Namazın hükmü ve çeşitleri: farz, vacip, nafile ve günde kırk rekât
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.
✎Konu anlatımı
Namaz kimlere farzdır, Hanefi mezhebine göre namaz çeşitleri nelerdir ve beş vakit namaz kaç rekâttır?
Kısa cevap: Namaz, akıllı ve ergenlik çağına girmiş her Müslüman'a günde beş vakit farzdır; Miraç gecesinde, hicretten önce farz kılınmıştır. Hanefi mezhebine göre namaz üçe ayrılır: farz (beş vakit, cuma, cenaze), vacip (vitir, bayram namazları) ve nafile (sünnetler ve gönüllü namazlar). Hanefilere göre günlük 40 rekâtın 17'si farz, 20'si sünnet, 3'ü vitirdir.Bir imam-hatip adayı için namaz yalnız kılınan değil, sorulan bir ibadettir: cemaatin ilk sorusu çoğu zaman “Bu namaz farz mı, sünnet mi?” olur.
Kur'an'da namaz için kullanılan salât kelimesi sözlükte dua anlamına gelir. Terim olarak namaz, tekbirle başlayıp selamla biten, kendine özgü şartları, rükünleri ve vakitleri olan ibadettir. Beş vakit namaz Hz. Peygamber'e Miraç gecesinde, yani hicretten önce Mekke'de farz kılınmıştır. Kur'an namazın bu vakit bağını açıkça vurgular:
“… Şüphe yok ki namaz, müminler üzerine vakitleri belli olarak yazılmış bir ödevdir.”
Nisa 4/103 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Kimlere farzdır?
Namazla yükümlü olmanın şartı Müslüman, akıllı ve ergen olmaktır. Hayız ve nifas hâlindeki kadın namaz kılmaz ve bu günlerin namazını sonradan kaza etmez; oruçtan farkı budur. Hastalık, yolculuk, savaş gibi durumlarda namazın şekli kolaylaşır ama kendisi düşmez. Namazın farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar; farz olduğuna inandığı hâlde tembellikle kılmayan ise büyük günah işlemiş olur.
Hanefilere göre üç çeşit namaz
Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz farz-vacip ayrımı, namaz çeşitlerinde somutlaşır. Hanefi mezhebine göre namaz farz, vacip ve nafile olmak üzere üçe ayrılır; diğer üç mezhepte vacip ayrı bir derece olmadığından namazlar farz ve nafile diye ikiye ayrılır.
- Farz: farz-ı ayn olanlar beş vakit namaz ve cuma namazıdır; farz-ı kifaye olan cenaze namazıdır (bir kısmının kılmasıyla diğerlerinden düşer).
- Vacip: vitir ve iki bayram namazı. Kişinin kendi fiiliyle vacip hâle gelenler de vardır: adak namazı ve başlanıp bozulan nafilenin kazası.
- Nafile: farz namazlarla birlikte düzenli kılınan sünnetler (revatib) ile teheccüd, kuşluk, tahiyyetü'l-mescid gibi gönüllü namazlar. Revatib sünnetler Hz. Peygamber'in devamlı kılıp kılmamasına göre sünnet-i müekkede ve sünnet-i gayr-i müekkede diye ayrılır.
| Vakit | Farzdan önce | Farz | Farzdan sonra | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| Sabah | 2 sünnet (müekkede) | 2 | — | 4 |
| Öğle | 4 sünnet (müekkede) | 4 | 2 sünnet (müekkede) | 10 |
| İkindi | 4 sünnet (gayr-i müekkede) | 4 | — | 8 |
| Akşam | — | 3 | 2 sünnet (müekkede) | 5 |
| Yatsı | 4 sünnet (gayr-i müekkede) | 4 | 2 sünnet (müekkede) + 3 vitir (vacip) | 13 |
| Günlük | 17 farz + 20 sünnet + 3 vitir | 40 | ||
Tablonun mantığı ezberi kolaylaştırır: müekkede sünnetler sabahın öncesi, öğlenin iki yanı, akşam ve yatsının sonrasıdır; gayr-i müekkede olan yalnız iki tanedir ve ikisi de “önce kılınan dörtlük”tür (ikindi ve yatsının ilk sünneti). Cuma günü öğlenin yerine iki rekât cuma farzı kılınır; cumanın sünnetlerini Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında göreceğiz.
Lisans düzeyi için ek: mezheplere göre bazı namazların hükmü
Beş vakit ve cuma namazının farz-ı ayn, cenaze namazının farz-ı kifaye olduğunda dört mezhep birleşir. Vitir Ebu Hanife'ye göre vacip; Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve diğer mezhep imamlarına göre sünnettir. Bayram namazı Hanefilere göre vacip, Maliki ve Şafiilere göre sünnet-i müekkede, Hanbelilere göre farz-ı kifayedir. Şafiilerde vakit namazlarıyla birlikte kılınan müekked sünnetler toplam on rekâttır: sabahtan önce 2, öğleden önce 2 ve sonra 2, akşamdan sonra 2, yatsıdan sonra 2.
Nasıl sorulurKökte “Hanefi mezhebine göre” yazar; bir namaz verilip hükmü sorulur ya da “hangisi sünnet-i gayr-i müekkededir?” denir.
TuzakYatsının son sünnetini ilk sünnetiyle, ikindinin sünnetini öğlenin ilk sünnetiyle karıştırmaktır. Vitir ve bayram namazında Hanefilere göre cevap vaciptir; diğer mezheplerin “sünnet” görüşü şıkta çeldirici olarak durur, cevap olarak beklenmez. Hayız ve nifas günlerinde namazın kaza edilmediğini, orucun ise kaza edildiğini karıştırma.
⇄Bilgi eşleştirme tanım ya da vaka ↔ hüküm
?Soru çöz
Cami cemaatine ilmihal dersi hazırlayan Hanefi mezhebine mensup Hasan Bey, bazı namazların hükmünü aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.
| Satır | Namaz | Yazdığı hüküm |
|---|---|---|
| 1 | Vitir namazı | Vacip |
| 2 | Yatsının farzdan önceki dört rekâtı | Sünnet-i müekkede |
| 3 | Cenaze namazı | Farz-ı kifaye |
| 4 | Akşamın farzdan sonraki iki rekâtı | Sünnet-i müekkede |
Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırındaki hüküm yanlıştır?