Melek, kitap ve peygamber inancı: melekler, ilahi kitaplar, nübüvvet

Dört büyük melek kimdir, hangi kitap hangi peygambere indi, peygamberlerin beş sıfatı nedir? Mucize, keramet ve Kur'an'da adı geçen peygamberlerle öğren.

8 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İNANÇ · MELEK

Melekler: nurdan yaratılan elçiler, dört büyük melek ve görev meleklerinin tablosu

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVahiy nedir, Hz. Peygamber'e vahiy hangi yollarla gelmiştir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vahiy sözlükte “gizlice ve hızlıca bildirmek”, terim olarak Allah'ın emir, hüküm ya da bilgiyi seçtiği peygambere bildirmesidir. Hz. Peygamber'e vahiy sadık rüya, kalbe ilka, insan suretinde melek, meleğin asli sureti, çan sesine benzer uğultu ve perde arkasından konuşma yollarıyla gelmiştir. Kur'an'ın tamamı Cebrail aracılığıyla, uyanıkken indirilmiştir.

Vahiy: anlamı ve geliş şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meleklerin özellikleri nelerdir, dört büyük melek ve Kiramen Katibin, Hafaza, Münker-Nekir gibi meleklerin görevleri nedir?

Kısa cevap: Melekler nurdan yaratılmış, gözle görülmeyen, erkeklik ve dişilikleri olmayan, Allah'a isyan etmeyen varlıklardır. Dört büyük melek Cebrail (vahiy), Mikail (tabiat olayları ve rızık), İsrafil (sur) ve Azrail'dir (can alma). Kiramen Katibin amelleri yazar, Hafaza insanı korur, Münker ve Nekir kabirde sorgular. Kur'an'da adı geçen melekler Cebrail, Mikail, Harut, Marut ve Malik'tir.

Melek kelimesi “elçi” anlamındaki bir kökten gelir; meleğe imanın bu kadar merkezde olması da elçiliğinden: vahyi getiren bir melektir.

Meleklerin özellikleri

Melekler duyularla algılanamayan, nurani ve ruhani varlıklardır; nurdan yaratıldıkları hadiste bildirilir (Müslim, “Zühd”, 60). Erkeklik ve dişilikleri yoktur; müşriklerin onları “Allah'ın kızları” saymasını Kur'an reddeder (Zuhruf 43/19). Allah'ın emrine karşı gelmez, emrolundukları şeyi yaparlar (Tahrim 66/6); bu yüzden insan gibi imtihan edilmez, sevap ve günahla yükümlü değildir. Yemez, içmezler; Hz. İbrahim'e insan suretinde gelen meleklerin ikram edilen yemeğe el uzatmaması bunun işareti sayılır (Hud 11/69-70). Gaybı ancak Allah'ın bildirdiği kadar bilirler (Bakara 2/32). Meleklere iman edilmeden vahye, dolayısıyla kitaba ve peygambere iman tamamlanmaz.

Dört büyük melek

Cebrail vahiy meleğidir; Kur'an'da Ruhu'l-kudüs ve Ruhu'l-emin diye de anılır. Mikail Allah'ın izniyle tabiat olaylarını yönetir ve rızıkların dağıtımında görevlidir; adı Bakara 2/98'de Cebrail'le birlikte geçer. İsrafil sura üfleyecek melektir; adı Kur'an'da geçmez, görevi ayette anlatılır ve adı hadislerden bilinir. Azrail ruhları almakla görevlidir; Kur'an onu “ölüm meleği” (melekü'l-mevt) diye anar:

“De ki sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alacak, sonra Rabbinize döndürüleceksiniz.”

Secde 32/11 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Görev melekleri ve Kur'an'daki yeri
MelekGörevKur'an'da
CebrailVahyi peygamberlere getirmekAdı geçer (Bakara 2/97-98)
MikailTabiat olayları, rızıkAdı geçer (Bakara 2/98)
İsrafilSura üflemekGörevi anlatılır, adı geçmez
AzrailCan almak“Ölüm meleği” diye geçer (Secde 32/11)
Kiramen Katibinİnsanın söz ve davranışlarını yazmakİnfitar 82/10-12; Kaf 50/17-18
Hafazaİnsanı Allah'ın izniyle korumak, gözetmekRa'd 13/11
Münker ve NekirKabirde sorgulamakAdları hadiste geçer
Hamele-i arşArşı taşımakHakka 69/17
Cennet ve cehennem bekçileriCennet ehlini karşılamak; cehennemi yönetmek (zebaniler, başlarında Malik)Malik adı geçer (Zuhruf 43/77); zebani: Alak 96/18
Harut ve MarutBabil'de insanları sınamakAdları geçer (Bakara 2/102)

Kiramen Katibin “değerli yazıcılar” demektir; ayette insanın sağında ve solunda oturan iki melek anlatılır: “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen yazmaya hazır bir melek bulunmasın.” (Kaf 50/18). Hafaza melekleri ise yazmakla değil, korumakla görevlidir; ikisini karıştırmamak gerekir. Münker ve Nekir'in adları “bilinmeyen, yadırganan” anlamına gelir; kabir sorgusunu Ahiret ve kader inancı sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kur'an'da adı geçen beş melek: Cebrail, Mikail (Bakara 98), Harut, Marut (Bakara 102), Malik (Zuhruf 77). İsrafil ve Azrail'in görevi Kur'an'da, adı sonraki kaynaklarda. Yazan: Kiramen Katibin; koruyan: Hafaza; soran: Münker-Nekir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir meleğin görevi ayet mealiyle verilip adı sorulur ya da “Kur'an'da adı geçen meleklerden biri değildir” denir.

TuzakGörevi Kur'an'da anlatılan İsrafil ve Azrail'i adı geçen melekler sanmaktır. İkinci tuzak, amelleri yazan Kiramen Katibin ile insanı koruyan Hafazayı yer değiştirmektir; Ra'd 13/11 koruyucuları anlatır.

⇄Bilgi eşleştirme görev ↔ melek

?Soru çöz

Bir ayette insanın önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu gözetip koruyan ve birbiri ardınca gelen görevliler bulunduğu bildirilir (Ra'd 13/11).
Ayette görevi anlatılan melekler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanı Allah'ın emriyle koruyan melekler hafaza melekleridir. A Kiramen Katibin de insanın yanındadır, ama görevi korumak değil amelleri yazmaktır (İnfitar 82/10-12); C Münker ve Nekir kabirde sorgu yapar; D Mikail tabiat olaylarıyla görevli büyük melektir, insanı koruyan bir topluluk değildir.
İNANÇ · MELEK

Cin ve şeytan: ateşten yaratılmış, sorumlu ve görünmeyen varlıklar

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelak ve Nas surelerinin anlamı nedir, hangi şerlerden Allah'a sığınılır, Muavvizeteyn ve İhlaseyn hangi surelerdir?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felak (5 ayet) ve Nas (6 ayet) birlikte inmiş, “De ki: sığınırım” diye başlayan iki suredir; ortak adları Muavvizeteyndir. Felak'ta sabahın Rabbine, yaratılanların, karanlığın, düğümlere üfürenlerin ve kıskancın şerrinden sığınılır. Nas'ta insanların Rabbine, Melikine ve İlahına, cinlerden ve insanlardan gelen sinsi vesvesecinin şerrinden sığınılır. İndikleri dönem tartışmalıdır.

Felak ve Nas sureleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cin nedir, neden yaratılmıştır, İblis melek midir cin midir ve şeytanın insan üzerindeki etkisi ne kadardır?

Kısa cevap: Cinler dumansız ateşten yaratılmış, görünmeyen, insan gibi akıl ve iradeye sahip, dinî emirlerle yükümlü varlıklardır; içlerinde mümin de kâfir de vardır ve gaybı bilmezler. İblis meleklerden değil cinlerdendir; Hz. Âdem'e secde emrine kibirle karşı geldiği için kovulmuştur. Şeytan vesvese verir, insanı zorlama gücü yoktur.

Melek ile cin görünmez olmakta ortaktır; ama biri isyan etmez, öteki iman da edebilir isyan da.

Cinler

Cin kelimesi “örtmek, gizlemek” kökünden gelir; aynı kökten cennet (ağaçlarla örtülü bahçe) ve cenin (rahimde gizli) kelimeleri de türer. Kur'an cinin dumansız ateşten yaratıldığını bildirir (Rahman 55/15; Hicr 15/27). İnsan gibi akıl ve irade sahibi oldukları için kullukla sorumludurlar:

“Ben cinleri ve insanları, yalnızca bana kulluk etsinler diye yarattım.”

Zariyat 51/56 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Sorumlu iki topluluğa, insanlara ve cinlere birlikte sekaleyn denir; Hz. Muhammed'in her ikisine de gönderildiği için “Resulü's-sekaleyn” diye anılması bundandır. Taif dönüşünde Nahle'de Kur'an dinleyip iman eden cinlerin haberi Ahkaf 46/29-31 ve Cin suresinde anlatılır; aynı surede cinlerin bir kısmının mümin, bir kısmının kâfir olduğu bildirilir. Cinler gaybı bilmez: Hz. Süleyman'ın ölümünü, bastonunu bir kurt yiyip cesedi düşünceye kadar fark etmemeleri bunu gösterir (Sebe 34/14). Müslüman cinden korkmaz; Allah'ın izni olmadan hiçbir varlığın zarar veremeyeceğine inanır, Felak ve Nas surelerini okuyarak Allah'a sığınır.

İblis ve şeytan

İblis, Hz. Âdem'e secde emrine karşı gelen varlığın adıdır; Kur'an onun cinlerden olduğunu açıkça söyler (Kehf 18/50). Gerekçesi kibirdir: “Ben ondan hayırlıyım, beni ateşten, onu çamurdan yarattın.” (A'raf 7/12). Şeytan ise “haddi aşan, azgın” anlamında bir sıfattır; Allah'ın rahmetinden kovulan İblis'e ve onun yolundaki insan ve cin azgınlarına denir (Nas 114/6: cinlerden ve insanlardan). Şeytanın silahı vesvesedir: süsler, çağırır, unutturur; ama insanı zorlayamaz. Kıyamette kendisi de bunu itiraf edecektir: “Benim size karşı bir gücüm yoktu; yalnız çağırdım, siz de icabet ettiniz” anlamındaki söz İbrahim 14/22'de geçer. Bu yüzden insan, şeytanın varlığını bahane edip sorumluluktan kurtulamaz.

Karıştırılanlar: görünen ve görünmeyen varlıklar
VarlıkYaratıldığı şeySorumlu mu?İsyan edebilir mi?
MelekNurİmtihanla değil, görevleHayır
CinDumansız ateşEvet (sekaleyn)Evet; mümini de kâfiri de var
İblis / şeytanAteş (cinlerden)Evetİsyanı seçmiş, kovulmuş
İnsanToprak (çamur)Evet (sekaleyn)Evet
Akılda kalsın: Nur → melek, ateş → cin, toprak → insan. İblis'in “ateşten olduğum için üstünüm” kibri, onun melek değil cin olduğunun da ipucudur. Şeytanın gücü vesveseyle sınırlıdır; zorlamaz, çağırır.
Sınavda

Nasıl sorulurAyet mealleri verilip vurgulanan özellik sorulur: Kehf 18/50 “İblis cinlerdendir”, Sebe 34/14 “cinler gaybı bilmez”, İbrahim 14/22 “şeytanın zorlama gücü yok”.

Tuzakİblis'i secde emri meleklere verildiği için melek saymaktır; ayet onun cin olduğunu açıkça söyler. Cinlerin peygamberi sorulursa cevap Hz. Muhammed'in Resulü's-sekaleyn oluşudur.

▭Boşluk doldurma

Cinler dumansız ten yaratılmıştır. Kehf suresine göre İblis meleklerden değil lerdendir. İnsanlar ve cinler, dinî sorumluluğu taşıyan iki topluluk olarak birlikte diye anılır.

nurateşsekaleyncintoprakmelek

?Soru çöz

Bir surede, Kur'an'ı dinleyen bir grup görünmeyen varlığın kendi aralarındaki konuşması aktarılır; bu varlıklar “İçimizde Allah'a teslim olanlar da var, haktan sapanlar da.” derler (Cin 72/14).
Ayette sözü edilen varlıklar ve onlarla ilgili doğru yargı aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Aralarında Müslümanların da sapanların da bulunması, iman ve inkâr seçeneği olan sorumlu bir topluluğu gösterir: cinler (surenin adı da buradan gelir). A melekler isyan etmez, aralarında sapan bulunmaz; B şeytan cinlerin ve insanların inkâr edip saptıranlarına verilen addır, iman eden bir grubu yoktur; C hafaza insanı koruyan meleklerdir, Kur'an dinleyip tartışan bir topluluk değildir.
İNANÇ · KİTAP

İlahi kitaplar ve suhuf: dört kitap, sahifeler ve Kur'an'ın koruyucu konumu

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dört büyük ilahi kitap hangi peygamberlere indirilmiştir, suhuf nedir ve hangi peygamberlere kaç sahife verilmiştir?

Kısa cevap: Dört büyük ilahi kitap Tevrat (Hz. Musa), Zebur (Hz. Davud), İncil (Hz. İsa) ve Kur'an'dır (Hz. Muhammed). Bunların dışında bazı peygamberlere küçük sahifeler (suhuf) verilmiştir; zayıf kabul edilen bir rivayete göre Hz. Âdem'e 10, Şit'e 50, İdris'e 30, İbrahim'e 10 sahife. Kur'an'da sahifeleri anılan peygamberler ise Hz. İbrahim ve Hz. Musa'dır.

Kitaplara iman, tek bir kitaba değil, aynı kaynaktan gelen bütün bir vahiy zincirine imandır.

Dört kitap

Tevrat Hz. Musa'ya indirilmiş, hükümler (şeriat) ağırlıklı kitaptır. Zebur Hz. Davud'a verilmiştir (Nisa 4/163; İsra 17/55); yeni bir şeriat getirmez, dua, övgü ve öğütlerden oluşur. İncil Hz. İsa'ya indirilmiştir; Kur'an onu Tevrat'ı doğrulayan, doğruya rehberlik ve nur içeren bir kitap olarak tanıtır (Maide 5/46). Kur'an Hz. Muhammed'e indirilen son kitaptır. Müslüman, önceki kitapların Allah'tan geldiğine icmalen inanır; ama bugün ellerde bulunan metinlerin, insan eliyle değişikliğe uğradığını Kur'an bildirir (Bakara 2/79; Maide 5/13). Kur'an ise bu açıdan diğerlerinden ayrılır.

Kur'an önceki kitapları hem doğrulayan hem de onlar üzerinde gözetici ve koruyucu (müheymin) bir kitap olarak tanımlanır (Maide 5/48); korunmasının Allah'ın güvencesinde olduğu Hicr 15/9'da bildirilir. Kur'an'ın yazımını ve korunmasını Kur'an tarihi sayfasında gördük. Yahudilik ve Hristiyanlığın kutsal metinlerinin tarihini Yaşayan dünya dinleri sayfasında göreceğiz.

Suhuf: sahifeler

Suhuf (tekili sahife), dört büyük kitap dışında bazı peygamberlere indirilen, daha kısa vahiy metinleridir. Kur'an önceki vahiyleri “ilk sahifeler” diye anar (Taha 20/133; A'la 87/18) ve İbrahim ile Musa'nın sahifelerinden açıkça söz eder (A'la 87/19; Necm 53/36-37). Sahifelerin sayısı ise Kur'an'da değil, zayıf kabul edilen bir rivayette geçer: Ebu Zer'in sorusu üzerine 104 kitaptan söz edilir; bunların 10 sahifesi Hz. Âdem'e, 50'si Hz. Şit'e, 30'u Hz. İdris'e, 10'u Hz. İbrahim'e verilmiş, kalan dördü büyük kitaplardır.

Kitaplar ve sahifeler
PeygamberVerilenDayanak
Hz. Âdem10 sahifeZayıf rivayet
Hz. Şit50 sahifeZayıf rivayet
Hz. İdris30 sahifeZayıf rivayet
Hz. İbrahim10 sahifeRivayet; sahifeleri Kur'an'da anılır (A'la 87/19)
Hz. MusaTevratKur'an; ayrıca “Musa'nın sahifeleri” (Necm 53/36)
Hz. DavudZeburKur'an (Nisa 4/163)
Hz. İsaİncilKur'an (Maide 5/46)
Hz. MuhammedKur'anSon ve korunmuş kitap

Kur'an'da suhuf kelimesi ayrıca Kur'an'ın kendisi (Beyyine 98/2) ve insanın amel defteri (Tekvir 81/10) için de kullanılır. Kelimenin bu üç kullanımı, sınavda “ayette geçen sahifeler neyi ifade eder?” biçiminde sorulabilir.

Akılda kalsın: Kitaplar peygamberlerin sırasıyla gelir: Musa → Davud → İsa → Muhammed (Tevrat, Zebur, İncil, Kur'an). Rivayetteki sahifeler 10-50-30-10 (Âdem, Şit, İdris, İbrahim) = 100; dört kitapla 104. Kur'an'ın andığı sahifeler: İbrahim ve Musa.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kendisine sahife verilen peygamberlerden biri değildir” ya da “Kur'an'da sahifelerinden söz edilen peygamberler” sorulur.

Tuzakİki listeyi karıştırmaktır: rivayette Âdem, Şit, İdris, İbrahim; Kur'an'da İbrahim ve Musa. Zebur'un yeni bir şeriat getirmediği, Hz. Davud'a verildiği de çeldirici olarak kullanılır: Zebur'u Hz. Süleyman'a bağlayan şık yanlıştır.

↕Sıralama ilk inenden sona

  1. İncil
  2. Tevrat
  3. Kur'an-ı Kerim
  4. Hz. İbrahim'in sahifeleri
  5. Zebur

?Soru çöz

Kur'an kursunda bir öğrenci, dört büyük kitap dışında sahife verildiği rivayet edilen peygamberleri “Hz. Âdem, Hz. Şit, Hz. İdris ve Hz. Nuh” diye sayar. Hocası listede bir yanlışlık olduğunu, bir ismin çıkarılıp yerine başka bir peygamberin yazılması gerektiğini söyler.
Hocanın çıkardığı isim ve yerine yazılması gereken peygamber aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Rivayette sahife verilenler Hz. Âdem (10), Şit (50), İdris (30) ve İbrahim'dir (10); Hz. Nuh bu listede yoktur. B Şit en çok sahife verilen peygamberdir, çıkarılamaz; C İdris'e 30 sahife verildiği bildirilir, Musa'ya ise Tevrat verilmiştir; D Âdem'e 10 sahife verildiği söylenir, Davud'a verilen kitap Zebur'dur.
İNANÇ · NÜBÜVVET

Peygamberlik: nübüvvet ve risalet, nebi ile resul farkı, neden peygamber?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'da kıssalar neden anlatılır, kıssaların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kıssa, Kur'an'da geçmiş peygamberler, toplumlar ve kişilerle ilgili ibret verici haberlerdir. Amaçları ibret ve öğüt vermek, Hz. Peygamber'in ve müminlerin kalbini pekiştirmek, bütün peygamberlerin aynı tevhid davetini taşıdığını göstermek ve risaletin doğruluğuna delil olmaktır. Kıssalar kişi, zaman ve mekân ayrıntısını değil, mesajı öne çıkarır.

Kıssaların amacı ve özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Peygamberlik nedir, nebi ile resul arasındaki fark nedir ve insanlar neden peygambere ihtiyaç duyar?

Kısa cevap: Peygamberlik (nübüvvet), Allah'ın seçtiği bir insana vahiy göndermesi ve onu bu vahyi tebliğle görevlendirmesidir; çabayla kazanılmaz, Allah'ın seçimidir. Âlimlerin çoğuna göre resul yeni bir kitap ya da şeriat getiren, nebi ise önceki şeriatı tebliğ eden peygamberdir; her resul nebidir, her nebi resul değildir. Akıl gaybı ve ibadetin şeklini bilemediği için peygambere ihtiyaç vardır.

Akıl Allah'ın varlığına ulaşabilir; ama O'na nasıl kulluk edileceğini kendi başına bulamaz.

Nübüvvet ve risalet

Nübüvvet “haber vermek” kökünden gelir ve peygamberlik görevinin adıdır; risalet ise “elçilik”tir, vahyin insanlara duyurulması ve açıklanması boyutunu anlatır. Kur'an peygamber için iki kelime kullanır: nebi (çoğulu enbiya) ve resul (çoğulu rusül). Âlimlerin çoğunluğuna göre resul, kendisine yeni bir kitap ya da şeriat verilen peygamber; nebi ise kendisinden önceki resulün şeriatını tebliğ ve ihya eden peygamberdir. Buna göre her resul nebidir, ama her nebi resul değildir. Kur'an Hz. Musa ve Hz. İsmail için iki niteliği birlikte kullanır (Meryem 19/51, 54); bu yüzden bazı âlimler iki kelimeyi eş anlamlı da sayar.

Karıştırılanlar: nebi ve resul
TerimTanıyıcı ölçütİlişki
ResulYeni kitap ya da şeriat getirirHer resul aynı zamanda nebidir
NebiÖnceki resulün şeriatını tebliğ ederHer nebi resul değildir
NübüvvetPeygamberlik görevinin kendisiKapsayıcı kavram
RisaletGörevin tebliğ ve açıklama yönüNübüvvetle eş anlamlı da kullanılır

Peygamberlik kazanılmaz, seçilir

Peygamberlik ahlak, ibadet ya da riyazetle elde edilen bir mertebe değil, Allah'ın lütfudur (vehbi): “Allah, dilediğini kendisine seçer” (Şura 42/13). Aynı aileden birden çok peygamber gelmiş olsa da peygamberlik babadan oğula geçen bir miras değildir. Peygamberler insanlar arasından seçilmiş, yiyen, içen, evlenen, hastalanan beşerlerdir; onları diğer insanlardan ayıran vahiy almaları ve mucizeyle desteklenmeleridir. Kur'an onların erkeklerden seçildiğini bildirir (Yusuf 12/109). Kaç peygamber gönderildiği kesin değildir: Kur'an bir kısmının anlatıldığını, bir kısmının anlatılmadığını söyler (Nisa 4/164); 124 bin nebi ve üç yüzü aşkın resul rakamı bir rivayete dayanır.

Peygambere neden ihtiyaç var?

Dört gerekçe öne çıkar. Birincisi gayb bilgisi: Allah'ın sıfatları, melekler, ahiret akıl ve duyuyla tam bilinemez. İkincisi ibadetin şekli: namazın vakti, rekâtı, orucun sınırları ancak bildirimle öğrenilir. Üçüncüsü ahlaki ölçü: iyi ve kötü yalnız akla bırakıldığında toplumdan topluma değişebilir. Dördüncüsü örneklik: peygamber mesajı yalnız getirmez, yaşayarak gösterir. Kur'an her ümmete bir peygamber gönderildiğini bildirir (Yunus 10/47); peygamberler arasında ayrım yapmak da imanla bağdaşmaz:

“… Biz, Allah'ın peygamberleri arasında hiçbirini ayırmayız …”

Bakara 2/285 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Akılda kalsın: Resul ⊂ nebi değil, tersi: resuller nebilerin içinde, yeni şeriat getiren bir alt kümedir. Her resul nebi, her nebi resul değil. Peygamberlik vehbidir (verilir), kesbi değil (kazanılmaz).
Sınavda

Nasıl sorulurTanıyıcı bir tarif verilir (“kendisine yeni bir şeriat verilmeyip önceki peygamberin şeriatını tebliğ eden”) ve terim sorulur; cevap nebidir.

Tuzak“her nebi resuldür” cümlesini doğru saymaktır. Peygamberliğin gerekçeleri sorulduğunda “akıl tek başına iyi ve kötünün her ayrıntısını belirler” gibi bir şık çeldiricidir. Peygamberliğin çaba ve ibadetle kazanılabileceği iddiası da yanlıştır; peygamberlik vehbidir.

▭Boşluk doldurma

Kendisine yeni bir şeriat verilen peygambere , önceki peygamberin şeriatını tebliğ eden peygambere denir. Peygamberlik çaba ve ibadetle kazanılmaz, Allah tarafından verilir; yani bir görevdir.

kesbinebivehbivelirisaletresul

?Soru çöz

I. Her resul aynı zamanda nebidir.
II. Peygamberlik, ibadet ve güzel ahlakla kazanılabilen bir mertebedir.
III. Kur'an, gönderilen bütün peygamberlerin adlarını bildirir.
IV. İbadetlerin şekli ve vakti peygamberlerin bildirmesiyle öğrenilir.
Yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

✓ C. Resuller nebilerin içinde yer aldığı için her resul nebidir (I); ibadetin şekli ve vakti vahiyle bilinir (IV). II'yi içeren A ve B yanlıştır: peygamberlik kazanılmaz, Allah'ın seçimidir. III'ü içeren B ve D yanlıştır: Kur'an bazı peygamberleri anlattığını, bazılarını anlatmadığını bildirir.
İNANÇ · NÜBÜVVET

Peygamberlerin sıfatları: sıdk, emanet, tebliğ, fetanet, ismet

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssalarının Kur'an'daki ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Âdem kıssası insanın yeryüzünde halife olarak yaratılışını, şeytanın kibrini ve tövbe kapısının açıklığını anlatır. Hz. Nuh kıssası yüzyıllar süren sabırlı daveti ve kurtuluşun soyla değil imanla olduğunu öğretir. Hz. İbrahim kıssası akılla tevhide ulaşmayı, putlara karşı cesareti ve Allah'a teslimiyeti örnekler.

Hz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Peygamberlerin beş sıfatı nedir; sıdk, emanet, tebliğ, fetanet ve ismet ne anlama gelir, zelle nedir?

Kısa cevap: Peygamberlerde bulunması gereken beş sıfat sıdk (doğruluk), emanet (güvenilirlik), tebliğ (vahyi eksiksiz bildirme), fetanet (üstün akıl ve kavrayış) ve ismettir (günahtan korunmuşluk). Ehlisünnete göre peygamberler büyük günahlardan korunmuştur; vahiy gelmeyen bir konuda tercihte yaptıkları küçük hatalara ise zelle denir; zelle günah sayılmaz ve vahiyle hemen düzeltilir.

Bir mesajın güvenilirliği, onu taşıyanın güvenilirliğine bağlıdır; peygamberlerin sıfatları bu güvenin dayanaklarıdır.

Peygamberlerin sıfatları, vahyin insanlara bozulmadan ulaşmasını güvenceye alır. Her sıfatın karşıtı peygamber için düşünülemez; sınavda sıfat çoğu zaman bu karşıtı üzerinden tanımlanır.

Peygamberlerin sıfatları ve karşıtları
SıfatAnlamıKarşıtı (peygamberde olmaz)Örnek
SıdkHer hâlde doğru sözlü olmakKizb (yalan)Hz. Muhammed'in peygamberlikten önce de el-Emin ve doğru sözlü tanınması
EmanetGüvenilir olmak; vahye ve insanlara karşıHıyanetHicrette emanetlerin sahiplerine iadesi için Hz. Ali'nin Mekke'de bırakılması
TebliğVahyi eksiksiz, artırmadan bildirmekKitman (gizleme)Kendisini eleştiren ayetleri de okuması (Abese 80/1-10)
FetanetÜstün akıl, kavrayış ve ikna gücüBeladet (anlayış kıtlığı)Hz. İbrahim'in putları kırıp büyüğüne sorulmasını istemesi (Enbiya 21/62-63)
İsmetGünahlardan korunmuş olmakMasiyet (günah)Peygamberlerin büyük günah işlememesi

Tebliğ ve emanet: aynı ailenin iki üyesi

Tebliğ ile emanet sınavda en sık karıştırılan çifttir. Emanet genel güvenilirliktir: peygamber insanların malına, sırrına ve vahye ihanet etmez. Tebliğ ise doğrudan görevle ilgilidir: aldığı vahyi, kendi aleyhine olsa da, hiçbir şeyi gizlemeden ve eklemeden ulaştırmak. Kur'an Hz. Peygamber'e “Rabbinden sana indirileni tebliğ et; eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun” anlamında hitap eder (Maide 5/67). Abese suresinin, bir âmâ sahabiye ilgisiz davrandığı için Hz. Peygamber'i uyaran ayetleri de onun tarafından aynen okunmuştur; bu, tebliğin en güçlü örneğidir.

İsmet ve zelle

İsmet, Allah'ın peygamberleri günahtan koruması demektir. Ehlisünnete göre peygamberler küfürden ve büyük günahlardan peygamberlikten önce de sonra da korunmuştur; tebliğde yanılmaları mümkün değildir. Ancak beşer oldukları için, vahiy gelmeyen bir konuda içtihatla ya da tercihte küçük bir hata yapabilirler; buna zelle (sürçme) denir. Zelle günah değildir ve vahiyle hemen düzeltilir; peygamber üzerinde ısrar etmez. Hz. Âdem'in yasak ağaca yaklaşması ve tövbesi, Hz. Yunus'un kavmini izinsiz terk etmesi bu çerçevede yorumlanır. Şia'nın imamlara da ismet nispet ettiğini İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Sıfatları karşıtıyla ezberle: sıdk–kizb, emanet–hıyanet, tebliğ–kitman, fetanet–beladet, ismet–masiyet. “Gizlememek” geçiyorsa tebliğ, “güvenilmek” geçiyorsa emanet. Zelle günah değil, vahiyle düzeltilen sürçmedir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir peygamberin davranışı anlatılır ve hangi sıfatın örneği olduğu sorulur; ya da Abese, Maide 5/67 gibi bir ayet mealinden sıfat istenir.

TuzakKendisini eleştiren ayeti okumayı emanet sanmaktır; vahyi eksiksiz ulaştırmak tebliğdir. İkinci tuzak, zelleyi günah, ismeti “hiç yanılmamak” saymaktır: ismet günahtan korunmadır; içtihattaki küçük yanılgı vahiyle düzeltilir.

⇄Bilgi eşleştirme sıfat ↔ karşıtı

?Soru çöz

Hz. Peygamber, Kureyş'in ileri gelenlerine İslam'ı anlatırken yanına gelip soru soran âmâ sahabi Abdullah b. Ümmi Mektum'la ilgilenmemişti. Bunun üzerine onu uyaran ayetler indi ve Hz. Peygamber bu ayetleri hiçbir şey eksiltmeden ashabına okudu.
Bu davranış peygamberlerin aşağıdaki sıfatlarından hangisine örnektir?

✓ B. Kendisini uyaran ayetleri de gizlemeden okuması, vahyi eksiksiz ulaştırmak olan tebliğin örneğidir. A fetanet üstün akıl ve ikna gücüdür; C ismet günahtan korunmadır, buradaki ilgisizlik ise vahiyle düzeltilen bir zelledir; D emanet genel güvenilirliktir, “vahyi eksiksiz bildirmek” tebliğe özgüdür.
İNANÇ · NÜBÜVVET

Mucize, keramet, irhas, istidrac: olağanüstü olayı kimden ve ne zaman olduğu ayırır

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAshab-ı Kehf kıssası, Lokman'ın öğütleri ve Hz. İsa ile Hz. Meryem kıssası ne anlatır?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ashab-ı Kehf, putperest kavimlerinden imanları uğruna ayrılıp mağaraya sığınan ve uzun bir uykudan sonra uyandırılan gençlerdir. Lokman, oğluna şirkten sakınma, anne-babaya iyilik, namaz, iyiliği emretme, sabır ve tevazu öğütleyen hikmet sahibi bir kişidir. Meryem ve İsa kıssası babasız doğumu, mucizeleri ve İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu anlatır.

Ashab-ı Kehf, Lokman, Hz. İsa ve Meryem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mucize nedir, şartları nelerdir; keramet, irhas, maunet, istidrac ve ihanet mucizeden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Mucize, peygamberlik iddiasındaki kişinin doğruluğunu göstermek için Allah'ın yarattığı, benzeri getirilemeyen olağanüstü olaydır. Peygamberlikten önce görülen olağanüstü olaya irhas, salih müminde görülene keramet, sıradan bir mümine yardım olarak görülene maunet, kâfir ya da zalimi derece derece helake götürene istidrac, yalancının iddiasını yalanlayana ihanet denir.

Aynı “olağanüstü” görünen olay, kimin elinde ve hangi iddiayla görüldüğüne göre beş ayrı ad alır.

Mucize ve şartları

Mucize “âciz bırakan” demektir: muhataplar benzerini getirmekten âciz kalır. Bir olayın mucize sayılması için şu şartlar aranır: Allah'ın fiili olması (peygamberin kendi gücü değil), tabiatın olağan işleyişini aşması (harikulade), peygamberlik iddiasıyla birlikte ve ona meydan okuma (tahaddi) olarak gerçekleşmesi, iddiaya uygun olması ve karşı konulamaması. Mucize iki türlüdür: gözle görülen hissi mucizeler (Hz. Musa'nın asasının yılana dönmesi, Hz. Salih'in devesi, Hz. İbrahim'in ateşte yanmaması, Hz. İsa'nın Allah'ın izniyle ölüleri diriltmesi, Ayın yarılması: Kamer 54/1) ve akılla kavranan akli mucize. Hz. Muhammed'in en büyük mucizesi, kıyamete kadar meydan okuması süren Kur'an'dır; hissi mucizeler görenle sınırlıyken Kur'an her dönemin muhatabına konuşur.

Önce olayın kimde görüldüğüne, sonra zamanına ve iddiaya bak: adı kendiliğinden çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Mucizenin kardeşleri

İrhas, bir peygamberden peygamberlik verilmeden önce görülen olağanüstü olaylardır: Hz. İsa'nın beşikte konuşması, Hz. Muhammed'e yolculukta bulutun gölge etmesi gibi. Keramet, Allah'ın emirlerine uyan salih bir müminde (veli) görülen olağanüstü haldir; mucizeden farkı, ortada bir iddia ve meydan okuma olmamasıdır. Maunet, Allah'ın sıradan bir mümini bir sıkıntıdan kurtarmak için gösterdiği olağanüstü yardımdır. İstidrac “derece derece yaklaştırma”dır: kâfir ya da zalim bir kişinin isteklerinin olması, onu şımartıp adım adım helake götürür. İhanet ise yalancı peygamberin elinde iddiasının tersinin gerçekleşmesidir: Müseylime'nin, bir gözü kör olanı iyileştirmek isterken öbür gözünü de kör ettiği rivayet edilir. Sihir ve hokkabazlık ise öğrenilebilen, sebeplere bağlı işler olduğu için bu ailenin dışında kalır.

Akılda kalsın: Üç soru sor: Kimde? (peygamber / mümin / kâfir) · Ne zaman? (peygamberlikten önce = irhas) · Ne oluyor? (iddia doğrulanıyor = mucize, iddia yalanlanıyor = ihanet, istenen olup helake götürüyor = istidrac).
Sınavda

Nasıl sorulurOlay ve kişi bir paragrafla anlatılır, olağanüstü halin adı sorulur.

TuzakKeramet ile maunetin, istidrac ile ihanetin karıştırılmasıdır: veli düzeyindeki takva sahibi keramet, sıradan mümine yardım maunet; isteği olan zalim istidrac, iddiası boşa çıkan yalancı ihanet. Hz. Muhammed'in çocukluğundaki olağanüstü olaylar mucize değil irhastır, çünkü henüz peygamberlik iddiası yoktur.

▭Boşluk doldurma

Bir peygamberden peygamberlik verilmeden önce görülen olağanüstü olaylara , salih bir velide görülen olağanüstü hale , zalim bir kişiyi isteklerine kavuşturarak derece derece helake götüren hale denir.

maunetistidracirhasmucizeihanetkeramet

?Soru çöz

Peygamberlik iddia eden bir kişi, kuyusunun suyu çoğalsın diye içine tükürür; ama kuyunun suyu tamamen çekilir. Göz ağrısı çeken birinin gözünü iyileştirmek için eliyle sıvazlar; adamın gözü büsbütün kör olur.
Rivayetlerde anlatılan bu olayların adı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalancı bir peygamberlik iddiasında iddianın tersinin gerçekleşmesi ihanettir; Müseylime'ye nispet edilen olaylar örnek verilir. B istidracta kişinin isteği gerçekleşir, sonu helaktir; burada istek tersine döner. C maunet mümine verilen ilahi yardımdır; D irhas gerçek bir peygamberde peygamberlikten önce görülen olaydır.
İNANÇ · NÜBÜVVET

Kur'an'da adı geçen 25 peygamber ve ülü'l-azm: aile bağlarıyla bir liste

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Musa ve Hz. Yusuf kıssalarında hangi olaylar anlatılır, ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an'da en çok anlatılan kıssa Hz. Musa'nınkidir: Firavun'un zulmü, Tur'da Allah'la konuşma, mucizeler, denizin yarılması, buzağı olayı ve bilgi peşindeki yolculuk. Hz. Yusuf kıssası tek surede, kuyudan Mısır'da yönetime uzanan bir hayatı anlatır; sabır, iffet, kıskançlığın sonu ve affetme mesajlarını taşır.

Hz. Musa ve Hz. Yusuf kıssaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kur'an'da adı geçen 25 peygamber kimlerdir, ülü'l-azm peygamberler kimlerdir ve peygamberliği tartışmalı isimler hangileridir?

Kısa cevap: Kur'an'da adı geçen peygamberler 25'tir: Âdem, İdris, Nuh, Hud, Salih, İbrahim, Lut, İsmail, İshak, Yakub, Yusuf, Eyyub, Şuayb, Musa, Harun, Davud, Süleyman, İlyas, Elyesa, Yunus, Zülkifl, Zekeriya, Yahya, İsa ve Muhammed. Ülü'l-azm (azim sahibi) peygamberler Nuh, İbrahim, Musa, İsa ve Hz. Muhammed'dir. Üzeyr, Lokman ve Zülkarneyn'in peygamberliği tartışmalıdır.

Yirmi beş ismi kuru bir listeden değil, aile ağacından ve gönderildikleri kavimlerden hatırlamak daha kolaydır.

25 peygamber, gruplar hâlinde

Liste, gönderildikleri dönem ve aile bağlarıyla gruplanınca kendiliğinden akılda kalır. Kıssalarının ayrıntısını Kur'an'ın ana konuları sayfasında gördük; burada ad, ilişki ve sınavda sorulan bağlantılar var.

Kur'an'da adı geçen 25 peygamber
GrupPeygamberlerBağlantı
İlk insanlıkÂdem, İdris, Nuhİlk insan ve ilk peygamber Âdem; tufan Nuh
Arap kavimleriHud, Salih, ŞuaybAd (Hud), Semud (Salih), Medyen (Şuayb)
İbrahim ailesiİbrahim, Lut, İsmail, İshak, Yakub, Yusuf, EyyubLut yeğeni; İsmail ve İshak oğulları; Yakub torunu, Yusuf Yakub'un oğlu; Eyyub, rivayete göre İshak'ın oğlu Ays (Esav) soyundan
İsrailoğullarıMusa, Harun, Davud, Süleyman, İlyas, Elyesa, Yunus, ZülkiflMusa ve Harun kardeş; Süleyman Davud'un oğlu
Son halkalarZekeriya, Yahya, İsa, MuhammedYahya Zekeriya'nın oğlu; İsa son İsrailoğulları peygamberi; Hz. Muhammed son peygamber

Ülü'l-azm

Ülü'l-azm, “azim ve kararlılık sahipleri” demektir. Kur'an Hz. Peygamber'e “azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret” der (Ahkaf 46/35). Ayette isim sayılmaz; âlimlerin çoğunluğu, Allah'ın kendilerinden kesin söz aldığı peygamberler olarak birlikte anılan beş peygamberi bu gruba sayar: Nuh, İbrahim, Musa, İsa ve Hz. Muhammed (Ahzab 33/7; Şura 42/13). Ortak özellikleri, uzun ve ağır bir mücadele içinde büyük bir topluluğa tevhidi taşımalarıdır.

Peygamberliği tartışmalı isimler

Kur'an'da adı geçtiği hâlde peygamber olup olmadıkları konusunda âlimlerin farklı görüşte olduğu üç isim vardır: Üzeyr (Tevbe 9/30'da Yahudilerin bir kısmının ona “Allah'ın oğlu” dediği bildirilir), Lokman (oğluna öğütleri Lokman suresinde) ve Zülkarneyn (Kehf 18/83-98). Çoğunluk Lokman'ı hikmet sahibi bir kişi olarak görür. Ayrıca Hz. Musa'nın yol arkadaşı olarak anılan ve Kur'an'da adı verilmeyen kişi (gelenekte Hızır) için de görüşler farklıdır.

Akılda kalsın: Ülü'l-azm, büyük dinlerin kurucu halkalarıdır: Nuh (tufan), İbrahim (tevhidin atası), Musa (Tevrat), İsa (İncil), Muhammed (Kur'an). “25'te var mı?” sorusunda tartışmalı üçlü: Üzeyr, Lokman, Zülkarneyn.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ülü'l-azm peygamberlerden biri değildir” ya da “Kur'an'da adı geçen peygamberlerden biri değildir” kökü gelir.

TuzakÂdem ve Davud gibi çok tanınan peygamberleri ülü'l-azm saymaktır; Hz. Âdem ilk peygamberdir ama bu beşliğe girmez. İkinci tuzak, Lokman, Üzeyr ya da Zülkarneyn'i kesin peygamber diye listeye sokan şıktır; adları Kur'an'da geçer ama peygamberlikleri tartışmalıdır.

↕Sıralama önce gelenden sonra gelene

  1. Hz. Musa
  2. Hz. Nuh
  3. Hz. İsa
  4. Hz. Yusuf
  5. Hz. Davud
  6. Hz. İbrahim

?Soru çöz

Bir öğretmen, Kur'an'da adı geçen bazı peygamberleri kavimleri ya da aile bağlarıyla tahtaya yazmıştır:

PeygamberKavmi ya da bağı
IHz. HudAd kavmine gönderildi
IIHz. SalihMedyen halkına gönderildi
IIIHz. YahyaHz. Zekeriya'nın oğlu
IVHz. HarunHz. Musa'nın kardeşi

Tahtadaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Hz. Salih Semud kavmine gönderilmiştir; Medyen'e gönderilen Hz. Şuayb'dır. Üç Arap peygamberi kavimleriyle birlikte ezberlenir: Hud – Ad, Salih – Semud, Şuayb – Medyen. A doğrudur; C Yahya Zekeriya'nın oğludur, doğru; D Musa ile Harun kardeştir, doğru.
İNANÇ · NÜBÜVVET

Hz. Muhammed'in peygamberliği: hatm-i nübüvvet, beşair, delail, şemail, hasais

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPeygamberlik nedir, nebi ile resul arasındaki fark nedir ve insanlar neden peygambere ihtiyaç duyar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Peygamberlik (nübüvvet), Allah'ın seçtiği bir insana vahiy göndermesi ve onu bu vahyi tebliğle görevlendirmesidir; çabayla kazanılmaz, Allah'ın seçimidir. Âlimlerin çoğuna göre resul yeni bir kitap ya da şeriat getiren, nebi ise önceki şeriatı tebliğ eden peygamberdir; her resul nebidir, her nebi resul değildir. Akıl gaybı ve ibadetin şeklini bilemediği için peygambere ihtiyaç vardır.

Peygamberlik, nebi ve resul

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Muhammed'in son peygamber oluşu ne demektir; beşairü'n-nübüvve, delailü'n-nübüvve, şemail ve hasais kavramları nedir?

Kısa cevap: Hz. Muhammed peygamberlerin sonuncusudur (hatemü'n-nebiyyin) ve bütün insanlara gönderilmiştir. Önceki kitaplarda onun geleceğine dair müjdelere beşairü'n-nübüvve, peygamberliğinin delillerine delailü'n-nübüvve, fiziki ve ahlaki özelliklerine şemail, yalnız ona özgü hususlara hasais denir. Ondan sonra peygamber gelmeyeceği için peygamberlik iddiasında bulunanlar Müslümanlarca reddedilmiştir.

Hz. Muhammed'in peygamberliğini anlatan eserler, hepsi aynı kökten türemiş gibi duran bir kavram ailesiyle adlandırılır; sınav da tam bu benzerlikten yararlanır.

Hatm-i nübüvvet ve evrensellik

“Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir. Fakat o, Allah'ın Resulü ve nebilerin sonuncusudur …”

Ahzab 33/40 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayetteki “nebilerin sonuncusu” (hatemü'n-nebiyyin) ifadesi, peygamberlik zincirinin Hz. Muhammed'le kapandığını bildirir; buna hatm-i nübüvvet denir. Ayette “resullerin” değil “nebilerin” sonuncusu denmesi önemlidir: nebi resulden daha geniş bir kavram olduğu için ondan sonra ne yeni şeriatla ne de önceki şeriatı tebliğ eden bir peygamber gelir. Bu yüzden ondan sonra peygamberlik iddia edenler (ilk örnek Müseylime) Müslümanlarca reddedilmiştir; bu iddiaya dayanan yeni akımları İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz. Hz. Muhammed'in mesajı bir kavme değil bütün insanlığa yöneliktir (Sebe 34/28; Enbiya 21/107).

Kavram ailesi: aynı kökten benzer başlıklar

Karıştırılanlar: Hz. Muhammed'in peygamberliğiyle ilgili kavramlar
KavramTanıyıcı ölçütÖrnek ya da eser
Beşairü'n-nübüvveÖnceki kitaplarda ve peygamberlerin sözlerinde onun geleceğine dair müjdelerHz. İsa'nın “benden sonra gelecek, adı Ahmed olan bir peygamberi müjdeleyici” olarak gönderilmesi (Saff 61/6); Tevrat ve İncil'de anılan ümmi peygamber (A'raf 7/157)
Delailü'n-nübüvvePeygamberliğinin delilleri: mucizeleri, haber verdiği gaybî olaylarBeyhaki ve Ebu Nuaym el-İsfahani'nin Delailü'n-nübüvve adlı eserleri
ŞemailFiziki görünüşü, giyimi, ahlak ve davranış özellikleriTirmizi'nin eş-Şemail'i; Türk sanatındaki hilye geleneği
HasaisYalnız ona özgü olan hüküm ve özelliklerSuyuti'nin el-Hasaisü'l-kübra'sı
İrhasPeygamberlikten önce görülen olağanüstü olaylarBulutun gölge etmesi
Hatm-i nübüvvetPeygamberliğin onunla sona ermesiAhzab 33/40

Ailenin ortak mantığı, her terimin ilk kelimesinin anlamında saklıdır: beşair “müjdeler”, delail “deliller”, şemail “huylar, nitelikler”, hasais “özellikler, ayrıcalıklar” demektir. Beşair geleceğe dönük bir haberdir ve peygamber gelmeden önce söylenmiştir; delail ise o geldikten sonra peygamberliğini kanıtlayan olaylardır. Önceki kitaplardaki müjdeleri arayan bazı çalışmalar, Hint ve Budist metinlerinde de benzer işaretler bulunduğunu ileri sürmüştür; bu tür yorumlar da beşair başlığı altında ele alınır.

Lisans düzeyi için ek: hasais türleri

Hasais eserlerinde Hz. Peygamber'e özgü hususlar genellikle iki grupta toplanır: yalnız ona farz, haram ya da mubah kılınan hükümler (gece namazının ona farz oluşu, zekât ve sadakanın kendisine ve ehl-i beytine haram oluşu gibi) ve ona tanınan üstünlükler (bütün insanlığa gönderilmesi, büyük şefaat gibi). Suyuti'nin eseri bu türün en geniş örneklerindendir.

Akılda kalsın: Zamana göre sırala: beşair (o gelmeden önce söylenen müjde) → irhas (peygamberlikten önce olağanüstü) → delail (peygamberliğin delilleri) → şemail (nasıl biriydi?) → hasais (ona özgü neydi?) → hatm (onunla bitti).
Sayfa özeti: melek, kitap ve peygamber inancında karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarKonu
MeleklerGörevi ne, adı Kur'an'da geçiyor mu?Cebrail: vahiy · Mikail: tabiat olayları · İsrafil: sur (adı hadiste) · Azrail: ölüm (Kur'an'da melekü'l-mevt) · yazan: Kiramen Katibin · koruyan: Hafaza · soran: Münker-Nekirk1
Melek – cin – insanNeden yaratıldı, sorumlu mu?Nur: melek, isyan etmez · ateş: cin, iman da inkâr da eder · toprak: insan; İblis cinlerdendir, şeytanın gücü vesveseyle sınırlık2
KitaplarKime verildi?Tevrat: Musa · Zebur: Davud · İncil: İsa · Kur'an: Hz. Muhammed · sahifeler (rivayet): Âdem 10, Şit 50, İdris 30, İbrahim 10k3
Nebi – resulYeni şeriat getiriyor mu?Resul nebilerin yeni şeriat getiren alt kümesidir; her resul nebidir · peygamberlik vehbidir, kesbi değilk4
SıfatlarKarşıtı ne?Sıdk–kizb · emanet–hıyanet · tebliğ–kitman · fetanet–beladet · ismet–masiyet; zelle günah değilk5
Olağanüstü olaylarKimde, ne zaman, ne oluyor?Peygamberde iddiayı doğrulayan: mucize · peygamberlikten önce: irhas · velide: keramet · kâfirde helake götüren: istidrac · iddiayı yalanlayan: ihanetk6
25 peygamberHangi grupta?Ülü'l-azm: Nuh, İbrahim, Musa, İsa, Hz. Muhammed · tartışmalı: Üzeyr, Lokman, Zülkarneynk7
Nübüvvet kavramlarıZamanda nerede?Beşair (önceden müjde) → irhas → delail → şemail → hasais → hatm-i nübüvvetk8

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir paragraf, Hz. İsa'nın müjdesinden ya da önceki kitaplardaki işaretlerden söz eder ve “parçada sözü edilen kavram” sorulur; şıkların hepsi bu aileden gelir. Cevap müjde ise beşairü'n-nübüvvedir; mucize ve deliller delail, fiziki özellikler şemaildir.

TuzakSaff 61/6'yı mucize sanıp delaile bağlamaktır. Ahzab 33/40'ta “nebilerin” sonuncusu ifadesinin resulden geniş olduğunu da unutma.

⇄Bilgi eşleştirme içerik ↔ kavram

?Soru çöz

Bu tür eserlerde Hz. Peygamber'in boyu, yüzünün ve saçının görünüşü, yürüyüşü, giyimi, yemek yerken ve konuşurken gösterdiği tavırlar ile ahlaki özellikleri rivayetlerle anlatılır. Türün en tanınmış örneğini Tirmizi yazmıştır; Osmanlı döneminde bu metinlerden doğan bir hat sanatı geleneği de vardır.
Parçada sözü edilen eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Fiziki görünüş ve ahlaki özellikleri anlatan tür şemaildir; Tirmizi'nin eş-Şemail'i ve hilye geleneği ipuçlarıdır. A beşair önceki kitaplardaki müjdeleri toplar; B hasais yalnız ona özgü hükümleri anlatır; D delail mucizeler gibi peygamberliğinin delillerini işler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Gazali'ye göre Allah'ın eli ya da arşa istivası gibi ifadeleri duyan sıradan bir Müslüman, bu ifadelerin gerçek anlamını kavramanın gücünü aştığını kabul etmeli, “nasıl?” diye sorup tartışmaya girmemeli ve lafzı değiştirmeden olduğu gibi korumalıdır.
Parçada aşağıdaki ilkelerden hangisine değinilmemiştir?

✓ A. Gazali avama yorum yolunu değil, Selefin tefviz yolunu önerir; tevil bu ilkeler arasında yoktur. B “anlamı kavramanın gücünü aştığını kabul etmek” aczi itiraftır; C “nasıl diye sorup tartışmaya girmemek” sükûttur; D “lafzı değiştirmeden korumak” imsaktır.Kaynak: İman ve Allah inancı · Haberi sıfatlar, tefviz-tevil ve esma-i hüsna

?Soru 2

Gece geç saatte ıssız ve karanlık bir yoldan eve dönmek zorunda kalan Ali, iş yerinde başarısını çekemeyen bir arkadaşından da endişe etmektedir. Annesi ona, karanlığı yaran Rabbe; gecenin karanlığının, düğümlere üfleyenlerin ve haset edenin şerrinden sığınmayı öğreten sureyi okumasını öğütler.
Annesinin öğütlediği sure aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Gecenin karanlığı ve hasetçi, dışarıdan gelen şerlerdir; bunlara karşı “felakın Rabbine” sığınmak Felak suresidir. A Nas'ta da sığınma vardır, ama Allah üç sıfatla (Rab, Melik, İlah) anılır ve tek şer içe sızan vesvesedir; C İhlas sığınma değil, Allah'ın birliğini anlatır; D Asr insanın ziyandan kurtulma şartlarını sayar.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Felak ve Nas sureleri

?Soru 3

Kur'an'da adı geçen bir kişi, oğluna yaptığı her işin bir hardal tanesi kadar da olsa Allah tarafından bilineceğini hatırlatır; ona namazı kılmasını, iyiliği emredip kötülükten sakındırmasını, insanlara kibirle yüz çevirmemesini ve sesini alçaltmasını öğütler.
Bu öğütleri veren kişi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hardal tanesi benzetmesi, namaz, emr-i maruf ve sesi alçaltma Lokman suresindeki baba öğütleridir. A Yakub da oğullarına öğüt verir ama kıssadaki ana tutumu güzel sabırdır, bu öğüt dizisi ona ait değildir; C İbrahim'in kıssası babası ve kavmiyle tevhid tartışmasıdır; D Zülkarneyn Kehf'te sefer ve setle anılır, oğluna öğüt sahnesi yoktur.Kaynak: Kur'an'ın ana konuları · Ashab-ı Kehf, Lokman, Hz. İsa ve Meryem

?Soru 4

Bir din görevlisine dört kişinin durumu soruluyor.
Ehlisünnete göre bu kişilerden hangisi iman dairesinden çıkmış sayılmaz?

✓ D. Murat haram olduğunu kabul ederek büyük bir günah (kebire) işlemektedir; Ehlisünnete göre günahı helal saymadıkça imanı gitmez, mümin ve fasıktır. A kesin bir iman esasını inkâr ettiği için küfürdür; B Allah'ın fiilinde ortak tanımak şirktir; C kalpte tasdik yoksa dille söylemek nifaktır, Allah katında iman sayılmaz.Kaynak: İman ve Allah inancı · Küfür, şirk, nifak, irtidat ve büyük günah

?Soru 5

Kırk yaşında Müslüman olan Mark, Amentü'deki esasların hepsine inandığını söylemektedir; ancak meleklerin görevleri, Allah'ın sıfatları ve ahiret halleri hakkında henüz bir bilgisi yoktur. Komşusu Ali ise bu konuları ayrıntısıyla bilmektedir; ama bunları yalnız ailesinden duyduğu gibi kabul ettiğini, hiçbir delil üzerinde düşünmediğini söylemektedir.
Buna göre Mark ile Ali'nin imanı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İki ayrı ölçüt var: Mark esaslara topluca, ayrıntısız inandığı için icmali; Ali ayrıntıyı bildiği için tafsili, ama delile değil aileye dayandığı için taklidi iman sahibidir. B Ali'yi tahkiki sayar, oysa delil üzerinde düşünmemiştir; C ayrıntı ölçütünü tersine çevirir; D Mark'ın delil aradığına dair bir bilgi yokken onu tahkiki sayar ve Ali'nin ayrıntılı bilgisini görmez. Matüridilere göre ikisinin imanı da geçerlidir.Kaynak: İman ve Allah inancı · İmanın çeşitleri, artması, istisna; İslam ve ihsan

?Soru 6

Emekli öğretmen Hasan Bey namazlarını aksatmaz, kimsenin hakkını yemez, işini dürüstçe yapar. Ama mahallesinde bir haksızlık gördüğünde “Bana dokunmayan yılan bin yaşasın” der, zor günler geçiren komşusuna da hiçbir telkinde bulunmaz; “herkes kendi derdine baksın” diye düşünür.
Asr suresine göre Hasan Bey'in eksik bıraktığı yön aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Asr'ın dört şartından ikisi bireysel (iman, salih amel), ikisi toplumsaldır; Hasan Bey haksızlık karşısında susarak hakkı, komşusunu yüreklendirmeyerek sabrı tavsiye etmeyi bırakmıştır. A ve B bireysel şartlardır, Hasan Bey'in ibadeti ve dürüstlüğü bunları gösterir; D Maun suresinde ahireti yalanlayanın yapmadığı iş olarak geçer, Asr'ın şartları arasında yoktur.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · İhlas ve Asr sureleri

?Soru 7

Bu kelam ekolüne göre Allah'ın yaratma sıfatı, kudret sıfatından ayrı ve ezelî bir sıfattır: kudret yaratmaya gücün yetmesidir, yaratma ise bu gücün eylemidir. Yaratılanlar sonradan var olsa da yaratma sıfatının kendisi ezelîdir.
Bu görüş ve sözü edilen sıfat aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Yaratma sıfatı tekvindir; onu kudretten ayrı, ezelî bir subuti sıfat sayan Matüridilerdir. A irade dilemek ve seçmektir, yaratma değildir; C Eşariler tekvini ayrı sıfat değil, kudretin işleyişi sayar; D Mutezile sıfatları zattan ayrı anlamlar olarak kabul etmez.Kaynak: İman ve Allah inancı · Zati ve subuti sıfatlar; kudret ve istitaat

?Soru 8

Hanefi mezhebine mensup Yusuf, öğle namazının farzını kılmaktadır. İkinci rekâtın sonunda ilk oturuşa oturur.
Yusuf'un bu oturuşta okuması gereken dua ve bu duanın hükmü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Farz namazın ilk oturuşunda yalnız Tahiyyat okunur ve Hanefilere göre okunması vaciptir. B Salli-Barik ilk oturuşta yalnız dört rekâtlı gayr-i müekkede sünnetlerde okunur, öğlenin farzında değil; C Rabbena yalnız son oturuşa aittir; D farz olan oturmanın kendisidir (son oturuşta), Tahiyyat'ı okumak vaciptir.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik, Rabbena

?Soru 9

Kur'an'da bir peygamber, kendisine Allah katından ilim verilmiş bir kulla yolculuk eder. Yolculukta gemi delinir, bir duvar karşılıksız onarılır; peygamber her olayda itiraz eder, olayların iç yüzü ancak yolculuğun sonunda açıklanır.
Bu kıssayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kehf 60-82'deki yolculuk, görünenin ardındaki hikmeti bilmeyen insana sabrı öğretir. A kıssayı yanlış peygambere ve sureye bağlar, yolcu Hz. Musa'dır; B yanlıştır, ayet yalnız “kullarımızdan bir kul” der, Hızır adı gelenekten gelir; D Firavun mücadelesiyle ilgisi yoktur, bilgi peşindeki ayrı bir yolculuktur.Kaynak: Kur'an'ın ana konuları · Hz. Musa ve Hz. Yusuf kıssaları

?Soru 10

Bir öğrenci, içki ve kumarda büyük günah ile insanlar için bazı faydalar bulunduğunu, ama günahlarının faydalarından büyük olduğunu bildiren ayeti (Bakara 2/219) okuyup “Faydası da olduğuna göre içki kesin olarak yasaklanmamıştır.” sonucuna varmıştır.
Öğrencinin hatası, meal okuma ilkelerinden hangisine uymamasından kaynaklanır?

✓ D. Bakara 219 içki yasağının ilk basamağıdır; hüküm Nisa 43 ve son olarak Maide 90 ile tamamlanmıştır. Tek ayete bakıp hüküm kurmak bu ilkeyi çiğner. A ayette öğrenciyi yanıltan bir parantez yoktur; B farklı mealler aynı ayetin aynı aşamasını aktarır, eksik olan sonraki ayetlerdir; C sünnete başvurmak doğru bir ilkedir, ama buradaki hata hükmün aşamalarını görmemektir.Kaynak: Kur'an'ın ana konuları · Meal okuma ilkeleri ve vurgulanan mesaj
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →