülmesi gereken yerleri örtmektir. Erkekte avret göbek ile diz kapağı arasıdır (Hanefilere göre diz kapağı da dahil); kadında yüz, eller ve ayaklar dışında bütün vücuttur. Hanefilere göre avret sayılan bir uzvun dörtte biri, bir rüknü eda edecek kadar açık kalırsa namaz bozulur.

4. İstikbal-i kıble

Namazda Kâbe'ye yönelmektir. Kâbe'yi gören tam ona, uzakta olan onun bulunduğu yöne döner. Kıbleyi bilmeyen ve soracak kimse bulamayan kişi araştırır (taharri) ve vardığı kanaate göre kılar. Hanefilere göre namazdan sonra yanlış yöne kıldığını öğrenirse namazı geçerlidir, iade etmez; namaz içinde öğrenirse hemen doğru yöne döner. Farklı yönlere kanaat getiren kişiler birbirine uyamaz, her biri kendi kanaatine göre ayrı kılar.

5–6. Vakit ve niyet

Vakit girmeden kılınan namaz geçersizdir; vakit çıktıktan sonra kılınan namaz eda değil kaza olur. Niyet, hangi namazın kılınacağını kalben belirlemek ve Allah rızası için kılmayı istemektir. Esas olan kalbin niyetidir; dille söylemek çoğunluğa göre müstehaptır. Farz ve vacip namazda hangi namazın kılındığı belirlenir (“bugünün öğle farzı”); imama uyan kişi ayrıca uyduğuna niyet eder.

Şartlar: Hanefi görüşü ve sınavlık farklar
ŞartNe sağlar?Dikkat
Hadesten taharetHükmî temizlik: abdest, gusül, teyemmümNamaz içinde abdest bozulursa namaz da bozulur
Necasetten taharetBeden, elbise, yer temizliğiMalikilere göre sünnet-i müekkede
Setr-i avretÖrtünmeUzvun dörtte biri bir rükün süresince açılırsa namaz bozulur
İstikbal-i kıbleKâbe yönüne dönmekTaharriyle kılınan namaz, yön sonradan yanlış çıksa da geçerli
VakitNamazı kendi vaktinde kılmakVaktinden önce: geçersiz; sonra: kaza
NiyetNamazı belirlemek, ihlasŞafiilere ve bazı Malikilere göre rükün
Akılda kalsın: Şartları namaza hazırlanış sırasıyla düşün: önce temizlen (hades, necaset), sonra giyin (setr-i avret), sonra yönel (kıble), saate bak (vakit) ve karar ver (niyet). Altısı da namazın dışında başlar, içinde sürer.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş kişilerle bir vaka anlatılır (suyu bulamayan yolcular, kıbleyi bilmeyen arkadaşlar, elbisesinde leke fark eden biri) ve Hanefilere göre doğru davranış sorulur.

TuzakÇeldiriciler akla yatkın ama dayanaksızdır: “en yaşlının bulduğu yöne uyulur”, “eve dönünce namaz yeniden kılınır”. Kural: araştırıp kılanın namazı geçerlidir; farklı yöne kanaat getirenler birbirine uyamaz, ayrı kılar. Suyu bulamayıp teyemmümle kılınan namaz da sonradan iade edilmez. Tuzak, niyeti rükün sanmaktır: Hanefilerde şarttır; soru “namazın içindeki farzlar” derse niyet çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme hazırlık ↔ şart

?Soru çöz

Gece vakti ıssız bir yolda aracı bozulan Ömer, yatsı namazını kılmak ister. Soracak kimse bulamaz, telefonunun da şarjı bitmiştir. Yıldızlara ve yolun yönüne bakarak bir kanaate varır ve o yöne dönerek namazını kılar. Sabah, kıldığı yönün kıble olmadığını öğrenir.
Hanefi mezhebine göre Ömer'in durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kıbleyi bilmeyen ve soracak kimse bulamayan kişi araştırıp (taharri) kanaatine göre kılar; yön sonradan yanlış çıksa da namaz geçerlidir. B iade, hiç araştırmadan rastgele kılan için söz konusudur; C sehiv secdesi vacibin unutulması içindir, kıble şartıyla ilgisi yok; D yolculuk kıble şartını düşürmez, Ömer'in yaptığı araştırma tam da gereken şeydir.
FIKIH · NAMAZ

Namazın rükünleri: tekbirden son oturuşa altı farz, toplam on iki

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFatiha suresinin konusu nedir, Fatiha'nın diğer isimleri nelerdir ve namazda neden her rekâtta okunur?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fatiha, Mushaf'ın ilk suresidir; Mekke döneminin ilk yıllarında bütün hâlinde inmiş yedi ayettir. Üç bölümden oluşur: Allah'a hamd ve sena (1–4), yalnız O'na kulluk ve O'ndan yardım dileme sözü (5), dosdoğru yola iletilme duası (6–7). Ümmü'l-Kur'an, es-Seb'u'l-mesani ve Elhamd diye de anılır; her rekâtta okunur.

Fatiha suresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namazın rükünleri nelerdir, namazın 12 farzı hangileridir ve Şafiilere göre namazın farzları nasıl farklıdır?

Kısa cevap: Hanefi mezhebine göre namazın içindeki farzlara rükün denir ve altı tanedir: iftitah tekbiri, kıyam, kıraat, rükû, sücud (secde) ve ka'de-i ahire. Altı şartla birlikte namazın on iki farzını oluşturur. Şafiiler niyeti, Fatiha'yı, ta'dil-i erkânı, tertibi, son oturuşta salavatı ve selamı da rükün sayar; Hanefilerde bunların bir kısmı vacip, bir kısmı şarttır.

Namazın iskeleti altı hareketten oluşur; biri eksik kalırsa ne secdeyle ne pişmanlıkla tamamlanır, namaz yeniden kılınır.

Şartlar namazın kapısı, rükünler namazın kendisidir; iftitah tekbiri ikisinin arasındaki eşiktir.Görsel: Sınav Defteri

Altı rükün

İftitah tekbiri (tahrime), namaza “Allahu ekber” diyerek başlamaktır; bu tekbirle namaz dışında serbest olan konuşma, yeme gibi davranışlar “haram” hâle gelir, adı da buradan gelir. Kıyam, farz ve vacip namazlarda gücü yeten kişinin kıraat süresince ayakta durmasıdır; ayakta duramayan gücü yettiği şekilde kılar, nafileler ise özür olmadan oturarak da kılınabilir. Kıraat, kıyamda Kur'an'dan okumaktır. Hanefilere göre farz olan kıraat, farzların iki rekâtında, vitir ve nafilelerin her rekâtında yapılır; farz olan miktar en az bir uzun ya da üç kısa ayet kadardır. Dikkat: Hanefilerde Fatiha'nın kendisi farz değil, vaciptir.

Lisans düzeyi için ek: farz kıraatin miktarı ve iftitah tekbirinin niteliği

Farz olan kıraat miktarında Ebu Hanife'den kısa da olsa bir ayetin yettiği de nakledilir. İftitah tekbiri ilmihallerde rükünlerle birlikte sayılsa da Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre aslında şarttır (tablodaki satır). Sınavda ilmihal sayımı, yani altı rükün esas alınır.

Rükû, elleri dizlere ulaşacak kadar öne eğilmektir. Sücud, her rekâtta iki kez alnı yere koyarak secde etmektir; Hz. Peygamber yedi uzuv üzerine secde etmekle emrolunduğunu bildirmiş, bunları alın, iki el, iki diz ve iki ayağın parmak uçları diye saymıştır. Ka'de-i ahire, namazın son rekâtında Tahiyyat'ı okuyacak kadar oturmaktır. Hanefilerde oturmak farz, bu sürede Tahiyyat'ı okumak vaciptir.

“Kulun Rabb'ine en yakın olduğu yer secde hâlidir. Öyleyse secdede iken çokça dua edin.”

Hadis · Müslim, “Salat”, 215

Mezhepler rükünleri nasıl sayar?

Rükünlerin sayısı mezhepten mezhebe değişir; değişen, namazın şekli değil o fiile verilen hükümdür. Hanefilerin vacip ya da şart saydığı birçok fiil diğer mezheplerde rükündür.

Hanefi ve Şafii mezhebine göre namazın farzlarındaki başlıca farklar
FiilHanefilere göreŞafiilere göre
NiyetŞart (namazın dışındaki farz)Rükün
İftitah tekbiriİlmihallerde rükünlerle sayılır; Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre aslında şarttırRükün; “Allahu ekber” lafzı zorunlu
FatihaVacip; farz olan, bir miktar kıraattirHer rekâtta rükün
BesmeleSünnetFarz (Fatiha'nın ayeti sayılır); Malikilerde mekruh
Ta'dil-i erkânEbu Hanife ve İmam Muhammed: vacip; Ebu Yusuf: farzRükün (diğer iki mezhepte de)
Tertip (farzları sırasıyla yapmak)VacipRükün (Hanbelilerde de)
Son oturuşta salavatSünnetRükün (Hanbelilerde de)
SelamVacipİlk selam farz (Malikilerde de)

Tablonun kuralı tek cümledir: Hanefi mezhebi farz için kesin delil arar; kesinliği daha az delille sabit olan fiilleri vacip derecesine koyar. Diğer mezheplerde böyle ara bir derece olmadığı için aynı fiiller ya rükün ya sünnet sayılır.

Akılda kalsın: Rükünleri namazın akışıyla say: gir (iftitah tekbiri), dur (kıyam), oku (kıraat), eğil (rükû), kapan (sücud), otur (ka'de-i ahire). Hanefide “rükün değil” listesi: niyet şart; Fatiha, ta'dil-i erkân, tertip, selam vacip.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru gelir: “Hanefilere göre hangileri namazın rükünlerindendir?” Öncüllerde niyet, Fatiha, ta'dil-i erkân ya da selam bulunur; hepsi diğer mezheplerde rükün olduğu için tanıdık gelir.

Tuzak“namazda olmazsa olmaz” sezgisiyle bunları farz saymaktır. Kök hep Hanefi görüşünü ister; Şafiilerin rükün saydığı Fatiha ve niyet bu yüzden şıkta çeldirici olarak durur. Ka'de-i ahirede farz olanın oturmak, vacip olanın Tahiyyat'ı okumak olduğunu da ayır.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre namazın dışındaki farzlara , içindeki farzlara denir. Rükünlerin sonuncusu, son rekâtta Tahiyyat'ı okuyacak kadar oturmak olan dir.

vacipşartka'de-i ahirerükünka'de-i ulakavme

?Soru çöz

I. Niyet
II. Kıraat
III. Ta'dil-i erkân
IV. Ka'de-i ahire
Hanefi mezhebine göre yukarıdakilerden hangileri namazın rükünlerindendir?

✓ C. Kıraat ve ka'de-i ahire namazın içindeki altı farzdandır. A ve B niyeti içerir; niyet Hanefilerde rükün değil şarttır (Şafiilerde rükündür). B ve D ta'dil-i erkânı içerir; o Ebu Hanife ve İmam Muhammed'e göre vaciptir, diğer üç mezhepte ve Ebu Yusuf'ta farzdır.
FIKIH · NAMAZ

Namazın vacipleri: unutulursa secdeyle tamir edilen bölüm

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefi mezhebine göre namazın vacipleri nelerdir, bir vacip unutularak ya da bilerek terk edilirse ne olur?

Kısa cevap: Vacip, Hanefi mezhebine özgü bir derecedir: namazın vacipleri arasında Fatiha okumak, Fatiha'dan sonra sure okumak (zamm-ı sure), ilk oturuş, iki oturuşta Tahiyyat, ta'dil-i erkân, tertip ve selam vardır. Vacip unutularak terk edilirse sehiv secdesi yapılır; bilerek terk edilirse namaz eksik olur ve yeniden kılınması gerekir. Farz terk edilirse namaz hiç olmaz.

Farz namazın iskeletiyse vacip onun eklemleridir: eksik kalınca namaz ayakta durur ama aksar.

Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördük: Hanefiler, delili farz kadar kesin olmayan ama bağlayıcı olan emirlere vacip der. Namazda bu derecenin pratik sonucu açıktır: farz eksikse namaz batıldır ve secde onu kurtarmaz; vacip unutularak eksik kalırsa namazın sonunda sehiv secdesi yapılarak telafi edilir; bilerek terk edilmişse namaz geçerli sayılsa da eksiktir ve yeniden kılınması gerekir; sünnet terk edilirse ne secde gerekir ne namaz bozulur, yalnız sevap eksilir.

Hanefilere göre namazın vacipleri
GrupVacip
Kıraat1. Farzların ilk iki rekâtında, vitir ve nafilelerin her rekâtında Fatiha okumak
2. Farzların ilk iki rekâtında, vitir ve nafilelerin her rekâtında Fatiha'dan sonra bir sure ya da en az üç kısa ayet okumak (zamm-ı sure)
3. Farz olan kıraati farzların ilk iki rekâtında yapmak
4. Fatiha'yı zamm-ı sureden önce okumak
5. Açıktan okunan namazlarda (sabah, akşam ve yatsının ilk iki rekâtı) imamın açıktan, gizli okunanlarda (öğle, ikindi) gizli okuması
Hareket6. Secdede alınla birlikte burnu da yere koymak
7. Ta'dil-i erkân: rükû ve secdede, rükûdan doğrulunca ve iki secde arasında uzuvlar yatışıncaya kadar durmak
Düzen8. Farz olan fiilleri sırasıyla yapmak (tertip)
9. Bir farzı ya da vacibi geciktirmemek, yerinde yapmak
Oturuş ve çıkış10. Üç ve dört rekâtlı namazlarda ikinci rekâttan sonra oturmak (ka'de-i ula)
11. İlk ve son oturuşta Tahiyyat'ı okumak
12. Namazı sağa ve sola selam vererek bitirmek
AyrıcaNamaza “Allahu ekber” sözüyle başlamak
Vitirin üçüncü rekâtında kunut tekbiri alıp kunut duası okumak
Bayram namazında zevaid (fazladan) tekbirleri almak
Namazda secde ayeti okununca tilavet secdesi; vacip unutulunca sehiv secdesi yapmak

Vaciplerin sayısı kaynaklarda farklı gösterilir: bazı ilmihaller kıraatle ilgili maddeleri birleştirir, bazıları kunut ve bayram tekbirlerini ayrı sayar. Sınav için sayıdan çok tek tek maddeleri tanımak gerekir. Sehiv secdesinin nasıl yapıldığını ve mesbukun durumunu Cemaat ve imamet sayfasında göreceğiz.

Vacip derecesi olmadığı için diğer mezhepler bu maddeleri ya farz ya sünnet sayar; şıklarda “Fatiha rükündür” gibi bir ifade görürsen bu Şafii görüşüdür.

Lisans düzeyi için ek: diğer mezheplerde bu maddeler

Şafiilere göre Fatiha, ta'dil-i erkân, tertip ve ilk selam rükündür; ilk oturuş ve ilk teşehhüd ise sünnettir, unutulursa sehiv secdesiyle telafi edilir. Sehiv secdesi Hanefilere göre vacip, Şafii ve Malikilere göre sünnettir; tilavet secdesi Hanefilere göre vacip, diğer üç mezhebe göre sünnettir.

Akılda kalsın: Vacibi farzdan ayıran soru: “Secdeyle tamir olur mu?” Olursa vacip, olmazsa farz. Vacipleri dört kümede tut: okuma (Fatiha, zamm-ı sure, yeri, sırası, sesi), hareket (burun, ta'dil-i erkân), düzen (tertip, geciktirmemek), oturuş ve çıkış (ka'de-i ula, Tahiyyat, selam).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hanefilere göre aşağıdakilerden hangisi namazın vaciplerinden biri değildir?” Şıklarda vaciplerin arasına bir sünnet (Sübhaneke, elleri kaldırmak, rükû tesbihleri) ya da bir farz (ka'de-i ahire, kıraat) konur.

TuzakTuzak, ka'de-i ula ile ka'de-i ahireyi karıştırmaktır: ilki vacip, ikincisi farzdır. Bir başka tuzak sonuç sorusudur: vacibi kasten terk edene sehiv secdesi çözüm değildir; namazı iade etmesi gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ fiilin Hanefi hükmü

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Yusuf ve Emin aynı akşam evlerinde yatsının farzını kılar. Yusuf ikinci rekâttan sonra oturmayı unutup tam olarak ayağa kalkmış, namazını sürdürmüştür. Emin ise ikinci rekâtta Fatiha'yı bilerek okumamış, kıyamda yalnız üç kısa ayetlik bir sure okumuştur.
Hanefi mezhebine göre Yusuf ile Emin'in namazlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. İlk oturuş (ka'de-i ula) ve Fatiha Hanefilere göre vaciptir. Vacip unutularak terk edilince sehiv secdesi yeter; bilerek terk edilince secde çözüm olmaz, namaz eksik kalır ve yeniden kılınması gerekir. A Emin'in terki bilerek olduğu için sehiv secdesi onu kurtarmaz; C ilk oturuş farz değil vaciptir (farz olan son oturuştur); D Fatiha ve ilk oturuş Hanefilere göre sünnet değildir (ilk oturuşu sünnet sayan Şafii görüşü Hanefi kökte çeldiricidir). Emin'in okuduğu sure farz olan kıraati karşıladığı için namaz batıl olmamıştır.
FIKIH · NAMAZ

Namazın sünnetleri ve kılınışı: iki rekâtta farz, vacip ve sünnet nerede?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazda okunan Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik ve Rabbena dualarının anlamı nedir, namazın neresinde okunurlar?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sübhaneke ilk rekâtta iftitah tekbirinden sonra okunur; Allah'ı eksiklikten tenzih eder. Tahiyyat her oturuşta okunur; bütün övgülerin Allah'a ait olduğunu söyler, Peygamber'e selam verir ve şehadet getirir. Salli ve Barik son oturuşta Hz. Muhammed ile ailesi için rahmet ve bereket ister. Rabbena duaları (Bakara 201, İbrahim 40–41) en sonda okunur. Hanefilere göre Tahiyyat vacip, diğerleri sünnettir.

Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik, Rabbena

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namazın sünnetleri ve edepleri nelerdir, iki rekâtlı bir namaz baştan sona nasıl kılınır?

Kısa cevap: Namazın sünnetleri farz ve vacipleri tamamlayan söz ve hareketlerdir: tekbirde elleri kaldırmak, elleri bağlamak, Sübhaneke, euzü-besmele, âmin, rükû ve secde tesbihleri, intikal tekbirleri, son oturuşta salavat ve dualar. İki rekâtlı bir namaz niyet ve tekbirle başlar; her rekâtta kıyam, kıraat, rükû ve iki secde yapılır, son oturuşta Tahiyyat okunup selamla bitirilir.

Aynı namazı kılan iki kişiden birinin namazı sahih, diğerininki hem sahih hem tam olabilir; aradaki farkı sünnetler yapar.

Sünnetler namazın geçerliliğini değil olgunluğunu belirler: terk edilmeleri namazı bozmaz, sehiv secdesi de gerektirmez, ama devamlı terk kınanır. Edepler ise sünnetten bir derece aşağıda, namazı güzelleştiren davranışlardır. Namazda okunan Sübhaneke, Tahiyyat ve salavat dualarının anlamlarını Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördük; burada bunların namazdaki yeri ve hükmü önemlidir.

İki rekâtlı bir namaz (Hanefi): her adımda farz, vacip ve sünnet
AdımFarzVacipSünnet
BaşlangıçNiyet (şart), iftitah tekbiri“Allahu ekber” lafzıElleri kaldırmak (erkek: başparmaklar kulak memesi hizasında), sonra elleri bağlamak
1. rekât kıyamKıyam, kıraatFatiha, ardından zamm-ı sureSübhaneke, euzü-besmele, Fatiha'dan sonra gizlice “âmin”
RükûRükûTa'dil-i erkânİntikal tekbiri, üç kez “sübhâne rabbiye'l-azîm”, doğrulurken “semiallâhü limen hamideh”, “rabbenâ leke'l-hamd”
Secdelerİki secdeBurnu da koymak, ta'dil-i erkân (iki secde arasındaki oturuş dahil)Üç kez “sübhâne rabbiye'l-a'lâ”, tekbirler
2. rekâtKıyam, kıraat, rükû, secdelerFatiha, zamm-ı sureBesmele (Sübhaneke okunmaz)
Son oturuşTahiyyat kadar oturmakTahiyyat'ı okumakAllahümme salli-bârik, Rabbenâ âtinâ gibi dualar
Çıkış—Sağa ve sola selamSelamda başı çevirmek

Üç ve dört rekâtlı farzlarda ikinci rekâttan sonra ilk oturuşta (ka'de-i ula) yalnız Tahiyyat okunur ve kalkılır; üçüncü ve dördüncü rekâtlarda yalnız Fatiha okunur, zamm-ı sure okunmaz. Akşamın üçüncü rekâtından, öğle-ikindi-yatsının dördüncü rekâtından sonra son oturuşa geçilir. Rükûdan doğrulup bir an dik durmaya kavme, iki secde arasındaki oturuşa celse denir; ikisinde de uzuvların yatışmasını beklemek ta'dil-i erkânın parçasıdır.

Ek bilgi: sünnet namazlarda kılınış farkı ve mezhep farkları

Sünnet ve nafile namazlarda her rekâtta Fatiha ve zamm-ı sure okunur. İkindi ve yatsının gayr-i müekkede ilk sünnetlerinde ilk oturuşta Tahiyyat'tan sonra salli-bârik ve dualar da okunur, üçüncü rekâta kalkınca Sübhaneke'yle başlanır; öğlenin müekkede ilk sünneti ise farz gibi kılınır, yalnız son iki rekâtta da zamm-ı sure okunur. Mezhep farkları: kıyamda iki ayak arası Hanefilere göre dört parmak, Şafiilere göre bir karış kadardır; Şafii ve Hanbeliler “âmin”i açık okunan namazlarda açıktan söyler; Sübhaneke Malikilere göre mekruhtur.

Edepler

Kıyamda secde yerine, rükûda ayak uçlarına, secdede burnun ucuna, oturuşta kucağa bakmak; esnemeyi ve öksürüğü mümkün olduğunca tutmak; vücudu gereksiz hareketten korumak namazın edeplerindendir. Edeplerin ortak amacı huşudur: gözün ve bedenin dağılmaması, zihnin namazda kalması.

Akılda kalsın: Bir hareketin hükmünü bulmak için üç katı düşün: iskelet (rükû, secde, son oturuş: farz), eklem (Fatiha, zamm-ı sure, burun, ta'dil-i erkân, Tahiyyat, selam: vacip), süs (eller, Sübhaneke, tesbihler, salavat: sünnet). Sübhaneke yalnız ilk rekâtın başında okunur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin namazı adım adım anlatılır, bir yerde eksik ya da yanlış bırakılır ve sonucu sorulur: “Bu kişinin namazıyla ilgili hangisi doğrudur?” Eksik olan sünnetse namaz tamdır, secde gerekmez; vacipse sehiv secdesi; farzsa namaz yeniden kılınır.

TuzakTuzak, salli-bâriki son oturuşta vacip sanmaktır; Hanefilerde vacip olan yalnız Tahiyyat'tır, salavat sünnettir (Şafiilerde ise rükündür).

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Elif sabah namazının farzını şöyle kılmıştır: Niyet edip tekbir almış ama ellerini kaldırmamış; birinci rekâtta Sübhaneke'yi okumadan Fatiha ve bir sure okumuş, rükû ve secdeleri yapmış; ikinci rekâtta Fatiha'dan sonra sure okumayı unutmuş; son oturuşta Tahiyyat'ı okuyup salli-bârik okumadan selam vermiştir. Namazdan sonra hiçbir secde yapmamıştır.
Hanefi mezhebine göre Elif'in namazıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sabah farzının iki rekâtında da zamm-ı sure vaciptir; unutulan vacip için sehiv secdesi gerekir. Elleri kaldırmak, Sübhaneke ve salli-bârik ise sünnettir, terkleri namazı ne bozar ne secde gerektirir. B salli-bârik Hanefilere göre sünnettir, salavatı rükün sayan Şafii görüşü çeldiricidir; C hükümleri ters çevirir; D namaza başlatan farz, tekbirin kendisidir, elleri kaldırmak sünnettir.

▭Boşluk doldurma

Rükûdan doğrulup bir an dik durmaya , iki secde arasında oturmaya denir. Bu duruşlarda acele etmeyip uzuvların yatışmasını beklemek gereğidir.

celsekıyamta'dil-i erkânkavmetertipka'de
FIKIH · NAMAZ

Namazı bozanlar ve mekruhlar: bozan ile eksilten arasındaki çizgi

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefilere göre abdesti bozan durumlar nelerdir, kan, kusma, kahkaha ve kadına dokunmada mezhepler ne der, özür sahibi kimdir?Bağlantılı konudan (Taharet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bütün mezheplere göre ön ve arka yoldan bir şey çıkması, bilinci gideren uyku, baygınlık, delilik ve sarhoşluk abdesti bozar. Hanefilere göre ayrıca vücuttan kan ya da irin akması, ağız dolusu kusmak ve rükûlu-secdeli namazda kahkaha bozar; kadına dokunmak bozmaz. Şafiilere göre ise kan ve kusma bozmaz, kadına dokunmak bozar.

Abdesti bozanlar ve özür hâli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namazı bozan şeyler nelerdir, namazda mekruh olan davranışlar hangileridir?

Kısa cevap: Hanefilere göre namazı bozan başlıca şeyler (müfsidat) şunlardır: bir şartın ya da rüknün eksilmesi, abdestin bozulması, konuşmak, selam almak, yiyip içmek, amel-i kesir, göğsü kıbleden çevirmek, özürsüz öksürmek, dünyevi sebeple inlemek ve gülmek. Mekruhlar ise namazı bozmayan ama sevabını eksilten davranışlardır: elbiseyle oynamak, gereksiz yere gözleri yummak, etrafa bakmak, imamdan önce hareket etmek gibi.

Namazın içinde iki tür hata vardır: biri namazı yıkar, diğeri yalnız gölgeler. Sınav, ikisini ayırabilmeyi ister.

Namazı bozanlar (müfsidat)

Namazın şartlarından ya da rükünlerinden biri yerine gelmezse namaz zaten olmaz; abdesti bozan her şey namazı da bozar. Bunların dışında namazı bozan söz ve davranışlara müfsidat-ı salât denir. Ortak mantıkları, kişinin namazdan çıktığını gösteren ya da namazla bağdaşmayan bir iş yapmasıdır.

Hanefilere göre namazı bozanlar
GrupBozan durum
SözAz ya da çok, bilerek ya da unutarak konuşmak; selam vermek ya da almak; dünyevi bir acı ya da sıkıntı yüzünden inlemek, ağlamak (Allah korkusuyla ağlamak bozmaz); özürsüz olarak öksürmeye çalışmak; okuyuşta anlamı bozan büyük hata
DavranışYemek, içmek; amel-i kesir (dışarıdan bakanın namazda olmadığını düşüneceği hareket); göğsü kıbleden çevirmek
GülmekKendisinin duyacağı kadar gülmek namazı bozar; yanındakilerin duyacağı kadar gülmek (kahkaha) rükûlu ve secdeli namazda hem namazı hem abdesti bozar; tebessüm hiçbirini bozmaz
Şartın kaybıAbdestin bozulması, avretin dörtte birinin bir rükün süresince açılması, teyemmümle kılarken suyu kullanma imkânı bulmak, mest üzerine mesh süresinin dolması
Vaktin dolmasıSabah namazındayken güneşin doğması, bayram namazında zevalin girmesi, cuma namazında ikindi vaktinin girmesi
Lisans düzeyi için ek: mezheplerin ayrıldığı bozanlar

Unutarak ya da bilmeyerek yapılan az konuşma Hanefilere göre namazı bozar, Şafiilere göre bozmaz. Kahkaha Hanefilerde abdesti de bozar; diğer mezheplerde yalnız namazı bozar. Kıraati rükûda tamamlamak Hanefilere göre tahrimen mekruhtur; Fatiha'yı kıyamda okunan bir rükün sayan mezheplerde ise hüküm, Fatiha'nın kıyamda tamamlanıp tamamlanmamasına göre değişir. Namazda mushafa bakarak okumak Ebu Hanife'ye göre namazı bozar; Ebu Yusuf ve İmam Muhammed'e göre mekruhtur.

Namazın mekruhları

Mekruh, namazı bozmayan ama huşuyu ve sevabı eksilten davranıştır. Hanefiler mekruhu ikiye ayırır: tahrimen mekruh harama yakındır, bu şekilde kılınan namazın yeniden kılınması gerekir; tenzihen mekruh helale yakındır, terki daha iyidir.

Namazın başlıca mekruhları
GrupMekruh davranış
Beden ve elbiseElbiseyle, vücutla, sakalla oynamak; parmak çıtlatmak; elleri böğre koymak; secdede kolları yere yaymak (erkek); elbiseyi toplamak ya da omuzdan sarkıtmak
DikkatBaşını çevirerek etrafa bakmak; gereksiz yere gözleri yummak; esnemeyi bastırmamak; zihni meşgul edecek bir yerde ya da tuvalet ihtiyacını tutarak kılmak; yemek hazır ve iştah varken kılmak
KıraatKıraati rükûda tamamlamak; farzlarda aynı sureyi iki rekâtta okumak; surelerin mushaftaki sırasına uymamak; ikinci rekâtı birinciden belirgin biçimde uzun okumak
Cemaatİmamdan önce rükûya ya da secdeye gitmek, ondan önce kalkmak
OrtamAz miktarda (affedilen ölçüde) necasetle kılmak; önünden geçilen yerde sütresiz kılmak; karşısında canlı resmi bulunan yerde kılmak
Akılda kalsın: Ayırma ölçüsü: namazdan çıkaran mı, namazı gölgeleyen mi? Konuşmak, yemek, kıbleden dönmek, amel-i kesir namazdan çıkarır (bozar); oynamak, bakınmak, esnemek gölgeler (mekruh). Gülmede üç basamak: tebessüm bozmaz, gülme namazı bozar, kahkaha namazla birlikte abdesti de bozar.
Sayfa özeti: namazdaki bir fiilin hükmü ve sonucu (Hanefi)
HükümÖrneklerEksik kalırsa ya da yapılırsa
Farz: şartHadesten ve necasetten taharet, setr-i avret, kıble, vakit, niyetNamaz sahih olmaz; namaz içinde kaybolursa namaz bozulur
Farz: rükünİftitah tekbiri, kıyam, kıraat, rükû, sücud, ka'de-i ahireNamaz olmaz, yeniden kılınır; sehiv secdesi kurtarmaz
VacipFatiha, zamm-ı sure, ka'de-i ula, Tahiyyat, ta'dil-i erkân, selamUnutulursa sehiv secdesi; bilerek terk edilirse namaz yeniden kılınır
SünnetElleri kaldırmak, Sübhaneke, tesbihler, salli-bârikNamaz tam; secde gerekmez, sevap eksilir
MüfsitKonuşmak (unutarak da), yemek-içmek, amel-i kesir, gülmekNamaz bozulur; kahkaha rükûlu namazda abdesti de bozar
MekruhElbiseyle oynamak, başını çevirip bakmak, kıraati rükûda tamamlamakNamaz bozulmaz; tahrimen mekruhta yeniden kılınır, tenzihende terki daha iyidir
Kerahat vaktiDoğuş, istiva, batışHiçbir namaz kılınmaz; o günün ikindi farzı hariç

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulur“Hanefilere göre aşağıdakilerden hangisi namazı bozmaz?” ya da tersine “hangisi namazı bozar?” Şıklarda bozanlarla mekruhlar karışık verilir.

TuzakTuzak, unutarak konuşmadır: Hanefilerde unutmak mazeret değildir, namaz bozulur; bu hüküm Şafiilerde farklıdır. Gülme basamakları ve kahkahanın yalnız rükûlu-secdeli namazda abdesti bozması da ince ayrıntı olarak sorulur. Tahrimen mekruh ile kılınan namazın iadesi gerektiğini hatırla.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ Hanefilere göre sonuç

?Soru çöz

Bir camide öğle namazını cemaatle kılan Hanefi mezhebine mensup dört kişinin namaz sırasındaki davranışları şöyledir: Kaan kendisine selam veren arkadaşına sözle “ve aleyküm selam” der. Levent ayağındaki ağrı yüzünden sesli olarak inler. Okan rükûdayken yalnız kendisinin duyacağı kadar güler. Serkan ise göğsünü kıbleden çevirmeden, başını yana çevirerek bir an yanındakine bakar.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin namazı bozulmamış, yalnız mekruh olmuştur?

✓ D. Göğsü kıbleden dönmeden başı çevirip bakmak huşuyu zedeler ama namazı bozmaz, mekruhtur; göğüs kıbleden dönseydi istikbal-i kıble şartı kalkar, namaz bozulurdu. A selam almak konuşma sayılır, namazı bozar; B dünyevi bir acı yüzünden inlemek namazı bozar (Allah korkusuyla ağlamak bozmaz); C kendisinin duyacağı kadar gülmek namazı bozar, yalnız abdesti bozmaz; tebessüm ise hiçbirini bozmaz.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bu kelam ekolüne göre insanın iradi fiillerini yaratan Allah'tır; insan bu fiillerin faili değil, yalnızca onları kesbedenidir. Ekolün çoğunluğu kazayı Allah'ın ezelî hükmü, kaderi ise bu hükme uygun olarak varlıkların yaratılması diye tanımlar.
Görüşleri anlatılan ekol aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnsanı fail değil kâsib sayan ve kazayı ezelî hüküm diye tanımlayan Eşarilerdir. A Cebriye insana kesb dahil hiçbir pay tanımaz; B Mutezile insanı fiilinin yaratıcısı sayar; C Matüridiler insanı hem kâsib hem fail kabul eder ve ezelî belirlemeye kader der.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Kader, kaza ve insan iradesi

?Soru 2

Elektrik teknisyeni Ahmet, namazla ilgili bütün hükümleri bir ilmihal kitabından öğrenmiş ve kitapta yazan Hanefi görüşlerine göre ibadet etmektedir. Ayet ve hadislerden hüküm çıkaracak bilgisi yoktur; görüşlerin hangi delile dayandığını da bilmemektedir.
Ahmet'in bu tutumu aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Delilini bilmeden bir müçtehidin görüşüyle amel etmek taklittir ve ehil olmayan için meşru yoldur. A içtihat delilden hükmü bizzat çıkarmaktır, Ahmet'in buna donanımı yok; C telfik farklı mezheplerin görüşlerini birleştirmektir, Ahmet tek mezhebe uyuyor; D icma müçtehitlerin görüş birliğidir, bir kişinin tutumu değildir.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · İçtihat, müçtehit, taklit ve mezhep

?Soru 3

Dokuz yaşındaki Emre, iyiyi kötüden ayırt edebilen, alışverişin ne olduğunu bilen bir çocuktur. Bir hafta içinde şu işlemleri yapar.
Hanefi mezhebine göre Emre'nin aşağıdaki işlemlerinden hangisi velisinin iznine gerek olmadan geçerlidir?

✓ D. Mümeyyiz çocuğun yalnız faydalı işlemleri, örneğin kendisine yapılan hediyeyi kabul etmesi, izinsiz geçerlidir. A malını bağışlamak yalnız zararlıdır, velinin izniyle de geçersizdir; B ve C kâr ve zarar ihtimali taşıyan alışverişlerdir, geçerlilikleri velinin iznine bağlıdır.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Mükellefiyet ve ehliyet

?Soru 4

Bir ayette, kupkuru ve ölü görünen yeryüzünün üzerine su indirilince harekete geçip kabardığı ve her türden güzel bitki bitirdiği hatırlatılır; ardından bunun, Allah'ın ölüleri dirilteceğini gösterdiği söylenir (Hac 22/5-7).
Bu ayetlerde ahiretin aşağıdaki delillerinden hangisi kullanılmıştır?

✓ B. Kuru toprağın yağmurla canlanması, ölülerin dirilişine benzetilir: tabiattaki diriliş delili (Rum 30/19'un benzeri). A ilk kez yaratanın yeniden yaratmaya gücünün yettiğinden yola çıkar (Yasin 36/78-79); C iyi ile kötünün karşılık görmesi gerektiğine dayanır; D yaratılışın boşuna olmadığından, amaçlı oluşundan hareket eder.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Ahiret hayatının delilleri

?Soru 5

Bu ilim; Kur'an, sünnet, icma ve kıyasın delil değerini, bir emir ya da yasak ifadesinin hükme nasıl delalet ettiğini ve müçtehidin yeni bir meselenin hükmüne ulaşırken izleyeceği yolu inceler. Abdestin kaç farzı olduğunu söylemez; o sayıya hangi yolla ulaşıldığını gösterir.
Parçada tanıtılan ilim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Delillerin değerini ve hüküm çıkarma yolunu inceleyen ilim fıkıh usulüdür. A füru-i fıkıh tam da parçanın “söylemez” dediği hükmün kendisidir; B kelam inanç esaslarını inceler; D ilmihal delile girmeden uygulama bilgisini sade biçimde verir.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Fıkıh, fıkıh usulü ve fıkhın bölümleri

?Soru 6

Hanefi mezhebine mensup Hatice Hanım'ın âdeti her ay düzenli olarak yedi gün sürmektedir. Bu ay ramazana denk gelen kanaması on iki gün devam etmiş, on üçüncü gün kesilmiştir.
Hanefi mezhebine göre Hatice Hanım'ın durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Hanefilere göre hayzın üst sınırı on gündür; âdeti belli olan kadında on günü aşan kanamada âdet günleri hayız, fazlası istihazedir. Hatice Hanım'ın âdeti yedi gün olduğu için ilk yedi gün hayız, kalan beş gün istihazedir; istihaze özür hâlidir, kadın o günlerde namazını kılar, orucunu tutar. A hayız günlerinin namazı kaza edilmez; B on beş gün Şafii üst sınırıdır, Hanefi sorusunda çeldiricidir; C namaz düşer ama oruç borç kalır, kaza edilir.Kaynak: Taharet · Hayız, nifas ve istihaze

?Soru 7

Bir sohbette üç olay konuşulur:
I. Trafik kazasında ölen Murat için “Kendi eceliyle öldü.” denir.
II. Rüşvetle geçinen Selim'in elde ettiği şeyin de rızık olduğu söylenir.
III. Ateşlenen çocuğunu doktora götürmeyen Ayşe'nin “Tevekkül ediyorum.” demesi doğru bir tevekkül sayılır.
Ehlisünnete göre bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ A. Ehlisünnete göre ecel tektir, kazayla ölen de eceliyle ölür (I); haram yoldan elde edilen de rızıktır, ama Selim günahkârdır (II). III'ü içeren B, C ve D yanlıştır: tevekkül tedbiri terk etmek değil, tedbiri alıp sonucu Allah'a bırakmaktır (“Önce deveni bağla”); Ayşe'nin tutumu tembelliktir.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Ecel, rızık, tevekkül, dua ve hayır-şer

?Soru 8

Kırsal bir yolda aracı bozulan Ali ve Hasan'ın yanında su yoktur; en yakın köy 5 km uzaktadır. İkindi vaktinin çıkmasına az kaldığı için teyemmüm ederek namazlarını kılarlar. Yarım saat sonra, akşam olmadan yolda bir çeşmeye rastlarlar.
Hanefi mezhebine göre Ali ve Hasan'ın durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Su bir milden uzakta olduğu için teyemmüm caizdir; namaz bittikten sonra su bulunması kılınmış namazı etkilemez. B vakit içinde su bulmak, namaz tamamlandıysa iade gerektirmez; C 5 km bir milden (≈2 km) fazladır, şart gerçekleşmiştir; D teyemmüm hem abdestin hem guslün yerine geçer.Kaynak: Taharet · Teyemmüm: sebepleri, farzları, bozanlar

?Soru 9

Kur'an kursunda öğreticilik yapan Zehra Hanım, kursiyerlere dağıtmak için mezheplere göre abdestin farzlarını aşağıdaki çizelgede özetlemiştir. “Ek farz” sütunu, Maide 5/6'daki dört farza mezhebin eklediklerini gösterir.

SatırMezhepEk farzBaşın meshi
1ŞafiiNiyet, tertipBir kısmı
2MalikiNiyet, ovmak, ara vermemekTamamı
3HanbeliTertip, ara vermemek, ağız ve burna su vermekTamamı
4HanefiNiyetDörtte biri

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ D. Hanefiler farzı yalnız ayetin açıkça saydığı dört fiilde görür; niyet onlara göre sünnettir, ek farz sütunu boş kalmalıydı. A Şafiilerin eklediği niyet ve tertip ile başta bir kısmın meshi doğrudur; B Malikilerin niyet, ovma (delk) ve ara vermeme (muvalat) eklemesi ve başın tamamı doğrudur; C Hanbelilerin tertip, muvalat ve ağız-burun eklemesi doğrudur. Kökte “Hanefilere göre abdestin farzı değildir” yazınca niyet ve tertip bu yüzden çeldirici olur.Kaynak: Taharet · Abdestin farzları, sünnetleri ve edepleri

?Soru 10

Çiftlikte çalışan Yusuf, öğle namazını kıldıktan sonra pantolonunun paçasına koyun idrarı sıçradığını fark eder. Islak kısım, paçanın yaklaşık sekizde biri kadardır. Bir arkadaşı, namazının bozulduğunu ve yeniden kılması gerektiğini söyler.
Hanefi mezhebine göre Yusuf'un durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Eti yenen hayvanın idrarı hafifedir; bulaştığı yerin dörtte birini geçmediği için namaz geçerlidir. A galiza insan idrarı ve kan gibi kesin necaset içindir; C hafife temiz demek değildir, leke yine yıkanır; D sehiv secdesi vacibin unutulmasında yapılır, necasetle ilgisi yoktur.Kaynak: Taharet · Necaset, hades ve temizlenme yolları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →