Necaset ve hades: maddi pislik ile hükmî kirliliği ayırmak
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.
Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin
✎Konu anlatımı
Necaset-i galiza ve necaset-i hafife nedir, ne kadarı affedilir, necaset nasıl temizlenir ve hangi sularla taharet olur?
Kısa cevap: Taharet iki türlüdür: beden, elbise ve yerin maddi pislikten (necaset) temizlenmesi ve abdestsizlik ya da cünüplük gibi hükmî kirlilikten (hades) temizlenme. Hanefilere göre necaset galiza (ağır) ve hafife (hafif) diye ayrılır; namazda galizanın bir dirhemi, hafifenin elbise ya da uzvun dörtte biri affedilir. Hades mutlak suyla, su yoksa teyemmümle giderilir.Elbisesine kan bulaşan kişi ile abdesti bozulan kişi aynı soruyu sorar, “Temiz miyim?”; ama ikisinin cevabı farklı kapılardan gelir.
Sözlükte temizlik anlamına gelen taharet, fıkıhta iki ayrı kirlilikten arınmayı içine alır. Gözle görülen, kokusu ya da rengi olan pisliğe necaset denir; bundan arınmaya tahâret-i hakikiyye (maddi temizlik) adı verilir. Gözle görülmeyen, din tarafından konmuş bir kirlilik hâline ise hades denir; bundan arınmak tahâret-i hükmiyyedir. Hades ikiye ayrılır: abdesti gerektiren küçük hades ve cünüplük, hayız, nifas gibi guslü gerektiren büyük hades. Namaz sayfasında göreceğimiz gibi her iki temizlik de namazın şartıdır.
Galiza ve hafife
Hanefiler necaseti, pisliğini gösteren delilin gücüne göre ikiye ayırır. Necis oluşu kesin ve tartışmasız olan galizadır: insanın idrarı ve dışkısı, akan kan, şarap, domuz eti, leş, eti yenmeyen hayvanların idrar ve dışkısı, tavuk ve ördek gibi kümes hayvanlarının dışkısı. Necisliği tartışmalı olan hafifedir: at, koyun, sığır gibi eti yenen hayvanların idrarı ve yırtıcı kuşların dışkısı. Güvercin ve serçe gibi eti yenen kuşların dışkısı ise temizdir.
| Tür | Örnek | Namazda affedilen |
|---|---|---|
| Galiza (ağır) | İnsan idrarı ve dışkısı, akan kan, şarap, domuz, leş, tavuk dışkısı | Katıda bir dirhem (≈3 g), sıvıda avuç içi genişliği |
| Hafife (hafif) | Eti yenen hayvanların idrarı, yırtıcı kuşların dışkısı | Bulaştığı elbisenin ya da uzvun dörtte biri |
| Temiz | Güvercin ve serçe dışkısı, balık, kesilen hayvanın etinde kalan kan | — |
Affedilen miktar “kılınan namaz geçerlidir” demektir, “temizlemeye gerek yoktur” demek değildir; imkân varsa yıkanır. Miktarı aşan necasetle kılınan namaz sahih olmaz ve yeniden kılınır.
Temizleme yolları ve sular
Asıl temizleyici sudur. Görünen necaset izi gidinceye kadar, görünmeyen necaset üç kez yıkanıp sıkılarak temizlenir. Sınavın en çok sorduğu diğer yol istihaledir: maddenin kendiliğinden başka bir maddeye dönüşmesi (şarabın sirkeye dönmesi).
Ek bilgi: suyun dışındaki temizleme yolları
Yıkama ve istihalenin yanında silme (ayna, bıçak gibi parlak eşyada), kazıma, kuruma (toprak zemin), ateşte yakma ve tabaklama (hayvan derisinde) da temizleme yoludur.
Hem kendisi temiz hem başkasını temizleyen suya mutlak su denir: yağmur, kar, kaynak, kuyu, ırmak ve deniz suyu. Hz. Peygamber'e deniz suyuyla abdest alınıp alınamayacağı sorulunca şöyle demiştir:
“Onun suyu temizdir ve ölüsü de helaldir.”
Hadis · Ebu Davud, “Taharet”, 41
Gül suyu, meyve suyu gibi başka bir şeyle karışarak adı değişen mukayyed su temizdir ama abdest ve gusül onunla alınmaz. Abdest ya da gusülde kullanılmış müstamel su Hanefilerin fetvaya esas görüşüne göre temizdir, fakat hadesi gidermez. Akarsu ve büyük havuz gibi çok su, düşen pislik suyun rengini, tadını ya da kokusunu değiştirmedikçe necis olmaz; az durgun su ise pislik düşünce kirlenir.
Lisans düzeyi için ek: çok suyun ölçüsü
Hanefi mezhebinde çok suyun ölçüsü, bir tarafı hareket ettirildiğinde öbür tarafının kımıldamayacağı genişlik olarak tarif edilmiş; sonraki Hanefi fakihleri bunu yüzeyi on arşına on arşın havuz diye ölçüye bağlamıştır. Şafiiler ise “iki kulle” miktarını esas alır. Malikilere göre az su da rengi, tadı ya da kokusu değişmedikçe necis olmaz.
Nasıl sorulurElbisesine leke bulaşan biri üzerinden vaka kurulur: lekenin türü ve miktarı verilir, namazın durumu sorulur.
TuzakAffedilen miktarı “hiç temizlenmesi gerekmeyen” miktar sanmak ve galiza ile hafifenin ölçülerini karıştırmaktır: dirhem galizanın, dörtte bir hafifenin sınırıdır. Su sorularında gül suyu ya da kullanılmış suyla abdest alınabileceğini söyleyen şık çeldiricidir.
⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefi hükmü
?Soru çöz
Çiftlikte çalışan Yusuf, öğle namazını kıldıktan sonra pantolonunun paçasına koyun idrarı sıçradığını fark eder. Islak kısım, paçanın yaklaşık sekizde biri kadardır. Bir arkadaşı, namazının bozulduğunu ve yeniden kılması gerektiğini söyler.
Hanefi mezhebine göre Yusuf'un durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?