İlk müfessir ve ilk tefsir nesli: Hz. Peygamber ve sahabe
DHBT-2 · MBSTS · Tefsir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMüfessirde hangi nitelikler aranır ve tefsirin kaynakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Tefsir usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Müfessirin Arapçayı (sarf, nahiv, belagat), kıraatleri, nüzul sebeplerini, nasih-mensuhu, fıkıh usulünü, hadisi ve siyeri bilmesi; ayeti bağlamıyla ve amacıyla okuması gerekir. Tefsirin kaynakları öncelik sırasıyla Kur'an'ın kendisi, sünnet, sahabe sözü, tabiin sözü, Arap dili ve kurallara bağlı reydir (içtihat).
Müfessirin nitelikleri ve tefsir kaynakları
✎Konu anlatımı
Tefsir Hz. Peygamber ve sahabe döneminde nasıl yapıldı, sahabenin önde gelen müfessirleri kimlerdir?
Kısa cevap: Tefsir tarihi ilk müfessir kabul edilen Hz. Peygamber'le başlar; o, kapalı ve mücmel ayetleri sözüyle ve uygulamasıyla açıklamıştır. Sahabe döneminde tefsir sözlüydü, Kur'an'ın tamamı sırayla tefsir edilmedi. Öne çıkan sahabi müfessirler İbn Abbas (Mekke, “Tercümanü'l-Kur'an”), İbn Mesud (Kufe), Übey b. Ka'b (Medine) ve Hz. Ali'dir.Kur'an'ı ilk dinleyenler sorularını doğrudan kaynağına sorabiliyordu; tefsirin ilk sayfası bu soru-cevaplarla yazıldı.
Hz. Peygamber: tebliğ ve tebyin
Hz. Peygamber'e yalnız Kur'an'ı ulaştırma (tebliğ) değil, onu açıklama (tebyin) görevi de verilmiştir. Bu yüzden tefsir tarihi onunla başlatılır ve o, ilk müfessir sayılır.
“O peygamberleri apaçık delillerle ve kutsal metinlerle gönderdik. İnsanlara indirdiklerimizi kendilerine açıklaman için ve (ola ki üzerinde) düşünürler diye sana da uyarıcı kitabı indirdik.”
Nahl 16/44 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Hz. Peygamber Kur'an'ın tamamını baştan sona tefsir etmemiştir; sahabenin anlamakta zorlandığı yerleri, mücmel ayetleri ve gayba dair ifadeleri açıklamıştır. Açıklamaları üç biçimdedir: bir ayeti başka ayetle açıklamak (Tefsir usulü sayfasında gördüğümüz “zulüm = şirk” örneği), namazın kılınışı gibi kısa geçen bir emri ayrıntılandırmak ve uygulamasıyla örnek olmak. Bu açıklamalar müfessirler için bağlayıcıdır.
Sahabe: nüzule şahit nesil
Hz. Peygamber'in vefatından sonra sahabe, anlamadığı yeri birbirine sorarak ve gerekirse kendi içtihadıyla açıklamıştır. Onları ayrıcalıklı kılan üç şey vardır: ayetlerin indiği ortamı ve sebebini görmüşlerdir, Arapçayı ana dilleri olarak konuşurlar ve Hz. Peygamber'in uygulamasını izlemişlerdir. Bu dönem tefsirinin özellikleri şunlardır: sözlüdür, Kur'an'ın tamamı mushaf sırasıyla tefsir edilmemiştir, görüş ayrılığı azdır ve açıklamalar çoğu zaman bir kelimenin anlamı ya da bir nüzul sebebi kadar kısadır. Fetihlerle Arap olmayan toplulukların Müslüman olması tefsir ihtiyacını artırmış, Hz. Osman'ın şehadetiyle başlayan iç karışıklıklar ise ayetleri kendi görüşüne delil yapma eğilimini doğurmuştur.
| Sahabi | Merkez | Tanıyıcı özellik |
|---|---|---|
| Abdullah b. Abbas | Mekke | “Tercümanü'l-Kur'an”; Hz. Peygamber'in duasını almış genç sahabi; görüşleri en çok nakledilen müfessir; Mekke ekolünün kaynağı; Taif'te vefat etti |
| Abdullah b. Mesud | Kufe | Nüzul sebeplerini iyi bilir; Irak (Kufe) ekolünün kurucusu |
| Übey b. Ka'b | Medine | Vahiy kâtibi, kıraatte otorite; Medine ekolünün kaynağı |
| Hz. Ali | Medine, sonra Kufe | Nüzul sebeplerine vâkıf, sahabe tefsirinin önde gelenlerinden |
| Zeyd b. Sabit · Ebu Musa el-Eşari | Medine · Basra | Zeyd Kur'an'ın cem ve istinsahında görevli; Ebu Musa Basra'daki tefsir faaliyetinin öncüsü |
Sahabe tefsirinin değeri tartışmasızdır: âlimlerin çoğunluğuna göre sahabenin özellikle nüzul sebebine ve gayba dair sözleri, kendi içtihadıyla bilinemeyeceği için merfu hadis hükmündedir. İçtihat da yapmışlardır: Hz. Ömer'in, İbn Abbas'ın ve İbn Mesud'un dile ve bağlama dayanan yorumları bunun örneğidir.
Nasıl sorulurBir sahabinin hayatından birkaç ipucu verilir (“Hz. Peygamber'in duasına mazhar olmuş, Hz. Ömer onu ilim meclisine almış, Taif'te vefat etmiş…”) ve adı istenir: İbn Abbas.
TuzakÇeldiriciler İbn Mesud, Übey b. Ka'b, Zeyd b. Sabit ve İbn Ömer gibi aynı nesilden isimlerdir. Tuzak, sahabe döneminde Kur'an'ın tamamının sırayla tefsir edildiğini ya da tefsirin yazılı yürüdüğünü söyleyen şıktır.
⇄Bilgi eşleştirme tanıtım ↔ sahabi
?Soru çöz
Yeni Müslüman olan Adiy b. Hatim, oruç ayetindeki “beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar” ifadesini (Bakara 2/187) kelimesi kelimesine anlamıştır. Yastığının altına bir beyaz, bir siyah ip koymuş; ikisini birbirinden ayırt edinceye kadar sahur yemeye başlamıştır. Durumu anlattığında Hz. Peygamber gülümseyerek siyah ve beyaz iplikten kastın gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığı olduğunu söylemiştir (Taberani, el-Mu'cemü'l-kebir, 17/78).
Bu olay aşağıdakilerden hangisine örnektir?