Dinî hitabet: hutbe, vaaz, irşat ve etkili konuşma

Hutbe ile vaaz nasıl ayrılır, hutbenin farzı ve sünnetleri nelerdir, iyi bir hatip nasıl konuşur? Hitabetin unsurlarını ve Hz. Peygamber'in üslubunu öğren.

6 durakDHBT-2 · MBSTS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HİTABET · KAVRAM

Hitabet: topluluğa güzel ve etkili söz söyleme sanatı ve unsurları

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGıybet, iftira, koğuculuk, yalan ve alay etmek nedir, gıybet ile iftira arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (İslam ahlakı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yalan gerçeğe aykırı söz, gıybet bir kimseyi arkasından kendisinde bulunan ama hoşlanmayacağı bir şeyle anmak, iftira ise kendisinde bulunmayan bir kusuru ona yüklemektir. Koğuculuk (nemime) insanların arasını bozmak için söz taşımaktır. Hucurat suresi alay etmeyi, kötü lakap takmayı ve gıybeti yasaklar. Gıybet ve iftira kul hakkıdır.

Dille işlenen kötülükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hitabet nedir, dinî hitabetin unsurları nelerdir, hazırlıklı ve hazırlıksız (irticalen) konuşma ne demektir?

Kısa cevap: Hitabet, bir topluluk karşısında güzel ve etkili söz söyleme sanatıdır; dinî hitabet ise din görevlilerinin İslam'a dair bilgiyi topluma doğru aktarmak için yaptığı konuşmalardır (hutbe, vaaz, irşat, sohbet). Hitabetin unsurları hatip (kaynak), muhatap (dinleyici), mesaj (konu), kanal ve ortam ile geri bildirimdir. Önceden hazırlanan konuşmaya hazırlıklı, o anda yapılana hazırlıksız (irticalen) konuşma denir.

Aynı ayet bir minberde kalpleri yumuşatır, başka bir ağızda kulak tırmalar: farkı söyleyenin, dinleyenin ve anın uyumu yaratır.

Hitabet ve dinî hitabet

Hitabet, bir topluluk karşısında güzel ve etkili söz söyleme sanatıdır; hitap eden kişiye hatip denir. Dinî hitabet, din görevlilerinin İslam'ın inanç, ibadet ve ahlak esaslarını topluma doğru ve anlaşılır biçimde aktarmak için yaptığı konuşmaların ortak adıdır. Bu konuşmalar duygu ve düşüncenin yerinde, zamanında, akıcı ve açık bir dille söylenmesini gerektirir. Dinî hitabetin başlıca türleri hutbe, vaaz, irşat amaçlı sohbet ve dinî merasimlerde yapılan konuşmalardır.

Hitabetin unsurları

Hitabet bir iletişim sürecidir ve iletişimin ögeleriyle çözümlenir. Hatip (kaynak) mesajı gönderir; muhatap (alıcı, hedef kitle) onu alır; mesaj (konu, içerik) aktarılan bilgidir; kanal mesajın taşındığı araçtır (ses, minber, hoparlör, ekran); ortam konuşmanın yapıldığı yer, zaman ve durumdur; geri bildirim ise mesajın alıcıya ulaşıp ulaşmadığını gösterir. Hatibin her şeyden önce muhatabını tanıması gerekir: yaş, eğitim, ilgi ve ihtiyaç, konunun da üslubun da seçimini belirler.

Hitabet tek yönlü bir konuşma gibi görünse de bir iletişim döngüsüdür; cemaatin yüzü, hatibin geri bildirimidir.Görsel: Sınav Defteri

Hazırlıklı ve hazırlıksız konuşma

Önceden hazırlanmış bir plan ya da metinden yapılan konuşmaya hazırlıklı konuşma, o anda düşünülerek yapılan konuşmaya hazırlıksız konuşma denir; hazırlıksız konuşmanın diğer adları irticalen konuşma ve doğaçlamadır. Cuma hutbesi ve vaaz hazırlıklı konuşmanın tipik örnekleridir; bir cenazede ya da beklenmedik bir davette yapılan kısa konuşma çoğu zaman irticalendir. Hazırlıksız konuşmanın da bir hazırlığı vardır: birikim. Hatibin kendini dinî hitabete hazırlaması, konuşmadan çok önce başlar.

Akılda kalsın: Hitabetin unsurlarını bir cümleyle say: kim (hatip), kime (muhatap), ne (mesaj), nasıl (kanal), nerede ve ne zaman (ortam), ulaştı mı (geri bildirim). İrticalen = hazırlıksız = doğaçlama.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hitabet durumu anlatılır ve vurgulanan unsur sorulur: “hatip konuşmasını köydeki yaşlı cemaatin anlayacağı sade bir dille yaptı” muhatabın, “cenazede kısa tuttu” ortamın dikkate alındığını gösterir.

TuzakMesaj ile kanalı karıştırmaktır: hoparlör, minber ve ekran mesaj değil kanaldır. “İrticalen” kelimesini “hazırlıklı” sanmak da sık yapılan hatadır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ unsur

?Soru çöz

Köyündeki bir cenazede beklenmedik biçimde söz verilen imam Hakan, önceden hazırlığı olmadığı hâlde, ölümü hatırlatan kısa bir ayet okuyup cemaate birkaç dakikalık bir öğüt konuşması yapar.
Hakan'ın yaptığı konuşma türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Önceden hazırlanmadan, o anda düşünülerek yapılan konuşma irticalen (hazırlıksız) konuşmadır. B hutbe cuma ve bayramda minberden okunan, ibadet niteliği taşıyan konuşmadır; C vaaz planlı ve hazırlıklı bir konuşmadır, vakada hazırlık yok; D tebliğ dinin mesajını duyurma görevinin adıdır, bir konuşma türü değildir.
HİTABET · HATİP

Hatibin nitelikleri: bilgi, ahlak, ses ve Kur'an'ın koyduğu söz ilkeleri

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPeygamberlerin beş sıfatı nedir; sıdk, emanet, tebliğ, fetanet ve ismet ne anlama gelir, zelle nedir?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Peygamberlerde bulunması gereken beş sıfat sıdk (doğruluk), emanet (güvenilirlik), tebliğ (vahyi eksiksiz bildirme), fetanet (üstün akıl ve kavrayış) ve ismettir (günahtan korunmuşluk). Ehlisünnete göre peygamberler büyük günahlardan korunmuştur; vahiy gelmeyen bir konuda tercihte yaptıkları küçük hatalara ise zelle denir; zelle günah sayılmaz ve vahiyle hemen düzeltilir.

Peygamberlerin sıfatları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyi bir hatip ve din görevlisi hangi niteliklere sahip olmalıdır, Kur'an'da hitabetle ilgili hangi ilkeler vardır?

Kısa cevap: Hatip ilmî bakımdan sahih dinî bilgiye ve tecvide hâkim; ahlaki bakımdan samimi, güvenilir, mütevazı ve söylediğini yaşayan; iletişim bakımından da ses tonunu, beden dilini ve muhatabını iyi kullanan biri olmalıdır. Kur'an hitabet için ilkeler koyar: yumuşak söz (Taha 20/44), söz ile eylemin tutarlılığı (Saff 61/2–3), haberi doğrulamak (Hucurat 49/6), sözün en güzelini söylemek (İsra 17/53).

Cemaat önce hatibi, sonra hutbeyi dinler: söyleyene güvenilmiyorsa en doğru söz bile yerini bulmaz.

Üç yeterlilik: ilmî, ahlaki, iletişimsel

İlmî yeterlilik: Hatip Kur'an ve sünnete dayalı sahih bilgiye, temel İslami ilimlere, kıraat ve tecvide hâkim olmalı; bu birikimi toplumu tanımaya yardım eden sosyal bilimlerle birleştirmelidir. Hazırlıkta ayetler bağlamıyla ve tefsire başvurarak, hadisler sahih kaynaklardan, güncel fıkhi konular Din İşleri Yüksek Kurulu kararları gözetilerek kullanılır. Ahlaki yeterlilik: samimiyet, güvenilirlik, tevazu, sabır ve fedakârlık; hepsinden önce de anlattığını yaşamak. İletişim yeterliliği: muhatabını tanımak, ses tonunu ayarlamak, göz teması kurmak, beden dilini sözle uyumlu kullanmak, sade ve özenli giyinmek. Tarihimizde din hizmeti yapanlara “hayrın hizmetkârları” anlamında hademe-i hayrat denmesi, bu görevin bir hizmet olarak görüldüğünü anlatır.

Ayetlerden çıkan hitabet ilkeleri

Kur'an doğrudan bir hitabet kitabı değildir; ama davet ve söz hakkında koyduğu ilkeler, hatibin meslek ahlakının temelidir. En sık anılan dört ilke şunlardır:

“Yine de ona söyleyeceklerinizi yumuşak bir üslûpla söyleyin, ola ki aklını başına toplar veya içine bir korku düşer.”

Taha 20/44 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Bu emir Hz. Musa ile Hz. Harun'a, yani zamanın en azgın hükümdarı Firavun'a gönderilen iki peygambere verilmiştir: muhatap ne kadar katı olursa olsun söz yumuşak olmalıdır (kavl-i leyyin).

“Ey iman edenler! Niçin yapmayacağınız şeyleri söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında çok çirkin bir davranıştır.”

Saff 61/2–3 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Söz ile eylemin tutarlılığı, hatibin en güçlü delilidir; iyiliği tavsiye edip kendisi uygulamayanın sözü etkisini kaybeder.

Karıştırılanlar: ayet · hitabet ilkesi
AyetİlkeHatip için anlamı
Taha 20/44Yumuşak söz (kavl-i leyyin)Muhatap katı da olsa kırıcı olmamak
Saff 61/2–3Söz-eylem tutarlılığıAnlattığını önce kendisi yaşamak
Hucurat 49/6Haberi doğrulamak (tebeyyün)Doğruluğu araştırılmamış haberi, rivayeti, hikâyeyi aktarmamak
İsra 17/53Sözün en güzelini söylemekKelime seçiminde özen; ayrıştıran ve kırıcı dilden kaçınmak
Nahl 16/125Hikmet, güzel öğüt, en güzel tarzda tartışmaDavetin yöntemi (sonraki konularda)
Al-i İmran 3/159Merhamet ve yumuşaklıkKatı kalpli olanın etrafı dağılır
İbrahim 14/4Kavmin diliyle anlatmakMuhatabın anlayacağı dil ve seviye

Hucurat 49/6, fasık birinin getirdiği haberin doğruluğunun araştırılmasını ister; bilmeden birilerine zarar verip pişman olmamak için. Hatip için bu, kaynağı belirsiz hadis, uydurma kıssa ve doğrulanmamış haberle konuşmamak demektir. Dilin afetlerini ve güzel sözü İslam ahlakı sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Dört ayet, dört ilke: Taha 44 = yumuşak söz (Firavun'a bile), Saff 2–3 = yaptığını söyle, Hucurat 6 = haberi doğrula, İsra 53 = sözün en güzeli. Hatibin üç yeterliliği: bilgi, ahlak, iletişim.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM önlisans düzeyinde “ayetlerden hitabet ilkeleri” sordu: meal verilir, çıkarılabilecek ilke ya da çıkarılamayacak ilke istenir.

TuzakMealde bir kelimeyle eşleşen ama ayetin asıl mesajı olmayan şıktır: Taha 20/44'te Firavun geçer ama ilke yumuşak sözdür, yöneticilere itaat değil. Hucurat 49/6 haberi doğrulamayı ister; “haber getireni cezalandırmak” çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

Hz. Musa ve Hz. Harun'a Firavun'la konuşmaları emredilmiştir. Saff suresi 2–3. ayetler söz ile arasındaki tutarlılığı ister. Hucurat suresi 6. ayet ise getirilen doğruluğunun araştırılmasını emreder.

haberinserteylemyumuşakniyet

?Soru çöz

“Ey iman edenler! Niçin yapmayacağınız şeyleri söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında çok çirkin bir davranıştır.” (Saff 61/2–3)
Bu ayetlerden bir din görevlisi için aşağıdaki hitabet ilkelerinden hangisi çıkarılabilir?

✓ C. Ayet söylenip de yapılmayanı kınar; hatip için ilke, söz ile eylemin tutarlı olmasıdır. A yumuşak söz Taha 20/44'ün ilkesidir; B haberi doğrulamak Hucurat 49/6'nın ilkesidir; D muhatabın diliyle konuşmak İbrahim 14/4'ten çıkar. Üçü de doğru ilkelerdir ama bu ayetten çıkmaz.
HİTABET · HUTBE

Hutbe: minberden okunan, ibadet niteliği taşıyan konuşma

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCuma namazı nasıl kılınır, hutbenin farzı ve sünnetleri nelerdir, cuma namazına geç kalan ne yapar, zuhr-i ahir nedir?Bağlantılı konudan (Cuma, bayram ve cenaze namazı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cuma namazında dış ezandan sonra dört rekât ilk sünnet kılınır, hatip minbere çıkınca iç ezan okunur, hutbe dinlenir, kametle iki rekât farz cemaatle ve açıktan kılınır, ardından dört rekât son sünnet kılınır. Hanefilere göre imam selam vermeden ona yetişen cumaya yetişmiş olur. Zuhr-i ahir, cumanın sıhhatinden şüphe edenlerin ihtiyaten kıldığı dört rekâttır.

Cumanın kılınışı, hutbe ve zuhr-i ahir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hutbe nedir, cuma ve bayram hutbesi arasındaki farklar nelerdir, hutbe nasıl okunur ve bölümleri nelerdir?

Kısa cevap: Hutbe, cuma ve bayram günlerinde camide minberden okunan, öğüt içerikli ve ibadet niteliği taşıyan konuşmadır; okuyana hatip denir. Cuma hutbesi farzdır ve namazdan önce okunur, hamd ile başlar; bayram hutbesi sünnettir ve namazdan sonra okunur, tekbir ile başlar. Hutbe arada kısa bir oturuşla ayrılan iki bölümden oluşur. Hz. Peygamber ilk cuma hutbesini hicret sırasında Ranuna Vadisi'nde okumuştur.

Vaaz kürsüden bir öğüttür; hutbe ise minberden, namazın parçası olarak okunur ve dinlemek de ibadettir.

Tanım, yer ve tarih

Hutbe sözlükte “bir topluluk karşısında yapılan etkileyici konuşma” demektir. Terim olarak cuma ve bayram günlerinde ibadet maksadıyla camide okunan öğüt içerikli konuşmadır. Cami ve mescitlerde kıble yönündeki oyuk bölüme mihrap, mihrabın sağında basamaklarla çıkılan yüksek yere minber denir; hutbe minberden, vaaz ise kürsüden yapılır. Hz. Peygamber ilk cuma namazını hicret sırasında Medine yakınlarındaki Ranuna Vadisi'nde kıldırmış ve orada ilk hutbesini okumuştur; Medine'de on yıl boyunca beş yüzü aşkın hutbe okuduğu ama bunların ancak bir kısmının bize ulaştığı belirtilir. Hz. Peygamber'den sonra halifeler göreve başlarken de hutbeyle hitap etmiş; sonraki dönemlerde hutbede hükümdarın adının anılması bağımsızlığın sembolü olmuştur.

Hükmü ve şartları (kısaca)

Cuma hutbesinin farz olduğunda âlimler ittifak etmiştir; dayanakları, Cuma suresindeki “Allah'ı anmaya koşun” emrindeki zikrin hutbe diye anlaşılması ve Hz. Peygamber'in hutbesiz cuma kıldırmamasıdır. Hutbe okunurken camide bulunanın onu dinlemesi gerekir; bu sırada konuşmak, hatta konuşana “sus” demek bile boş söz sayılmıştır. Hutbenin sıhhat şartları (vakit içinde ve namazdan önce okunması, en az kaç kişinin bulunacağı, hutbe ile namaz arasının kesilmemesi) ve Ebu Hanife ile İmam Şafii'nin hutbenin rükünleri hakkındaki görüşlerini Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında gördük. Burada hitabet yönüne bakıyoruz.

Karıştırılanlar: cuma hutbesi ve bayram hutbesi
Cuma hutbesiBayram hutbesi
HükmüFarz (cumanın sıhhat şartı)Sünnet
ZamanıNamazdan önceNamazdan sonra
BaşlangıcıHamd ileTekbir ile
Ortak yönMinberden okunur; iki bölümdür, arada kısa oturuş vardır; dinlemek gerekir

Bölümleri ve iradı

Hutbe, aralarında kısa bir oturuş bulunan iki bölümden oluşur. Birinci bölümde Allah'a hamd edilir, kelime-i şehadet getirilir, Hz. Peygamber'e salat ve selam okunur; ardından serlevha (başlık) ayet ve hadis okunur ve Türkçe nasihat bölümüne geçilir. İkinci bölümde yine hamd ve salavattan sonra müminler için dua edilir. Türkiye'deki uygulamada cuma hutbesi şu sırayla okunur:

Hutbe namazdan önce gelir ve iki bölümdür; aradaki oturuş, iki hutbeyi ayıran çizgidir.Görsel: Sınav Defteri

Hutbede Türkçe bölüm sade, kısa ve anlaşılır olmalı; hatip kâğıda gömülmeden cemaatle göz temasını korumalı, ses tonunu ne çok yükseltmeli ne de düşürmelidir. Hz. Peygamber'in hutbesinin de namazının da orta uzunlukta olduğu, hutbede ayet okuyup nasihat ettiği rivayet edilir (Ebu Davud, “Salât”). Türkiye'de cuma hutbeleri Diyanet İşleri Başkanlığınca merkezî olarak hazırlanıp bütün camilerde okunur; ihtiyaç hâlinde il müftülüklerinin yerel hutbe hazırlayabildiği bir uygulama da vardır.

Akılda kalsın: Cuma ve bayram hutbesini üç ters çiftle ayır: farz / sünnet, önce / sonra, hamd / tekbir. Yer: hutbe minberden, vaaz kürsüden, imamet mihraptan. İlk cuma hutbesi: Ranuna Vadisi, hicret yolunda.
Sınavda

Nasıl sorulurCuma ve bayram hutbesi karşılaştırılır ya da hutbe ile vaaz ayrılır.

TuzakTers çiftleri karıştırmaktır: bayram hutbesi namazdan sonra okunur ve sünnettir; “bayram hutbesi farzdır, namazdan önce okunur” şıkkı cumanın özelliklerini bayrama taşır. Hutbe sırasında konuşmanın, selam almanın ve tesbih çekmenin, kısacası dinlemeye engel her meşguliyetin mekruh sayıldığını unutma.

↕Sıralama cuma günü camide

  1. Birinci hutbe ve Türkçe nasihat
  2. Cumanın ilk sünneti
  3. Kamet ve iki rekât farz
  4. Dış ezan
  5. Kısa oturuş ve ikinci hutbe
  6. İç ezan

?Soru çöz

Cuma hutbesi ile bayram hutbesi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Bayram hutbesi namazdan sonra okunur; namazdan önce okunan cuma hutbesidir. A, C ve D doğrudur: cuma hutbesi farz bayramınki sünnettir; cuma hamd, bayram tekbirle başlar; ikisi de minberden okunur ve iki bölümdür. Şıklardaki doğru bilgiler, cumanın özelliğini bayrama taşıyan B'yi gizlemek için konmuştur.
HİTABET · VAAZ

Vaaz, irşat, tebliğ ve davet: yakın ama aynı olmayan dört görev

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık davet ne zaman başladı, Mekkeli müşrikler İslam'a neden karşı çıktı ve hangi yollarla tepki gösterdi?Bağlantılı konudan (Siyer 1). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Peygamberliğin dördüncü yılında (613) inen Hicr 94 ve Şuara 214 ile açık davet başladı; Hz. Peygamber önce yakın akrabalarını, sonra Safa tepesinde bütün Mekkelileri çağırdı. Müşrikler ataların dinine bağlılık, kibir, ahiret inkârı, eşitlik kaygısı, ekonomik çıkar ve kabile rekabeti yüzünden karşı çıktı; tepkileri alay, iftira, teklif, boykot ve işkenceye kadar vardı.

Açık davet ve müşriklerin tepkileri (613–)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vaaz nedir, vaaz ile hutbe farkı nedir, tebliğ, irşat, davet ve emr-i bi'l-maruf arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Vaaz, din görevlisinin ibadet öncesinde ya da sonrasında, kürsüden, toplumu dinî ve ahlaki konularda aydınlatmak için yaptığı öğüt verici konuşmadır; yapan erkek görevliye vaiz, kadın görevliye vaize denir. Davet insanları İslam'a çağırmak, tebliğ vahyi olduğu gibi duyurmak, irşat Müslümanlara doğru yolu göstermek, emr-i bi'l-maruf ise iyiliği emredip kötülükten sakındırmaktır. Nahl 16/125 davetin yolunu hikmet, güzel öğüt ve en güzel tarzda tartışma diye çizer.

Aynı minareden aynı ezan okunur ama camide dört farklı ses yankılanır: çağıran, duyuran, yol gösteren ve uyaran.

Vaaz: kürsüden öğüt

Vaaz sözlükte öğüt vermek, uyarmak ve sakındırmak demektir. Terim olarak din görevlilerinin ibadetten önce ya da sonra, dinî ve ahlaki konularda toplumu aydınlatmak, iyiliğe teşvik edip kötülükten sakındırmak için yaptığı öğüt verici konuşmadır. Erkek görevliye vaiz, kadın görevliye vaize denir. Türkiye'de vaazlar genellikle cuma, bayram ve teravih namazları öncesinde, mübarek gün ve gecelerde, camilerde vaaz kürsüsünden yapılır. Kur'an vaazı mev'ize, tezkir, irşat, nasihat, tebşir ve inzar kelimeleriyle anlatır.

İyi bir vaaz insanı şüpheden imana, riyadan ihlasa, kibirden tevazuya, kinden sevgiye taşımayı hedefler. Hz. Peygamber'in, cemaati bıktırmamak için vaaz vermeye uygun günleri kolladığı İbn Mesud'dan rivayet edilir (Tirmizi, “Edeb”). Vaazın dili sade ve net olmalı; aşırı hikâye ve mecazla konudan uzaklaşılmamalı, toplumu ayrıştıran, siyasi ya da etnik söylemlerden kaçınılmalıdır.

Karıştırılanlar: vaaz ve hutbe
HutbeVaaz
HükmüCumada farz, bayramda sünnet; ibadetin parçasıİrşat faaliyeti; ibadetin parçası değil
YeriMinberVaaz kürsüsü
ZamanıCuma ve bayram namazına bağlıNamaz öncesi ya da sonrası, mübarek günler, ihtiyaç olunca
Süre ve dilKısa, kalıplaşmış Arapça bölümler + Türkçe nasihatYaklaşık kırk dakika, tamamen serbest anlatım
YapanHatipVaiz / vaize

Davet, tebliğ, irşat, emr-i bi'l-maruf

Bu dört kavram aynı sorumluluğun farklı yüzleridir ve sınavda birbirine çeldirici olur. Davet, insanları İslam'ı kabul etmeye ve hükümlerini uygulamaya çağırmaktır; muhatabı henüz Müslüman olmayan da olabilir. Tebliğ, peygamberlerin Allah'tan aldıkları vahyi hiçbir şey eksiltmeden ve eklemeden insanlara ulaştırmasıdır; müminler de imkânları ölçüsünde bu mesajı duyurmakla sorumludur. İrşat, Müslümanlara dinî görevlerinde yol göstermek, rehberlik etmektir. Emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münker, iyiliği emredip kötülükten sakındırmaktır; hadiste kötülüğü önce elle, gücü yetmezse dille, o da olmazsa kalple reddetme basamakları sayılır (Müslim, “İman”).

“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel yöntemle tartış.”

Nahl 16/125 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayet davetin üç yolunu sayar: hikmet (delile dayalı, yerinde ve doğru söz), mev'ize-i hasene (gönle dokunan güzel öğüt) ve en güzel tarzda mücadele (cidal; karşı görüştekiyle incitmeden tartışmak). Müfessirlerin yaygın yorumuna göre her biri farklı bir muhataba uygundur: akla hitap eden hikmet, kalbe hitap eden öğüt, itiraz edene hitap eden güzel tartışma.

Terğib ve terhib: müjde ile uyarının dengesi

Dinî hitabette iki üslup birlikte kullanılır: terğib (tebşir) iyiliğe özendirmek, müjdelemek; terhib (inzar) kötülüğün sonucuna karşı uyarmak, sakındırmaktır. Kur'an peygamberleri “müjdeleyici ve uyarıcı” diye tanıtır; Hz. Peygamber de “kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin” anlamında öğüt vermiştir (Buhari, “İlim”, 11). Yalnız korkutan hitabet ümitsizlik, yalnız müjdeleyen hitabet gevşeklik doğurur; iyi hatip ikisini dengeler.

Akılda kalsın: Dört görevi muhataba göre ayır: davet İslam'a çağırır, tebliğ vahyi olduğu gibi duyurur, irşat Müslümana yol gösterir, emr-i bi'l-maruf iyiliği emredip kötülüğü engeller. Nahl 16/125'in üçlüsü: hikmet, güzel öğüt, güzel tartışma. Üslubun iki kanadı: terğib (müjde) + terhib (uyarı).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM “terğib ve terhib” dengesini tanımından sordu; ayrıca bir kavramın tanımı verilip adı istenir.

TuzakKavram ailesidir: Müslümanlara dinî görevlerinde rehberlik irşattır, vahyi eksiksiz bildirmek tebliğdir, İslam'a çağırmak davettir. Hutbe-vaaz karşılaştırmasında “vaaz minberden okunur” ya da “vaaz farzdır” şıkları çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme tanım ↔ kavram

?Soru çöz

Vaiz Ahmet Hoca, konuşmalarında ahiret azabını uzun uzun anlatıp cemaati sürekli korkuttuğu için dinleyicilerin bir kısmının ümitsizliğe düştüğünü fark eder. Bundan sonra, uyarılarının yanında Allah'ın rahmetini, tövbenin kabulünü ve iyiliklerin karşılığını da müjdeleyerek anlatmaya karar verir.
Ahmet Hoca'nın dikkate aldığı hitabet ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uyarıyı (terhib) müjdeyle (terğib) dengelemek, terğib ve terhib ilkesidir; tek yönlü korkutma ümitsizlik doğurur. A irticalen konuşma hazırlıksız konuşmadır, vakada hazırlık değil üslup değişiyor; B söz-eylem tutarlılığı hatibin yaşantısıyla ilgilidir; D haberi doğrulama (Hucurat 49/6) kaynağı belirsiz bilgiyle ilgilidir.
632 · ARAFAT

Hz. Peygamber'in hitabeti ve Veda Hutbesi: ilkeleri ve üslubu

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVeda Haccı ne zaman yapıldı, Veda Hutbesi'nin ana ilkeleri nelerdir, Hz. Muhammed ne zaman vefat etti?Bağlantılı konudan (Siyer 2). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Peygamber hicretin 10. yılında (632) on binlerce Müslümanla tek haccını yaptı. Arafat'ta okuduğu Veda Hutbesi'nde can, mal ve namus dokunulmazlığını, cahiliye faizinin ve kan davalarının kaldırıldığını, kadın haklarını, insanların eşitliğini, kişisel sorumluluğu ve Kur'an ile sünnete bağlılığı vurguladı. Dinin kemale erdiğini bildiren Maide 5/3 Arafat'ta indi. Hz. Peygamber hicretin 11. yılında (632), 63 yaşında Medine'de vefat etti.

Veda Haccı, Veda Hutbesi ve vefat (632)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Peygamber'in konuşma üslubu nasıldı, Veda Hutbesi'nin temel ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Hz. Peygamber kısa ve özlü konuşur, sözünü gerektiğinde tekrarlar, benzetme ve örnekle anlatır, soru sorarak dikkat çeker, kolaylaştırır ve müjdeler, kimseyi doğrudan hedef alıp incitmezdi. Veda Hutbesi (Arafat, 10/632) insanların eşitliğini ve üstünlüğün takvada olduğunu, can, mal ve namusun dokunulmazlığını, faiz ve kan davasının kaldırılmasını, kadın haklarını, emanet ve borcun ödenmesini, kişisel sorumluluğu ve Kur'an ile sünnete sarılmayı ilan eder.

Veda Hutbesi'nin gücü yalnız söylediklerinde değil, nasıl söylediğindedir: faizi kaldırırken ilk önce amcasının alacağını kaldırır.

Peygamber üslubunun özellikleri

Hz. Peygamber “güzel söz sadakadır” buyurarak sözü bir ibadet saymış, kendi konuşmasıyla da bunun örneğini vermiştir. Konuşmaları kısa ve özlüydü; anlaşılması için önemli sözlerini üç kez tekrarladığı nakledilir (Buhari, “İlim”, 30). Anlattığını benzetme ve örnekle somutlaştırır (gıybeti ölü kardeşin etini yemeye, müminleri bir binanın tuğlalarına benzetmek gibi), soru sorarak dikkati toplar (“Müflis kimdir, bilir misiniz?”), muhatabın durumunu gözetirdi. Bir hatayı düzeltirken kişiyi teşhir etmez, “Bazı kimselere ne oluyor ki…” gibi dolaylı ifadeler kullanırdı. Sert ve karamsar değil, güler yüzlü ve müjdeleyici bir tavrı vardı.

Kur'an'ın iletişim yöntemleri de aynı çizgidedir: muhatapla ortak noktadan başlamak, mesajı uygun biçimde tekrar etmek, bilinenden bilinmeyene, somuttan soyuta ilerlemek, mesajı adım adım vermek, kıssalarla örneklemek ve soru-cevapla düşündürmek.

Veda Hutbesi: Arafat'tan insanlığa

Hz. Peygamber hicretin onuncu yılında (632) yaptığı tek haccında, Arafat'ta ve Mina'da cemaate hitap etti; bu konuşmalar Veda Hutbesi adıyla anılır. Veda Haccının seyrini Siyer 2 sayfasında gördük; burada hutbenin ilkelerine ve hitabet yönüne bakıyoruz.

Veda Hutbesi'nin ilkeleri
Alanİlke
EşitlikRabbiniz bir, atanız birdir; Arap'ın Arap olmayana, beyazın siyaha üstünlüğü yoktur; üstünlük takva iledir.
DokunulmazlıkCan, mal ve namus, bu şehir, bu gün ve bu ay gibi kutsaldır.
EkonomiCahiliye faizi kaldırıldı, anapara sahibinindir; ilk kaldırılan amcası Abbas'ın faizi.
HukukCahiliye kan davaları kaldırıldı; herkes kendi suçundan sorumludur, baba oğulun, oğul babanın suçundan sorumlu tutulmaz.
AileKadınlar Allah'ın emanetidir; karşılıklı haklar vardır; mirasçıya vasiyet yapılmaz.
MuamelatEmanet sahibine, ödünç alınan iade edilir; borç ödenir, kefil üstlendiğini öder.
DinBeş vakit namaz, ramazan orucu, hac, zekât; iki emanet: Kur'an ve sünnet; benden sonra peygamber yoktur.
TebliğBurada bulunanlar bulunmayanlara bildirsin; “Şahit ol ya Rab!”

Hitabet dersi olarak Veda Hutbesi

Hutbe, hitabetin neredeyse bütün ilkelerini bir arada gösterir. “Ey insanlar!” diye tekrarlanan hitap, bölümleri ayırır ve dikkati tazeler. Sorularla dinleyiciyi konuşmaya katar: “Bugün hangi gündür, bu hangi aydır?” diye sorup ardından dokunulmazlığı o günün kutsallığına bağlar; bilinenden bilinmeyene geçmenin en güzel örneğidir. Kendinden başlar: kaldırılan ilk faiz amcasının, ilk kan davası kendi akrabasınındır; söz ile eylemin tutarlılığı böyle gösterilir. Geri bildirim alır: “Yarın beni sizden soracaklar, ne diyeceksiniz?” diye sorar, cemaatin “tebliğ ettin” cevabının ardından “Şahit ol ya Rab” der. Son olarak dinleyicileri birer tebliğci yapar: duyan duymayana ulaştıracaktır.

Akılda kalsın: Veda Hutbesi'nin ilkelerini “eşit, dokunulmaz, faizsiz, kansız, emin” diye sırala: eşitlik ve takva, can-mal-namus dokunulmazlığı, faizin ve kan davasının kaldırılması, emanet ve borcun ödenmesi. Hitabet dersi: tekrarlanan hitap, soru, kendinden başlamak, şahit tutmak.
Sınavda

Nasıl sorulurVeda Hutbesi'nden alınmış bir paragraf verilir ve “vurgulanan ilke” ya da “değinilmeyen” sorulur.

TuzakHutbede geçmeyen ama İslam'da doğru olan bir ilkeyi (ör. zekâtın oranı, şura) işaretlemektir; parçada yazmayanı seçme. Hitabet sorusunda “faizi kaldırırken önce amcasının alacağını kaldırması” söz-eylem tutarlılığının, “bulunanlar bulunmayanlara bildirsin” tebliğin örneğidir.

⇄Bilgi eşleştirme Veda Hutbesi ↔ hitabet ilkesi

?Soru çöz

I. İnsanlar arasında soy ve renk üstünlüğü yoktur; üstünlük takva iledir.
II. Cahiliye döneminin faizi ve kan davaları kaldırılmıştır.
III. Devlet yöneticileri halk tarafından belirli aralıklarla seçilmelidir.
IV. Emanet sahibine, ödünç alınan şey iade edilmeli, borç ödenmelidir.
Yukarıdakilerden hangileri Veda Hutbesi'nde yer alan ilkelerdendir?

✓ A. Eşitlik ve takva (I), faiz ile kan davasının kaldırılması (II), emanet, ödünç ve borcun ödenmesi (IV) hutbede açıkça geçer. III hutbede yoktur; hutbe yöneticilere Allah'ın kitabına uydukları sürece itaati söyler, seçim usulünden söz etmez. Bu yüzden III'ü içeren B, C ve D yanlıştır; B ayrıca II ve IV'ü dışarıda bırakır.
HİTABET · TEKNİK

Etkili konuşma: hazırlık, giriş-gelişme-sonuç planı ve kaçınılacaklar

DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHitabet nedir, dinî hitabetin unsurları nelerdir, hazırlıklı ve hazırlıksız (irticalen) konuşma ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hitabet, bir topluluk karşısında güzel ve etkili söz söyleme sanatıdır; dinî hitabet ise din görevlilerinin İslam'a dair bilgiyi topluma doğru aktarmak için yaptığı konuşmalardır (hutbe, vaaz, irşat, sohbet). Hitabetin unsurları hatip (kaynak), muhatap (dinleyici), mesaj (konu), kanal ve ortam ile geri bildirimdir. Önceden hazırlanan konuşmaya hazırlıklı, o anda yapılana hazırlıksız (irticalen) konuşma denir.

Hitabet ve unsurları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Etkili bir dinî konuşma nasıl hazırlanır, giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinde neler yapılır, hatip nelerden kaçınmalıdır?

Kısa cevap: Etkili bir dinî konuşma dört hazırlık adımıyla başlar: hedef kitleyi tanımak, amaç ve konuyu belirlemek, plan yapmak, güvenilir kaynaktan bilgi toplamak. Konuşma besmele, hamdele ve salvele ile açılır; kırk dakikalık bir vaazda giriş yaklaşık beş, gelişme otuz, sonuç beş dakikadır ve konuşma bir dua ile biter. Hatip süreyi aşmaktan, kaynağı belirsiz rivayetlerden, kırıcı ve ayrıştırıcı dilden kaçınır.

Kürsüdeki kırk dakika, masa başındaki birkaç saatin ürünüdür: iyi konuşma, iyi hazırlığın görünen kısmıdır.

Hazırlık: dört adım

  • Hedef kitleyi tanımak: yaş, eğitim, ilgi ve ihtiyaç. Gençlere, yaşlılara, hastane odasına ya da düğün salonuna aynı konuşma yapılmaz.
  • Amaç ve konuyu belirlemek: dinleyicinin neyi öğrenip neyi yapmasını istiyorsun? Konu gündemle doğal bir bağla ilişkilendirilir.
  • Planlamak: hangi bölümde ne söyleneceği ve kaç dakika süreceği önceden belirlenir; ayrılan süreye mutlaka uyulur.
  • Bilgi toplamak: ayetler bağlamıyla ve tefsire başvurarak, hadisler sahih kaynaklardan, güncel fıkhi meseleler Din İşleri Yüksek Kurulu kararlarına göre seçilir.

Plan: giriş, gelişme, sonuç (ve değerlendirme)

Dinî hitabete belirli bir usulle başlanır: besmele, ardından Allah'a hamd (hamdele), ardından Hz. Peygamber'e salat ve selam (salvele). Vaaz için önerilen plan dört bölümlüdür:

Kırk dakikalık bir vaazın planı
BölümSüreNe yapılır?
Giriş≈ 5 dkEuzü-besmele, hamd, salavat; konuya dair bir ayet ya da hadisle dikkat çekmek; kısa ve öz
Gelişme≈ 30 dkKonuyu ayet ve hadisler ışığında açmak; muhtemel sorulara cevap; günlük hayatla bağ kurmak
Sonuç≈ 5 dkAna fikri özetlemek, harekete geçiren bir çağrı, dua ile bitirmek; ezandan önce tamamlamak
DeğerlendirmeKonuşmadan sonraHatibin kendi performansını gözden geçirmesi; bir sonraki konuşmaya ders

Teknikler: anlatımı canlı tutan yollar

Örnek ve kıssa soyut bilgiyi somutlaştırır; ama ölçüyü kaçıran hikâye ve mecaz konuyu boğar. Soru sormak dikkati toplar; soru sorulunca cemaate düşünme fırsatı verilir, cevap sonra açıklanır. Tekrar ana mesajı kalıcı kılar. Bilinenden bilinmeyene, somuttan soyuta ilerlemek anlamayı kolaylaştırır. Ses tonu konuşma boyunca doğal biçimde değişmeli, ne bağırmalı ne fısıldamalı; göz teması kâğıda gömülerek kesilmemeli; beden dili sözle uyumlu olmalıdır.

Kaçınılacaklar

Karıştırılanlar: güçlü konuşma ve zayıf konuşma
KaçınılacakNeden?Yerine
Süreyi aşmakDikkat dağılır, ezana taşarPlana ve süreye uymak
Kaynağı belirsiz hadis, uydurma kıssaHucurat 49/6'nın doğrulama ilkesine aykırıSahih kaynak, tefsir
Sürekli korkutmak ya da yalnız müjdelemekÜmitsizlik ya da gevşeklikTerğib–terhib dengesi
Siyasi, etnik, ayrıştırıcı dilCemaatin birliğini bozarBirleştirici, kapsayıcı dil
Kişiyi teşhir eden eleştiriKırıcıdır, yumuşak söz ilkesine aykırıDolaylı, genel ifade
Ağır terim, uzun cümleMuhatap anlamazMuhatabın diliyle sade anlatım
Lisans düzeyi için ek: ezan makamları

Ezanın tek bir zorunlu makamı yoktur; ama Türk din musikisi geleneğinde beş vakit ezan genellikle şu makamlarda okunur: sabah saba, öğle uşşak, ikindi rast, akşam segâh, yatsı hicaz (bazen hüzzam). Birden fazla müezzinin bir makamı sırayla sürdürdüğü ezana çifte ezan denir. Ezanın sözlerini ve hükmünü Namaz sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Hazırlık = kime, ne için, nasıl, neyle (kitle, amaç, plan, kaynak). Açılış = besmele, hamdele, salvele. Vaazın saati = 5 + 30 + 5, sonra öz değerlendirme. Ezan makamları sırayla: saba, uşşak, rast, segâh, hicaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hatibin hazırlığı ya da konuşması anlatılır ve “dikkat ettiği ilke” ya da “hatası” sorulur: köydeki cemaate ağır terimlerle konuşmak muhatabı tanımamak, ezan okunurken hâlâ konuşmak süre yönetimi hatasıdır.

TuzakPlan bölümlerini karıştırmaktır: dikkat çeken ayet girişte, ayrıntılı açıklama gelişmede, özet ve dua sonuçta yer alır. Ezan-makam eşleştirmesinde sabah ile akşamın makamlarını (saba, segâh) karıştırma.

↕Sıralama hazırlıktan değerlendirmeye

  1. Konuşmanın bölümlerini ve süresini planlamak
  2. Konuşmayı besmele, hamdele ve salveleyle açıp sunmak
  3. Hedef kitleyi tanımak
  4. Kendi performansını değerlendirmek
  5. Amaç ve konuyu belirlemek
  6. Güvenilir kaynaklardan bilgi toplamak

?Soru çöz

Türk din musikisi geleneğinde beş vakit ezanın genellikle okunduğu makamlar aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

✓ D. Gelenekte öğle ezanı uşşak, akşam ezanı segâh makamında okunur. A sabah ile akşamın makamlarını ters çevirir (sabah saba, akşam segâh); B öğle ile ikindiyi karıştırır (öğle uşşak, ikindi rast); C yatsı hicaz, sabah saba olmalıdır, rast ikindinin makamıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hindistan'ın Pencap bölgesinde XIX. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan; kurucusu önce vaat edilen mesih ve mehdi, ardından peygamber olduğunu ileri sürdüğü için hatm-i nübüvvet inancıyla bağdaşmadığı kabul edilen akım hangisidir?

✓ B. Pencap, XIX. yüzyıl sonu ve mesih-nebi iddiası Mirza Gulam Ahmed'in kurduğu Kadıyaniliği (Ahmedilik) gösterir. A Bahailik İran kökenlidir, kurucusu Bahaullah'tır; C Kadiriyye Abdülkadir Geylani'ye bağlanan bir tasavvuf yoludur, yalnız ses benzerliği vardır; D Babilik de İran'da, Bab'ın 1844'teki davetiyle doğmuştur.Kaynak: İslam mezhepleri tarihi · Alevilik-Bektaşilik, yeni akımlar ve birlik

?Soru 2

Bir öğrenci, “Her yaptığım önceden belirlenmiş; ben rüzgârın önündeki bir yaprağım. İşlediğim günahı ben seçmedim, bu yüzden sorumluluğu da bana ait değil.” diyor.
Bu öğrencinin görüşü hangi mezhebin anlayışına uygundur?

✓ C. İnsanın seçme gücünü tamamen reddedip onu yaprağa benzeten görüş Cebriye'dir. A Kaderiyye, adına rağmen tam tersini, insanın fiilini kendisinin yarattığını söyler; B Mutezile de insanı fiilinin yaratıcısı ve sorumlusu sayar; D Matüridilik cüzi iradeyi kabul eder, kişiyi sorumlu tutar.Kaynak: İslam mezhepleri tarihi · Mutezile, Cebriye ve Kaderiyye

?Soru 3

“İçinizden Allah'ın lutfuna ve âhiret gününe umut bağlayanlar, Allah'ı çokça ananlar için hiç şüphe yok ki, Resûlullah'ta güzel bir örneklik vardır.” (Ahzab 33/21)
Bu ayette öncelikle aşağıdaki kavramlardan hangisi vurgulanmaktadır?

✓ B. Ayet Hz. Peygamber'i müminlerin örnek alacağı güzel model olarak tanıtır; bu üsve-i hasenedir. A takva sakınma bilincidir, ayette Allah'ı anma geçse de vurgu örnekliktedir; C ihsan işi en güzel yapmaktır; D tebliğ Peygamber'in vahyi duyurma görevidir, ayet onun davranışının örnekliğini anlatır.Kaynak: İslam ahlakı · Ahlak, kaynağı ve Peygamber ahlakı

?Soru 4

Abdestle ilgili ayette geçen “ev lâmestümü'n-nisâ” (ya da kadınlara dokunduysanız) ifadesini (Nisa 4/43) Hanefiler mecazi anlamıyla cinsel ilişki diye, Şafiiler ise kelimenin gerçek anlamıyla tene dokunma diye anlamıştır. Bu yüzden Şafiilere göre yabancı bir kadına doğrudan dokunmak abdesti bozar, Hanefilere göre bozmaz.
Bu görüş ayrılığı, mezheplerin doğuş sebeplerinden hangisine örnektir?

✓ A. Ayrılık, aynı kelimenin hem gerçek hem mecazi anlama gelebilmesinden doğar; bu, metnin dilinden kaynaklanan sebeptir (kurû' örneğindeki gibi). B Şia ve Haricilerin doğuşunu açıklar, bir kelimenin yorumunu değil; C kelamın ve Mutezile'nin akli savunusuyla ilgilidir; D muhalif hareketlerin toplumsal tabanını anlatır, bir ayetin anlamını değil.Kaynak: İslam mezhepleri tarihi · Mezheplerin doğuş sebepleri ve mezhepler ağacı

?Soru 5

İlahiyat öğrencisi Emre, dinler tarihi dersi için Şintoizm üzerine bir ödev hazırlamıştır. Hocası, ödevdeki cümlelerden birinin dinler tarihinin yöntemine aykırı düştüğünü söyleyerek onu çizmiştir.
Hocanın çizdiği cümle aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bir inancı “bâtıl” diye nitelemek normatif bir hükümdür; dinler tarihi betimler, savunma ve eleştiri kelamın işidir. A dini mensubunun kendi kavramıyla (kami) anlatmak tarafsız yöntemin özüdür; C karşılaştırmalı betimleme bu bilimin olağan aracıdır; D tarihî gelişimi kaynakla aktarmak adındaki “tarih” işinin kendisidir.Kaynak: Yaşayan dünya dinleri · Dinlerin sınıflandırılması ve dinler tarihinin yöntemi

?Soru 6

• Tarsus'ta doğmuş bir Yahudi'dir.
• Hz. İsa'yı hayattayken görmemiştir.
• Yahudi olmayanlara yönelik misyonu nedeniyle “milletlerin havarisi” diye anılır.
• Sünnetin ve Tora hükümlerinin Yahudi olmayan Hristiyanlar için bağlayıcı olmadığını savunmuştur.
Bu özellikler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ D. Tarsus, İsa'yı görmemiş olmak ve “milletlerin havarisi” unvanı Pavlus'u tanıtır. A Petrus İsa'nın havarilerindendir, onu görmüştür; B Yuhanna da havaridir ve bir İncil ona nispet edilir; C Arius IV. yüzyılda yaşamış, İsa'nın yaratılmış olduğunu savunduğu için İznik'te görüşü reddedilmiş bir din adamıdır.Kaynak: Yaşayan dünya dinleri · Hristiyanlık: doğuş, Pavlus, inanç ve kutsal kitap

?Soru 7

I. Ayşe, sınıf arkadaşı Zehra'nın gerçekten dağınık olan masasını, Zehra yokken diğerlerine alaylı biçimde anlatır.
II. Kerem, Ali'nin yapmadığı bir kopyayı onun yaptığını öğretmenlere söyler.
III. Selim, Burak'ın kendisi hakkında söylediklerini Emre'ye taşıyarak ikisinin arasını açmaya çalışır.
Bu davranışlar sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru adlandırılmıştır?

✓ C. I'de kusur gerçek ve kişi yokken anlatılıyor: gıybet. II'de kişide olmayan bir suç ona yükleniyor: iftira. III'te amaç ara bozmak için söz taşımak: koğuculuk. A ilk ikisini ters çevirir (gerçek kusur iftira olmaz); B ikinci ve üçüncüyü karıştırır; D'deki tecessüs gizli hâli araştırmaktır, Ayşe araştırmıyor, anlatıyor.Kaynak: İslam ahlakı · Dille işlenen kötülükler

?Soru 8

Dinler tarihi dersinde öğretmen, Asya dinleri için aşağıdaki kimlik kartı tablosunu hazırlamıştır.

SatırDinKurucuTemel metinAnahtar kavram
IKonfüçyanizmKonfüçyüsAnalektlerLi
IITaoizmLao TzuTao Te ChingYin-yang
IIIŞintoizmBelirli bir kurucusu yokKojikiKami
IVBudizmBudaAvestaNirvana

Buna göre tablonun hangi satırında yanlış bir bilgi vardır?

✓ D. Avesta Zerdüştlüğün kutsal kitabıdır, Budizm satırına “sızmıştır”; Budizm'in metni Tripitaka'dır. A Analektler Konfüçyüs'ün sözlerinin derlemesi, li onun ritüel düzenidir; B Tao Te Ching Lao Tzu'ya nispet edilir, yin-yang Taoist denge kavramıdır; C Şintoizm'in kurucusu yoktur, Kojiki en eski metnidir.Kaynak: Yaşayan dünya dinleri · Konfüçyanizm, Taoizm ve Şintoizm

?Soru 9

Kendisi de aç olduğu hâlde elindeki son yiyeceği, evine gelen misafire ikram eden ve aileyle birlikte o gece aç yatan bir sahabinin davranışı, Kur'an'da övülen bir ahlak örneği olarak anılır.
Bu davranış aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

✓ A. Kendi ihtiyacına rağmen başkasını tercih etmek cömertliğin en yüksek derecesi olan îsardır. B kanaat elindekiyle yetinmektir, burada ise elindekini vermek var; C iffet arzularda ölçülü olmaktır; D tevazu kendini üstün görmemektir, paylaşmayı değil alçak gönüllülüğü anlatır.Kaynak: İslam ahlakı · Övülen davranışlar

?Soru 10

Kırım kökenli bir Yahudi topluluğunun üyesi olan Aron Bey şöyle demektedir: “Bizim için bağlayıcı olan yalnız yazılı Tanah'tır. Hahamların sözlü geleneğini yazıya geçiren Mişna ve onun şerhi Gemara'yı dinî hükümde ölçü saymayız.”
Aron Bey'in görüşü, aşağıdaki Yahudi mezheplerinden hangisinin tutumunu yansıtır?

✓ C. Talmud'u (Mişna + Gemara) reddedip yalnız yazılı metne bağlanmak, VIII. yüzyıldan beri süren Karaimliğin tanıyıcı tutumudur. A Ferisiler tam tersine sözlü geleneği kabul eder, bugünkü haham Yahudiliğinin köküdür; B Sadukiler de yalnız yazılı Tora'ya bağlıydı ama İkinci Mabet döneminde, Talmud yazılmadan önce kayboldu; D Reform, dinî hukuku çağa göre yorumlar.Kaynak: Yaşayan dünya dinleri · Yahudilik
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →