Fıkıh usulü ve şer'i hükümler: deliller, içtihat, ef'al-i mükellefin

Bir hüküm hangi delilden çıkarılır, farz ile vacip, tahrimen ile tenzihen mekruh nasıl ayrılır? Ehliyet, azimet ve ruhsat kavramlarıyla şer'i hükümleri öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · USUL

Fıkıh ve fıkıh usulü: hükmü bilmek ile hükme ulaşma yolunu bilmek

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'ın ana konuları nelerdir, bu konular birbirine nasıl bağlanır?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an'ın ana konuları inanç (tevhid, nübüvvet, ahiret), ibadet, ahlak, muamelat (insanlar arası hukuki, mali ve sosyal ilişkiler), kıssalar ve öğüttür. Bu konular ayrı bölümler hâlinde değil iç içe anlatılır: tevhid merkezdedir; ibadet, ahlak ve muamelat imanın hayattaki karşılığı, kıssalar ise bunların tarihteki örnekleridir.

Kur'an'ın ana konuları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fıkıh ne demektir, fıkıh usulü ile füru-i fıkıh arasındaki fark nedir ve fıkıh hangi bölümlerden oluşur?

Kısa cevap: Fıkıh sözlükte derinlemesine anlamak, terim olarak mükellefin davranışlarına ilişkin dinî hükümleri ayrıntılı delillerinden bilmektir. Fıkıh usulü bu hükümlerin hangi delillerden ve hangi yöntemlerle çıkarılacağını, füru-i fıkıh ise çıkarılan hükümlerin kendisini inceler. Fıkhın konuları ibadat, muamelat, münakehat ve ukubat başlıklarında toplanır.

Bir cemaat üyesi “Bu namaz bozuldu mu?” diye sorduğunda cevap füru-i fıkıhtan, “Bunu nereden biliyoruz?” diye sorduğunda cevap fıkıh usulünden gelir.

Fıkıh kelimesi sözlükte bir şeyin özünü kavramak, derinlemesine anlamak demektir. İlk dönemde dinin bütününü anlamayı kapsayan kelime, zamanla daralarak teknik bir anlam kazandı: mükellefin, yani dinen sorumlu kişinin davranışlarıyla ilgili hükümleri Kur'an, sünnet ve diğer delillerden çıkararak bilmek. Bu bilgiye sahip âlime fakih denir. Günümüzde fıkıh, “İslam hukuku” adıyla da anılır; ama kapsamı modern hukuktan geniştir, çünkü namaz ve oruç gibi kul ile Allah arasındaki ilişkiyi de düzenler.

Usul ve füru: iki katlı bina

Fıkıh ilmi iki katlıdır. Alt kat fıkıh usulüdür: delillerin neler olduğunu, değerlerini, lafzın hükme nasıl delalet ettiğini ve müçtehidin hüküm çıkarırken izleyeceği yolu inceler. Üst kat füru-i fıkıhtır: abdestin farzları, satım akdinin şartları, mirasta eşin payı gibi uygulamaya dönük hükümlerin kendisidir. Usulcünün sorusu “Hangi delil, hangi yöntem?”, fürucunun sorusu “Hüküm ne?” sorusudur. Usul ilminin ilk sistemli eseri İmam Şafii'nin er-Risale'sidir.

İlmihal ise “hâl ilmi”, yani her Müslüman'ın kendi durumuna göre bilmesi gereken inanç, ibadet ve günlük hayat bilgisidir. İlmihal kitapları füru-i fıkhın sade ve öğretici bir özetidir; delil tartışmasına girmez. Bu seri de fıkıh konularında Türkiye'de yaygın ilmihal düzenini izler: hüküm Hanefi mezhebine göre verilir, önemli farklar ayrıca belirtilir.

Dinî hükümlerin konusuna göre ayrımı
Hüküm türüNeyi düzenler?İlgilenen ilim
İtikadiAllah, peygamber, ahiret gibi inanç esaslarıAkaid ve kelam
Amelîİbadetler ve insanlar arası ilişkilerFıkıh
AhlakiNefsin terbiyesi, erdemler ve kötü huylarAhlak ve tasavvuf

Fıkhın bölümleri

Fıkıh kitapları konuları hemen hep aynı sırayla dizer: önce kul ile Allah arasındaki ibadetler, sonra insanlar arası ilişkiler. Bu düzen, bir fıkıh sorusunun hangi alana ait olduğunu tanımayı kolaylaştırır.

Fıkhın başlıca bölümleri
BölümKapsamÖrnek konu
İbadatKul ile Allah arasındaki ibadetlerTaharet, namaz, oruç, zekât, hac
MuamelatMal ve borç ilişkileriAlışveriş, kira, şirket, rehin, vakıf
MünakehatAile hukukuNikâh, mehir, nafaka, talak, iddet
UkubatSuçlar ve cezalarHad, kısas, diyet, ta'zir

Miras (feraiz), devletler arası ilişkiler (siyer) ve yargılama usulü de bazı eserlerde ayrı başlık açar. Osmanlı'da XIX. yüzyılın ikinci yarısında Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyetin hazırladığı Mecelle, Hanefi fıkhının muamelat kısmını maddeler hâlinde kanunlaştırmıştır; başındaki 99 “külli kaide” bu sayfada birkaç kez karşımıza çıkacak.

Lisans düzeyi için ek: fıkhın eski ve dar tanımı

Ebu Hanife fıkhı “kişinin lehine ve aleyhine olanı bilmesi” diye tanımlamıştır; bu tanım inanç, ahlak ve amel konularının hepsini içine alır. Ona nispet edilen inanç risalesinin el-Fıkhü'l-ekber (en büyük fıkıh) adını taşıması bu geniş anlamın izidir. Usul tarihinde iki yazım yolu ayrılır: kuralları önce soyut olarak koyan mütekellimin (Şafii) yöntemi ve imamların verdiği fetvalardan kural çıkaran fukaha (Hanefi) yöntemi.

Akılda kalsın: Usul = yol, füru = sonuç, ilmihal = sade özet. Bölümleri hayatın akışıyla say: önce ibadet, sonra alışveriş (muamelat), sonra aile (münakehat), en son ceza (ukubat).
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir tanıtıcı paragraf verilir: “delillerin değerini ve hüküm çıkarma yöntemlerini inceleyen ilim” ya da “nikâh, nafaka ve boşanmayı düzenleyen bölüm” anlatılıp adı sorulur.

TuzakKardeş terimlerdir: fıkıh usulü yöntemi, füru-i fıkıh hükmü, ilmihal sade özeti, kelam ise inancı inceler. Bölüm sorularında nikâh ve boşanmanın muamelata değil münakehata, hırsızlık cezasının ukubata ait olduğunu ayır.

⇄Bilgi eşleştirme ilmihal bölümünün konusu ↔ fıkıh bölümü

?Soru çöz

Bu ilim; Kur'an, sünnet, icma ve kıyasın delil değerini, bir emir ya da yasak ifadesinin hükme nasıl delalet ettiğini ve müçtehidin yeni bir meselenin hükmüne ulaşırken izleyeceği yolu inceler. Abdestin kaç farzı olduğunu söylemez; o sayıya hangi yolla ulaşıldığını gösterir.
Parçada tanıtılan ilim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Delillerin değerini ve hüküm çıkarma yolunu inceleyen ilim fıkıh usulüdür. A füru-i fıkıh tam da parçanın “söylemez” dediği hükmün kendisidir; B kelam inanç esaslarını inceler; D ilmihal delile girmeden uygulama bilgisini sade biçimde verir.
FIKIH · DELİL

Fıkhın dört delili: Kitap, sünnet, icma ve kıyas

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fıkhın asli delilleri nelerdir, Kitap, sünnet, icma ve kıyas ne demektir ve kıyas nasıl yapılır?

Kısa cevap: Fıkhın dört temel delili (edille-i erbaa) Kitap, sünnet, icma ve kıyastır. Kur'an bütün delillerin aslı, sünnet onu açıklayan ve tamamlayan ikinci delildir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir hükümde birleşmesidir; kıyas ise hükmü nasta bulunmayan meseleyi ortak illet üzerinden nastaki meseleye bağlamaktır.

Fıkıhta hiçbir hüküm havada durmaz; her hükmün arkasında “delil” denen bir dayanak aranır.

Hükmün dayandığı kaynağa delil, dinî delillerin bütününe edille-i şer'iyye denir. Kitap ve sünnet doğrudan vahye dayanan asıl kaynaklardır; icma ve kıyas bu ikisine dayanarak işler. Bu yüzden bazı kitaplar yalnız Kitap ve sünneti “asli”, diğerlerini “ferî” delil sayar; dört delil birlikte edille-i erbaa (dört delil) diye anılır. Ayet ve hadisin metnine nas denir.

1. Kitap

Kur'an, hükümlerin ana kaynağıdır ve tevatürle nakledildiği için sübutu kat'idir: metnin Allah'tan geldiğinde şüphe yoktur. Ancak bazı kelimeler birden çok anlama açık olabilir; buna delaleti zanni denir ve fakihlerin ihtilafının önemli bir kaynağıdır. Kur'an hükümlerin çoğunu genel (icmali) olarak verir: namaz, zekât ve hac farz kılınmış, kılınışı ve miktarı sünnete bırakılmıştır. Miras payları ve evlenilmesi yasak kişiler gibi az sayıda konu ise ayrıntılı (tafsili) bildirilmiştir.

“Allah ve Resulü herhangi bir konuda hüküm verdiklerinde artık mümin bir erkek veya kadın için işlerinde tercih hakları yoktur…”

Ahzab 33/36 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

2. Sünnet

Hz. Peygamber'in söz (kavlî), fiil (fiilî) ve onaylarından (takrirî) oluşan sünnet, fıkhın ikinci delilidir. Fıkıhta delil olan, onun peygamber sıfatıyla ve dinî bir amaçla yaptığıdır (sünnet-i hüda); yeme, giyinme gibi beşerî alışkanlıkları (sünnet-i zevaid) bağlayıcı değildir. Sünnetin rivayet bakımından mütevatir, meşhur ve ahad diye ayrılmasını Hadis usulü sayfasında göreceğiz.

Sünnetin Kur'an karşısındaki görevleri
GörevNe yapar?Örnek
Te'kid (pekiştirme)Ayetteki hükmü tekrar ederFaiz yasağının hadislerde de bildirilmesi
Tebyin (açıklama)Kapalı (mücmel) hükmü açıklarNamazın vakit, rekât ve kılınışı
Tahsis / takyit (sınırlama)Genel hükmün kapsamını daraltırLeşi haram kılan hükmün dışında deniz hayvanlarının tutulması
Teşri (hüküm koyma)Kur'an'da bulunmayan hüküm getirirBüyükannenin mirastan pay alması

3. İcma

İcma, Hz. Peygamber'in vefatından sonra bir dönemdeki Müslüman müçtehitlerin dinî bir meselenin hükmünde görüş birliğine varmasıdır. Peygamber hayattayken icma olmaz, çünkü hüküm doğrudan ondan öğrenilir. Müçtehitlerin her biri görüşünü açıkça söylerse sarih icma, biri söyleyip diğerleri bilerek sessiz kalırsa sükûti icma oluşur. Kur'an'ın Hz. Ebu Bekir döneminde mushaf hâline getirilmesi ve Hz. Osman döneminde cuma günü ikinci ezanın okunması sahabe icmasına örnek gösterilir.

4. Kıyas

Kıyas, hakkında nas bulunmayan bir meseleye, aralarındaki ortak sebep yüzünden nasta hükmü bildirilmiş bir meselenin hükmünü vermektir. Dört unsuru vardır: hükmü nasla belli olan asıl, hükmü aranan yeni mesele fer, hükmün dayandığı ortak sebep illet ve asıldan fere aktarılan hüküm. İllet ile hikmet karıştırılmamalıdır: illet hükmün bağlandığı belirgin vasıftır (sarhoş edicilik), hikmet ise hükmün gözettiği amaçtır (aklın korunması).

Kıyasın kalbi illettir: asıl ile fer aynı illeti paylaşmıyorsa benzerlik ne kadar güçlü görünse de kıyas kurulmaz.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Dört delil iki çifttir: Kitap ve sünnet söyler (nas), icma ve kıyas onlardan çıkarır. Kıyası bir köprü gibi düşün: bir yakada asıl, öbür yakada fer, köprünün kendisi illet, köprüden geçen yük hüküm.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müçtehidin akıl yürütmesi anlatılır ve kullandığı delil sorulur.

Tuzak“önceki peygamberlerin şeriatındaki bir hükmü delil getirmek”in de kıyas sanılmasıdır; o ayrı bir delildir ve adı şer'u men kablenadır. İcmada sınır değer, zamandır: Hz. Peygamber hayattayken icma olmaz. Sünnetin görevlerinde “ayette olmayan hüküm” teşri, “ayetteki kapalı hükmü açma” tebyin, “genel hükmü daraltma” tahsistir.

▭Boşluk doldurma

Kıyasta hükmü nasla belirlenmiş meseleye , hükmü aranan yeni meseleye , ikisini birleştiren ortak sebebe denir.

illethikmetasılicmafernas

?Soru çöz

Fıkıh usulü dersine hazırlanan Bilal, Cuma suresinde cuma için çağrı yapıldığında alışverişin bırakılmasını emreden ayetten (Cuma 62/9) hareketle bir kıyas çizelgesi hazırlamıştır.

UnsurBilal'in yazdığı
AsılCuma ezanı okunduktan sonra bırakılması emredilen alışveriş
FerAynı vakitte yapılmak istenen bir kira sözleşmesi
İlletAlışverişin kazanç sağlayan bir akit olması
HükümKira sözleşmesinden de o vakitte kaçınılması

Çizelgedeki unsurlardan hangisi kıyasın mantığına göre yanlış belirlenmiştir?

✓ C. İllet, hükmün bağlandığı ve asılla ferde ortak olan vasıftır. Kazanç sağlamak illet olsaydı her alışveriş her vakitte yasak olurdu; oysa ayetteki emir cuma çağrısıyla sınırlıdır, yani yasağın bağlandığı vasıf alışverişin cuma namazına gitmeyi engellemesidir. A asıl, hükmü nasla bildirilmiş meseledir; B fer, hakkında nas bulunmayan yeni meseledir; D hüküm asıldan fere aktarılan sonuçtur. Önceki şeriattan delil getirmenin kıyas değil şer'u men kablena olduğunu da unutma.
FIKIH · DELİL

Ferî deliller: istihsan, maslahat, sedd-i zerai, örf ve istishab

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFıkhın asli delilleri nelerdir, Kitap, sünnet, icma ve kıyas ne demektir ve kıyas nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fıkhın dört temel delili (edille-i erbaa) Kitap, sünnet, icma ve kıyastır. Kur'an bütün delillerin aslı, sünnet onu açıklayan ve tamamlayan ikinci delildir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir hükümde birleşmesidir; kıyas ise hükmü nasta bulunmayan meseleyi ortak illet üzerinden nastaki meseleye bağlamaktır.

Asli deliller: Kitap, sünnet, icma, kıyas

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerai, örf, istishab, sahabi kavli ve şer'u men kablena nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Nasta ve kıyasta açık çözüm bulunamayınca başvurulan ferî deliller şunlardır: istihsan (daha güçlü gerekçeyle genel kuraldan ayrılmak), mesalih-i mürsele (nassın ruhuna uygun kamu yararı), sedd-i zerai (harama götüren yolu kapatmak), örf, istishab (var olanın devamı), sahabi kavli ve şer'u men kablena. Mezhepler bunları farklı ölçüde kullanır.

Nas sayılıdır, hayatın soruları sayısızdır; ferî deliller bu ikisi arasındaki boşluğu doldurmak için geliştirilmiş yöntemlerdir.

Hiçbiri “nassa rağmen” işlemez. Sınavda hepsi birlikte şık olarak gelir; her birini tek bir tanıyıcı ölçütle ve bir örnek hükümle öğren.

Kuraldan ayrılan, faydayı gözeten, zararı önleyen

İstihsan, müçtehidin bir meselede açık kıyasın ya da genel kuralın gerektirdiği hükümden, nas, icma, örf, zaruret gibi daha güçlü bir gerekçeyle ayrılmasıdır. Genel kurala göre elde olmayan malın satışı geçersizdir; ama Hz. Peygamber, Medine'de yaygın olan, bedeli peşin ödenip malı sonra teslim edilen selem akdine izin vermiştir.

Ek bilgi: istihsana yöneltilen eleştiri

İstihsanı en çok Hanefiler ve Malikiler kullanır; İmam Şafii bu yöntemi keyfîliğe açık bulup delil saymaz. Hanefiler ise istihsanın keyfî bir tercih değil, nas, icma, örf ya da zaruret gibi bir delile dayandığını savunur.

Mesalih-i mürsele (istislah), hakkında ne lehte ne aleyhte bir nas bulunmayan, ama dinin canı, aklı, nesli, malı ve dini koruma amaçlarına uygun bir faydayı esas alarak hüküm vermektir. Hz. Osman'ın mushafı çoğaltıp merkezlere göndermesi, günümüzde tapu kaydının ve kapalı mekânda sigara yasağının konması bu delille açıklanır.

Sedd-i zerai, kendisi mubah olsa da harama ya da büyük bir zarara götüren yolu kapatmaktır. Kur'an'da müşriklerin taptıklarına sövülmesinin, onların da Allah'a sövmesine yol açacağı için yasaklanması (En'am 6/108) bu düşüncenin örneğidir; içki ve uyuşturucu reklamının yasaklanması günümüzdeki bir uygulamasıdır. Fark şudur: mesalih-i mürsele fayda sağlar, sedd-i zerai zararı önler.

Örf, istishab ve öncekilerin sözü

Örf, toplumda yaygınlaşmış ve nasla çatışmayan alışkanlıklardır. Kur'an nafakanın ölçüsünü örfe bırakır; beyaz eşyanın eve teslimi gibi ticari alışkanlıklar da örfle bağlayıcı olur (Mecelle: “Örf ile tayin nas ile tayin gibidir.”). Nassa aykırı örf delil olmaz.

İstishab, varlığı ya da yokluğu bilinen bir durumun, değiştiğine dair delil gelinceye kadar devam ettiğini kabul etmektir. Kuralı “Şek ile yakîn zâil olmaz.” (şüphe kesin bilgiyi ortadan kaldırmaz) sözüdür. Abdest aldığını kesin bilen ama bozulup bozulmadığından şüphe eden kişi abdestli sayılır; uzun süredir haber alınamayan (mefkud) kişi kendi hakları bakımından sağ kabul edilir; kişi suçu ispatlanıncaya kadar suçsuz sayılır (berâet-i asliyye).

Sahabi kavli bir sahabinin görüşü, şer'u men kablena önceki ümmetlerin şeriatında bulunup Kur'an ya da sünnetle bize bildirilen hükümdür; Medine halkının uygulamasını (amel-i ehl-i Medine) ise yalnız Malikiler delil sayar. Üçünün tanıyıcı ölçütü ve kimin kullandığı aşağıdaki tablodadır.

Lisans düzeyi için ek: sahabi kavli ve şer'u men kablenanın sınırları

Sahabinin akılla bilinemeyecek konudaki sözü Hz. Peygamber'den işitilmiş olabileceği için usulcülerin çoğunca delil sayılır. İçtihadi sözünü Hanefilerin çoğu ve Malikiler delil kabul eder; İmam Şafii yeni görüşünde delil saymaz. Şer'u men kablena, Kur'an ya da sünnetle bize bildirilen ve kaldırıldığı bildirilmeyen önceki şeriat hükümleridir; Hanefiler bunları bağlayıcı sayar. Tevrat'ta yazıldığı bildirilen “cana can” kısas hükmü (Maide 5/45) örnek gösterilir.

Karıştırılanlar: ferî deliller
DelilTanıyıcı ölçütÖrnek hükümEn çok kullanan
İstihsanDaha güçlü gerekçeyle genel kuraldan ayrılmakSelem akdinin caiz olmasıHanefi, Maliki (Şafii reddeder)
Mesalih-i mürseleNas yok; dinin amacına uygun faydaTapu kaydı, mushafın çoğaltılmasıMaliki
Sedd-i zeraiHarama götüren yolu kapatmakİçki reklamının yasaklanmasıMaliki, Hanbeli
ÖrfYaygın ve nassa aykırı olmayan alışkanlıkNafakanın miktarı, eşyanın teslimiBütün mezhepler
İstishabVar olan durum delil gelene kadar sürerAbdest şüphesi, mefkudun malı, suçsuzlukŞafii, Hanbeli (Hanefi yalnız savunmada)
Sahabi kavliBir sahabinin görüşüAkılla bilinmeyecek konudaki sözüHanefi, Maliki (Şafii yeni görüşünde reddeder)
Şer'u men kablenaÖnceki şeriatın bize bildirilen hükmüMaide 5/45'teki kısasHanefi
Amel-i ehl-i MedineMedine halkının yerleşik uygulamasıHaber-i vahide tercih edilmesiYalnız Maliki
Lisans düzeyi için ek: istishabın sınırı

Hanefi usulcülerin çoğuna göre istishab “savunma için delildir, yeni hak kazandırmak için delil değildir.” Bu yüzden mefkud kişi kendi malı bakımından sağ sayılır, malı paylaştırılmaz ve karısı başkasıyla evlenemez; ama o kayıpken ölen bir yakınından miras alması kesinleşmez, payı ayrılıp bekletilir. Şafii, Maliki ve Hanbeliler istishabı hak kazandırmada da delil sayar.

Akılda kalsın: Her delile bir fiil ver: istihsan ayrılır, maslahat fayda arar, sedd-i zerai kapı kapatır, örf alışkanlığa bakar, istishab olduğu gibi bırakır. Sınırı hatırla: Medine ameli yalnız Maliki, istihsana hayır diyen Şafii.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama ya da kural verilir ve dayandığı delil sorulur; ya da istishaba örnekler sıralanıp “hangisi bu ilkeyle açıklanamaz?” denir.

TuzakÇok suya düşen az pisliğin suyu kirletmemesi gibi başka bir kurala dayanan hükmü istishab sanmaktır; istishabda hep “daha önce olan” bir durumun sürmesi vardır. Mesalih-i mürsele ile sedd-i zeraiyi fayda sağlama ve zarar önleme ölçütüyle ayır.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama ↔ delil

?Soru çöz

Bir müftü, cemaate “Şek ile yakîn zâil olmaz.” kaidesini anlatırken aşağıdaki örnekleri sıralar; ancak bunlardan biri bu kaideye dayanmaz.
Aşağıdaki hükümlerden hangisi istishab ilkesiyle açıklanamaz?

✓ D. Trafik kuralları hakkında nas yoktur; zorunluluk canı korumak gibi dinin amacına uygun bir faydaya dayanır, bu mesalih-i mürseledir. A suyun bilinen temizliği, B alacağın varlığı, C nikâhın varlığı şüpheyle ya da ispatsız iddiayla kalkmaz; üçünde de “önceki durum değiştiğine dair delil gelinceye kadar sürer” fikri, yani istishab vardır. Çok suyun az pislikle kirlenmemesi gibi başka bir kurala dayanan hükümler de sınavda bu soruda çeldirici olarak gelir.
FIKIH · İÇTİHAT

İçtihat ve taklit: hükmü çıkaran ile hükme uyan

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTaklidi ve tahkiki iman, icmali ve tafsili iman nedir; iman artar mı eksilir mi, İslam ve ihsan imandan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İcmali iman esaslara topluca, tafsili iman ayrıntısıyla inanmaktır; taklidi iman delil aramadan, tahkiki iman araştırma ve delille inanmaktır. Ebu Hanife ve Matüridilere göre tasdik olarak iman artmaz ve eksilmez, “inşallah müminim” demek de uygun değildir; ehl-i hadis ve Eşarilerin bir kısmı iki konuda da farklı düşünür. İslam teslimiyet, ihsan ise Allah'ı görüyormuş gibi kulluktur.

İmanın çeşitleri, artması, istisna; İslam ve ihsan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İçtihat nedir, müçtehidin şartları nelerdir, taklit ve mezhep ne demektir?

Kısa cevap: İçtihat, ehil bir âlimin bütün gücünü harcayarak dinî bir meselenin hükmünü delillerden çıkarmasıdır; bunu yapana müçtehit denir. Kesin ve açık nasın bulunduğu yerde içtihat yapılmaz. Delilini bilmeden bir müçtehidin görüşüne uymaya taklit, bir müçtehidin yöntemi ve görüşleri etrafında oluşan fıkıh ekolüne mezhep denir.

İçtihat kelimesi “cehd” kökünden gelir: hükme ulaşmak için harcanan son damla emektir.

İçtihat terim olarak, şartları taşıyan bir âlimin, hakkında kesin hüküm bulunmayan bir meselede delillerden hüküm çıkarmak için bütün gücünü harcamasıdır. Kesin ve açık bir nasın bulunduğu yerde içtihada yer yoktur; Mecelle bunu “Mevrid-i nasta içtihada mesağ yoktur.” diye ifade eder. Yani namazın farz oluşu ya da miras payları içtihat konusu değildir, ama yeni bir alışveriş biçiminin hükmü içtihat konusudur.

İçtihadın kaynağı Hz. Peygamber dönemine uzanır. Yemen'e gönderdiği Muaz b. Cebel'e nasıl hüküm vereceğini sormuş; Muaz önce Allah'ın kitabına, orada bulamazsa sünnete, orada da bulamazsa kendi görüşüyle içtihada başvuracağını söylemiş, Hz. Peygamber de bu cevaptan memnun kalmıştır (Ebu Davud, “Akdiye”, 11; Tirmizi, “Ahkâm”, 3). Bu konuşma, delillerin sırasını da gösterir.

“Hâkim hükmedip isabet ettiğinde kendisine iki ecir, hata ettiğinde ise bir ecir vardır.”

Hadis · Buhari, “İ'tisam”, 21

Müçtehidin nitelikleri

İçtihat için Arapçayı iyi bilmek, hüküm ayetlerini ve hadislerini, nasih-mensuhu, icma edilen meseleleri tanımak, kıyası ve dinin amaçlarını (makasıdü'ş-şeria) kavramak, sağlam bir anlayış ve takvaya sahip olmak gerekir. Bu şartları taşıyan müçtehit hata ederse günahkâr olmaz, yukarıdaki hadisin söylediği gibi gayretinin sevabını alır. Bir müçtehidin içtihadı başka bir müçtehidi bağlamaz; bir içtihat başka bir içtihatla bozulmaz.

Taklit, mezhep ve fetva

Taklit, delilini bilmeden bir müçtehidin görüşüyle amel etmektir; taklit edene mukallit denir. İçtihat donanımı olmayan Müslüman'ın bir müçtehide uyması kınanan bir şey değil, doğal ve gerekli bir yoldur. Bir müçtehidin usulü ve görüşleri etrafında öğrencilerinin oluşturduğu ekole mezhep denir; bugün yaşayan fıkıh mezhepleri Hanefi, Maliki, Şafii, Hanbeli ve Caferi mezhepleridir. Kurucularını ve yayıldıkları bölgeleri İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.

Sorulan bir meselenin dinî hükmünü bildirmeye fetva, bildirene müftü denir. Türkiye'de bu görevi kurum olarak Diyanet İşleri Başkanlığı, kurul düzeyinde Din İşleri Yüksek Kurulu yürütür. Bir meselede farklı mezheplerin görüşlerini, hiçbir mezhebin kabul etmeyeceği bir sonuç doğuracak şekilde birleştirmeye telfik denir.

Karıştırılanlar: içtihat ailesi
TerimTanıyıcı ölçütÖrnek
İçtihatDelilden hükmü kendisi çıkarırMuaz'ın nas yoksa re'yle hükmetmesi
TaklitDelilini bilmeden müçtehide uyarİlmihaldeki Hanefi görüşüyle amel
FetvaSorulan meselenin hükmünü bildirirDin İşleri Yüksek Kurulunun cevabı
TelfikTek meselede mezhep görüşlerini birleştirirBaşın birkaç kılını mesheden (Şafii) ve kadına dokunan (Hanefi) kişinin aynı abdestle namaz kılması
MezhepBir müçtehidin usulü etrafındaki ekolEbu Hanife ve öğrencileri: Hanefilik
Lisans düzeyi için ek: müçtehit tabakaları ve iki kaide

Hanefi tabakat geleneğinde müçtehitler kabaca üç ana düzeyde ele alınır: usulü ve fürusu kendisine ait mutlak müçtehit (Ebu Hanife), imamının usulüne bağlı kalıp fürûda farklı görüş bildirebilen mezhepte müçtehit (Ebu Yusuf, İmam Muhammed) ve imamdan nakil bulunmayan meselelerde hüküm veren meselede müçtehit; bunların altında tercih ve nakil yapan fakihler gelir. Bu basamakları en ayrıntılı veren, yedi tabakalı tasnifiyle İbn Kemal Paşa'dır. Mecelle'nin “Ezmanın tagayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz.” kaidesi, örfe dayalı hükümlerin zamanla değişebileceğini anlatır.

Akılda kalsın: Müçtehit yolu yürür, mukallit yolu yürüyenin peşinden gider, müftü yolu soran kişiye gösterir. Muaz'ın sırası delil sırasıdır: Kitap → sünnet → re'y. Açık nas varsa yol zaten çizilmiştir: içtihat yok.
Sınavda

Nasıl sorulurMuaz b. Cebel'in konuşması ya da bir müftünün yöntemi anlatılıp hangi kavramın öne çıktığı sorulur; ya da “Hangisi içtihat konusu olamaz?” denir.

TuzakKesin nasla bilinen bir hükmü (namazın farziyeti, miras payları) içtihat alanı saymaktır. Taklidi “körü körüne uymak” diye olumsuzlayan şık da çeldiricidir; ehil olmayanın bir müçtehide uyması meşrudur. Hata eden müçtehidin bir sevap aldığını, günahkâr olmadığını unutma.

↕Sıralama Hanefi usulünde hükmün aranma sırası

  1. Sahabe icması
  2. Kıyas
  3. Kur'an-ı Kerim
  4. Sahabilerin söz ve uygulamaları
  5. Sünnet

?Soru çöz

Elektrik teknisyeni Ahmet, namazla ilgili bütün hükümleri bir ilmihal kitabından öğrenmiş ve kitapta yazan Hanefi görüşlerine göre ibadet etmektedir. Ayet ve hadislerden hüküm çıkaracak bilgisi yoktur; görüşlerin hangi delile dayandığını da bilmemektedir.
Ahmet'in bu tutumu aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Delilini bilmeden bir müçtehidin görüşüyle amel etmek taklittir ve ehil olmayan için meşru yoldur. A içtihat delilden hükmü bizzat çıkarmaktır, Ahmet'in buna donanımı yok; C telfik farklı mezheplerin görüşlerini birleştirmektir, Ahmet tek mezhebe uyuyor; D icma müçtehitlerin görüş birliğidir, bir kişinin tutumu değildir.
FIKIH · HÜKÜM

Ef'al-i mükellefin: farzdan harama yedi basamak

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAhiret hayatının safhaları hangi sırayla gelir; amel defteri, hesap, mizan, sırat ve havz ne demektir?Bağlantılı konudan (Ahiret ve kader inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mahşerde herkese amel defteri verilir: iyilerinkine sağdan, kötülerinkine soldan ya da arkadan. Ardından hesap görülür ve ameller mizanda (adalet terazisi) tartılır. Cehennemin üzerinden cennete uzanan köprü sırattır; Hz. Peygamber'in müminleri karşılayacağı havuz havzdır. Safhaların genel sırası berzah, ba's, haşir, hesap ve mizan, sıratı izler.

Amel defteri, hesap, mizan, sırat ve havz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ef'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Aynı emrin iki ayrı basamağa yerleşmesinin sebebi emrin kendisi değil, onu taşıyan delilin gücüdür.

Allah'ın mükellefin davranışlarıyla ilgili istediğine teklifi hüküm denir: bir şeyi yapmasını ya da yapmamasını ister ya da onu serbest bırakır. Talep kesin (bağlayıcı) ya da kesin olmayan (teşvik) biçimde olabilir. Bunun yanında Hanefiler, talebi taşıyan delilin kat'i (sübutu ve delaleti şüphesiz) mi, zanni (haber-i vahit ya da yoruma açık) mi olduğuna da bakar. Bu ikinci ölçüt, farzın yanına vacibi, haramın yanına tahrimen mekruhu ekler.

Ağacı bir terazi gibi oku: ortada mübah, sola doğru emir, sağa doğru yasak güçlenir; Hanefilerin fazladan iki basamağı delilin zanni oluşundan doğar.Görsel: Sınav Defteri

Yapılması istenenler

Farz, kat'i delille kesin olarak istenen fiildir: beş vakit namaz, ramazan orucu, zekât, hac. Yapan sevap kazanır, özürsüz terk eden günahkâr olur, farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar. Herkesin bizzat yapması gereken farza farz-ı ayn, bir kısmının yapmasıyla diğerlerinden düşen farza farz-ı kifaye denir (cenaze namazı, ilimle uğraşmak). Vacip, zanni delille kesin olarak istenen fiildir: vitir ve bayram namazı, kurban, fıtır sadakası, namazda Fatiha. Amel bakımından farz gibidir, terk eden günahkâr olur; ama delili kesin olmadığından inkâr eden dinden çıkmaz.

Sünnet, Hz. Peygamber'in dinî bir amaçla yaptığı ya da tavsiye ettiği, farz ve vacip olmayan fiillerdir. Devamlı yapıp nadiren terk ettiği müekkede (sabah namazının sünneti), bazen yapıp bazen terk ettiği gayr-i müekkede (ikindinin sünneti) diye ayrılır; ilkini terk eden kınanmayı hak eder. Mendup / müstehap, yapılması sevap olan, terki kınama gerektirmeyen gönüllü fiillerdir. Cumhurun dilinde “mendup” sünneti de içine alan genel addır.

Mübah ve yapılmaması istenenler

Mübah, yapıp yapmamakta serbest bırakılan fiildir: yemek çeşidini seçmek gibi. “Eşyada asıl olan mubahlıktır.”: yasak olanlar tek tek bildirilir, mubahlar sayılmaz. Niyetle mübah sevaba dönüşebilir. Tenzihen mekruh, terki kesin olmayan şekilde istenen, helale yakın fiildir: soğan, sarımsak yedikten sonra camiye gitmek; yapan cezayı hak etmez. Tahrimen mekruh, zanni delille terki kesin olarak istenen, harama yakın fiildir: başkasının pazarlığı sürerken o mala talip olmak; yapan günahkâr olur ama inkâr eden dinden çıkmaz. Haram, kat'i delille kesin olarak yasaklanan fiildir; inkârı küfürdür. Kendi özündeki kötülük yüzünden haram olana haram li-aynihi (zina, içki), aslında meşru iken başka bir sebeple haram olana haram li-gayrihi (bayram günü oruç tutmak) denir.

Karıştırılanlar: Hanefilere göre hüküm basamakları
HükümDelil · talepTerk eden / yapanİnkâr edenÖrnek
FarzKat'i · kesin emirTerk eden günahkârDinden çıkarRamazan orucu
VacipZanni · kesin emirTerk eden günahkârDinden çıkmazKurban, vitir
Sünnet-i müekkedeDevamlı uygulamaTerk eden kınanır—Sabah namazının sünneti
Mendup / müstehapKesin olmayan teşvikTerk eden kınanmaz—Nafile oruç
MübahSerbestlikSevap ve günah yok—Yemeğin çeşidini seçmek
Tenzihen mekruhKesin olmayan yasakYapan ceza görmez—Kokulu yiyecekle camiye gitmek
Tahrimen mekruhZanni · kesin yasakYapan günahkârDinden çıkmazSüren pazarlığa talip olmak
HaramKat'i · kesin yasakYapan günahkârDinden çıkarZina, içki
Akılda kalsın: Hanefi tasnifi ayna gibidir: farz ↔ haram (kat'i delil, inkârı küfür), vacip ↔ tahrimen mekruh (zanni delil, terki ya da işlenmesi günah, inkârı küfür değil), sünnet/mendup ↔ tenzihen mekruh (teşvik ve hafif yasak). Ortada mübah durur. Başka mezheplerde vacip, farzın eş anlamlısıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hükmün özellikleri sayılır (“zanni delille sabit, terk eden günahkâr, inkâr eden kâfir olmaz”) ve adı sorulur; ya da kurban, vitir, bayram günü oruç gibi fiillerin hükmü eşleştirilir.

TuzakVacip ile farzı inkârın sonucu üzerinden karıştırmaktır: farzı inkâr küfürdür, vacibi inkâr değildir. İkinci tuzak tahrimen mekruhu “hafif mekruh” sanmaktır; o harama yakındır. Bayram günü oruç tutmak haram li-gayrihi, içki haram li-aynihidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefi hükmü

?Soru çöz

Ahmet Hoca, Hanefi fıkhında bir hüküm basamağını şöyle anlatır: “Bu basamaktaki fiillerin yapılmaması kesin ve bağlayıcı biçimde istenmiştir; ama bu istek haber-i vahit gibi zanni bir delile dayanır. Bu yüzden fiili işleyen günahkâr olur, hükmü inkâr eden ise dinden çıkmaz. Başkasının sürmekte olan pazarlığına girip aynı mala talip olmak bu basamağa örnektir.”
Ahmet Hoca'nın anlattığı hüküm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Zanni delille kesin yasaklanan, işleyeni günahkâr kılan ama inkârı küfür sayılmayan fiil tahrimen mekruhtur. A haram kat'i delile dayanır ve inkârı dinden çıkarır; B tenzihen mekruhta yasak kesin değildir, işleyen ceza görmez; D mübahta ne talep ne yasak vardır.
FIKIH · HÜKÜM

Vaz'i hükümler: sebep, şart, mani; sahih, fasit, batıl; eda, kaza, iade

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vaz'i hüküm nedir, sebep, şart ve mani ne demektir, sahih, fasit ve batıl arasındaki fark nedir, eda, kaza ve iade nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Vaz'i hükümler bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli (mani) kılan hükümlerdir. Sonuç bakımından fiil sahih, fasit ya da batıl olur; fasit ayrımı Hanefilerde ve yalnız muamelattadır. Vaktinde yapılan ibadete eda, vakti çıktıktan sonra yapılana kaza, vaktinde eksik yapılıp yenilenene iade denir. Asıl hükme azimet, özür sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir.

Öğle namazını farz kılan, öğle vaktinin girmesidir; ama abdestsiz kılınan öğle namazı yine de olmaz. İlki sebep, ikincisi şarttır.

Teklifi hüküm bir fiilin ne olduğunu (farz mı, haram mı) söyler. Vaz'i hüküm ise o fiil ile başka bir şey arasında bağ kurar: neyin hükmü başlattığını, neyin onu mümkün kıldığını, neyin engellediğini.

Karıştırılanlar: vaz'i hükmün türleri
TürTanıyıcı ölçütÖrnek
SebepVarlığı hükmü başlatır, yokluğu hükmü kaldırırVaktin girmesi namazı, ramazan ayının girmesi orucu farz kılar
ŞartYokluğu hükmü engeller, varlığı tek başına hükmü doğurmaz; fiilin dışındadırAbdest namazın şartıdır; abdestli olmak namazı farz kılmaz
RükünFiilin kendi parçasıdırKıraat namazın rüknüdür
ManiSebep varken hükmün doğmasını engellerMirasçının mirasbırakanı kasten öldürmesi mirasa, borç zekâta engeldir

Sahih, fasit, batıl

Rükünleri ve şartları tam olarak yapılan fiil sahihtir ve sonucunu doğurur: namaz borcu düşer, satımda mülkiyet geçer. Rüknü ya da kuruluş şartı eksik olan fiil batıldır; hukuken hiç doğmamış sayılır. Hanefiler bunlara üçüncü bir derece ekler: aslı (rükünleri) sağlam olduğu hâlde bir vasfında kusur bulunan akit fasittir. Fasit akit kurulur, ama kusuru giderilmeli ya da akit bozulmalıdır. Örneğin akıl hastasının yaptığı satış ehliyet eksik olduğu için batıl, bedeli belirsiz bırakılan ya da faiz şartı taşıyan satış ise Hanefilere göre fasittir. İbadetlerde bu ayrım yoktur: Hanefilere göre de ibadet ya sahih ya batıldır.

Eda, kaza, iade

Vakti belirli ibadetler için üç terim kullanılır. Vaktinde yerine getirmek eda, vakti çıktıktan sonra yerine getirmek kazadır. Vakti içinde kusurlu yapılan ibadeti aynı vakitte yeniden yapmaya ise iade denir; namazın bir vacibini bilerek terk eden kişinin namazı yeniden kılması gibi. Uyuyarak ya da unutarak geçirilen namaz kaza edilir; hayız ve nifas günlerinin namazı kaza edilmez, orucu kaza edilir. Kaza ile keffaret de karıştırılır: kaza borcun aynıyla ödenmesi, keffaret ise bir ihlalin cezası niteliğindeki ek yükümlülüktür (Oruç sayfasında göreceğiz).

Azimet ve ruhsat

Herkes için ve her durumda konulmuş asıl hükme azimet, bir özür sebebiyle geçici ve özel olarak tanınan kolaylığa ruhsat denir. Ramazan orucu azimettir; hastanın ve yolcunun orucu sonraya bırakabilmesi ruhsattır (Bakara 2/184). Yolcunun dört rekâtlı farzları iki kılması, mest üzerine mesh, su bulunamayınca teyemmüm ve ölüm tehlikesinde haram yiyeceği zaruret ölçüsünde yemek de ruhsattır. Kur'an, Allah'ın kullarına kolaylık dilediğini ve kimseye gücünün yetmeyeceği bir yük yüklemediğini bildirir (Bakara 2/185, 2/286); ruhsatlar bu ilkenin sonucudur.

Sahih, fasit, batıl ve eda, kaza, iade
TerimNe zaman?Sonuç
SahihRükün ve şartlar tamHüküm doğar, borç düşer
Fasit (Hanefi, muamelat)Aslı sağlam, vasfı kusurluAkit kurulur, kusur giderilir ya da bozulur
BatılRükün ya da kuruluş şartı eksikHiç doğmamış sayılır
EdaVaktindeBorç ödendi
KazaVakit çıktıktan sonraBorç sonradan ödendi
İadeVakit içinde, eksiklik yüzünden yenidenEksik eda tamamlandı
Akılda kalsın: Vaz'i hükmü kapı ile düşün: sebep kapıyı çalar (vakit girdi), şart kapının anahtarıdır (abdest), mani kapının önündeki engeldir (katil mirasçı). Ödeme zamanını takvimle: vaktinde eda, vakitten sonra kaza, vakit içinde yeniden iade.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek verilip vaz'i hükmün türü sorulur ya da “hangisi ruhsattır?” denir.

TuzakŞart ile sebebi karıştırmaktır: vaktin girmesi namazın sebebi, abdest şartıdır; abdestli olmak namazı farz kılmaz. İkinci tuzak, fasit-batıl ayrımını ibadete taşımaktır; Hanefilerde fasit yalnız akitler içindir. Üçüncüsü, vakit içinde yeniden kılınan namaza “kaza” demektir; o iadedir.

▭Boşluk doldurma

Öğle namazını vaktinde kılmak , vakti çıktıktan sonra kılmak , bir vacibi bilerek terk ettiği için vakit çıkmadan yeniden kılmak adını alır.

kazakeffaretedaruhsatiadeazimet

?Soru çöz

Bir ilmihal dersinde aşağıdaki dört durum tartışılır: Müslüman Yakup Bey vefat eder, Hristiyan olan oğlu ondan mirasçı olamaz. Ramazan hilalinin görülmesiyle orucun farz olduğu ilan edilir. Bir satış sözleşmesinin geçerli olması için tarafların akıllı olması aranır. Hasta olan Nermin Hanım ramazan orucunu iyileşince tutmak üzere erteler.
Bu durumlardan hangisi vaz'i hükümlerden maniye örnektir?

✓ A. Babalık-oğulluk bağı mirasın sebebidir; din farkı bu sebep varken mirasın doğmasını engeller, bu yüzden manidir (kasten öldürme de aynı türdendir). B ramazan ayının girmesi orucu başlatan sebeptir; C akıllı olmak akdin geçerlik şartıdır, yokluğu akdi engeller ama varlığı tek başına satış doğurmaz; D hastanın orucu ertelemesi vaz'i hükmün bu türü değil, ruhsattır.
FIKIH · EHLİYET

Mükellefiyet ve ehliyet: hak sahibi olmaktan sorumlu olmaya

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKader ve kaza nedir, Matüridi ve Eşari tanımları nasıl ayrılır; külli irade ve cüzi irade ne demektir, Cebriye ve Mutezile insan fiilleri hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Ahiret ve kader inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Matüridilere göre kader, Allah'ın olacak her şeyi ezelde bilip ölçüsünü, zamanını ve yerini belirlemesi; kaza ise vakti gelince bunları bu bilgiye uygun olarak yaratmasıdır. Eşariler iki terimi ters tanımlar. Allah'ın her şeyi kuşatan iradesi külli, insanın seçme gücü cüzi iradedir. Cebriye insana irade tanımaz, Mutezile insanı fiillerinin yaratıcısı sayar; Ehlisünnete göre Allah yaratır, insan seçer ve kazanır (kesb).

Kader, kaza ve insan iradesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?

Kısa cevap: Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.

Yeni doğmuş bir bebek miras alabilir ama namazla yükümlü değildir: bu fark iki ayrı ehliyetten doğar.

Teklif, kişiyi bir şeyi yapmak ya da yapmamakla yükümlü tutmaktır; yükümlü tutulan kişiye mükellef denir. Mükellefiyetin şartları akıl ve büluğtur; ibadetlerle yükümlülük için ayrıca Müslüman olmak gerekir. Teklifin ulaşmış olması ve kişinin gücünün yetmesi de esastır: Kur'an kimseye gücünün üstünde yük yüklenmediğini bildirir. Hz. Peygamber de sorumluluğun kimden kalktığını şöyle belirtmiştir:

“Sorumluluk üç kişiden kaldırılmıştır: Aklı erinceye kadar mecnundan, uyanıncaya kadar uyuyandan ve ergenliğe ulaşıncaya kadar çocuktan.”

Hadis · Ebu Davud, “Hudud”, 17

Büluğ, ergenliğin bedensel belirtileriyle anlaşılır. Belirti görülmezse Hanefi mezhebinde Ebu Hanife'ye göre erkek 18, kız 17 yaşını doldurunca; İmameyn (Ebu Yusuf ve İmam Muhammed) ve Şafiilere göre ikisi de 15 yaşında ergen sayılır. Mecelle 15 yaşını esas almıştır.

İki ehliyet

Ehliyet, kişinin hak ve yükümlülüklere elverişli olmasıdır. Vücub ehliyeti hak sahibi olabilme, borç altına girebilme gücüdür; dayanağı insan olmak ve hayatta bulunmaktır. Ana rahmine düşmekle eksik olarak başlar: cenin mirasçı olabilir, kendisine vasiyet edilebilir. Canlı doğumla tamamlanır ve ölüme kadar sürer. Eda ehliyeti ise hakları bizzat kullanabilme, fiillerinden sorumlu olabilme gücüdür; dayanağı akıl ve temyizdir.

Ehliyetin aşamaları
AşamaVücub ehliyetiEda ehliyetiSonuç
CeninEksikYokMiras ve vasiyet alabilir
Doğumdan temyizeTamYokMal sahibi olur, tasarrufu geçersiz
Temyiz (≈7 yaş)TamEksikFaydalı işlemi geçerli, zararlı işlemi geçersiz, alışverişi veliye bağlı
Büluğ + akılTamTamMükellef olur
RüştTamTamMalını bizzat yönetebilir

Mümeyyiz çocuğun durumu sınavda vaka olarak gelir: kendisine yapılan hibeyi kabul etmesi gibi yalnız faydalı işlemleri geçerlidir; malını hibe etmesi gibi yalnız zararlı işlemleri velisi izin verse bile geçersizdir; kâr ve zarar ihtimali taşıyan alışverişi ise velinin iznine bağlıdır. Bu yaştaki çocuğa namaz öğretilir ve alıştırılır, ama namaz ona henüz farz değildir.

Ehliyeti etkileyen durumlar

Ehliyeti ortadan kaldıran ya da daraltan hâllere ehliyet arızaları denir. İnsanın elinde olmadan ortaya çıkanlar semavi arızalardır; başlıcaları küçüklük, akıl hastalığı (cünun), bunama (ateh), uyku, baygınlık, unutma, ağır hastalık ve ölümdür. Kişinin kendi fiiliyle ya da tercihiyle oluşanlar müktesep arızalardır; başlıcaları sarhoşluk, malını saçıp savurma (sefeh), şaka (hezl), yolculuk, hata, zorlama (ikrah) ve bilgisizliktir. Genel ilke, Allah'ın haklarında özürlüye kolaylık tanımak, kul haklarında ise başkasının zararını karşılamaktır: uyuyan kişi uyurken vakti geçen namazı kaza eder ama günahkâr olmaz; çocuğun ya da akıl hastasının verdiği maddi zarar ise malından ödenir.

Lisans düzeyi için ek: sefeh ve hacir

Akıllı ve ergen olduğu hâlde malını israf eden kişiye sefih denir. Ebu Hanife yetişkin sefihin hacrini (tasarruf kısıtlaması) kabul etmemiş, İmameyn ve diğer mezhepler kabul etmiştir. Mecelle İmameyn görüşünü benimsemiştir. Hacir konusunu Aile hukuku ve muamelat sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Vücub = sahip olmak, eda = kullanmak. Vücub hayatla başlar (cenin), eda akılla büyür (temyiz → büluğ → rüşt). Mümeyyiz çocuk için üç kelime: fayda geçer, zarar geçmez, alışveriş veliye bağlı.
Sayfa özeti: fıkıh usulünde karıştırılan kavram aileleri
AileKavramlarAyıran soru
İlimFıkıh usulü, füru-i fıkıh, ilmihalYöntem mi, hükmün kendisi mi, sade özet mi?
Asli delillerKitap, sünnet, icma, kıyasNas mı söylüyor, müçtehitler mi birleşiyor, illetle mi aktarılıyor?
Ferî delillerİstihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerai, örf, istishabKuraldan ayrılma mı, fayda mı, zararı önleme mi, alışkanlık mı, önceki durumun sürmesi mi?
İçtihat ailesiİçtihat, taklit, fetva, telfikHükmü çıkarıyor mu, uyuyor mu, soranlara bildiriyor mu, mezhepleri birleştiriyor mu?
Teklifi hükümFarz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haramDelil kat'i mi zanni mi; talep kesin mi teşvik mi?
Vaz'i hükümSebep, şart, rükün, maniHükmü başlatıyor mu, mümkün kılıyor mu, fiilin parçası mı, engelliyor mu?
Sonuç ve zamanSahih, fasit, batıl; eda, kaza, iadeEksik olan rükün mü vasıf mı; vakit içinde mi, sonra mı, yeniden mi?
Kolaylık ve ehliyetAzimet, ruhsat; vücub ve eda ehliyetiAsıl hüküm mü özür kolaylığı mı; hakka sahip olmak mı, hakkı kullanmak mı?

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş bir çocuk ya da hasta üzerinden vaka kurulur: “Dokuz yaşındaki Zeynep'in hangi işlemi velisinin izni olmadan geçerlidir?” Tuzak, velinin izniyle her işlemin geçerli olacağını sanmaktır; malını bağışlamak gibi yalnız zararlı işlem izinle de geçmez.

Tuzakİkinci tuzak, ceninin “hiç ehliyeti yok” sanılmasıdır; eksik vücub ehliyeti vardır, mirası ayrılır. Büluğda sınır değerler: Ebu Hanife 18/17, İmameyn ve Mecelle 15.

↕Sıralama ehliyetin aşamaları

  1. Büluğ: tam eda ehliyeti, mükellefiyet
  2. Ana rahmine düşme: eksik vücub ehliyeti
  3. Rüşt: malı bizzat yönetme
  4. Temyiz: eksik eda ehliyeti
  5. Canlı doğum: tam vücub ehliyeti

?Soru çöz

Dokuz yaşındaki Emre, iyiyi kötüden ayırt edebilen, alışverişin ne olduğunu bilen bir çocuktur. Bir hafta içinde şu işlemleri yapar.
Hanefi mezhebine göre Emre'nin aşağıdaki işlemlerinden hangisi velisinin iznine gerek olmadan geçerlidir?

✓ D. Mümeyyiz çocuğun yalnız faydalı işlemleri, örneğin kendisine yapılan hediyeyi kabul etmesi, izinsiz geçerlidir. A malını bağışlamak yalnız zararlıdır, velinin izniyle de geçersizdir; B ve C kâr ve zarar ihtimali taşıyan alışverişlerdir, geçerlilikleri velinin iznine bağlıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kelam dersinde öğrencilerin kurduğu akıl yürütmeler ve öğretmenin onlara verdiği adlar çizelgeye yazılmıştır:

Akıl yürütmeVerilen ad
IGökteki yıldızlar doğar, batar, değişir; değişen sonradan olmuştur, onu var eden biri olmalıdır.Hudus delili
IIGözün yapısı görme işine o kadar uygundur ki bunu amacı bilen biri düzenlemiş olmalıdır.Gaye ve nizam delili
IIIFırtınada batmak üzere olan gemide herkes, inkâr edenler bile, kurtarıcı bir güce yalvarır.İmkân delili
IVİki hükümdarın yönettiği bir ülkede düzen kalmaz; âlemde düzen sürdüğüne göre ilah birdir.Temanü delili

Çizelgenin hangi satırındaki adlandırma yanlıştır?

✓ C. Tehlike anında inkâr edenin bile yaratıcıya yönelmesi, insanın yaratılışındaki eğilimden yola çıkar: fıtrat delilidir. İmkân delili varlıkların başkasına muhtaç oluşundan, varlığı kendinden olan bir varlığa ulaşır. A değişmeden sonradan olmaya, oradan yaratıcıya gider: hudus doğru; B düzen ve amaçtan bilen bir yaratıcıya gider: gaye-nizam doğru; D birden çok ilahın düzeni bozacağından birliği çıkarır: temanü doğru.Kaynak: İman ve Allah inancı · Allah'ın varlığının ve birliğinin delilleri

?Soru 2

Bu ekole göre iman tasdik, ikrar ve amelden oluşur; amel imanın asli parçasıdır. Büyük günah işleyen kişi imandan çıkar ama küfre de girmez; mümin ile kâfir arasında bir yerde durur ve tövbe etmeden ölürse cehennemde ebedî kalır.
Parçada görüşleri özetlenen ekol hangisidir?

✓ C. “Mümin ile kâfir arası” ifadesi Mutezile'nin el-menzile beyne'l-menzileteyn ilkesidir. A Hariciler de ameli imandan sayar ama günahkârı doğrudan kâfir ilan eder; B Mürcie ameli imandan ayırıp hükmü ertelediği için günahkârı mümin sayar; D Matüridilere göre amel imanın parçası değildir, büyük günah işleyen mümin ve fasıktır.Kaynak: İman ve Allah inancı · Akaid, kelam ve imanın tanımı

?Soru 3

Bir sohbette üç olay konuşulur:
I. Trafik kazasında ölen Murat için “Kendi eceliyle öldü.” denir.
II. Rüşvetle geçinen Selim'in elde ettiği şeyin de rızık olduğu söylenir.
III. Ateşlenen çocuğunu doktora götürmeyen Ayşe'nin “Tevekkül ediyorum.” demesi doğru bir tevekkül sayılır.
Ehlisünnete göre bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ A. Ehlisünnete göre ecel tektir, kazayla ölen de eceliyle ölür (I); haram yoldan elde edilen de rızıktır, ama Selim günahkârdır (II). III'ü içeren B, C ve D yanlıştır: tevekkül tedbiri terk etmek değil, tedbiri alıp sonucu Allah'a bırakmaktır (“Önce deveni bağla”); Ayşe'nin tutumu tembelliktir.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Ecel, rızık, tevekkül, dua ve hayır-şer

?Soru 4

Bir ayette insanın önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu gözetip koruyan ve birbiri ardınca gelen görevliler bulunduğu bildirilir (Ra'd 13/11).
Ayette görevi anlatılan melekler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanı Allah'ın emriyle koruyan melekler hafaza melekleridir. A Kiramen Katibin de insanın yanındadır, ama görevi korumak değil amelleri yazmaktır (İnfitar 82/10-12); C Münker ve Nekir kabirde sorgu yapar; D Mikail tabiat olaylarıyla görevli büyük melektir, insanı koruyan bir topluluk değildir.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Melekler: özellikleri ve görevleri

?Soru 5

Bu kelam ekolüne göre Allah'ın yaratma sıfatı, kudret sıfatından ayrı ve ezelî bir sıfattır: kudret yaratmaya gücün yetmesidir, yaratma ise bu gücün eylemidir. Yaratılanlar sonradan var olsa da yaratma sıfatının kendisi ezelîdir.
Bu görüş ve sözü edilen sıfat aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Yaratma sıfatı tekvindir; onu kudretten ayrı, ezelî bir subuti sıfat sayan Matüridilerdir. A irade dilemek ve seçmektir, yaratma değildir; C Eşariler tekvini ayrı sıfat değil, kudretin işleyişi sayar; D Mutezile sıfatları zattan ayrı anlamlar olarak kabul etmez.Kaynak: İman ve Allah inancı · Zati ve subuti sıfatlar; kudret ve istitaat

?Soru 6

Peygamberlik iddia eden bir kişi, kuyusunun suyu çoğalsın diye içine tükürür; ama kuyunun suyu tamamen çekilir. Göz ağrısı çeken birinin gözünü iyileştirmek için eliyle sıvazlar; adamın gözü büsbütün kör olur.
Rivayetlerde anlatılan bu olayların adı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalancı bir peygamberlik iddiasında iddianın tersinin gerçekleşmesi ihanettir; Müseylime'ye nispet edilen olaylar örnek verilir. B istidracta kişinin isteği gerçekleşir, sonu helaktir; burada istek tersine döner. C maunet mümine verilen ilahi yardımdır; D irhas gerçek bir peygamberde peygamberlikten önce görülen olaydır.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Mucize ve diğer olağanüstü haller

?Soru 7

Bir ayette, kupkuru ve ölü görünen yeryüzünün üzerine su indirilince harekete geçip kabardığı ve her türden güzel bitki bitirdiği hatırlatılır; ardından bunun, Allah'ın ölüleri dirilteceğini gösterdiği söylenir (Hac 22/5-7).
Bu ayetlerde ahiretin aşağıdaki delillerinden hangisi kullanılmıştır?

✓ B. Kuru toprağın yağmurla canlanması, ölülerin dirilişine benzetilir: tabiattaki diriliş delili (Rum 30/19'un benzeri). A ilk kez yaratanın yeniden yaratmaya gücünün yettiğinden yola çıkar (Yasin 36/78-79); C iyi ile kötünün karşılık görmesi gerektiğine dayanır; D yaratılışın boşuna olmadığından, amaçlı oluşundan hareket eder.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Ahiret hayatının delilleri

?Soru 8

Bu kelam ekolüne göre insanın iradi fiillerini yaratan Allah'tır; insan bu fiillerin faili değil, yalnızca onları kesbedenidir. Ekolün çoğunluğu kazayı Allah'ın ezelî hükmü, kaderi ise bu hükme uygun olarak varlıkların yaratılması diye tanımlar.
Görüşleri anlatılan ekol aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnsanı fail değil kâsib sayan ve kazayı ezelî hüküm diye tanımlayan Eşarilerdir. A Cebriye insana kesb dahil hiçbir pay tanımaz; B Mutezile insanı fiilinin yaratıcısı sayar; C Matüridiler insanı hem kâsib hem fail kabul eder ve ezelî belirlemeye kader der.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Kader, kaza ve insan iradesi

?Soru 9

Bu kavram, kıyamet koptuktan sonra Allah'ın ölüleri kabirlerinden kaldırıp yeni bir hayata kavuşturmasını ifade eder. Sura ikinci kez üflenmesiyle gerçekleşir; Kur'an'da bu gün “diriliş günü” diye de anılır.
Parçada tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ölülerin diriltilip kabirlerinden kaldırılması ba'stir (ba's ba'de'l-mevt). A haşir dirilenlerin mahşerde toplanmasıdır, ba'sten sonra gelir; C berzah ölümle diriliş arasındaki dönemdir; D mizan amellerin tartıldığı terazidir.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Kıyamet, alametleri, sur, ba's ve haşir

?Soru 10

Bir öğretmen, Kur'an'da adı geçen bazı peygamberleri kavimleri ya da aile bağlarıyla tahtaya yazmıştır:

PeygamberKavmi ya da bağı
IHz. HudAd kavmine gönderildi
IIHz. SalihMedyen halkına gönderildi
IIIHz. YahyaHz. Zekeriya'nın oğlu
IVHz. HarunHz. Musa'nın kardeşi

Tahtadaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Hz. Salih Semud kavmine gönderilmiştir; Medyen'e gönderilen Hz. Şuayb'dır. Üç Arap peygamberi kavimleriyle birlikte ezberlenir: Hud – Ad, Salih – Semud, Şuayb – Medyen. A doğrudur; C Yahya Zekeriya'nın oğludur, doğru; D Musa ile Harun kardeştir, doğru.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Kur'an'da adı geçen peygamberler ve ülü'l-azm
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →