Nikâh: icap ve kabulle kurulan akit, şahit ve veli şartı
DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.
✎Konu anlatımı
Hanefi mezhebine göre nikâhın rüknü ve şartları nelerdir, velisiz ve şahitsiz nikâh geçerli midir?
Kısa cevap: Nikâh, aralarında evlenme engeli bulunmayan bir kadınla bir erkeğin sürekli bir hayat ortaklığı kurduğu akittir. Hanefilere göre rüknü icap ve kabuldür; aynı mecliste, iki şahidin önünde söylenir. Akıllı ve ergen kadın Hanefilere göre nikâhını kendisi kıyabilir; Maliki, Şafii ve Hanbelilere göre veli şarttır.Bir alışveriş iki kişinin arasında kalır; nikâh ise iki kişiyle başlar ama şahitlerle duyurulur, çünkü bir ailenin ve doğacak çocukların haklarını taşır.
Fıkıh kitaplarında aile hukuku “münâkehât” başlığıyla, yani nikâh ve onun sonuçlarıyla anlatılır. Nikâh terim olarak, evlenmelerinde dinen engel bulunmayan bir kadın ve erkeğin, birbirine helal olmasını ve karşılıklı hak ve görevler doğmasını sağlayan akittir. Kur'an evlenmeyi teşvik eder; bekârların evlendirilmesini isteyen ayet bunun bir örneğidir (Nur 24/32).
Evlenmenin hükmü kişiye göre değişir
Neslin devamı bakımından evlenmek topluma yüklenmiş bir görevdir. Birey açısından hüküm kişinin durumuna bağlanır: Hanefilere göre normal şartlarda evlenmek sünnettir (Şafiilere göre mübahtır); harama düşeceğinden korkan ve mehir ile nafakaya gücü yeten için farz ya da vacip olur; eşine zulmedeceğini bilen için ise mekruh, hatta haram hâline gelir. Hükmün kişiye göre değişmesi, Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz teklifi hüküm basamaklarının aile hayatına uygulanmasıdır.
Rükün: icap ve kabul
Hanefilere göre nikâhın tek rüknü icap ve kabuldür. Taraflardan hangisi önce konuşursa onun teklifi icap, karşı tarafın onayı kabuldür; ilk sözü erkeğin söylemesi gerekmez. Sözlerin geçmiş zaman kipiyle (“evlendim”, “kabul ettim”) söylenmesi akdin kesin kurulduğunu gösterir.
Şartlar: şahit, meclis, süreklilik, veli
- Şahit: Hanefi, Şafii ve Hanbelilere göre akit sırasında iki şahidin icap ve kabulü birlikte işitmesi sıhhat şartıdır. Hanefilerde iki erkek ya da bir erkek ve iki kadın şahit olabilir; şahitlerin akıllı, ergen ve Müslüman olması aranır.
- Aynı meclis: icap ve kabul aynı oturumda söylenir; teklif yapıldıktan sonra konu değiştirilip dağılınırsa akit kurulmaz.
- Süreklilik: nikâh ömür boyu ortaklık niyetiyle kurulur; belli bir süre için yapılan nikâh İslam hukukçularına göre batıldır.
- Engel bulunmaması: taraflar arasında sürekli ya da geçici bir evlenme engeli olmamalıdır (sonraki konu).
| Konu | Hanefilere göre | Diğer mezheplere göre |
|---|---|---|
| Rükün | Yalnız icap ve kabul | Taraflar, veli, şahit ve söz birlikte unsur sayılır |
| Veli | Akıllı ve ergen kadın nikâhını kendisi kıyabilir; denk olmayanla evlenir ya da mehri emsalinden az tutarsa velinin itiraz hakkı vardır | Maliki, Şafii, Hanbeli: kadın, ergen de olsa veli aracılığıyla evlenir |
| Şahit | Akit anında iki şahit sıhhat şartı | Şafii ve Hanbelilerde de öyle; Malikiler akit anında değil, evliliğin duyurulmasını arar |
| Mehir | Şart değil, sonuç: belirlenmese de nikâh geçerlidir | Malikiler mehri nikâhın şartı sayar; mehir verilmemesi şart koşulan nikâhı geçersiz kabul eder |
Velinin kim olacağı mirastaki asabe sırasına göre belirlenir: önce baba, sonra dede, sonra erkek kardeş… Bu sırayı aşağıda, miras payları konusunda göreceğiz.
Lisans düzeyi için ek: rükün-şart adlandırması ve İmam Muhammed'in veli görüşü
Diğer mezhepler taraflar, veli, şahit ve sözü birlikte “nikâhın unsurları” diye sayar; Hanefilerle fark, nelerin rükün nelerin şart adını aldığındadır. Hanefi mezhebi içinde İmam Muhammed, ergen kızın evliliğinde velinin de onayını aramıştır; günümüz İslam hukukçuları kızın aile büyükleriyle istişare ederek karar vermesini daha isabetli bulur.
Resmî nikâh ve Diyanet'in tutumu
Diyanet İşleri Başkanlığı, icap ve kabulün iki şahit önünde yapıldığı resmî nikâhı dinen de geçerli bir akit sayar; resmî nikâh yapılmadan yalnız dinî nikâh kıyılmasını ise kadının ve çocukların haklarını korumak bakımından uygun görmez. Nişan bir akit değil, evlenme sözüdür; nişanlılar birbirine yabancıdır.
Ek bilgi: Türk Medeni Kanunu ve müftülük nikâhı
Türk Medeni Kanunu evliliği evlendirme memuru önünde kıyılan resmî nikâhla kurar ve aile cüzdanı gösterilmeden dinî törenin yapılamayacağını hükme bağlar (md. 143). 2017'deki bir kanun değişikliğiyle il ve ilçe müftülükleri de evlendirme memurluğu yetkisi almıştır; müftülükte kıyılan nikâh da resmî nikâhtır. Resmî nikâhtan sonra okunan dua ve hutbe, akdin şartı değil güzel bir gelenektir.
Nasıl sorulurAdı verilmiş bir çiftin nikâhı anlatılır ve “Hanefi mezhebine göre hangisi doğrudur?” diye sorulur.
TuzakTuzak, veli iznini Hanefilerde sıhhat şartı sanmaktır; bu, diğer üç mezhebin görüşüdür ve şıkta çeldirici olarak durur. İkinci tuzak mehri nikâhın şartı saymaktır: belirlenmemiş mehir nikâhı bozmaz. Şahitlerin icap ve kabulü birlikte işitmesi gerektiğini, nişanın evlilik hükmü doğurmadığını unutma.
⇄Bilgi eşleştirme nikâh meclisindeki rol ↔ kavram
?Soru çöz
Hanefi mezhebine mensup, akıllı ve ergen Zeynep, kendisine denk olan Murat'la, iki erkek şahidin önünde ve aynı mecliste karşılıklı “evlendim”, “kabul ettim” diyerek nikâhlanır. Nikâh sırasında babası hazır bulunmamış, mehir de konuşulmamıştır.
Hanefi mezhebine göre bu nikâhla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?