Tefsir tarihi: sahabeden günümüze ekoller, müfessirler ve eserler

Rivayet tefsiri ile dirayet tefsiri nasıl ayrılır, Keşşaf'ı kim yazdı, Türkçe tefsir geleneği nasıl gelişti? Müfessir-eser eşlemesini tablolarla öğren.

7 durakDHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
I. YY · SAHABE

İlk müfessir ve ilk tefsir nesli: Hz. Peygamber ve sahabe

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMüfessirde hangi nitelikler aranır ve tefsirin kaynakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Tefsir usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Müfessirin Arapçayı (sarf, nahiv, belagat), kıraatleri, nüzul sebeplerini, nasih-mensuhu, fıkıh usulünü, hadisi ve siyeri bilmesi; ayeti bağlamıyla ve amacıyla okuması gerekir. Tefsirin kaynakları öncelik sırasıyla Kur'an'ın kendisi, sünnet, sahabe sözü, tabiin sözü, Arap dili ve kurallara bağlı reydir (içtihat).

Müfessirin nitelikleri ve tefsir kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tefsir Hz. Peygamber ve sahabe döneminde nasıl yapıldı, sahabenin önde gelen müfessirleri kimlerdir?

Kısa cevap: Tefsir tarihi ilk müfessir kabul edilen Hz. Peygamber'le başlar; o, kapalı ve mücmel ayetleri sözüyle ve uygulamasıyla açıklamıştır. Sahabe döneminde tefsir sözlüydü, Kur'an'ın tamamı sırayla tefsir edilmedi. Öne çıkan sahabi müfessirler İbn Abbas (Mekke, “Tercümanü'l-Kur'an”), İbn Mesud (Kufe), Übey b. Ka'b (Medine) ve Hz. Ali'dir.

Kur'an'ı ilk dinleyenler sorularını doğrudan kaynağına sorabiliyordu; tefsirin ilk sayfası bu soru-cevaplarla yazıldı.

Sayfanın haritası: bu sayfa şeridi soldan sağa izler. Önce Peygamber ve sahabe, sonra tabiin ekolleri ve tedvin, ardından klasik dönemin tefsir türleri ve Türkçe gelenek gelir.Görsel: Sınav Defteri

Hz. Peygamber: tebliğ ve tebyin

Hz. Peygamber'e yalnız Kur'an'ı ulaştırma (tebliğ) değil, onu açıklama (tebyin) görevi de verilmiştir. Bu yüzden tefsir tarihi onunla başlatılır ve o, ilk müfessir sayılır.

“O peygamberleri apaçık delillerle ve kutsal metinlerle gönderdik. İnsanlara indirdiklerimizi kendilerine açıklaman için ve (ola ki üzerinde) düşünürler diye sana da uyarıcı kitabı indirdik.”

Nahl 16/44 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hz. Peygamber Kur'an'ın tamamını baştan sona tefsir etmemiştir; sahabenin anlamakta zorlandığı yerleri, mücmel ayetleri ve gayba dair ifadeleri açıklamıştır. Açıklamaları üç biçimdedir: bir ayeti başka ayetle açıklamak (Tefsir usulü sayfasında gördüğümüz “zulüm = şirk” örneği), namazın kılınışı gibi kısa geçen bir emri ayrıntılandırmak ve uygulamasıyla örnek olmak. Bu açıklamalar müfessirler için bağlayıcıdır.

Sahabe: nüzule şahit nesil

Hz. Peygamber'in vefatından sonra sahabe, anlamadığı yeri birbirine sorarak ve gerekirse kendi içtihadıyla açıklamıştır. Onları ayrıcalıklı kılan üç şey vardır: ayetlerin indiği ortamı ve sebebini görmüşlerdir, Arapçayı ana dilleri olarak konuşurlar ve Hz. Peygamber'in uygulamasını izlemişlerdir. Bu dönem tefsirinin özellikleri şunlardır: sözlüdür, Kur'an'ın tamamı mushaf sırasıyla tefsir edilmemiştir, görüş ayrılığı azdır ve açıklamalar çoğu zaman bir kelimenin anlamı ya da bir nüzul sebebi kadar kısadır. Fetihlerle Arap olmayan toplulukların Müslüman olması tefsir ihtiyacını artırmış, Hz. Osman'ın şehadetiyle başlayan iç karışıklıklar ise ayetleri kendi görüşüne delil yapma eğilimini doğurmuştur.

Sahabe müfessirleri: kim, nerede, neyle tanınır?
SahabiMerkezTanıyıcı özellik
Abdullah b. AbbasMekke“Tercümanü'l-Kur'an”; Hz. Peygamber'in duasını almış genç sahabi; görüşleri en çok nakledilen müfessir; Mekke ekolünün kaynağı; Taif'te vefat etti
Abdullah b. MesudKufeNüzul sebeplerini iyi bilir; Irak (Kufe) ekolünün kurucusu
Übey b. Ka'bMedineVahiy kâtibi, kıraatte otorite; Medine ekolünün kaynağı
Hz. AliMedine, sonra KufeNüzul sebeplerine vâkıf, sahabe tefsirinin önde gelenlerinden
Zeyd b. Sabit · Ebu Musa el-EşariMedine · BasraZeyd Kur'an'ın cem ve istinsahında görevli; Ebu Musa Basra'daki tefsir faaliyetinin öncüsü

Sahabe tefsirinin değeri tartışmasızdır: âlimlerin çoğunluğuna göre sahabenin özellikle nüzul sebebine ve gayba dair sözleri, kendi içtihadıyla bilinemeyeceği için merfu hadis hükmündedir. İçtihat da yapmışlardır: Hz. Ömer'in, İbn Abbas'ın ve İbn Mesud'un dile ve bağlama dayanan yorumları bunun örneğidir.

Akılda kalsın: Üç sahabi, üç şehir, üç ekol: İbn Abbas → Mekke, Übey b. Ka'b → Medine, İbn Mesud → Kufe. “Tercümanü'l-Kur'an” denince tek isim: İbn Abbas. Sahabe tefsiri sözlü ve parçalıdır; tam tefsir sonraki yüzyılların işidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sahabinin hayatından birkaç ipucu verilir (“Hz. Peygamber'in duasına mazhar olmuş, Hz. Ömer onu ilim meclisine almış, Taif'te vefat etmiş…”) ve adı istenir: İbn Abbas.

TuzakÇeldiriciler İbn Mesud, Übey b. Ka'b, Zeyd b. Sabit ve İbn Ömer gibi aynı nesilden isimlerdir. Tuzak, sahabe döneminde Kur'an'ın tamamının sırayla tefsir edildiğini ya da tefsirin yazılı yürüdüğünü söyleyen şıktır.

⇄Bilgi eşleştirme tanıtım ↔ sahabi

?Soru çöz

Yeni Müslüman olan Adiy b. Hatim, oruç ayetindeki “beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar” ifadesini (Bakara 2/187) kelimesi kelimesine anlamıştır. Yastığının altına bir beyaz, bir siyah ip koymuş; ikisini birbirinden ayırt edinceye kadar sahur yemeye başlamıştır. Durumu anlattığında Hz. Peygamber gülümseyerek siyah ve beyaz iplikten kastın gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığı olduğunu söylemiştir (Taberani, el-Mu'cemü'l-kebir, 17/78).
Bu olay aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Sahabi ifadeyi yanlış anlamış, Hz. Peygamber de onu sözüyle açıklamıştır; bu, tebyin görevinin ve “ilk müfessir” sıfatının örneğidir. A açıklamayı sahabi değil Hz. Peygamber yapar, olay onun hayatında geçer; B açıklama başka bir ayetten değil Hz. Peygamber'in sözünden gelir; D İsrailiyat kıssa ayrıntılarında görülür, burada Ehlikitap kaynağı yoktur.
TEFSİR · EKOL

Tabiin ekolleri: Mekke, Medine, Kufe ve tefsire karışan İsrailiyat

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'da kıssalar neden anlatılır, kıssaların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kıssa, Kur'an'da geçmiş peygamberler, toplumlar ve kişilerle ilgili ibret verici haberlerdir. Amaçları ibret ve öğüt vermek, Hz. Peygamber'in ve müminlerin kalbini pekiştirmek, bütün peygamberlerin aynı tevhid davetini taşıdığını göstermek ve risaletin doğruluğuna delil olmaktır. Kıssalar kişi, zaman ve mekân ayrıntısını değil, mesajı öne çıkarır.

Kıssaların amacı ve özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tabiin döneminde Mekke, Medine ve Irak tefsir ekollerinin temsilcileri kimlerdir, İsrailiyat nedir?

Kısa cevap: Tabiin döneminde tefsir, sahabe hocalarının bulunduğu şehirlerde ekolleşti: Mekke ekolü İbn Abbas'a (Mücahid, İkrime, Said b. Cübeyr), Medine ekolü Übey b. Ka'b'a (Zeyd b. Eslem, Ebu'l-Aliye, Muhammed b. Ka'b), Irak ekolü İbn Mesud'a (Alkame, Mesruk, Hasan-ı Basri, Katade) dayanır. Ehlikitaptan geçen bilgilere İsrailiyat denir; en tanınmış ravisi Ka'b el-Ahbar'dır.

Bir hocanın öğrencileri aynı şehirde toplanınca bir ekol doğar; tabiin dönemi tefsiri de şehirlerin adıyla anılır.

Fetihlerden sonra sahabe Mekke ve Medine'nin yanında Kufe, Basra, Şam ve Mısır'a yerleşti; çevrelerinde toplanan öğrenciler (tabiin) tefsiri hocalarından dinleyerek (sema) aldı. Bu dönemde tefsir hâlâ büyük ölçüde sözlüdür ama kısmen yazıya geçmeye başlar. Rivayetin bulunmadığı yerde içtihada daha çok başvurulduğu için görüş ayrılıkları artar; her ekol hocasının yöntemini taşır.

Ekolü tanımak için önce sahabe hocayı bul: tabii, hocasının şehrinin ekolüne girer.Görsel: Sınav Defteri

Mekke ekolü İbn Abbas'ın öğrencileriyle dil ve şiire dayalı açıklamada öne çıkar; Mücahid, hocasından aldığı tefsiri ayet ayet sorup öğrenmesiyle tanınır. Medine ekolü Übey b. Ka'b ve Medine'deki sahabe çevresine dayanır; Zeyd b. Eslem'in Mescid-i Nebevi'deki ders halkası meşhurdur. Irak ekolü İbn Mesud'un Kufe'de kurduğu halkadan doğar ve reye (içtihada) en çok yer veren ekol olarak bilinir; bu çizgi daha sonra Kufe'deki fıkıh geleneğini de besler.

İsrailiyat

Kur'an'ın kıssalarda kısa geçtiği ayrıntıları (Nuh'un gemisinin ölçüsü, Ashab-ı Kehf'in köpeğinin adı gibi) tamamlamak için Yahudi ve Hristiyan kaynaklarından aktarılan bilgilere İsrailiyat denir. Bu bilgiler özellikle Müslüman olmuş Ehlikitap âlimleri aracılığıyla tefsire girmiştir. En tanınmış ravisi Ka'b el-Ahbar'dır: Yemenli bir Yahudi âlimken Müslüman olmuş, tabiinden sayılır, Humus'ta vefat etmiştir. Vehb b. Münebbih ve sahabeden Abdullah b. Selam da bu tür rivayetlerle anılır. Âlimler İsrailiyatı üçe ayırır: Kur'an ve sünnete uygun olan nakledilebilir; aykırı olan reddedilir; hakkında bilgi bulunmayan ise ne doğrulanır ne yalanlanır.

Karıştırılanlar: tefsir tarihinde isim benzerlikleri
İsimKimdir?Karıştırılan
Ka'b el-AhbarYemenli, Müslüman olmuş Yahudi âlim; İsrailiyat ravisiKa'b b. Eşref: Medineli Yahudi şair, Hz. Peygamber'e düşmanlığıyla bilinir
Übey b. Ka'bMedineli sahabi, vahiy kâtibi; Medine ekolünün kaynağıMuhammed b. Ka'b el-Kurazi: Medine ekolünden bir tabii
Ebu Ubeyde Ma'mer b. MüsennaDilci; Mecazü'l-Kur'an'ın müellifiEbu Ubeyd Kasım b. Sellam (en-Nasih ve'l-mensuh) ve sahabi Ebu Ubeyde b. Cerrah
Akılda kalsın: Ekol sorusunda sızan isimi ara: Kufe listesine Medineli Zeyd b. Eslem, Mekke listesine Kufeli Alkame girerse o şık cevaptır. Kufe ekolü “rey ekolü”dür. İsrailiyat = kıssa ayrıntısı; kural: uygunsa naklet, aykırıysa reddet, bilinmiyorsa sus.
Sınavda

Nasıl sorulur“Irak (Kufe) tefsir ekolünün temsilcilerinden biri değildir?” kalıbı sık gelir; cevap çoğu zaman başka ekolden sızan isimdir (Mücahid, Zeyd b. Eslem). Bir başka kalıpta bir ravi tarif edilir (“Yemenli, Tevrat bilgisi geniş, Hz. Ömer döneminde Müslüman olduğu rivayet edilen…”) ve ad sorulur: Ka'b el-Ahbar.

Tuzakİsim benzerliğidir: Ka'b b. Eşref bir İsrailiyat ravisi değil, İslam düşmanı bir şairdir. Tefsire sonradan giren bilgilerin sebebi sorulursa İsrailiyat, mezhep taassubu ve senetsiz rivayetleri düşün.

▭Boşluk doldurma

İbn Mesud'un öğrencisi Alkame b. Kays, tefsir ekolünün temsilcisidir. Yahudi ve Hristiyan kaynaklarından tefsire geçen bilgilere denir; bu bilgilerin en tanınmış ravisi Yemenli 'dır.

Ka'b b. EşrefKufemevzu hadisİsrailiyatMekkeKa'b el-AhbarMedine

?Soru çöz

Tefsir tarihi dersine hazırlanan Selim, dört tabiî müfessiri ekolleri ve sahabe hocalarıyla birlikte bir tabloya yazmıştır.

SatırTabiîEkolEkolün dayandığı sahabi
ISaid b. CübeyrMekkeİbn Abbas
IIİkrimeIrak (Kufe)İbn Mesud
IIIMuhammed b. Ka'b el-KuraziMedineÜbey b. Ka'b
IVEsved b. YezidIrak (Kufe)İbn Mesud

Buna göre tablonun hangi satırında bir ekole ait olmayan isim yer almaktadır?

✓ B. İkrime İbn Abbas'ın öğrencisidir ve Mekke ekolündendir; Kufe satırına “sızan” isimdir. A Said b. Cübeyr de İbn Abbas'tan aldığı için Mekke satırı doğrudur; C Muhammed b. Ka'b el-Kurazi Medine ekolünden bir tabiîdir, Übey b. Ka'b ile ad benzerliği yanıltmasın; D Esved b. Yezid İbn Mesud çizgisinde Kufe'de yetişmiştir.
II–III. YY · TEDVİN

Tedvin: tefsirin hadis bablarından müstakil kitaba geçişi

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHadislerin tedvini nedir, hadisleri resmî olarak ilk kim derletti, Ömer b. Abdülaziz ve İbn Şihab ez-Zühri'nin rolü nedir?Bağlantılı konudan (Hadis tarihi ve kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tedvin, dağınık hadislerin sınıflandırılmadan bir araya toplanmasıdır; tasnif ise toplananların konu ya da raviye göre düzenlenmesidir. Resmî tedvini Emevi halifesi Ömer b. Abdülaziz başlattı: Medine valisi Ebu Bekir b. Hazm'a hadisleri yazmasını emretti. Emri ilk uygulayan ve derlediklerini halifeye gönderen muhaddis İbn Şihab ez-Zühri'dir (ö. 124/742).

Tâbiin, rihle ve resmî tedvin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tefsir ne zaman yazıya geçirildi, ilk tam tefsir ve ilk dil tefsirleri hangileridir?

Kısa cevap: Tebeu't-tabiin döneminde (hicri II. yüzyıl) tefsir rivayetleri önce hadis kitaplarının tefsir bablarında, sonra müstakil eserlerde toplandı; buna tedvin denir. Kur'an'ı baştan sona tefsir eden ilk müfessir Mukatil b. Süleyman'dır. Aynı yüzyılda dil merkezli eserler doğdu: Ferra'nın Meani'l-Kur'an'ı ve Ebu Ubeyde'nin Mecazü'l-Kur'an'ı. Hicri III. yüzyılın sonunda Taberi ile klasik dönem başlar.

Bir bilgi yazıya geçince sahibinin ömründen uzun yaşar; tefsir için bu eşik hicri ikinci yüzyıldır.

İslam coğrafyası genişleyip farklı kültürlerle temas arttıkça ve aynı ayete dair yorumlar çoğaldıkça, dağınık rivayetleri toplama ihtiyacı doğdu. Tebeu't-tabiin neslinde tefsir rivayetleri önce hadis derlemelerinin içinde “tefsir” başlıklı bablarda yer aldı, sonra müstakil kitaplara dönüştü. Bu sürece tedvin denir. Dönemin ayırt edici özelliği, açıklamaların sahabe ve tabiin rivayetlerine dayanması ve rivayetin senediyle aktarılmasıdır. Ali b. Ebu Talha'nın İbn Abbas'tan naklettiği tefsir sahifesi bu yazılı birikimin erken örneklerindendir.

İlk tam tefsir ve ilk dil tefsirleri

  • Mukatil b. Süleyman (ö. 150/767): Kur'an'ı mushaf sırasıyla baştan sona tefsir eden ilk müfessir kabul edilir; eserine et-Tefsirü'l-kebir denir. Kelimenin farklı anlamlarını inceleyen vücuh-nezair türünün de ilk örneklerinden birini yazmıştır.
  • Ferra (ö. 207/822): Kufeli dilci; Meani'l-Kur'an'ında ayetleri sarf ve nahiv yoluyla açıklar. Eser, Kufe dil ekolünün filolojik esaslarını temellendiren kitapların günümüze ulaşan en eskisidir; Halife Memun'un veziri Hasan b. Sehl'in sorularını cevaplayamayan bir dostunun isteği üzerine öğrencilerine yazdırılmıştır.
  • Ebu Ubeyde Ma'mer b. Müsenna: Mecazü'l-Kur'an'da ayetlerdeki kelime ve ifadelerin Arap dilindeki kullanımlarını açıklar. Buradaki “mecaz”, belagattaki hakikatin zıddı olan mecaz değil, “ifadenin açıklaması, geçtiği yol” anlamındadır.

Klasik dönemden bugüne

Hicri III. yüzyılın sonunda Taberi kendisine ulaşan rivayetleri toplayıp aralarında tercih yaparak tefsirde yeni bir dönem açtı. Sonraki yüzyıllarda Matüridi, Zemahşeri, Fahreddin Razi, Kurtubi ve Beyzavi gibi müfessirlerle klasik gelenek zirveye ulaştı. Ardından önceki büyük tefsirlerin, özellikle Keşşaf, Beyzavi ve Nesefi tefsirlerinin kısaltıldığı ve açıklandığı şerh ve haşiye dönemi geldi. Modern dönemde ise tefsir toplumsal sorunlar ve ıslah düşüncesi etrafında yeniden ele alındı.

Akılda kalsın: Tedvinin üç ilki: ilk tam tefsir Mukatil, nahiv tefsiri Ferra (Meani), kelime-kullanım tefsiri Ebu Ubeyde (Mecaz). Klasik dönemin kapısını açan: Taberi. Dönem sırası: Peygamber → sahabe → tabiin → tedvin → klasik → şerh-haşiye → çağdaş.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde imli bir tanıtım gelir (“Kufeli dilci, Halife Memun'un vezirinin Kur'an'a dair sorularına cevap bulunması için eserini yazdırmış, ayetleri nahiv kurallarıyla açıklamış…”) ve âlim ya da eser istenir: Ferra, Meani'l-Kur'an.

Tuzakİsim ve eser benzerliğidir: Mecazü'l-Kur'an Ebu Ubeyde'nindir, Ferra'nın değil; “mecaz” kelimesini belagat terimi sanıp eseri edebî sanat kitabı zannetmek de yanıltır.

↕Sıralama tefsir tarihinin dönemleri

  1. Tabiin dönemi: ekoller ve ihtilaf
  2. Klasik dönem: Taberi ile başlayan büyük tefsirler
  3. Hz. Peygamber'in tebyini
  4. Şerh ve haşiye dönemi
  5. Tedvin: Mukatil'in tam tefsiri
  6. Sahabe dönemi: sözlü ve parçalı tefsir

?Soru çöz

• Kufe dil ekolünün önde gelen âlimlerindendir.
• Abbasi Halifesi Memun'un veziri Hasan b. Sehl'in Kur'an'a dair sorularına cevap veremeyen bir dostunun isteği üzerine bir eser yazdırmıştır.
• Bu eserinde ayetleri sarf ve nahiv kurallarıyla açıklamış; eser, Kufe dil ekolünün esaslarını temellendiren kitapların günümüze ulaşan en eskisi olmuştur.
Hakkında bilgi verilen âlim ve eseri aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Kufe dil ekolü, vezirin sorularına cevap için yazdırılan eser ve Kufe ekolünün günümüze ulaşan en eski temel kitabı Ferra'yı ve Meani'l-Kur'an'ı gösterir. A Mecazü'l-Kur'an Ebu Ubeyde'nindir ve kelime kullanımlarını açıklar; B Mukatil ilk tam tefsirin sahibidir, dilci değildir; C Zeccac'ın meani kitabı Basra ekolünü destekler ve daha sonradır.
TEFSİR · RİVAYET

Rivayet tefsiri: ayeti nakille açıklamak ve Taberi'nin Camiu'l-beyan'ı

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSahih hadisin şartları nelerdir, hasen ve zayıf hadis sahihten nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hadis usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sahih hadis beş şartı taşır: ravilerin adil olması, zabt sahibi (hafızası sağlam) olması, senedin kesintisiz (muttasıl) olması, hadisin şaz olmaması ve gizli bir kusur (illet) taşımaması. Hasen hadis aynı şartları taşır, yalnız ravilerinden birinin zabtı biraz zayıftır; ikisiyle de amel edilir. Şartlardan biri eksikse hadis zayıftır.

Sahih, hasen ve zayıf hadis

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rivayet tefsiri nedir, en önemli rivayet tefsirleri ve müellifleri hangileridir?

Kısa cevap: Rivayet (me'sur, naklî) tefsiri, ayetleri başka ayetler, hadisler, sahabe ve tabiin sözleriyle açıklar. En önemli örnekleri Taberi'nin Camiu'l-beyan'ı, İbn Kesir'in Tefsirü'l-Kur'ani'l-azim'i, Süyuti'nin ed-Dürrü'l-mensur'u ve Begavi'nin Mealimü't-tenzil'idir. Zayıf yanı uydurma, senetsiz rivayetler ve İsrailiyattır.

Rivayet müfessiri kendini bir derleyici gibi görür: “Bu ayet hakkında kim ne demiş?” sorusuyla başlar.

Rivayet tefsiri, Tefsir usulü sayfasında gördüğümüz kaynak basamaklarının ilk dördünü, yani Kur'an'ı, sünneti, sahabe ve tabiin sözlerini esas alan tefsirdir; nakle dayandığı için naklî ya da me'sur tefsir de denir. Müfessir dil bilgisinden ve Arap şiirinden de yararlanır, ama kendi görüşüne az yer verir. Gücü nüzul dönemine yakın kaynaklara dayanmasıdır; zayıf yanı ise siyasi ya da mezhebî amaçla uydurulmuş haberler, senedi kopuk veya hiç zikredilmemiş rivayetler ve kıssa ayrıntılarına giren İsrailiyattır.

Dört temel eser

  • Taberi (ö. 310/923), Camiu'l-beyan an te'vili ayi'l-Kur'an: Taberistanlı, “müfessirlerin imamı”. Kendisine ulaşan rivayetleri senetleriyle toplar, sonra dil ve bağlama göre aralarında tercih yapar; bu yüzden sonraki müfessirlerin temel kaynağıdır. Fıkıhta da kendi adıyla anılan bir mezhep kurmuştur.
  • İbn Kesir (ö. 774/1373), Tefsirü'l-Kur'ani'l-azim: Şamlı, İbn Teymiyye'nin öğrencisi. Önce ayeti başka ayetlerle ilişkilendirir, sonra hadisleri sıhhat ölçüsüyle verir; Taberi'den sonra en çok başvurulan rivayet tefsiridir.
  • Süyuti (ö. 911/1505), ed-Dürrü'l-mensur: Mısırlı; Hz. Peygamber, sahabe ve tabiinden gelen tefsir rivayetlerini derleyen ansiklopedik eser, en hacimli rivayet tefsiri sayılır. Süyuti Kur'an ilimlerine dair el-İtkan'ın ve Celaleddin Mahalli ile birlikte Tefsirü'l-Celaleyn'in de müellifidir.
  • Begavi (ö. 516/1122), Mealimü't-tenzil: rivayeti özlü biçimde aktaran, zayıf haberleri ayıklamaya çalışan orta hacimli rivayet tefsiri.
Karıştırılanlar: rivayet tefsirinde aynı adla anılanlar
İsim / eserDikkat
İbn Kesir (müfessir)VIII./XIV. yüzyıl Şam; Tefsirü'l-Kur'ani'l-azim
İbn Kesir (kıraat imamı)II./VIII. yüzyıl Mekke; yedi kıraat imamından
Süyuti: ed-Dürrü'l-mensurRivayet tefsiri
Süyuti: el-İtkanTefsir değil, Kur'an ilimleri (usul) eseri
Celaleynİki “Celaleddin”in tefsiri: Mahalli başlamış, Süyuti tamamlamış
Akılda kalsın: Rivayet tefsirinin dört sütunu: Taberi (Camiu'l-beyan) · İbn Kesir (Kur'ani'l-azim) · Süyuti (ed-Dürrü'l-mensur) · Begavi (Mealim). Taberi'nin eser adında “te'vil” geçer ama eser rivayet tefsiridir; o dönemde tevil, tefsirle eş anlamlıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurEser-müellif eşleştirmesi ya da “aşağıdakilerden hangisi rivayet tefsiri değildir?” kalıbı gelir. Listeye bir dirayet tefsiri (Keşşaf, Mefatihu'l-gayb, Envarü't-tenzil) sızar ve cevap odur.

TuzakTaberi'nin eser adındaki te'vil kelimesine bakıp onu dirayet tefsiri sanmak ya da Süyuti'nin el-İtkan'ını tefsir kitabı saymaktır. Rivayet tefsirinin eleştirilen yanı olarak İsrailiyat ve senetsiz rivayetler sorulur.

▭Boşluk doldurma

Ayetleri ayet, hadis, sahabe ve tabiin sözleriyle açıklayan tefsire tefsiri denir. Bu türün temel eseri 'nin Camiu'l-beyan'ıdır; en hacimli rivayet derlemesi ise Süyuti'nin 'udur.

ed-Dürrü'l-mensurdirayetel-İtkanrivayetZemahşeriTaberi

?Soru çöz

Busra'da doğup çocukken ailesiyle Şam'a göç eden bir âlim, Şam'da hatiplik, müderrislik ve müftülük yapmıştır. Tefsirinde ayeti önce kısaca açıklamış, ardından Kur'an'ın başka surelerindeki ilgili ayetlerle ilişkilendirmiş; hadisleri aktarırken sıhhat ölçüsünü gözetmiştir. Ömrünün sonunda gözlerini kaybetmiş, vasiyeti üzerine hocasının yanına defnedilmiştir.
Bu âlimin eseri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Şam, ayeti ayetle ilişkilendirme ve hadiste sıhhat ölçüsü İbn Kesir'i gösterir; yanına defnedildiği hocası İbn Teymiyye'dir. A Camiu'l-beyan Taberistanlı Taberi'nindir ve rivayetleri toplayıp tercih yapar; B Mealimü't-tenzil Begavi'nin özlü rivayet tefsiridir; C ed-Dürrü'l-mensur Mısırlı Süyuti'nin rivayet derlemesidir. Dördü de rivayet tefsiridir; ayırt eden, müellifin hayatıdır.
TEFSİR · DİRAYET

Dirayet tefsiri: Matüridi, Zemahşeri, Razi, Beyzavi, Nesefi ve Ebussuud

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTefsir, tevil, terceme ve meal arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Tefsir usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tefsir, ayetlerin anlamını Arap dili, iniş ortamı, Kur'an ve sünnet ışığında açıklayan ilimdir ve kesin anlamı arar. Tevil, bir lafzın birden çok ihtimalinden birini delille tercih etmektir. Terceme bir sözü başka dile aktarmaktır; Kur'an'ın kelimesi kelimesine aktarılamayacağı kabul edildiği için çevirisine “yaklaşık anlam” demek olan meal denir.

Tefsir, tevil, terceme ve meal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dirayet tefsiri nedir, Keşşaf, Mefatihu'l-gayb, Envarü't-tenzil ve İrşadü'l-akli's-selim kimin eseridir?

Kısa cevap: Dirayet (rey, akli) tefsiri, rivayet kaynaklarına ek olarak dil, belagat, kelam, mantık ve içtihatla ayetleri yorumlar; müfessir kendi görüşünü açıkça ortaya koyar. Başlıca eserler: Matüridi'nin Te'vilatü'l-Kur'an'ı, Zemahşeri'nin el-Keşşaf'ı, Fahreddin Razi'nin Mefatihu'l-gayb'ı, Beyzavi'nin Envarü't-tenzil'i, Nesefi'nin Medarikü't-tenzil'i ve Ebussuud'un İrşadü'l-akli's-selim'i.

Dirayet müfessiri rivayetleri dinler ama son sözü söylemekten çekinmez: “Bu rivayetlerden hangisi dile ve bağlama daha uygun, ve neden?”

Dirayet tefsiri, rivayet tefsirinin kaynaklarına ilave olarak dil, edebiyat, kelam, mantık ve kıyas gibi ilimlerden yararlanıp ayetleri aklın süzgecinden geçirerek açıklayan tefsirdir; rey ya da akli tefsir de denir. Onu rivayetten ayıran, rivayeti terk etmesi değil, müfessirin kendi görüşüne yer vermesidir. Fetihlerle farklı kültürler ve felsefi düşüncelerle karşılaşılması bu yöntemi zorunlu kıldı. Bazı âlimler zanna dayalı yorumu caiz görmemiş, çoğunluk ise bilgiye ve kurallara dayanan reyi (memduh rey) kabul etmiştir.

Altı eser, altı tanıyıcı ipucu

Sınav bu eserleri çoğu zaman adıyla değil müellifin kimliğiyle sorar: “Harizmli Mutezili dilci”, “Şiraz kadısı”, “Osmanlı şeyhülislamı”. Bu yüzden aşağıdaki tablonun ipucu sütunu ezberin anahtarıdır. Zinciri de bil: Keşşaf dil zeminini kurdu, sonraki dirayet tefsirlerinin çoğu onu esas alıp Mutezili yorumlarını ayıkladı.

Dirayet tefsirinin altı temel eseri
MüfessirEserTanıyıcı ipucu
Matüridi (ö. 333/944)Te'vilatü'l-Kur'anSemerkantlı Hanefi kelamcı; günümüze ulaşan ilk dirayet tefsiri; girişinde tefsir ile tevili ayırır
Zemahşeri (ö. 538/1144)el-KeşşafHarizmli dilci; i'cazı belagatla gösterir; Mutezile görüşlerini yansıtır
Fahreddin Razi (ö. 606/1210)Mefatihu'l-gayb (et-Tefsirü'l-kebir)Kelam, felsefe ve astronomiyle ansiklopedik; inanca yöneltilen itirazlara akli cevap; Herat'ta vefat
BeyzaviEnvarü't-tenzil ve esrarü't-te'vilŞiraz kadısı; Keşşaf, Razi ve Ragıb'ın Müfredat'ından özlü eser; tartışmalarda çoğunlukla Ehlisünnet; Osmanlı medrese kitabı, çok haşiyeli
Nesefi (Ebü'l-Berekât, ö. 710/1310)Medarikü't-tenzil ve hakaiku't-te'vilHanefi fakihin özlü dirayet tefsiri
Ebussuud Efendi (ö. 982/1574)İrşadü'l-akli's-selim ila mezaya'l-Kitabi'l-KerimOsmanlı şeyhülislamı; ayetler arası ilişki ve belagat; Keşşaf esas, Mutezile'ye katılmaz; ahkâmda Hanefi
Karıştırılanlar: rivayet tefsiri ve dirayet tefsiri
Rivayet (me'sur)Dirayet (rey)
DayanakAyet, hadis, sahabe ve tabiin sözüBunlara ek olarak dil, belagat, kelam, akıl, içtihat
Müfessirin rolüDerleyen, az yorum yapanDeğerlendiren, kendi görüşünü söyleyen
Eleştirilen yanıUydurma, senetsiz rivayet, İsrailiyatMezhep görüşünü ayete yükleme, zanni yorum
EserlerTaberi, İbn Kesir, Süyuti (ed-Dürrü'l-mensur), BegaviMatüridi, Zemahşeri, Razi, Beyzavi, Nesefi, Ebussuud
Lisans düzeyi için ek: iki “Tefsir-i kebir” ve ilk dirayet örnekleri

“et-Tefsirü'l-kebir” adı iki farklı esere verilir: Mukatil b. Süleyman'ın ilk tam tefsiri ve Fahreddin Razi'nin Mefatihu'l-gayb'ı. Tabiinden Hasan-ı Basri ile Katade'nin sonradan derlenen görüşleri reye dayalı tefsirin ilk izleri sayılır. Razi'nin tefsirindeki hadislerin önemli bir kısmı Kütüb-i Sitte'den, rivayet malzemesinin başlıca kaynağı ise Taberi'dendir; dirayet müfessiri rivayeti terk etmez, işler.

Akılda kalsın: Eserlerin bir ortak ipucu var: “tenzil” adlı ikisi orta hacimli özettir: Beyzavi → Envarü't-tenzil, Nesefi → Medarikü't-tenzil. “Anahtarlar” Razi'nin (Mefatih), “keşfeden” Zemahşeri'nin (Keşşaf), “selim akla irşat” Osmanlı şeyhülislamı Ebussuud'un. Hepsinin dayandığı dil zemini Keşşaf'tır.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde imli tanıtım: “Osmanlı şeyhülislamı, tefsirinde Keşşaf'ı esas alıp Mutezili görüşlerini eleştirmiş, ahkâmda Hanefi görüşünü öne çıkarmış…” ve şahıs ya da eser istenir: Ebussuud, İrşadü'l-akli's-selim. Ya da rivayet-dirayet çiftleri sıralı eşleştirilir.

TuzakZemahşeri'yi Ehlisünnet müfessiri, Beyzavi'yi Mutezili sanmak ya da “tenzil” adlı iki eseri karıştırmaktır. Kelami tartışmaların en yoğun olduğu tefsir Razi'ninkidir.

⇄Bilgi eşleştirme tanıtım ↔ eser

?Soru çöz

• Osmanlı Devleti'nde uzun süre şeyhülislamlık yapmıştır.
• Tefsirinde ayetler arasındaki ilişkiye ve belagat inceliklerine özel önem vermiştir.
• Zemahşeri'nin tefsirini esas almış, ancak onun Mutezili görüşlerine katılmamıştır.
• Ahkâm ayetlerinde Hanefi mezhebinin görüşlerini öne çıkarmıştır.
Bu bilgiler aşağıdaki müfessir-eser eşleştirmelerinden hangisine aittir?

✓ A. Şeyhülislamlık, Keşşaf'ı esas alıp Mutezile'ye katılmama ve Hanefi ahkâm ipuçları Ebussuud'u ve İrşadü'l-akli's-selim'i gösterir. B Beyzavi Şiraz kadısıdır, Osmanlı şeyhülislamı değil; C Bursevi bir Celveti şeyhidir ve tefsiri işaridir; D Elmalılı'nın tefsiri Türkçedir ve Cumhuriyet döneminde yazılmıştır.
TEFSİR · YAKLAŞIM

Tefsirin yönelimleri: ahkâm, işaret, bilim ve toplum

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFıkıh ne demektir, fıkıh usulü ile füru-i fıkıh arasındaki fark nedir ve fıkıh hangi bölümlerden oluşur?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fıkıh sözlükte derinlemesine anlamak, terim olarak mükellefin davranışlarına ilişkin dinî hükümleri ayrıntılı delillerinden bilmektir. Fıkıh usulü bu hükümlerin hangi delillerden ve hangi yöntemlerle çıkarılacağını, füru-i fıkıh ise çıkarılan hükümlerin kendisini inceler. Fıkhın konuları ibadat, muamelat, münakehat ve ukubat başlıklarında toplanır.

Fıkıh, fıkıh usulü ve fıkhın bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fıkhi tefsir, işari tefsir, ilmi tefsir ve içtimai tefsir nedir, her birinin önemli eserleri hangileridir?

Kısa cevap: Fıkhi (ahkâm) tefsir hüküm ayetlerini açıklar: Cessas, İbnü'l-Arabi, Kiya el-Herrasi'nin Ahkamü'l-Kur'an'ları ve Kurtubi'nin el-Cami' li-ahkami'l-Kur'an'ı. İşari tefsir ayetlerin zahirine aykırı olmayan iç anlamlarını arar: Sülemi, Kuşeyri (Letaifü'l-işarat), Bursevi (Ruhu'l-beyan). İlmi tefsir bilimsel verilerle, içtimai tefsir toplumsal sorunlarla ayetleri buluşturur: Tantavi Cevheri, Menar, Seyyid Kutub.

Aynı ayete bir fakih hüküm, bir mutasavvıf işaret, bir modern müfessir toplumsal mesaj arar; yönelimleri ayıran, müfessirin sorduğu sorudur.

Fıkhi (ahkâm) tefsir

İbadet, muamelat ve ceza hükmü içeren ayetleri açıklayıp bunlardan hüküm çıkaran tefsirdir. Hüküm ayetleri en çok Bakara, Nisa ve Maide surelerinde yoğunlaştığı için ahkâm tefsirlerinin en geniş bölümleri bu surelere ayrılır; Nur ve Talak sureleri de aile hukukunun temel ayetlerini taşır. Her mezhep bu alanda kendi eserini verdiği için aynı ad, Ahkamü'l-Kur'an, üç kez karşımıza çıkar (Hanefi Cessas, Şafii Kiya el-Herrasi, Maliki İbnü'l-Arabi). Maliki Kurtubi'nin el-Cami'i ise bütün Kur'an'ı ahkâm ağırlıklı tefsir eder ve yeri geldiğinde başka mezheplerin görüşünü tercih eder.

İşari (tasavvufi) tefsir

Ayetlerin açık anlamını kabul edip tasavvufi tecrübeyle ortaya çıkan iç anlamlara (işaretlere) da yer veren tefsirdir. Makbul sayılması için zahirî anlama aykırı düşmemesi, dile uygun olması ve bir şer'i delille çelişmemesi gerekir; zahiri tamamen reddeden Batıni yorumlar kabul görmez. Bu ölçü, sınavda işari tefsiri Batınilikten ayıran çizgidir.

İlmi ve içtimai tefsir

İlmi tefsir, tabiat olaylarından söz eden ayetleri dönemin bilimsel bilgileriyle açıklar; Razi'nin astronomi bilgileri öncü, Tantavi Cevheri'nin el-Cevahir'i en bilinen örnektir. Değişen bilimsel teorileri kesin bilgi gibi ayete yüklemek, bu yöntemin en çok eleştirilen yanıdır. İçtimai (edebî-içtimai) tefsir, çağın toplumsal sorunlarına ayetler ışığında çözüm arar; Abduh ile Reşid Rıza'nın Menar'ı başlangıcıdır. Bir konuya dair ayetleri bir araya getirip yorumlayan konulu tefsir de çağdaş dönemde yaygınlaşmıştır. Eserlerin hepsi aşağıdaki tabloda.

Karıştırılanlar: tefsir yönelimleri, sorduğu soru ve eserleri
YönelimSorduğu soruEserler
Fıkhi (ahkâm)Bu ayetten hangi hüküm çıkar?Cessas, Kiya el-Herrasi, İbnü'l-Arabi (Ahkamü'l-Kur'an); Kurtubi (el-Cami')
İşari (tasavvufi)Ayetin kalbe işaret eden iç anlamı ne?Sülemi (Hakaiku't-tefsir), Kuşeyri (Letaifü'l-işarat), Bursevi (Ruhu'l-beyan: Bursalı Celveti şeyhi, Arapça; rivayet ve dirayeti de kullanır, tasavvufi yönü ağır basar)
İlmiTabiat ayeti bilimsel bilgiyle nasıl açıklanır?Razi (öncü), Tantavi Cevheri (el-Cevahir)
İçtimaiAyet bugünün toplumsal sorununa ne söyler?Abduh-Reşid Rıza (Menar), Seyyid Kutub (Fi Zılal), Mevdudi (Tefhim)
Mezhebî (kelami)Ayet mezhebimin görüşünü nasıl destekler?Zemahşeri'nin Mutezili yorumları gibi
Lisans düzeyi için ek: çağdaş yaklaşımlar ve Fazlurrahman

Abduh ve Reşid Rıza'nın açtığı ıslah çizgisini Elmalılı, Seyyid Kutub ve Tabatabai gibi müfessirler sürdürdü; bugün klasik tefsir birikimi akademik çalışmalarda yeni yöntem ve disiplinlerle yeniden okunuyor. Bu arayışın MBSTS'de sorulmuş örneği, Tefsir usulü sayfasında nüzul sebepleriyle birlikte andığımız Pakistanlı düşünür Fazlurrahman'ın (1919–1988) “çift yönlü hareket” diye anılan iki aşamalı yöntemidir. Birinci aşamada ayet, indiği dönemin sosyokültürel ortamı ve nüzul sebebiyle birlikte okunur, asıl amacı kavranır. İkinci aşamada bu bağlamdan Kur'an'ın bütünlüğü içinde genel ilkeler çıkarılır ve bugünün meselelerine uygulanır. Bu yüzden ilk aşamanın en çok muhtaç olduğu Kur'an ilmi sebeb-i nüzuldür. Başlıca eserleri: Ana Konularıyla Kur'an, İslam ve Çağdaşlık.

Akılda kalsın: “Ahkam” adını taşıyan üç eser üç mezhep: Cessas Hanefi, Kiya Şafii, İbnü'l-Arabi Maliki; Kurtubi de Malikidir ama eseri “el-Cami'”dir. İşari üçlü: Sülemi, Kuşeyri, Bursevi. İçtimainin kapısı: Menar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müfessirin yaptığı anlatılıp tefsir türü sorulur ya da “fıkhi tefsirin en yoğun olduğu sureler” gibi bir ayrıntı gelir: Bakara, Nisa, Maide.

Tuzakİşari tefsiri Batıni yorumla bir tutmaktır: makbul işari tefsir zahiri reddetmez. İkinci tuzak, Kurtubi'yi Hanefi sanmak ya da Ruhu'l-beyan'ı Türkçe tefsir saymaktır; eser Arapçadır. İlmi tefsirin eleştirisi sorulursa “değişen teoriyi kesin bilgi gibi ayete yüklemek” şıkkını ara.

⇄Bilgi eşleştirme yorum örneği ↔ tefsir yönelimi

?Soru çöz

Endülüs'te doğup Mısır'da vefat eden Maliki bir âlim, Kur'an'ın tamamını tefsir ettiği eserinde ayetlerin nüzul sebeplerine, kıraat farklarına ve nasih-mensuh ilişkisine değinmiş, asıl ağırlığı hüküm ayetlerine vermiştir. Kendi mezhebine bağlı olmakla birlikte yeri geldiğinde başka mezheplerin görüşlerini tercih etmekten çekinmemiştir.
Bu âlimin eseri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Endülüslü (Kurtuba) Maliki âlim Kurtubi'nin el-Cami' li-ahkami'l-Kur'an'ı ahkâm ağırlıklı ve mezhep taassubundan uzak bir tefsirdir. A Cessas Bağdat'ta yaşamış bir Hanefi fakihtir; B Ruhu'l-beyan Bursevi'nin işari tefsiridir; D Medarik Hanefi Nesefi'nin özlü dirayet tefsiridir.
TEFSİR · TÜRKÇE

Türkçe tefsir geleneği ve müfessir-eser tablosu: Elmalılı'dan Kur'an Yolu'na

DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir ayet meali doğru nasıl okunur, ayetin vurguladığı mesaj nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Meal Kur'an'ın kendisi değil, yaklaşık anlamının başka dile aktarılmasıdır. Doğru okumak için ayet öncesi ve sonrasıyla (bağlam), aynı konudaki diğer ayetlerle (bütünlük), iniş ortamı ve sünnetle birlikte okunur; parantez içi açıklamanın çevirmene ait olduğu bilinir ve tek bir ayetten tek başına hüküm çıkarılmaz.

Meal okuma ilkeleri ve vurgulanan mesaj

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkçe tefsir ve meal geleneği nasıl gelişti, Hak Dini Kur'an Dili kimin eseridir ve önemli müfessirlerin eserleri hangileridir?

Kısa cevap: Türklerin Kur'an'ı anlama çabası satır arası tercümelerle başladı; Osmanlı âlimleri büyük ölçüde Arapça tefsir yazdı (Ebussuud, Bursevi). Cumhuriyet döneminde Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, TBMM kararıyla Diyanet adına Hak Dini Kur'an Dili'ni yazdı. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Kur'an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir'i, bugün din görevlilerinin temel başvuru eseridir.

Bir milletin Kur'an'la ilişkisi kendi dilinde yazdığı tefsirlerde görünür; Türkçe tefsirin tarihi bu yüzden bir dil tarihidir de.

Satır arasından Cumhuriyet'e

Türkler Müslüman olduktan sonra Kur'an'ı anlamak için önce ayetlerin altına kelime kelime Türkçe karşılık yazılan satır arası tercümeler hazırladı. Osmanlı döneminde tefsir medrese müfredatının en ileri basamağıydı; âlimler çoğunlukla Arapça yazdı: Ebussuud Efendi'nin İrşadü'l-akli's-selim'i ve İsmail Hakkı Bursevi'nin Ruhu'l-beyan'ı bu dönemin en tanınmış eserleridir. Beyzavi tefsiri üzerine yazılan haşiyeler de Osmanlı ilim hayatının önemli bir parçasıdır.

Cumhuriyet döneminde Türkçe tefsir öne çıktı. Konyalı Mehmet Vehbi Efendi'nin Hülasatü'l-beyan'ı ve Ömer Nasuhi Bilmen'in meal ve tefsiri bu dönemin eserleridir. En kapsamlısı Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın (1878-1942) Hak Dini Kur'an Dili'dir: Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararıyla, Diyanet İşleri Reisliği adına hazırlanmış, 1935'ten itibaren dokuz cilt hâlinde basılmıştır. Elmalılı her surenin başında adını, nüzul sebebini ve Mekki-Medeni oluşunu verir, klasik tefsirlerden ve çağının bilgilerinden yararlanır; eser dirayet türündedir. Diyanet İşleri Başkanlığının bir heyete hazırlattığı Kur'an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir ise sade diliyle günümüzün başvuru eseridir; bu serideki meal alıntıları da Kur'an Yolu Meali'nden yapılır.

Müfessir-eser ana tablosu

Müfessir ve eser: tür ve tanıyıcı ipucuyla tek tabloda
MüfessirEserTürİpucu
Mukatil b. Süleymanet-Tefsirü'l-kebirİlk tam tefsirTedvin, ö. 150/767
FerraMeani'l-Kur'anDil (nahiv)Kufe dil ekolü
Ebu UbeydeMecazü'l-Kur'anDil (kelime kullanımı)Mecaz = açıklama yolu
TaberiCamiu'l-beyanRivayetMüfessirlerin imamı
MatüridiTe'vilatü'l-Kur'anDirayetUlaşan ilk dirayet tefsiri
CessasAhkamü'l-Kur'anFıkhiHanefi
KuşeyriLetaifü'l-işaratİşariTasavvuf
Zemahşeriel-KeşşafDirayetBelagat, Mutezili
Fahreddin RaziMefatihu'l-gaybDirayetKelam, felsefe; ilmi tefsire öncü
Kurtubiel-Cami' li-ahkami'l-Kur'anFıkhiMaliki, taassupsuz
BeyzaviEnvarü't-tenzilDirayetKeşşaf özeti, medrese kitabı
NesefiMedarikü't-tenzilDirayetHanefi, özlü
İbn KesirTefsirü'l-Kur'ani'l-azimRivayetHadis sıhhati, Şam
Süyutied-Dürrü'l-mensurRivayetEn hacimli rivayet derlemesi
Ebussuudİrşadü'l-akli's-selimDirayetOsmanlı şeyhülislamı, Hanefi ahkâm
İsmail Hakkı BurseviRuhu'l-beyanİşariCelveti şeyhi, Bursa
Abduh – Reşid RızaTefsirü'l-MenarİçtimaiIslah düşüncesi
Elmalılı M. Hamdi YazırHak Dini Kur'an DiliDirayet (Türkçe)TBMM kararı, Diyanet adına
Akılda kalsın: Tabloyu yüzyıla göre üç katta oku: kuruluş (Mukatil, Ferra, Ebu Ubeyde, Taberi), klasik zirve (Zemahşeri, Razi, Kurtubi, Beyzavi, Nesefi, İbn Kesir, Süyuti), Osmanlı ve sonrası (Ebussuud, Bursevi, Menar, Elmalılı). Türkçe tefsir sorusunda tek isim çoğu zaman Elmalılıdır.
Sayfa özeti: tefsir tarihinde karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarSızan öğe tuzağıKonu
DönemlerTefsir sözlü mü, yazılı mı, bütün mü?Peygamber (tebyin) → sahabe (sözlü, parçalı) → tabiin (ekol, ihtilaf) → tedvin (h. II. yy, Mukatil) → klasik (Taberi ile) → şerh-haşiye → çağdaşSahabe döneminde “yazılı ve tam tefsir”k1, k3
EkollerTabiînin sahabe hocası kim?Mekke ← İbn Abbas (Mücahid, İkrime) · Medine ← Übey (Zeyd b. Eslem) · Kufe ← İbn Mesud (Alkame, Mesruk, Nehai; rey)Kufe listesinde Zeyd b. Eslem ya da İkrimek2
Ad benzerliğiHangi Ka'b, hangi İbn Kesir, hangi Ebu Ubeyde?Ka'b el-Ahbar (İsrailiyat) · İbn Kesir (müfessir, Şam) · Ebu Ubeyde (Mecazü'l-Kur'an)Ka'b b. Eşref, kıraat imamı İbn Kesir, Ebu Ubeydk2, k4
Rivayet / dirayetMüfessir kendi görüşünü söylüyor mu?Rivayet: Taberi, İbn Kesir, Süyuti, Begavi · Dirayet: Matüridi, Zemahşeri, Razi, Beyzavi, Nesefi, EbussuudRivayet listesinde Keşşaf; “te'vil” adlı Camiu'l-beyan'ı dirayet sanmakk4, k5
YönelimlerMüfessir ayete hangi soruyu soruyor?Hüküm → fıkhi (Cessas, Kurtubi) · iç anlam → işari (Kuşeyri, Bursevi) · bilim → ilmi (Tantavi) · toplum → içtimai (Menar)Kurtubi'yi Hanefi, işariyi Batıni saymakk6
Türkçe gelenekHangi dilde, hangi dönemde?Osmanlı'da Arapça (Ebussuud, Bursevi) · Cumhuriyet'te Türkçe (Elmalılı; Kur'an Yolu)Ruhu'l-beyan'ı Türkçe sanmak; Ruhu'l-meani ile karıştırmakk7

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurYa Elmalılı'nın tanıtımı verilip eseri sorulur ya da müfessir-eser eşleştirmelerinden yanlış olanı aranır.

TuzakEserleri yanlış müellife kaydırmaktır: Ruhu'l-beyan Bursevi'nin, Ruhu'l-meani Alusi'nin; Menar Abduh ve Reşid Rıza'nın, Fi Zılal Seyyid Kutub'undur. “Sızan öğe” kalıbında bir listenin türünü (rivayet, dirayet, işari) bul, türe uymayanı işaretle.

▭Boşluk doldurma

TBMM kararıyla Diyanet adına yazılan Hak Dini Kur'an Dili, 'nın eseridir. Osmanlı döneminde Bursa'da yaşayan Celveti şeyhi İsmail Hakkı Bursevi'nin işari tefsirinin adı 'dır.

Ruhu'l-meaniElmalılıRuhu'l-beyanEbussuud

?Soru çöz

Bir müftülüğün tefsir semineri için Hatice Hanım, dört tefsiri müellifi, türü ve yazıldığı dönem ile diliyle birlikte tabloya geçirmiştir.

SatırMüfessirEserTürDönem ve dil
ITaberiCamiu'l-beyanRivayetKlasik dönemin başı, Arapça
IIElmalılı M. Hamdi YazırHak Dini Kur'an DiliDirayetOsmanlı medrese dönemi, Arapça
IIIİsmail Hakkı BurseviRuhu'l-beyanİşariOsmanlı dönemi, Arapça
IVAbduh – Reşid RızaTefsirü'l-MenarİçtimaiÇağdaş dönem, Arapça

Buna göre tablonun hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ B. Hak Dini Kur'an Dili Cumhuriyet döneminde, TBMM kararıyla Diyanet adına Türkçe yazılmıştır; satıra Osmanlı dönemi “sızmıştır”. A Taberi klasik dönemi açan rivayet tefsiridir; C Ruhu'l-beyan Osmanlı döneminde yazılmış Arapça işari tefsirdir, Türkçe sanılması tuzaktır; D Menar çağdaş dönemin ilk içtimai tefsiridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir vaiz, cemaati belirli gecelerde namaza teşvik etmek amacıyla “Bu gece şu kadar rekât kılana şu kadar sevap verilir” şeklinde, Hz. Peygamber'e ait olmayan sözleri ona nispet ederek anlatmıştır. Vaiz bunu yaparken dine hizmet ettiğini düşünmektedir.
Bu davranış, hadis uydurma sebeplerinden hangisine örnektir?

✓ D. İbadete teşvik için abartılı sevap uydurmak, dine faydalı olduğunu sanan kişinin uydurmasıdır. A mezhep taraftarlığında bir grubu üstün gösterme amacı vardır; B İslam düşmanlığı dine zarar verme kastı taşır, vaizin niyeti bu değil; C yöneticiye yaranma bir menfaat amacıdır, parçada yok.Kaynak: Hadis usulü · Mevzu hadis ve uydurmanın sebepleri

?Soru 2

Bir âlime göre Kur'an'ın üstünlüğü kendi dil ve üslubunda değildir; Araplar aslında benzerini söyleyebilecek güçteydi, fakat Allah onları buna yönelmekten alıkoyduğu için hiçbiri bunu başaramadı.
Bu görüş ve onu ilk savunan âlim aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Aczi dışarıdan bir engelle, Allah'ın insanları alıkoymasıyla açıklayan görüş sarfedir ve ilk savunucusu Mutezili Nazzam'dır. B nazım teorisi tam tersine üstünlüğü metnin kendisinde görür; C Bakıllani sarfeyi savunmamış, eleştirmiştir; D tehaddi Kur'an'ın meydan okumasıdır, bir açıklama görüşü değildir.Kaynak: Tefsir usulü · İ'cazü'l-Kur'an

?Soru 3

Tefsir dersinde Yusuf, İhlas suresinde Allah'ın “doğurmamış ve doğmamış” olmasının neden özellikle vurgulandığını sorar. Hocası, müşriklerin Hz. Peygamber'e “İnanmamızı istediğin Rabbini bize tanıt” dediklerini, surenin ilk ayetlerinin bu talep üzerine indiğinin rivayet edildiğini anlatır; sure bu yüzden Allah'ı yaratılmışlara ait özelliklerden arındırarak tanıtır.
Hocanın bu açıklamada yararlandığı Kur'an ilmi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hoca surenin inmesine yol açan talebi, yani metnin dışındaki olayı esas almıştır; bu esbab-ı nüzuldür. B siyak-sibak ayetin önündeki ve arkasındaki ayetlere bakar, burada komşu ayet değil bir olay var; C bir kelimenin farklı anlamları tartışılmıyor; D surenin iniş dönemi değil, iniş sebebi konu ediliyor.Kaynak: Tefsir usulü · Esbab-ı nüzul

?Soru 4

Bir müfessir, bir ayette savaşla ilgili sert bir emrin geçtiğini görür. Hükmü genel bir buyruk sanmamak için ayetin hemen öncesinde antlaşmayı bozan bir topluluktan söz edildiğini, hemen sonrasında da güvence isteyene güvence verilmesinin emredildiğini dikkate alır ve hükmün bu özel durumla sınırlı olduğu sonucuna varır.
Müfessirin bu yorumda esas aldığı ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Müfessir ayetin anlamını öncesindeki ve sonrasındaki ayetlerle kurduğu bağdan çıkarmıştır; bu siyak-sibaktır. A nüzul sebebi metin dışındaki olaydır, burada komşu ayetlere bakılıyor; B hadis kullanılmamıştır; C bir hükmün kaldırılmasından söz edilmiyor, hüküm sınırlanıyor.Kaynak: Tefsir usulü · Müfessirin nitelikleri ve tefsir kaynakları

?Soru 5

Hz. Peygamber'in “Allah buyurdu ki …” diyerek aktardığı rivayetlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Kudsi hadisin lafzı Hz. Peygamber'e ait olduğundan namazda okunmaz; namazda yalnız Kur'an okunur. B kudsi hadisin tanımıdır; C kudsi hadisler de senet incelemesine tabidir, zayıfı bulunur; D tilavetin ibadet oluşu Kur'an'a özgüdür, bu yüzden doğrudur.Kaynak: Hadis usulü · Sened, metin, ravi ve kudsi hadis

?Soru 6

Şafii fakihi ve muhaddisi olan bir âlim, Müslümanların günlük hayatta kolayca okuyup uygulayabileceği hadisleri çoğunlukla Kütüb-i Sitte'den seçmiş, bunları ihlas, tövbe, sabır, komşu hakkı gibi ahlak ve adap başlıkları altında, her bölümün başına ilgili ayetleri koyarak düzenlemiştir.
Parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Nevevi'nin Kütüb-i Sitte'den seçtiği, ahlak ve adap bablarına ayetlerle başlayan eseri Riyazü's-Salihin'dir. B Münziri'nin teşvik ve sakındırma hadisleri derlemesidir; C Zebidi'nin yalnız Buhari'den yaptığı kısaltmadır; D Heysemi'nin temel kaynaklarda olmayan rivayetleri toplayan zevaid eseridir.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Riyazü's-Salihin, Kırk Hadis ve Türklerin katkısı

?Soru 7

Bir grup âlim, Allah'a el, yüz ve istiva nispet eden ayetler hakkında şöyle der: “Bu ifadeleri Kur'an'da geçtiği gibi kabul ederiz, Allah'ı yaratılmışlara benzetmeyiz, keyfiyetini araştırmayız; gerçek anlamını Allah'a bırakırız.” Bu âlimler Al-i İmran suresi 7. ayetteki “ancak Allah bilir” ifadesinde durmayı esas alır.
Bu tutum aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Müteşabih ifadeleri benzetme yapmadan kabul edip anlamını Allah'a bırakmak selefin tefviz tutumudur. A tevil halefin “el = kudret” gibi yorum yapan tavrıdır, metindeki âlimler yorum yapmıyor; C teşbih Allah'ı yaratılmışlara benzetmektir, âlimler bunu açıkça reddediyor; D tahsis genel bir hükmün daraltılmasıdır, sıfat ayetleriyle ilgisi yok.Kaynak: Tefsir usulü · Muhkem ve müteşabih

?Soru 8

Tâbiin âlimlerinden birinin talebelerine “Arkasında namaz kıldığın imamın bidatı devam etse de namazını kıl.” dediği, senedi bu âlimde son bulan bir rivayetle aktarılmıştır.
Bu rivayet, sözün kime ait olduğu bakımından aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

✓ D. Söz bir tâbiîye ait olduğu için maktudur. A munkatı senette kopukluğu anlatır, sözün sahibini değil; B mevkuf sahabiye ait sözdür; C hükmen merfu, sahabinin reyle söyleyemeyeceği ya da “sünnettendir” dediği sözdür, burada sahabi yok.Kaynak: Hadis usulü · Sözün sahibine göre: merfu, mevkuf, maktu

?Soru 9

Bir müftülük kursunda Kütüb-i Sitte için şu tablo hazırlanmıştır:

SatırMüellifEserTanıyıcı özellik
IBuhariel-Câmiu's-sahîhYalnız sahih hadisleri toplayan ilk eser
IITirmiziel-CâmiHadislerden sonra sıhhat değerlendirmesi yapar
IIINesaiel-MüctebâKütüb-i Sitte içinde en fazla zayıf hadis bu eserdedir
IVEbu Davudes-SünenAhkâm hadislerini fıkıh bablarına göre toplar

Buna göre tablonun hangi satırında yanlış bir bilgi vardır?

✓ C. Nesai'nin Müctebâ'sı sünenler içinde en az zayıf hadis bulunan eserdir; en fazla zayıf hadis İbn Mace'nin Sünen'indedir, özellik yanlış satıra kaymıştır. A Buhari yalnız sahih toplayan ilk müelliftir; B Tirmizi hadislerin sıhhatini (hasen, sahih…) değerlendirir; D Ebu Davud'un Sünen'i ahkâm hadislerinin temel kaynağıdır.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a

?Soru 10

Ebu Cuhayfe, Hz. Ali'ye yanlarında Kur'an'dan başka yazılı bir şey bulunup bulunmadığını sormuştur. Hz. Ali, Allah'ın kitabı, bir Müslüman'a verilen anlayış ve yanındaki bir sahife dışında bir şey olmadığını söylemiş; sahifede diyet, esirlerin kurtarılması ve bir Müslüman'ın bir kâfir karşılığında öldürülmemesiyle ilgili hükümlerin yazılı olduğunu belirtmiştir (Buhari, “İlim”, 39).
Bu rivayet aşağıdaki yargılardan hangisini çürütür?

✓ B. Hz. Ali'nin sahifesi, Hz. Peygamber'den gelen hükümlerin onun döneminde yazıya geçirildiğini gösterir; Abdullah b. Amr'ın sahifesi gibi bu da “hiç yazılmadı” yargısını çürütür. A sahabenin rivayetteki titizliğidir, rivayetle çelişmez; C resmî tedvin ayrı ve sonraki bir adımdır, özel sahifelerin varlığı onu çürütmez; D Kur'an'ın yazımı ayrı bir olgudur, rivayet onu da doğrular.Kaynak: Hadis tarihi ve kaynakları · Hz. Peygamber ve sahabe döneminde hadis
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →