Aile hukuku ve muamelat: nikâh, talak, iddet, miras ve ticaret

Nikâh nasıl kurulur, kimlerle evlenmek haramdır, iddet ne kadar sürer? Miras paylaşımının ilkelerini, faizi ve alışverişin şartlarını ilmihal diliyle öğren.

8 durakDHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · AİLE

Nikâh: icap ve kabulle kurulan akit, şahit ve veli şartı

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.

Mükellefiyet ve ehliyet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefi mezhebine göre nikâhın rüknü ve şartları nelerdir, velisiz ve şahitsiz nikâh geçerli midir?

Kısa cevap: Nikâh, aralarında evlenme engeli bulunmayan bir kadınla bir erkeğin sürekli bir hayat ortaklığı kurduğu akittir. Hanefilere göre rüknü icap ve kabuldür; aynı mecliste, iki şahidin önünde söylenir. Akıllı ve ergen kadın Hanefilere göre nikâhını kendisi kıyabilir; Maliki, Şafii ve Hanbelilere göre veli şarttır.

Bir alışveriş iki kişinin arasında kalır; nikâh ise iki kişiyle başlar ama şahitlerle duyurulur, çünkü bir ailenin ve doğacak çocukların haklarını taşır.

Fıkıh kitaplarında aile hukuku “münâkehât” başlığıyla, yani nikâh ve onun sonuçlarıyla anlatılır. Nikâh terim olarak, evlenmelerinde dinen engel bulunmayan bir kadın ve erkeğin, birbirine helal olmasını ve karşılıklı hak ve görevler doğmasını sağlayan akittir. Kur'an evlenmeyi teşvik eder; bekârların evlendirilmesini isteyen ayet bunun bir örneğidir (Nur 24/32).

Evlenmenin hükmü kişiye göre değişir

Neslin devamı bakımından evlenmek topluma yüklenmiş bir görevdir. Birey açısından hüküm kişinin durumuna bağlanır: Hanefilere göre normal şartlarda evlenmek sünnettir (Şafiilere göre mübahtır); harama düşeceğinden korkan ve mehir ile nafakaya gücü yeten için farz ya da vacip olur; eşine zulmedeceğini bilen için ise mekruh, hatta haram hâline gelir. Hükmün kişiye göre değişmesi, Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz teklifi hüküm basamaklarının aile hayatına uygulanmasıdır.

Rükün: icap ve kabul

Hanefilere göre nikâhın tek rüknü icap ve kabuldür. Taraflardan hangisi önce konuşursa onun teklifi icap, karşı tarafın onayı kabuldür; ilk sözü erkeğin söylemesi gerekmez. Sözlerin geçmiş zaman kipiyle (“evlendim”, “kabul ettim”) söylenmesi akdin kesin kurulduğunu gösterir.

Şartlar: şahit, meclis, süreklilik, veli

  • Şahit: Hanefi, Şafii ve Hanbelilere göre akit sırasında iki şahidin icap ve kabulü birlikte işitmesi sıhhat şartıdır. Hanefilerde iki erkek ya da bir erkek ve iki kadın şahit olabilir; şahitlerin akıllı, ergen ve Müslüman olması aranır.
  • Aynı meclis: icap ve kabul aynı oturumda söylenir; teklif yapıldıktan sonra konu değiştirilip dağılınırsa akit kurulmaz.
  • Süreklilik: nikâh ömür boyu ortaklık niyetiyle kurulur; belli bir süre için yapılan nikâh İslam hukukçularına göre batıldır.
  • Engel bulunmaması: taraflar arasında sürekli ya da geçici bir evlenme engeli olmamalıdır (sonraki konu).
Karıştırılanlar: Hanefi mezhebi ve diğer mezhepler nikâhta neyi arar?
KonuHanefilere göreDiğer mezheplere göre
RükünYalnız icap ve kabulTaraflar, veli, şahit ve söz birlikte unsur sayılır
VeliAkıllı ve ergen kadın nikâhını kendisi kıyabilir; denk olmayanla evlenir ya da mehri emsalinden az tutarsa velinin itiraz hakkı vardırMaliki, Şafii, Hanbeli: kadın, ergen de olsa veli aracılığıyla evlenir
ŞahitAkit anında iki şahit sıhhat şartıŞafii ve Hanbelilerde de öyle; Malikiler akit anında değil, evliliğin duyurulmasını arar
MehirŞart değil, sonuç: belirlenmese de nikâh geçerlidirMalikiler mehri nikâhın şartı sayar; mehir verilmemesi şart koşulan nikâhı geçersiz kabul eder

Velinin kim olacağı mirastaki asabe sırasına göre belirlenir: önce baba, sonra dede, sonra erkek kardeş… Bu sırayı aşağıda, miras payları konusunda göreceğiz.

Lisans düzeyi için ek: rükün-şart adlandırması ve İmam Muhammed'in veli görüşü

Diğer mezhepler taraflar, veli, şahit ve sözü birlikte “nikâhın unsurları” diye sayar; Hanefilerle fark, nelerin rükün nelerin şart adını aldığındadır. Hanefi mezhebi içinde İmam Muhammed, ergen kızın evliliğinde velinin de onayını aramıştır; günümüz İslam hukukçuları kızın aile büyükleriyle istişare ederek karar vermesini daha isabetli bulur.

Resmî nikâh ve Diyanet'in tutumu

Diyanet İşleri Başkanlığı, icap ve kabulün iki şahit önünde yapıldığı resmî nikâhı dinen de geçerli bir akit sayar; resmî nikâh yapılmadan yalnız dinî nikâh kıyılmasını ise kadının ve çocukların haklarını korumak bakımından uygun görmez. Nişan bir akit değil, evlenme sözüdür; nişanlılar birbirine yabancıdır.

Ek bilgi: Türk Medeni Kanunu ve müftülük nikâhı

Türk Medeni Kanunu evliliği evlendirme memuru önünde kıyılan resmî nikâhla kurar ve aile cüzdanı gösterilmeden dinî törenin yapılamayacağını hükme bağlar (md. 143). 2017'deki bir kanun değişikliğiyle il ve ilçe müftülükleri de evlendirme memurluğu yetkisi almıştır; müftülükte kıyılan nikâh da resmî nikâhtır. Resmî nikâhtan sonra okunan dua ve hutbe, akdin şartı değil güzel bir gelenektir.

Akılda kalsın: Hanefide nikâhın tek rüknü sözdür: icap + kabul. Söz aynı mecliste, iki şahidin kulağına ulaşmalıdır. Veli Hanefide kapıyı açan değil, itiraz edendir (denklik ve mehir); diğer üç mezhepte kapıyı veli açar.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş bir çiftin nikâhı anlatılır ve “Hanefi mezhebine göre hangisi doğrudur?” diye sorulur.

TuzakTuzak, veli iznini Hanefilerde sıhhat şartı sanmaktır; bu, diğer üç mezhebin görüşüdür ve şıkta çeldirici olarak durur. İkinci tuzak mehri nikâhın şartı saymaktır: belirlenmemiş mehir nikâhı bozmaz. Şahitlerin icap ve kabulü birlikte işitmesi gerektiğini, nişanın evlilik hükmü doğurmadığını unutma.

⇄Bilgi eşleştirme nikâh meclisindeki rol ↔ kavram

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup, akıllı ve ergen Zeynep, kendisine denk olan Murat'la, iki erkek şahidin önünde ve aynı mecliste karşılıklı “evlendim”, “kabul ettim” diyerek nikâhlanır. Nikâh sırasında babası hazır bulunmamış, mehir de konuşulmamıştır.
Hanefi mezhebine göre bu nikâhla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Hanefilere göre ergen ve akıllı kadın denkiyle kendi nikâhını kıyabilir; mehir şart değil sonuç olduğundan belirlenmediğinde mehr-i misil gerekir. A veli şartı Maliki, Şafii ve Hanbelilerin görüşüdür; B mehri nikâhın şartı sayan Malikilerin görüşüne yakındır; D Hanefilerde iki şahit yeterlidir.
FIKIH · AİLE

Evlenme engelleri: nesep, sıhriyet ve süt; sonra kalkan engeller

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVaz'i hüküm nedir, sebep, şart ve mani ne demektir, sahih, fasit ve batıl arasındaki fark nedir, eda, kaza ve iade nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vaz'i hükümler bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli (mani) kılan hükümlerdir. Sonuç bakımından fiil sahih, fasit ya da batıl olur; fasit ayrımı Hanefilerde ve yalnız muamelattadır. Vaktinde yapılan ibadete eda, vakti çıktıktan sonra yapılana kaza, vaktinde eksik yapılıp yenilenene iade denir. Asıl hükme azimet, özür sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir.

Vaz'i hükümler, eda-kaza-iade, azimet-ruhsat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'da kimlerle evlenmek haramdır, sürekli ve geçici evlenme engelleri nelerdir, süt kardeşlik nasıl oluşur?

Kısa cevap: Evlenilmesi haram olan kişilere muharremat denir. Sürekli engeller üç sebepten doğar: nesep (kan bağı), sıhriyet (evlilikle oluşan hısımlık) ve süt emme. Geçici engeller ise sebep ortadan kalkınca biter: din farkı, başkasının eşi ya da iddetinde olmak, üç talakla boşanmak, iki kız kardeşi aynı anda nikâhlamak gibi.

Bir engel ömür boyu sürüyorsa kişi o aileye “mahrem” olur; engel kalkabiliyorsa yalnızca “şimdilik yabancı”dır.

Evlenme engellerinin temel ayeti, kimlerle evlenmenin haram kılındığını tek tek sayar (Nisa 4/23). Bu yasakların amacı aile içi mahremiyeti korumak, akrabalık bağlarını kıskançlık ve çekişmeden uzak tutmak ve neslin fıtrata uygun devamını sağlamaktır. Sürekli engelli kişiler birbirine mahremdir: birlikte yolculuk edebilir, örtünme ölçüleri hafifler.

Sol dal ömür boyu mahremiyet doğurur; sağ daldaki her engelin bir “bitiş anı” vardır: iddetin dolması, eşin ölümü, ikinci evliliğin sona ermesi.Görsel: Sınav Defteri

Sürekli engeller

Nesep (kan bağı): kişinin üst soyu (anne, nine), alt soyu (kız, torun), anne-babasının çocukları ve onların çocukları (kardeş, yeğen) ile dede-ninenin çocukları (hala, teyze; kadın için amca, dayı) haramdır. Dede-ninenin torunları, yani kuzenler, bu halkanın dışında kalır; kuzenle evlenmek dinen engelli değildir. Sıhriyet: evlilikle kurulan hısımlıktır. Eşin annesi (kayınvalide) nikâhın kıyılmasıyla, eşin kızı (üvey kız) ise annesiyle zifaf gerçekleşince haram olur; babanın eşi (üvey anne) ve oğulun eşi (gelin) de ebediyen haramdır.

Süt: bir çocuğun başka bir kadını emmesiyle (radâ) o kadın sütanne, onun çocukları süt kardeş olur. Kural şudur: neseple kimler haram oluyorsa sütle de onlar haram olur. Hanefilere göre emzirme döneminde bir kez emmek, az da olsa yeter; Şafii ve Hanbelilere göre ayrı ayrı beş doyurucu emme gerekir. Süt bağı mahremiyet doğurur ama mirasçılık doğurmaz.

Lisans düzeyi için ek: emzirme süresi

Süt hısımlığının doğduğu emzirme süresi, fakihlerin çoğunluğuna ve Hanefilerden İmam Ebu Yusuf ile İmam Muhammed'e göre doğumdan itibaren iki yıldır; Ebu Hanife bu süreyi otuz ay olarak kabul etmiştir. Yetişkinin emmesi çoğunluğa göre süt hısımlığı doğurmaz.

Geçici engeller

Din farkı: Müslüman erkek Müslüman ya da Ehl-i kitap (Yahudi, Hristiyan) bir kadınla evlenebilir; Müslüman kadın ise yalnız Müslüman bir erkekle evlenebilir. Müşrik ya da hiçbir dine inanmayan biriyle evlilik ikisi için de haramdır. Başkasının eşi olmak ve iddet: evli ya da iddet bekleyen kadınla nikâh kıyılmaz. Üç talak: üç kez boşanan eşler, kadın başka biriyle sahih bir evlilik yapıp bu evlilik doğal yoldan sona ermedikçe yeniden evlenemez (Bakara 2/230). Birleştirme (cem): iki kız kardeşi ya da hala-yeğen, teyze-yeğen olan iki kadını aynı anda nikâh altında tutmak haramdır; biri ölür ya da boşanıp iddeti biterse diğeriyle evlenilebilir. Fıkıh kitapları dört eşi bulunan erkeğin beşinci nikâhını da bu gruba koyar.

Akılda kalsın: Sürekli engel üç kapıdan girer: kan, nikâh, süt. Kan halkası hala-teyzede biter, kuzene geçmez. Sıhriyette ince çizgi: kayınvalide nikâhla, üvey kız zifafla haram olur. Geçici engelin sorusu hep aynıdır: “Bu durum bir gün biter mi?”
Sınavda

Nasıl sorulurBir akrabalık listesi verilir: “Ahmet aşağıdakilerden hangisiyle evlenebilir?” ya da “hangisi geçici evlenme engelidir?” Tuzak, kuzeni hala ve teyzeyle aynı halkada sanmaktır; kuzen engelli değildir.

Tuzakİkinci tuzak, süt kardeşliğin miras da doğurduğunu düşünmektir; yalnız mahremiyet doğurur. Şafiilerin “beş emme” ölçüsü Hanefi kökündeki soruda çeldiricidir. Din farkında yön önemlidir: Ehl-i kitapla evlilik izni yalnız Müslüman erkek içindir.

▭Boşluk doldurma

Evlilikle oluşan hısımlığa denir; kayınvalide bu yolla haram olur. Bir çocuğun başka bir kadını emmesiyle doğan bağa hısımlığı denir; bu bağ evlenmeyi engeller ama hakkı doğurmaz.

sıhriyetmirasnesepsütmahremiyetvelayet

?Soru çöz

Bekâr olan Ahmet evlenmek istemektedir.
Hanefi mezhebine göre Ahmet aşağıdakilerden hangisiyle evlenebilir?

✓ A. Dayının kızı kuzendir; dede-ninenin torunları evlenme engeli halkasının dışında kalır. B teyzedir, nesep yoluyla ebediyen haramdır; C süt kardeştir, Hanefilere göre bir kez emme süt hısımlığı için yeter (beş emme şartı Şafiilerindir); D babanın eşi boşanmış da olsa sıhriyet yoluyla ebediyen haramdır.
FIKIH · AİLE

Mehir ve nafaka: nikâhın iki mali sonucu

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZekât kimlere verilir, Tevbe suresi 60. ayette sayılan sekiz sınıf kimlerdir, zekât kimlere verilemez?Bağlantılı konudan (Zekât, sadaka ve kurban). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zekât Tevbe suresi 60. ayette sayılan sekiz sınıfa verilir: fakirler, miskinler, zekât görevlileri, kalpleri İslam'a ısındırılacaklar, köleler, borçlular, Allah yolundakiler ve yolda kalmışlar. Anne-baba ve dedeler (usul), çocuk ve torunlar (füru), eş, zenginler, zenginin küçük çocuğu ve Haşimoğullarına zekât verilmez; cami, yol, kefen gibi temlik olmayan harcamalar zekât sayılmaz.

Zekât verilecekler ve verilemeyenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mehir nedir, mehr-i müsemma ile mehr-i misil ve muaccel ile müeccel mehir arasındaki fark nedir, nafaka kime aittir?

Kısa cevap: Mehir, nikâh sebebiyle kocanın eşine vermekle yükümlü olduğu mal ya da paradır ve tamamen kadının hakkıdır. Nikâhta belirlenen mehre mehr-i müsemma, belirlenmezse benzer kadınlara göre ödenene mehr-i misil denir; peşin verilene muaccel, sonraya bırakılana müeccel denir. Nafaka, yani ailenin geçimi, kocaya aittir.

Mehir bir “başlık parası” değildir: ne babaya gider ne çeyize harcanmak zorundadır; kadının kendi cebine girer.

Nikâh sahih olarak kurulunca iki mali sonuç doğar: mehir ve nafaka. Kur'an evlenilen kadınlara mehirlerinin gönül hoşluğuyla verilmesini emreder:

“Kadınlara mehirlerini borcunuzu öder gibi verin…”

Nisa 4/4 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Mehir nikâhın şartı değil, sonucudur

Hanefi, Şafii ve Hanbelilere göre mehir hiç konuşulmadan, hatta verilmeyeceği şart koşularak kıyılan nikâh bile geçerlidir; kadın yine mehre hak kazanır. Bu yüzden ÖSYM'nin sevdiği cümle “mehir nikâhın şartıdır” yanlıştır (mehri nikâhın şartı sayan Malikiler, mehir verilmemesi şart koşulan nikâhı geçersiz kabul eder). Mehir üzerinde hak sahibi kadındır: veli alamaz, koca geri isteyemez, kadın onu çeyize harcamaya zorlanamaz; dilerse bir kısmını kendi rızasıyla kocasına bağışlayabilir.

Miktar ve türler

Mehrin üst sınırı yoktur. Alt sınır Hanefilere göre on dirhem gümüş değeri, Malikilere göre üç dirhemdir; Şafii ve Hanbelilerde alt sınır yoktur. Ekonomik değeri olan her mal ve menfaat mehir olabilir.

Karıştırılanlar: mehir türleri
TerimTanıyıcı ölçütÖrnek
Mehr-i müsemmaMiktarı nikâhta belirlenmiş mehir“Mehir 50 gram altındır” denerek kıyılan nikâh
Mehr-i misilBelirlenmemişse ya da belirlenen geçersizse, kadının baba tarafındaki benzer durumdaki kadınların mehriMehir hiç konuşulmadan kıyılan nikâh
Mehr-i muaccelNikâhta peşin verilen mehirNikâh günü takılan ve kadına bırakılan altın
Mehr-i müeccelSonraya bırakılan mehir; ölüm ya da boşanmayla vadesi gelir“Boşanma hâlinde ödenecek” diye yazılan tutar

Müsemma-misil ayrımı miktarın nasıl belirlendiğini, muaccel-müeccel ayrımı ise ne zaman ödendiğini söyler; bir mehir hem müsemma hem müeccel olabilir. Hanefilere göre mehir zifafla ya da geçerli halvetle (eşlerin engelsiz baş başa kalması) ve eşlerden birinin ölümüyle tamamen kesinleşir. Mehri belirlenmiş bir kadın zifaftan önce boşanırsa mehrin yarısını alır (Bakara 2/237); mehri belirlenmemişse ona müt'a denen bir hediye (Hanefilere göre bir takım elbise) verilir (Bakara 2/236).

Nafaka

Nafaka, birinin geçimi için yapılan harcamadır: yiyecek, giyecek, mesken, tedavi. Evlilik nafakası kocaya aittir; kadın zengin, koca fakir olsa da bu sorumluluk kocadan düşmez ve kocanın gelir düzeyi esas alınır. Baba, kızının evlenene, oğlunun ise kazanç çağına gelene kadar geçimini sağlar; muhtaç ana-babanın nafakası da çocuklarına düşer. Boşanan kadın iddeti boyunca kocasından nafaka alır; kocası ölen kadın ise mirastan pay aldığı için iddet nafakası almaz.

Akılda kalsın: Mehirde iki soru, iki çift: “Ne kadar?” → müsemma / misil; “Ne zaman?” → muaccel / müeccel. Sahibi tektir: kadın. Zifaftan önce boşanmada formül: belirlenmişse yarısı, belirlenmemişse müt'a.
Sınavda

Nasıl sorulurVaka: “Mehir konuşulmadan nikâhlanan Elif ile Kerem bir yıl sonra boşanır; müftünün vermesi beklenen cevap hangisidir?” Doğru cevap mehr-i misildir. Öncüllü sorularda yarı doğru yargılara dikkat: “mehir nikâhın şartıdır”, “mehir velisine verilir”, “mehir zekât nisabıyla sınırlıdır” ve “üst sınırı vardır” yanlıştır.

TuzakMüeccel mehri “hiç ödenmeyen mehir” sanmaktır; ölüm ya da boşanmayla ödenmesi gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ mehir türü

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Elif ile Kerem, mehir konusu hiç konuşulmadan iki şahit önünde nikâhlanır. Bir yıl evli kaldıktan sonra boşanırlar. Kerem, mehir belirlenmediği için Elif'e bir şey borçlu olmadığını söyler.
Bu konuda müftünün vermesi beklenen cevap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mehir nikâhın şartı değil sonucudur; belirlenmeden kıyılan ve zifafla kesinleşen evlilikte mehr-i misil gerekir. A mehri nikâhın şartı sayan Malikilerin görüşünü çağrıştırır, Hanefi kökünde çeldiricidir; B iddet nafakası mehrin yerini tutmaz, ikisi ayrı haktır; C yarım mehir zifaftan önce boşanan ve mehri belirlenmiş kadın içindir.
FIKIH · AİLE

Talak ve iddet: ric'i mi bain mi, üç hayız mı dört ay on gün mü?

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefilere göre hayız ve nifas süreleri nedir, hayızlı kadın hangi ibadetleri yapamaz, istihaze nedir?Bağlantılı konudan (Taharet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefilere göre hayız (âdet) en az üç, en çok on gündür; nifasın (lohusalık) alt sınırı yoktur, üst sınırı kırk gündür. Bu günlerde namaz, oruç, tavaf, Mushaf'a dokunma, Kur'an okuma, camiye girme ve cinsel ilişki yasaktır; namaz kaza edilmez, oruç kaza edilir. Bu sınırların dışındaki kanamaya istihaze denir; istihaze özür hâlidir.

Hayız, nifas ve istihaze

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ric'i talak ile bain talak arasındaki fark nedir, muhalaa nedir ve boşanan ya da kocası ölen kadın ne kadar iddet bekler?

Kısa cevap: Talak, kocanın tek taraflı beyanıyla evliliği sona erdirmesidir. Ric'i talakta koca iddet içinde yeni nikâhsız eşine dönebilir; bain talakta dönüş için yeni nikâh ve mehir gerekir, üçüncü talaktan sonra bu da hemen mümkün olmaz. Hanefilere göre boşanan kadın üç hayız, hayız görmeyen üç ay, kocası ölen dört ay on gün, hamile kadın doğuma kadar iddet bekler.

Boşanma İslam hukukunda kapıyı çarpıp çıkmak değil, aşamalı bir yoldur: önce barışma, sonra hakem, en son ayrılık; ayrılıktan sonra da bekleme süresi.

Kur'an eşler arasında geçimsizlik çıktığında önce kendi aralarında, sonra iki aileden seçilen hakemlerle barışmayı ister (Nisa 4/35). Bütün çabalar sonuçsuz kalırsa boşanmaya izin verilir, ama bu izin hoş karşılanan bir şey olarak sunulmaz:

“Allah katında helallerin en sevimsizi boşamadır.”

Hadis · Ebu Davud, “Talak”, 3

Üç yol: talak, muhalaa, tefrik

Talak kocanın sözlü ya da yazılı beyanıyla boşamasıdır; kocanın üç talak hakkı vardır. Muhalaa (hul'), kadının bir bedel vermesi karşılığında eşlerin anlaşarak boşanmasıdır; bedel çoğunlukla mehirdir ve Hanefilere göre muhalaa bain talak sayılır (Hanbelilerin meşhur görüşüne göre fesihtir). Tefrik ise hâkimin kararıyla boşanmadır: kocanın kaybolması, nafakayı kesmesi, ağır hastalık ya da kusur, kötü davranma ve geçimsizlik gibi sebeplere dayanır; günümüzdeki mahkeme kararıyla boşanmaya benzer.

Karıştırılanlar: talak türleri
TürTanıyıcı ölçütSonucu
Ric'i talakZifaftan sonra, açık (sarih) sözle verilen birinci ya da ikinci talakEvlilik iddet sonuna kadar sürer; koca iddet içinde sözle ya da davranışla dönebilir (ric'at); iddet içinde ölen eşe mirasçı olunur
Bain talak: beynunet-i sugraBirinci ya da ikinci talak ama bain (ör. iddeti dolmuş ric'i talak, bedelli muhalaa)Evlilik hemen biter; yeni nikâh ve yeni mehirle yeniden evlenilebilir
Bain talak: beynunet-i kübraÜçüncü talakKadın başka biriyle sahih evlenip bu evlilik doğal yoldan bitmedikçe yeniden evlenilemez
Sünni / bid'i talakSünni: hayızdan temiz, o temizlikte ilişkisiz dönemde tek talak; bid'i: hayızda, ilişkili temizlikte ya da bir anda birden çok talakBid'i talak günahtır ama çoğunluğa göre geçerlidir
Lisans düzeyi için ek: ila, lian ve zıhar

Fıkıh kitapları üç özel ayrılık sebebi daha sayar: kocanın eşine yaklaşmamaya yemin etmesi (ila), eşine zina isnat edip ispat edemeyen kocayla karısının hâkim önünde karşılıklı yeminleşmesi (lian) ve kocanın eşini annesi gibi mahremlerine benzetmesi (zıhar). Zıharın keffaretini Helal ve haram sayfasında göreceğiz.

İddet: bekleme süresi

İddet, evliliği talak, fesih ya da ölümle sona eren kadının yeniden evlenebilmek için beklediği süredir. Hikmeti yalnız hamileliğin anlaşılması değildir: ric'i talakta barışmaya zaman tanır, ölümde vefat eden eşin hatırasına saygıyı gösterir. Bu yüzden tıbbi olarak hamile olmadığı bilinse de süreye uyulur.

Ağacı soldan sağa oku: hamilelik bütün durumların önüne geçer, ölüm iddeti zifafa bakmaz, boşanmada ise önce zifafın olup olmadığı sorulur.Görsel: Sınav Defteri

Boşanma iddetinin ölçüsü Kur'an'daki “üç kur'” ifadesidir (Bakara 2/228). Kur' kelimesi hem hayız hem temizlik (tuhr) anlamına geldiği için Hanefi ve Hanbeliler üç hayız, Maliki ve Şafiiler üç temizlik dönemi anlamışlardır. Hayız görmeyen küçük ya da yaşlı kadının iddeti üç ay, kocası ölen kadının iddeti dört ay on gündür (Bakara 2/234); hamile kadının iddeti, evlilik nasıl biterse bitsin doğumla sona erer (Talak 65/4). Zifaf ya da Hanefilere göre geçerli halvet olmadan boşanan kadına iddet gerekmez (Ahzab 33/49).

İddet içindeki kadın başkasıyla evlenemez; boşanmış kadına evlilik teklif edilmez, kocası ölmüş kadına ise ancak üstü kapalı biçimde niyet belli edilebilir (Bakara 2/235). Ric'i talak iddetinde eşlerden biri ölürse diğeri ona mirasçı olur; bain talakta olmaz. Boşanmadan sonra küçük çocuğun bakımı (hidane) önce anneye verilir, hukuki temsil (velayet) ise babada kalır.

Akılda kalsın: İddet sırası bir soru zinciridir: Hamile mi? doğum. Ölüm mü? 4 ay 10 gün. Zifaf yok mu? iddet yok. Hayız var mı? 3 hayız, yoksa 3 ay. Talakta ise sayı belirleyicidir: 1–2 ric'i (dönülür), 3 kübra (dönülmez).
Sınavda

Nasıl sorulurVaka: “Kocası vefat ettiğinde altı aylık hamile olan Hatice ne kadar iddet bekler?” Cevap doğuma kadardır; “dört ay on gün” çeldiricidir.

TuzakTalak sorularında ric'i ile bain karıştırılır: ric'ide dönüş için yeni nikâh gerekmez, bain-i sugrada yeni nikâh ve mehir gerekir. Tuzak, muhalaayı hâkim kararıyla boşanma (tefrik) sanmaktır; muhalaa anlaşmaya dayanır. Hanefi kökünde “üç temizlik dönemi” Şafii görüşüdür, çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ Hanefilere göre iddet

?Soru çöz

Hasan, eşi Nur'u ilk kez ve açık sözle boşar; evlilikleri zifafla gerçekleşmiştir. İki hafta sonra pişman olur ve Nur'a döner.
Hanefi mezhebine göre Hasan'ın dönüşüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Zifaftan sonra açık sözle verilen ilk talak ric'idir; iddet bitmeden koca yeni nikâh ve mehir olmadan eşine dönebilir. A yeni nikâh ve mehir bain-i sugranın sonucudur; C bu şart üçüncü talaktan (beynunet-i kübra) sonra aranır; D hâkim kararı tefrik içindir, ric'at kocanın sözü ya da davranışıyla olur.
FIKIH · MİRAS

Miras: tereke sırası, mirasçılık şartları ve engeller

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖlüm döşeğindeki kişiye ne yapılır, cenaze nasıl yıkanır ve kefenlenir, kefen kaç parçadır, defin ve taziye nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Cuma, bayram ve cenaze namazı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölüm döşeğindeki kişi (muhtazar) kıbleye çevrilir, yanında kelime-i şehadet okunur. Vefattan sonra gözleri kapatılır, cenaze yıkanır (gasl) ve kefenlenir (tekfin); gasl farz-ı kifayedir. Kefen Hanefilere göre erkekte izar, kamis ve lifafe olmak üzere üç, kadında bunlara başörtüsü ve göğüs bezi eklenerek beş parçadır. Cenaze sağ yanı üzerine, yüzü kıbleye gelecek şekilde defnedilir; taziye üç gün içinde yapılır.

Cenaze işlemleri: ihtizardan taziyeye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam miras hukukunda tereke hangi sırayla dağıtılır, mirasçı olmanın şartları ve mirasa engel durumlar nelerdir, vasiyet en çok ne kadar olabilir?

Kısa cevap: Ölenin bıraktığı mala tereke denir ve sırayla harcanır: önce cenazenin teçhiz ve tekfini, sonra borçlar, sonra kalanın üçte birini geçmeyen vasiyet, en son mirasçıların payları. Mirasçı olmak için murisin ölmüş, mirasçının o an sağ olması ve engel bulunmaması gerekir; murisini öldürmek ve din farkı mirasa engeldir.

Cenazenin evinden çıkan mal dört kapıdan geçer; mirasçılar ancak dördüncü kapıda sıraya girer.

Miras hukukunu düzenleyen ilme ferâiz denir, çünkü payların çoğu Kur'an'da “farz kılınmış”, yani belirlenmiştir (Nisa 4/11, 12, 176). Cahiliye döneminde kadınlar ve küçük çocuklar mirastan pay alamazken bu ayetler onları mirasçı yapmıştır. Payların ana ilkesi ilk ayette görünür:

“Allah size, çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadın payı kadar (vermenizi) emreder…”

Nisa 4/11 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Erkeğin payının iki kat olması, Nafaka konusunda gördüğümüz düzenle bağlantılıdır: mehri veren, ailenin ve muhtaç yakınların geçimini üstlenen erkektir; kadının mirası ve mehri ise yalnız kendisinindir.

Her kapı bir öncekinden artanla çalışır: borç tereke kadar ödenir, vasiyetin üçte biri de borçtan sonra kalan maldan hesaplanır.Görsel: Sınav Defteri

Dört kapı

Önce cenazenin yıkanması, kefenlenmesi ve defni için gereken masraf, israfa kaçmadan terekeden karşılanır; bu işlemleri Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında gördük. Sonra ölenin borçları ödenir; kul hakkı mirastan önce gelir. Ardından vasiyet yerine getirilir: vasiyet, borçtan sonra kalan malın üçte birini geçemez ve mirasçı olan birine yapılamaz. Hanefilere göre bu iki sınırı aşan vasiyet, diğer mirasçılar onaylarsa geçerli olur. Geriye kalan, mirasçılar arasında paylaştırılır.

Mirasçılık şartları ve sebepleri

Mirasın açılması için üç şart gerekir: miras bırakanın (muris) gerçekten ya da hâkim kararıyla ölmüş olması, mirasçının (varis) o anda sağ olması ve mirasa engel bir durumun bulunmaması. Mirasçılık nesep (kan bağı) ya da sahih nikâhla (eşlik) kurulur; süt bağı, nişan ve evlat edinme mirasçılık doğurmaz. Bu şartların sonuçları vaka sorularının malzemesidir:

  • Cenin: murisin ölümünde ana rahminde olan çocuk mirasçıdır; payı ayrılır ya da doğum beklenir, canlı doğarsa alır.
  • Akıl hastası ve küçük: mirasçılık için akıl ve ergenlik aranmaz; akıl hastası çocuk da payını alır, malını velisi yönetir.
  • Diyet: öldürülen kişi için ödenen diyet (kan bedeli) terekeye girer ve eş dahil mirasçılara paylaştırılır.
  • Aynı kazada ölenler: hangisinin önce öldüğü bilinmiyorsa birbirlerine mirasçı olmazlar.

Mirasa engeller

Mirasçı olacak kişiyi mahrum eden durumlara mirasın engelleri denir. Öldürme: murisini haksız yere öldüren mirasçı olamaz; Hanefilere göre kısas ya da keffaret gerektiren, yani doğrudan öldürme engeldir.

“Katil, mirasçı olamaz.”

Hadis · Ebu Davud, “Diyât”, 19

Din farkı: Müslüman ile gayrimüslim birbirine mirasçı olamaz. Klasik fıkıhta kölelik de engel sayılmıştır; gayrimüslimler arasında ülke farkı da engel kabul edilir.

Lisans düzeyi için ek: mirasçı sınıfları ve zevi'l-erham

Hanefilere göre mirasçılar üç sınıftır: payı belirli olanlar (ashabü'l-feraiz), kalanı alanlar (asabe) ve bu ikisine girmeyen kan hısımları (zevi'l-erham: kızın çocukları, dayı, teyze, hala gibi). Zevi'l-erham, ilk iki sınıftan kimse yoksa ve pay sahiplerine fazla kalanı geri verme (red) imkânı da yoksa mirasçı olur. Hanefi ve Hanbeliler bu sınıfı mirasçı sayarken İmam Malik ve İmam Şafii mirasın bu durumda beytülmale (hazineye) kalacağı görüşündedir.

Akılda kalsın: Tereke sırası “Kefen, Borç, Vasiyet, Miras”: önce ölenin kendisi, sonra alacaklısı, sonra iyilik yapmak istediği, en son ailesi. Mirası açan üç şey: ölüm, sağ varis, engel yok. Engel deyince ilk ikisi: katil ve din farkı; akıl hastalığı engel değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurSıralı eşleştirme: “terekeden yapılacak işlemlerin doğru sırası hangisidir?” Tuzak, vasiyeti borçtan önce koymaktır. Vaka sorularında akıl hastası ya da anne karnındaki çocuk “mirastan mahrum olur” diye çeldirilir; ikisi de mirasçıdır. Diyetin terekeye girmediğini sanma; borç ve vasiyetten sonra mirasçılara kalır. Vasiyetin sınırı üçte birdir ve mirasçıya vasiyet yapılmaz.

↕Sıralama tereke üzerindeki işlemler, ilkten sona

  1. Kalanın üçte birini geçmeyen vasiyetin yerine getirilmesi
  2. Yıkama, kefen ve defin giderlerinin karşılanması
  3. Belirli pay sahiplerine paylarının verilmesi
  4. Ölenin borçlarının ödenmesi
  5. Kalanın asabeye verilmesi

?Soru çöz

Bir trafik kazasında hayatını kaybeden Selim'in geride eşi, akıl hastalığı bulunan oğlu Kaan, eşinin hamile olduğu bebek ve Hristiyan olan annesi kalmıştır. Kazaya sebep olan sürücüden ayrıca diyet tahsil edilmiştir.
İslam miras hukukuna göre bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Mirasçılık için akıl ve ergenlik aranmaz; akıl hastası oğul payını alır, malını velisi yönetir. A diyet terekeye girer ve mirasçılara paylaştırılır, doğrudur; C murisin ölümünde ana rahminde olan cenin mirasçıdır, doğrudur; D Müslüman ile gayrimüslim birbirine mirasçı olamaz, doğrudur.
FIKIH · MİRAS

Miras payları: yarım, dörtte bir, sekizde bir; asabe ve hacb

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam miras hukukunda tereke hangi sırayla dağıtılır, mirasçı olmanın şartları ve mirasa engel durumlar nelerdir, vasiyet en çok ne kadar olabilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölenin bıraktığı mala tereke denir ve sırayla harcanır: önce cenazenin teçhiz ve tekfini, sonra borçlar, sonra kalanın üçte birini geçmeyen vasiyet, en son mirasçıların payları. Mirasçı olmak için murisin ölmüş, mirasçının o an sağ olması ve engel bulunmaması gerekir; murisini öldürmek ve din farkı mirasa engeldir.

Miras: tereke sırası, şartlar, engeller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mirasta eşin, kızın, annenin ve babanın payı ne kadardır, asabe kimdir ve hangi mirasçılar kardeşleri mirastan düşürür?

Kısa cevap: Payları belirli mirasçılara ashabü'l-feraiz denir: koca çocuk yoksa 1/2, varsa 1/4; karı çocuk yoksa 1/4, varsa 1/8; tek kız 1/2, iki ve fazla kız 2/3; çocuk varken anne ve baba 1/6 alır. Paylardan artan asabeye kalır. Daha yakın mirasçının uzak olanı düşürmesine hacb denir: oğul ya da baba varken kardeşler mirasçı olamaz.

Miras payları altı kesirle yazılır: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3, 1/6. Sınavın sorusu çoğu zaman “hangi kesir?” değil, “kim düşer, kim kalanı alır?” sorusudur.

Belirli pay sahipleri

Kur'an'da payı açıkça belirlenen mirasçılara ashabü'l-feraiz denir. Payları çoğunlukla tek bir soruya bağlıdır: ölenin çocuğu (ya da oğlunun çocuğu) var mı? Çocuk varsa eşlerin payı yarıya iner, ana-babanın payı 1/6'ya sabitlenir.

Temel paylar (Hanefi)
MirasçıÖlenin çocuğu yoksaÖlenin çocuğu varsaNot
Koca1/21/4Hiçbir zaman düşmez
Karı (zevce)1/41/8Birden çok eş bu payı eşit paylaşır
KızTek kız 1/2; iki ve fazla kız birlikte 2/3Oğul varsa asabe olur: erkeğe iki katHiçbir zaman düşmez
Anne1/3 (birden çok kardeş varsa 1/6)1/6Hiçbir zaman düşmez
BabaAsabe: kalanın tamamıOğul varsa 1/6; yalnız kız varsa 1/6 + kalan (asabe)Hiçbir zaman düşmez
Ana bir kardeşlerTek ise 1/6; birden çoksa birlikte 1/3, kadın-erkek eşitMirasçı olamazBaba ya da dede varken de düşer
Lisans düzeyi için ek: diğer pay sahipleri ve “ömereyn”

Oğlun kızı: ölenin kızı yoksa kızın yerini alır (tek ise 1/2, çok ise 2/3); tek bir kızla birlikte 1/6 alır; oğul ya da iki kız varken düşer. Ana-baba bir kız kardeş: çocuk ve baba yoksa tek ise 1/2, çok ise 2/3 alır; erkek kardeşiyle birlikte asabe olur. Nine 1/6 alır, anne varken düşer; dede baba yokken babanın yerine geçer. Ölenin eşi ve ana-babası kaldığında anne, terekenin değil eşin payından kalanın 1/3'ünü alır; bu iki meseleye “ömereyn” denir. Paylar toplamı terekeyi aşarsa paydalar büyütülerek orantılı azaltılır (avl); paylardan artan olup asabe yoksa artan, eşler dışındaki pay sahiplerine geri verilir (red).

Asabe: kalanı alanlar

Belirli paylar verildikten sonra artanı alan mirasçılara asabe denir; pay sahibi hiç yoksa terekenin tamamı asabenin olur. Asabe ölene erkek eliyle bağlanan yakınlardır ve kendi içinde bir sıra izler: önce alt soy (oğul, oğlun oğlu), sonra üst soy (baba, dede), sonra kardeşler ve onların oğulları, en son amcalar ve oğulları. Kız, erkek kardeşiyle birlikte olunca o da asabe olur ve kalanı erkeğe iki kat düşecek biçimde paylaşır.

Lisans düzeyi için ek: asabenin üç türü
  • Kendiliğinden asabe (bi-nefsihi): oğul, baba, erkek kardeş, amca gibi erkek yakınlar.
  • Başkasıyla asabe (bi'l-gayr): kardeşiyle birlikte asabe olan kadın; kız, erkek kardeşiyle birlikte kalanı erkeğe iki kat düşecek biçimde paylaşır.
  • Başkasıyla birlikte asabe (mea'l-gayr): ölenin kızıyla birlikte kalanı alan kız kardeş.

Velinin asabe sırasıyla belirlendiğini Nikâh konusunda söylemiştik; aynı sıra burada mirası belirler.

Hacb: yakın olan uzağı düşürür

Hacb, bir mirasçının daha yakın bir mirasçı yüzünden payının azalması (hacb-i noksan, ör. çocuk varken karının 1/4'ten 1/8'e inmesi) ya da tamamen düşmesidir (hacb-i hırman). Altı mirasçı hiçbir zaman tamamen düşmez: oğul, kız, baba, anne, koca, karı. Sınavın en sevdiği kural: ölenin oğlu (ya da oğlunun oğlu) veya babası varken kardeşler mirasçı olamaz. Ana bir kardeşleri ise ölenin çocuğu, babası ya da dedesi düşürür.

Örnek vaka: Mehmet'in mirası
MirasçıNeden?Pay
KarısıÇocuk var1/8 = 3/24
Tek kızıTek kız, oğul yok1/2 = 12/24
BabasıKız var, oğul yok: 1/6 + kalan4/24 + 5/24 = 9/24
Erkek kardeşiBaba varken düşer (hacb-i hırman)—

Vakayı adım adım oku: önce pay sahipleri (3 + 12 + 4 = 19/24), sonra kalan 5/24 asabeye. Asabe sırasında baba kardeşten önce geldiği için kalanı da baba alır. Babası sağ olmasaydı aynı 5/24 erkek kardeşe giderdi.

Akılda kalsın: İlk soru hep “Çocuk var mı?”: varsa eş payı yarıya iner (koca 1/2 → 1/4, karı 1/4 → 1/8), ana-baba 1/6 olur. Düşmeyen altılı: oğul, kız, baba, anne, koca, karı. Kardeşi düşüren üçlü: oğul, oğlun oğlu, baba.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş bir aile anlatılır ve “hangisi söylenemez?” denir.

TuzakTuzak, baba varken kardeşi asabe saymaktır; kardeş ancak oğul, oğlun oğlu ve baba yokken kalanı alır. Kız varken babanın yalnız 1/6 aldığını sanmak da tuzaktır: baba hem pay sahibi hem asabedir. Eşin payında “çocuk var” ipucu 1/8'i, “çocuk yok” ipucu 1/4'ü gösterir; kocada bu kesirler 1/4 ve 1/2'dir.

▭Boşluk doldurma

Ölenin çocuğu varsa karısının payı , tek kızının payı olur. Ölenin babası sağsa erkek kardeşi mirastan tamamen düşer; buna denir.

1/8hacb-i hırman1/41/2hacb-i noksan2/3

?Soru çöz

Vefat eden Ayten Hanım'ın mirasçıları kocası, oğlu, kızı ve erkek kardeşidir. Ayten Hanım'ın borcu ve vasiyeti yoktur.
Buna göre mirasın paylaşımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ölenin çocuğu olduğu için koca 1/4 alır; oğul kızı asabe yapar ve kalan 3/4 erkeğe iki kat düşecek biçimde bölünür (oğul 1/2, kız 1/4). A koca 1/2'yi ancak çocuk yokken alır; B tek kızın 1/2 payı oğul yokken geçerlidir; C oğul varken kardeşler mirasçı olamaz (hacb-i hırman).
FIKIH · MUAMELAT

Alışveriş ve faiz: rıza, belirlilik ve “karşılıksız fazlalık” yasağı

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerai, örf, istishab, sahabi kavli ve şer'u men kablena nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nasta ve kıyasta açık çözüm bulunamayınca başvurulan ferî deliller şunlardır: istihsan (daha güçlü gerekçeyle genel kuraldan ayrılmak), mesalih-i mürsele (nassın ruhuna uygun kamu yararı), sedd-i zerai (harama götüren yolu kapatmak), örf, istishab (var olanın devamı), sahabi kavli ve şer'u men kablena. Mezhepler bunları farklı ölçüde kullanır.

Ferî deliller ve örnek hükümler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'da alışverişin şartları nelerdir, borç faizi ile alışveriş faizi arasındaki fark nedir, katılım bankasının kâr payı caiz midir?

Kısa cevap: Alışveriş (bey'), malın mal karşılığında karşılıklı rızayla el değiştirmesidir; satılan mal mevcut, teslim edilebilir, belirli ve dinen değerli olmalı, fiyat da belli olmalıdır. Faiz (riba), borçta ya da aynı cins malların değişiminde şart koşulan karşılıksız fazlalıktır; borç faizi ve alışveriş faizi olarak ikiye ayrılır ve haramdır.

İki işlem dışarıdan aynı görünebilir: 1.000 lirayı 1.100'e geri almak ile 1.000 liralık malı vadeyle 1.100'e satmak. Fıkıh birini faiz, diğerini ticaret sayar; farkı bu konu anlatır.

İnsanlar arası hukuki ilişkilere fıkıhta muamelat denir. Bu alanda asıl olan serbestliktir: Kur'an batıl yollarla mal yemeyi yasaklar ama karşılıklı rızaya dayanan ticareti açıkça istisna eder (Nisa 4/29). Hükmün özeti tek ayette verilir:

“… Allah alım satımı helal, faizi ise haram kılmıştır…”

Bakara 2/275 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Alışverişin rükün ve şartları

Hanefilere göre alışverişin rüknü icap ve kabuldür; günümüzdeki market alışverişi gibi sözsüz alıp vermek de (teâtî) yeterlidir. Akit, akıllı ve ayırt etme gücüne sahip kişiler arasında kurulur. Satılan mal mevcut ve teslim edilebilir olmalı (denizdeki balık, kaçmış hayvan satılmaz), cinsi, miktarı ve fiyatı belirli olmalı ve dinen değer taşımalıdır: şarap ve domuz Müslüman için mal sayılmadığından satışları batıldır. Belirsizlik ve aldatma (garar) akdi bozar; kusurun gizlenmesi ve yapay fiyat oynamaları yasaklanmıştır. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz sahih-fasit-batıl ayrımı en çok burada işler: rükün ya da mahalde kusur akdi batıl, fiyatın belirsizliği gibi bir vasıf kusuru ise Hanefilere göre fasit yapar.

Ödemenin zamanı serbesttir: peşin, veresiye ve vadeli satış meşrudur; vadeli satışta fiyatın peşinden yüksek tutulması, fiyat akit sırasında kesinleştiği sürece faiz değildir. Peşin para karşılığında malın sonradan teslim edildiği satışa selem denir.

Lisans düzeyi için ek: muhayyerlik, istisna ve altı mal hadisi

Akdi bozma hakkına muhayyerlik (hıyar) denir: şart muhayyerliği (Hanefilere göre en çok üç gün), ayıp (kusur) muhayyerliği ve görmeden alınan malı görünce bozma hakkı (rü'yet) en bilinenleridir. Sipariş üzerine imal ettirmeye istisna denir. Alışveriş faizinin ölçüsü, altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuzun kendi cinsiyle değişiminde eşitlik ve peşinlik şart koşan hadise dayanır; mezhepler bu altı malı örnek sayıp ortak özelliklerine (Hanefilere göre ölçü ve tartıyla satılma ile cins birliği) kıyasla hükmü genişletmiştir.

Faizin iki türü

Riba sözlükte artma ve çoğalma demektir. Terim olarak, borç verilen ya da değiştirilen aynı cins mal karşılığında şart koşulan karşılıksız fazlalıktır. Kur'an faizi aşamalı yasaklamış, son aşamada faizde ısrarı Allah ve Resulüne karşı savaş açmak diye nitelemiştir (Bakara 2/279).

Karıştırılanlar: faiz türleri ve meşru benzerleri
İşlemTanıyıcı ölçütHükmü
Borç faizi (riba'n-nesie)Vade karşılığında borca eklenen fazlalıkHaram: 1.000 lirayı bir ay sonra 1.100'e geri almak
Alışveriş faizi (riba'l-fadl)Aynı cins malın değişiminde fazlalık; kalite farkı da mazeret değildirHaram: 20 kg iyi zeytini 25 kg kötü zeytinle değiştirmek
Vadeli satışMal satılıyor, fiyat baştan belli, sonradan değişmiyorCaiz: peşini 1.000 olan malı vadeyle 1.100'e satmak
MudarebeBiri sermaye, öteki emek koyar; kâr oranla, zarar sermayeyeCaiz: kâr-zarar ortaklığı

Ortaklık ve katılım bankacılığı

Fıkıh, sermaye ile emeğin birleştiği ortaklıkları teşvik eder. Mudarebede bir taraf sermaye, diğeri emek koyar; kâr anlaşılan oranda bölünür, emeğe kusur yoksa zarar sermaye sahibine aittir. Her iki tarafın sermaye ve emek koyduğu ortaklığa inan (müşareke) denir. Din İşleri Yüksek Kurulu, kâr-zarar ortaklığı esasına uygun çalışan katılım bankalarının kâr payını caiz görür; oranın faize yakın olması tek başına işlemi faize çevirmez, ama faizli işlem hangi adla yapılırsa yapılsın caiz değildir. Hisse senedi, borsa gibi diğer güncel ticari meselelere burada girmiyoruz.

Akılda kalsın: Faizi tanımanın sorusu: “Fazlalık neyin karşılığı?” Bir malın karşılığıysa ticaret; yalnız zamanın ya da aynı cins malın karşılığıysa faiz. Ortaklıkta kural: kâr oranla, zarar sermayeyle.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa vakalar verilip “hangisinde faiz vardır?” diye sorulur.

TuzakVadeli satıştaki fiyat farkını faiz sanmaktır; malın satıldığı ve fiyatın baştan kesinleştiği işlem faiz değildir. Asıl ince nokta aynı cins mal değişimidir: kalite farkı olsa bile fazlalık faizdir. Katılım bankası sorusunda Diyanet'in ölçüsü “kâr-zarar ortaklığına uygunluk”tur; “oran faize eşitse haramdır” şıkkı çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme işlem ↔ fıkhi niteliği

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup dört kişinin yaptığı alışverişler şöyledir:
– Kemal, sabah denize açılmadan önce, akşam tutacağı balıkların hepsini 2.000 liraya bir lokantaya satmıştır.
– Leyla, peşin fiyatı 8.000 lira olan çamaşır makinesini 10 ay vadeyle 9.200 liraya satmıştır; fiyat akitte kesinleşmiştir.
– Murat, bir değirmenciden peşin parayı alıp nitelik ve miktarını yazdığı 5 ton buğdayı üç ay sonra hasatta teslim etmeyi üstlenmiştir.
– Nesrin, fırında fiyatı yazılı ekmeği alıp parasını bırakmış, hiç konuşmadan çıkmıştır.
Buna göre hangisinin alışverişi, satılan malın taşıması gereken şartlardan biri bulunmadığı için geçersizdir?

✓ A. Satılan mal elde mevcut ve teslim edilebilir olmalıdır; henüz tutulmamış, denizde yüzen balık bu şartı taşımaz, belirsizlik (garar) içerir. B fiyatı akitte kesinleşen vadeli satıştır, faiz sayılmaz; C peşin para karşılığı belirli malın sonradan teslimi olan selem akdidir; D sözsüz alıp verme (teâtî) Hanefilere göre icap ve kabul yerine geçer.
FIKIH · MUAMELAT

Akitler: vedia, ariyet, karz, hibe, icare, rehin, kefalet ve vakıf

DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefi mezhebine göre nikâhın rüknü ve şartları nelerdir, velisiz ve şahitsiz nikâh geçerli midir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nikâh, aralarında evlenme engeli bulunmayan bir kadınla bir erkeğin sürekli bir hayat ortaklığı kurduğu akittir. Hanefilere göre rüknü icap ve kabuldür; aynı mecliste, iki şahidin önünde söylenir. Akıllı ve ergen kadın Hanefilere göre nikâhını kendisi kıyabilir; Maliki, Şafii ve Hanbelilere göre veli şarttır.

Nikâh: rükün, şartlar, resmî nikâh

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vedia, ariyet ve karz arasındaki fark nedir, rehin ve kefalet ne demektir, şufa ve hacir nedir, vakıf nasıl kurulur?

Kısa cevap: Vedia, korunmak için bırakılan emanettir; ariyet, bir eşyanın bedelsiz kullandırılmasıdır ve aynısı geri verilir; karz, misliyle geri ödenmek üzere verilen ödünç para ya da maldır. Hibe karşılıksız, bey' ve icare karşılıklı akittir. Rehin borca karşılık mal tutmak (ayni teminat), kefalet ise borcu üçüncü kişinin üstlenmesidir (şahsi teminat).

Komşuya anahtarı bırakmak, arkadaşa araba vermek, kardeşe para vermek: üçü de “emanet” gibi görünür ama fıkıhta üç ayrı akittir.

ÖSYM bu konuda akitleri tek tek tanımlatmaktan çok, bir vaka anlatıp “hangi akit?” diye sorar ya da bir listeyi verip “hangisi bu gruba girmez?” der. Bu yüzden akitleri dört soruyla ayırmak en kısa yoldur: Karşılık var mı? Mülkiyet geçer mi? Aynısı mı geri verilir? Teminat mı?

Karıştırılanlar: akitleri dört soruyla ayırmak
AkitKarşılıkMülkiyetGeri verilenTanıyıcı örnek
Bey' (satış)Var (fiyat)Geçer—Ev satın almak
HibeYokGeçer (teslimle)—Kardeşine bisiklet hediye etmek
İcare (kira)Var (ücret)Geçmez; süreli kullanımAynısıBir yıllığına ev kiralamak
AriyetYokGeçmez; yalnız kullanımAynısıKomşuya merdiven ödünç vermek
KarzYok (fazlalık şart koşulamaz)Geçer; tüketilirMisli (aynı miktar)Arkadaşa 5.000 lira borç vermek
VediaYokGeçmez; kullanılmazAynısıYolculuğa çıkarken altınlarını komşuya bırakmak
SarfVarGeçer—Altını parayla ya da dövizle değiştirmek; aynı mecliste karşılıklı teslim şart
RehinTeminat: borca karşılık bir mal alacaklıda tutulur (ayni teminat)Borca karşılık bir saatini bırakmak
KefaletTeminat: üçüncü kişi borcu üstlenir (şahsi teminat)Kredide kefil olmak

Emanet hükmündeki akitler

Vedia korunmak için bırakılan maldır; emanetçi onu kullanamaz, kendi malı gibi korur. Kusuru olmadan kaybolursa tazmin etmez; izinsiz kullanır ya da ihmal ederse tazmin eder. Ariyette ise kullanım izni vardır ama mülkiyet geçmez; Hanefilere göre ödünç alınan eşya da kusursuz telefte tazmin edilmeyen bir emanettir. Karz ötekilerden ayrılır: verilen para harcanır, mülkiyet geçer ve aynısı değil misli geri ödenir. Karzda geri ödemede fazlalık şart koşmak faizdir; borçlunun şart olmadan kendiliğinden fazlasını vermesi ise güzel bir davranıştır. Karşılık beklemeden verilen bu ödünce karz-ı hasen denir. Hz. Peygamber'in, ödünç alınan şeyin geri verileceğini ve kefilin üstlendiğini ödeyeceğini bildirdiği rivayet edilir; Veda Hutbesi'nde geçen bu ilkeler sınavda akitlerle eşleştirilir.

Teminat akitleri, şufa ve hacir

Rehinde alacaklı, borç ödeninceye kadar bir malı elinde tutar; borç ödenmezse rehin satılarak alacak karşılanır. Kefalette ise bir mal değil bir kişi güvence olur. Şufa, satılan bir taşınmazı alıcıya ödediği bedelle öncelikli satın alma hakkıdır; Hanefilere göre bu hak sırasıyla malın ortağına, yol ya da su hakkı ortağına ve bitişik komşuya tanınır. Hacir, bir kişinin hukuki tasarruflarının kısıtlanmasıdır: küçüklük ve akıl hastalığı herkesçe sebep sayılır.

Lisans düzeyi için ek: sefihe hacir ve Habban b. Münkız olayı

Ebu Yusuf ve İmam Muhammed malını saçıp savuran sefihi ve borca batmış kişiyi de kısıtlar. Ebu Hanife ise akıllı ve ergen birinin, insan onurunu zedeleyeceği gerekçesiyle sefih diye kısıtlanmasını kabul etmez.Alışverişlerde sık sık aldatılan sahabi Habban b. Münkız'ın ailesi, onun kısıtlanmasını Hz. Peygamber'den istemiş; Hz. Peygamber kısıtlama yerine ona yaptığı alışverişlerde üç gün muhayyerlik hakkı tanımıştır. Olay hem hacrin sınırlarına hem de şart muhayyerliğinin süresine dair tartışmaların dayanağıdır.

Vakıf

Vakıf, bir malın mülkiyetini kimseye geçmeyecek biçimde Allah'a nispet edip gelirini ya da kullanımını sürekli olarak bir hayır amacına ayırmaktır. Hz. Ömer'in Hayber'deki arazisini aslı satılmamak, hibe edilmemek ve miras bırakılmamak üzere vakfetmesi temel örnektir. Cami, medrese, çeşme ve aşhaneler İslam toplumlarında bu akitle ayakta durmuştur. İmameyn vakfın bağlayıcı ve geri dönülmez olduğunu kabul etmiş, uygulama bu görüş üzerinde gelişmiştir (Ebu Hanife'ye göre vakıf bağlayıcı değildi, ariyet gibiydi).

Akılda kalsın: Ödünçte ne geri geliyor? Aynısıysa ariyet (merdiven döner), misliyse karz (para harcanır, başka para döner). Hiç kullanılmıyorsa vedia. Güvencede eşya tutuluyorsa rehin, insan söz veriyorsa kefalet.
Sayfa özeti: aile ve muamelatta karıştırılan aileler (Hanefi)
AileAyırt eden soruCevaplar
NikâhRükün mü, şart mı?Rükün icap + kabul; şart iki şahit ve aynı meclis; veli ve mehir şart değil
Evlenme engeliBir gün biter mi?Kan, sıhriyet, süt: sürekli · din farkı, iddet, üç talak, cem: geçici
MehirNe kadar? Ne zaman?Müsemma / misil · muaccel / müeccel
TalakDönüş için yeni nikâh gerekir mi?Ric'i: hayır · bain-i sugra: evet · bain-i kübra: başka evlilik bitmeden olmaz
İddetHamile mi, ölüm mü, zifaf var mı, hayız görüyor mu?Doğum · 4 ay 10 gün · yok · 3 hayız ya da 3 ay
MirasÇocuk var mı? Kim düşürür?Koca 1/2–1/4, karı 1/4–1/8, kız 1/2–2/3, ana-baba 1/6; oğul ve baba kardeşi düşürür
FaizFazlalık neyin karşılığı?Zaman ya da aynı cins mal: faiz · mal ya da emek: ticaret, mudarebe
AkitKarşılık, mülkiyet, ne geri verilir?Ariyet aynısı · karz misli · vedia kullanılmaz · rehin eşya, kefalet kişi

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurBir vaka paragrafı ölçütleri sırayla verir: “bedel alınmadı, eşya kullanıldı, aynısı iade edildi” ve akdin adı sorulur; cevap ariyettir. Ya da beş akit sayılır, “bu özellikleri taşımayan” istenir.

TuzakKarzı ariyetle karıştırmaktır: harcanan parada aynısı değil misli döner. İkinci tuzak, kirayı (icare) “mülkiyet geçen” akit sanmaktır; kirada yalnız süreli kullanım satılır. Şufa “önalım”, hacir “kısıtlama” anahtar kelimesiyle gelir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ akit

?Soru çöz

Bir öğrenci, akitleri ayırt etmek için aşağıdaki çizelgeyi hazırlamıştır.

AkitKarşılık var mı?Mülkiyet geçer mi?Ne geri verilir?
VediaYokGeçmezAynısı
İcareVar (ücret)GeçmezAynısı
AriyetYokGeçerMisli
HibeYokGeçerHiçbir şey

Bu çizelgede hangi akdin özellikleri yanlış verilmiştir?

✓ C. Ariyette yalnız kullanım izni verilir; mülkiyet geçmez ve eşyanın aynısı geri verilir. Satırdaki “mülkiyet geçer, misli geri verilir” özellikleri karza aittir; öğrenci ariyeti karzla karıştırmıştır. A vedia korunmak için bırakılan maldır, kullanılmaz ve aynısı iade edilir, doğru; B icarede ücret karşılığı süreli kullanım satılır, mülkiyet geçmez, doğru; D hibede mülkiyet karşılıksız geçer ve geri bir şey verilmez, doğru.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Temettu haccı yapan Ali Bey bayramın birinci günü Akabe cemresine taşlarını atmış, şükür kurbanını kestirmiş ve tıraş olmuştur. Ziyaret tavafını ise ertesi gün yapmayı planlamaktadır.
Hanefi mezhebine göre Ali Bey'in bu arada içinde bulunduğu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Tıraşla ilk tahallül gerçekleşir; cinsel ilişki dışındaki yasaklar kalkar, ilişki yasağı ziyaret tavafıyla (ikinci tahallül) kalkar. A ikinci tahallülü atlar; B ziyaret tavafı bayramın üç gününden birinde yapılabilir, ikinci gün vakit içindedir; C dikişli elbise yasağı tıraşla kalkar, ilk tahallülle ikinci karıştırılmıştır.Kaynak: Hac ve umre · Hac menasikinin sırası

?Soru 2

Bir hayırsever, köyündeki çocukların okuyabilmesi için bir kütüphane yaptırmış, kitap ve bakım masrafları için de gelir getiren bir dükkânı vakfetmiştir. Kütüphane onun vefatından yıllar sonra da kullanılmaktadır.
Bu hayır işiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Faydası sahibinin ölümünden sonra da süren eser sadaka-i cariyedir. A kütüphanede temlik yoktur, bu yüzden zekât yerine geçmez; C fidye oruç tutamayanın her gün için verdiği bedeldir; D fıtır sadakası kişi başına bayramda verilen vacip sadakadır, vakıfla ilgisi yoktur.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Sadaka ve infak

?Soru 3

Ramazan orucu tutan Hanefi mezhebine mensup kişilerle ilgili aşağıdaki durumlardan hangisinde oruç bozulmaz?

✓ D. Unutarak yiyip içen kişinin orucu bozulmaz; hatırlayınca bırakıp devam eder. A vakitte yanılmadır, oruç bozulur ve yalnız kaza gerekir; B abdestte boğaza su kaçması hata sayılır, yine yalnız kaza; C isteyerek ağız dolusu kusmak da orucu bozar ve yalnız kaza gerektirir, istemeden kusmakla karıştırılır.Kaynak: Oruç · Orucu bozmayanlar ve yalnız kaza gerektirenler

?Soru 4

Hanefi mezhebine mensup ve nisaba malik dört kişiyle ilgili şu bilgiler verilmiştir:
– Ayşe, kurbanını bayram namazı kılınan şehrinde, namazdan önce kestirmiştir.
– Ömer, bayram boyunca seferî olarak yurt dışında bulunmuş ve kurban kesmemiştir.
– Bekir, kurbanını bayramın dördüncü günü kesmiştir.
– Hatice, kurbanını bayramın ikinci günü öğleden sonra vekil aracılığıyla kestirmiştir.
Buna göre kurban yükümlülüğünü usulüne uygun biçimde yerine getirmiş ya da bu yükümlülük altına hiç girmemiş olanlar kimlerdir?

✓ D. Ömer bayram boyunca yolcu olduğu için kurban ona vacip olmamıştır; Hatice vakit içinde vekille kesmiştir, vekâlet caizdir. A ve B Ayşe'yi içerir; namaz kılınan yerde namazdan önce kesilen hayvan kurban olmaz. A ve C Bekir'i içerir; dördüncü gün Hanefilere göre vakit dışıdır, Şafiilere göre vakittir.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Kurbanın hükmü, şartları ve vakti

?Soru 5

Seksen beş yaşındaki Halil Bey, doktorunun da onayladığı kalıcı bir rahatsızlık yüzünden bu ramazan oruç tutamayacaktır. Komşusu Nuri Bey ise geçen ramazan yolculuk sebebiyle tutamadığı beş günü, hiçbir özrü olmadığı hâlde bu ramazana kadar kaza etmemiştir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kalıcı acizlikte fidye verilir; Hanefilere göre kazanın bir sonraki ramazana kalması fidye gerektirmez, yalnız kaza yeterlidir. B Halil Bey'in iyileşme ümidi yoktur; Nuri Bey için fidye diğer üç mezhebin görüşüdür. C Nuri Bey sağlıklıdır, kaza etmelidir. D keffaret orucu kasten bozmanın cezasıdır, burada bozma yoktur.Kaynak: Oruç · Oruç tutmama ruhsatları ve fidye

?Soru 6

Bir ramazan gününde imsak 05.00, akşam ezanı 19.00'dadır. Hanefi mezhebine mensup dört arkadaş imsaktan sonra hiçbir şey yememiştir. Esra önceki gün saat 16.00'da (ikindi vakti) “yarın oruç tutacağım” diye niyet etmiş, sonra bu niyeti hiç yenilememiştir; Murat 11.30'da, Kerem 12.30'da, Elif 06.00'da niyet etmiştir.
Buna göre kimlerin ramazan orucu geçerlidir?

✓ A. Gündüz 14 saattir; yarısı 7 saat olduğundan dahve-i kübra 12.00'dir. Elif (06.00) ve Murat (11.30) bu sınırdan önce, bir şey yemeden niyet etmiştir. B ve D Esra'yı içerir; onun niyeti güneş batmadan yapıldığı için geçersizdir. C Kerem'i içerir; 12.30 dahve-i kübrayı geçmiştir.Kaynak: Oruç · Niyet vakti, imsak ve iftar

?Soru 7

Aynı kafileyle hacca giden Hanefi mezhebine mensup dört kişi hakkında şu bilgiler verilmiştir:
– Ayten Hanım, kalabalık yüzünden Müzdelife'ye uğramadan doğrudan Mina'ya geçmiştir.
– Bilal Bey, ziyaret tavafını yapmış ama sa'y yapmadan memleketine dönmüştür.
– Cengiz Bey, uçağına yetişmek için acele ederek Mekke'den veda tavafı yapmadan ayrılmıştır.
– Davut Bey, yolda kaldığı için Arafat'a ancak bayram sabahı fecir doğduktan bir saat sonra varabilmiştir.
Buna göre hangisinin o yılki haccı gerçekleşmemiştir?

✓ D. Arafat vakfesinin vakti arefe günü zevalden bayram sabahı fecre kadardır; fecirden sonra varan Davut Bey haccın rüknünü kaçırmıştır (fevat), umre yapıp ihramdan çıkar ve haccı sonraki yıl kaza eder. A Müzdelife vakfesi vaciptir, terki dem gerektirir ama haccı bozmaz; B sa'y Hanefilerde vaciptir, Şafiilerde rükündür, burada çeldiricidir; C veda tavafı afakiye vaciptir, terki demle telafi edilir.Kaynak: Hac ve umre · Haccın farzları, vacipleri ve sünnetleri

?Soru 8

Hanefi mezhebine mensup esnaf Murat Bey'in zekât yılı dolduğunda kasasında 60 gram, dükkânındaki satılık mallarının piyasa değeri olarak 100 gram altın değerinde varlığı vardır. Bu yıl içinde ödemesi gereken borcu ise 40 gram altın değerindedir.
Esnafın vermesi gereken zekât kaç gram altın değerindedir?

✓ D. 60 + 100 − 40 = 120 gram; 120 nisabı (80,18) geçtiği için tamamının kırkta biri 120 ÷ 40 = 3 gramdır. A yalnız kasadaki 60 grama göre bir hesaptır ve borcu da yanlış işler; B 60'ın kırkta biridir, ticaret malları unutulmuştur; C borç düşülmeden 100 gram mal üzerinden yapılan hesaptır.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Para, ticaret malı ve hayvan zekâtı; hesap

?Soru 9

İhramlı olan Mehmet Bey, otelden çıkarken dalgınlıkla başına bir şapka takmış, yarım saat sonra fark edip çıkarmıştır. Aynı hacı kafilesinden Osman Bey ise arefe günü Arafat'ta vakfe yaptıktan sonra, tıraş olmadan önce eşiyle birlikte olmuştur.
Hanefi mezhebine göre bu hacılarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Başı bir gün ya da bir geceden kısa örtmek eksik ihlaldir, sadaka gerekir; Arafat vakfesinden sonra ve tıraştan önce ilişki haccı bozmaz, bedene gerektirir. B kısa süreli örtmeyi tam ihlal sayar ve vakfe sonrası ilişkiyi vakfe öncesiyle karıştırır; C Hanefilere göre unutma ve dalgınlık cezayı düşürmez, Osman Bey'in cezası da demden ağırdır; D küçük ihlale en ağır cezayı verir.Kaynak: Hac ve umre · Cinayetler ve cezaları: dem, bedene, sadaka

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Peygamber'in belirlediği mikat yerlerinden biri değildir?

✓ B. Ten'im, Mekke'de oturanların umre için ihrama girmek üzere çıktıkları Hıll bölgesindeki yerdir; beş mikattan biri değildir. A Yelemlem Yemen yönünden, C Karnü'l-menazil Necid yönünden, D Zatu Irk Irak yönünden gelenlerin mikatıdır.Kaynak: Hac ve umre · Mikat, Harem bölgesi ve ihram yasakları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →