Taharet: necaset, abdest, gusül, teyemmüm ve mesh

Abdestin farzları kaçtır, hangi durumlar abdesti bozar, gusül ne zaman gerekir, teyemmüm nasıl alınır? Mezhep farklarını tabloyla, ilmihal diliyle öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · TAHARET

Necaset ve hades: maddi pislik ile hükmî kirliliği ayırmak

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Necaset-i galiza ve necaset-i hafife nedir, ne kadarı affedilir, necaset nasıl temizlenir ve hangi sularla taharet olur?

Kısa cevap: Taharet iki türlüdür: beden, elbise ve yerin maddi pislikten (necaset) temizlenmesi ve abdestsizlik ya da cünüplük gibi hükmî kirlilikten (hades) temizlenme. Hanefilere göre necaset galiza (ağır) ve hafife (hafif) diye ayrılır; namazda galizanın bir dirhemi, hafifenin elbise ya da uzvun dörtte biri affedilir. Hades mutlak suyla, su yoksa teyemmümle giderilir.

Elbisesine kan bulaşan kişi ile abdesti bozulan kişi aynı soruyu sorar, “Temiz miyim?”; ama ikisinin cevabı farklı kapılardan gelir.

Sözlükte temizlik anlamına gelen taharet, fıkıhta iki ayrı kirlilikten arınmayı içine alır. Gözle görülen, kokusu ya da rengi olan pisliğe necaset denir; bundan arınmaya tahâret-i hakikiyye (maddi temizlik) adı verilir. Gözle görülmeyen, din tarafından konmuş bir kirlilik hâline ise hades denir; bundan arınmak tahâret-i hükmiyyedir. Hades ikiye ayrılır: abdesti gerektiren küçük hades ve cünüplük, hayız, nifas gibi guslü gerektiren büyük hades. Namaz sayfasında göreceğimiz gibi her iki temizlik de namazın şartıdır.

Necaset yıkanarak giderilir; hades ise yalnız abdest, gusül ya da teyemmüm gibi dinin belirlediği yolla kalkar.Görsel: Sınav Defteri

Galiza ve hafife

Hanefiler necaseti, pisliğini gösteren delilin gücüne göre ikiye ayırır. Necis oluşu kesin ve tartışmasız olan galizadır: insanın idrarı ve dışkısı, akan kan, şarap, domuz eti, leş, eti yenmeyen hayvanların idrar ve dışkısı, tavuk ve ördek gibi kümes hayvanlarının dışkısı. Necisliği tartışmalı olan hafifedir: at, koyun, sığır gibi eti yenen hayvanların idrarı ve yırtıcı kuşların dışkısı. Güvercin ve serçe gibi eti yenen kuşların dışkısı ise temizdir.

Karıştırılanlar: Hanefilere göre necaset ve affedilen miktar
TürÖrnekNamazda affedilen
Galiza (ağır)İnsan idrarı ve dışkısı, akan kan, şarap, domuz, leş, tavuk dışkısıKatıda bir dirhem (≈3 g), sıvıda avuç içi genişliği
Hafife (hafif)Eti yenen hayvanların idrarı, yırtıcı kuşların dışkısıBulaştığı elbisenin ya da uzvun dörtte biri
TemizGüvercin ve serçe dışkısı, balık, kesilen hayvanın etinde kalan kan—

Affedilen miktar “kılınan namaz geçerlidir” demektir, “temizlemeye gerek yoktur” demek değildir; imkân varsa yıkanır. Miktarı aşan necasetle kılınan namaz sahih olmaz ve yeniden kılınır.

Temizleme yolları ve sular

Asıl temizleyici sudur. Görünen necaset izi gidinceye kadar, görünmeyen necaset üç kez yıkanıp sıkılarak temizlenir. Sınavın en çok sorduğu diğer yol istihaledir: maddenin kendiliğinden başka bir maddeye dönüşmesi (şarabın sirkeye dönmesi).

Ek bilgi: suyun dışındaki temizleme yolları

Yıkama ve istihalenin yanında silme (ayna, bıçak gibi parlak eşyada), kazıma, kuruma (toprak zemin), ateşte yakma ve tabaklama (hayvan derisinde) da temizleme yoludur.

Hem kendisi temiz hem başkasını temizleyen suya mutlak su denir: yağmur, kar, kaynak, kuyu, ırmak ve deniz suyu. Hz. Peygamber'e deniz suyuyla abdest alınıp alınamayacağı sorulunca şöyle demiştir:

“Onun suyu temizdir ve ölüsü de helaldir.”

Hadis · Ebu Davud, “Taharet”, 41

Gül suyu, meyve suyu gibi başka bir şeyle karışarak adı değişen mukayyed su temizdir ama abdest ve gusül onunla alınmaz. Abdest ya da gusülde kullanılmış müstamel su Hanefilerin fetvaya esas görüşüne göre temizdir, fakat hadesi gidermez. Akarsu ve büyük havuz gibi çok su, düşen pislik suyun rengini, tadını ya da kokusunu değiştirmedikçe necis olmaz; az durgun su ise pislik düşünce kirlenir.

Lisans düzeyi için ek: çok suyun ölçüsü

Hanefi mezhebinde çok suyun ölçüsü, bir tarafı hareket ettirildiğinde öbür tarafının kımıldamayacağı genişlik olarak tarif edilmiş; sonraki Hanefi fakihleri bunu yüzeyi on arşına on arşın havuz diye ölçüye bağlamıştır. Şafiiler ise “iki kulle” miktarını esas alır. Malikilere göre az su da rengi, tadı ya da kokusu değişmedikçe necis olmaz.

Akılda kalsın: Necaset görülür, hades görülmez. Necaseti delilin gücü böler: kesin pis galiza (af: bir dirhem), tartışmalı pis hafife (af: dörtte bir). Su üçe ayrılır: mutlak temizler, mukayyed ve müstamel temizdir ama hades gidermez.
Sınavda

Nasıl sorulurElbisesine leke bulaşan biri üzerinden vaka kurulur: lekenin türü ve miktarı verilir, namazın durumu sorulur.

TuzakAffedilen miktarı “hiç temizlenmesi gerekmeyen” miktar sanmak ve galiza ile hafifenin ölçülerini karıştırmaktır: dirhem galizanın, dörtte bir hafifenin sınırıdır. Su sorularında gül suyu ya da kullanılmış suyla abdest alınabileceğini söyleyen şık çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefi hükmü

?Soru çöz

Çiftlikte çalışan Yusuf, öğle namazını kıldıktan sonra pantolonunun paçasına koyun idrarı sıçradığını fark eder. Islak kısım, paçanın yaklaşık sekizde biri kadardır. Bir arkadaşı, namazının bozulduğunu ve yeniden kılması gerektiğini söyler.
Hanefi mezhebine göre Yusuf'un durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Eti yenen hayvanın idrarı hafifedir; bulaştığı yerin dörtte birini geçmediği için namaz geçerlidir. A galiza insan idrarı ve kan gibi kesin necaset içindir; C hafife temiz demek değildir, leke yine yıkanır; D sehiv secdesi vacibin unutulmasında yapılır, necasetle ilgisi yoktur.
FIKIH · TAHARET

Abdestin farzları: Maide 6'daki dört fiil ve mezheplerin eklemeleri

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFıkhın asli delilleri nelerdir, Kitap, sünnet, icma ve kıyas ne demektir ve kıyas nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fıkhın dört temel delili (edille-i erbaa) Kitap, sünnet, icma ve kıyastır. Kur'an bütün delillerin aslı, sünnet onu açıklayan ve tamamlayan ikinci delildir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir hükümde birleşmesidir; kıyas ise hükmü nasta bulunmayan meseleyi ortak illet üzerinden nastaki meseleye bağlamaktır.

Asli deliller: Kitap, sünnet, icma, kıyas

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefilere göre abdestin farzları kaçtır, diğer mezheplere göre abdestin farzları nelerdir, abdestin sünnetleri ve mekruhları nelerdir?

Kısa cevap: Hanefi mezhebine göre abdestin farzı dörttür: yüzü yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başın dörtte birini meshetmek ve ayakları topuklarla birlikte yıkamak. Şafiiler bunlara niyet ve tertibi, Malikiler niyet, ovma, ara vermeme ve başın tamamını, Hanbeliler tertip, ara vermeme, ağız-burun ve başın tamamını ekler.

Abdestin farzları tek bir ayette sayılır; mezhepler arasındaki fark ayetin söylemediği yerde başlar.

Abdest, belirli uzuvları usulüne göre yıkamak ve meshetmektir. Namaz kılmak, tilavet secdesi yapmak, cenaze namazı kılmak ve Mushaf'a dokunmak için abdest farzdır; Kâbe'yi tavaf için Hanefilere göre vaciptir (Hac ve umre sayfasında göreceğiz). Yatmadan önce ve her vakit için yeniden abdest almak ise müstehaptır. Abdestin farzları şu ayete dayanır:

“Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın, başınızı mesh edin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı yıkayın…”

Maide 5/6 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hanefilere göre dört farz

Hanefiler farzı yalnız ayetin açıkça saydığı dört fiilde görür. Yüz, alnın saç bitiminden çene altına, iki kulak yumuşağı arasına kadardır. Kollar ve ayaklar dirsek ve topuklarla birlikte yıkanır; ayetteki “-e kadar” ifadesi sınırı da içine alır. Baş için ayet “meshedin” der; Hanefiler en az dörtte birinin meshedilmesini farz, tamamının meshini sünnet sayar. Yıkamak suyun uzuvdan akmasıdır; meshetmek ıslak eli dokundurmaktır.

Karıştırılanlar: mezheplere göre abdestin farzları
MezhepDört ortak farza ekBaşın meshi
HanefiEk yok (toplam 4)Dörtte biri
ŞafiiNiyet, tertip (sıraya uymak)Bir kısmı (birkaç kıl bile)
MalikiNiyet, delk (ovmak), muvalat (ara vermeden yıkamak)Tamamı
HanbeliTertip, muvalat, ağız ve burna su vermekTamamı

Tablonun mantığı, farz için ayetin lafzını yeterli görüp görmemektir: Hanefiler niyet, sıra ve ara vermemeyi ayette açıkça geçmediği için sünnet sayar; diğer mezhepler bunları ayetin ve Hz. Peygamber'in değişmeyen uygulamasının gereği olarak farza katar.

Sünnetler, edepler, mekruhlar

  • Sünnetler (Hanefi): niyet, besmeleyle başlamak, elleri bileklere kadar yıkamak, misvak kullanmak, ağza (mazmaza) ve burna (istinşak) üçer kez su vermek, uzuvları üçer kez yıkamak, başın tamamını ve kulakları meshetmek, parmak aralarını ve sık sakalı hilallemek, tertip ve ara vermemek.
  • Edepler: kıbleye yönelmek, sağdan başlamak, başkasından yardım istememek, gereksiz konuşmamak, boynu meshetmek, abdestten sonra şehadet getirip dua etmek.
  • Mekruhlar: suyu israf etmek ya da çok az kullanmak, suyu yüze çarpmak, sünnetleri terk etmek, pis yerde abdest almak.

Abdest suyunda israf, akan bir nehirde bile mekruhtur; Hz. Peygamber, abdest alırken suyu çok harcayan Sa'd b. Ebu Vakkas'ı bu yüzden uyarmıştır (İbn Mace, “Taharet”, 48).

Akılda kalsın: Hanefi farzları ayetin sırasıyla say: yüz, kol, baş, ayak. “Hanefide farz olmayan ama başkasında farz” listesi sınavın sevdiği listedir: niyet ve tertip (Şafii), ovma ve ara vermeme (Maliki), ağız-burun (Hanbeli). Başın meshinde sayılar: Hanefi dörtte bir, Malikiler ve Hanbeliler tamamı.
Sınavda

Nasıl sorulurKökte “Hanefi mezhebine göre abdestin farzlarından biri değildir” yazar; şıklarda dört farzın üçü ve bir de niyet, tertip ya da ağız-burun durur.

Tuzak“olmazsa olmaz” sezgisiyle niyeti farz saymaktır; Hanefilerde niyet sünnettir, Şafiilerin niyet ve tertip görüşü şıkta çeldirici olarak bekler. Başın meshinde “tamamı” diyen şık Maliki-Hanbeli görüşüdür.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre abdestin farzı tanedir ve başın en az meshedilir. Şafiiler bunlara niyet ile farzını ekler.

tertipdörttamamıdörtte birialtıovmak

?Soru çöz

Kur'an kursunda öğreticilik yapan Zehra Hanım, kursiyerlere dağıtmak için mezheplere göre abdestin farzlarını aşağıdaki çizelgede özetlemiştir. “Ek farz” sütunu, Maide 5/6'daki dört farza mezhebin eklediklerini gösterir.

SatırMezhepEk farzBaşın meshi
1ŞafiiNiyet, tertipBir kısmı
2MalikiNiyet, ovmak, ara vermemekTamamı
3HanbeliTertip, ara vermemek, ağız ve burna su vermekTamamı
4HanefiNiyetDörtte biri

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ D. Hanefiler farzı yalnız ayetin açıkça saydığı dört fiilde görür; niyet onlara göre sünnettir, ek farz sütunu boş kalmalıydı. A Şafiilerin eklediği niyet ve tertip ile başta bir kısmın meshi doğrudur; B Malikilerin niyet, ovma (delk) ve ara vermeme (muvalat) eklemesi ve başın tamamı doğrudur; C Hanbelilerin tertip, muvalat ve ağız-burun eklemesi doğrudur. Kökte “Hanefilere göre abdestin farzı değildir” yazınca niyet ve tertip bu yüzden çeldirici olur.
FIKIH · TAHARET

Abdesti bozanlar ve özür: kan, kusma, kahkaha, dokunma

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerai, örf, istishab, sahabi kavli ve şer'u men kablena nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nasta ve kıyasta açık çözüm bulunamayınca başvurulan ferî deliller şunlardır: istihsan (daha güçlü gerekçeyle genel kuraldan ayrılmak), mesalih-i mürsele (nassın ruhuna uygun kamu yararı), sedd-i zerai (harama götüren yolu kapatmak), örf, istishab (var olanın devamı), sahabi kavli ve şer'u men kablena. Mezhepler bunları farklı ölçüde kullanır.

Ferî deliller ve örnek hükümler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefilere göre abdesti bozan durumlar nelerdir, kan, kusma, kahkaha ve kadına dokunmada mezhepler ne der, özür sahibi kimdir?

Kısa cevap: Bütün mezheplere göre ön ve arka yoldan bir şey çıkması, bilinci gideren uyku, baygınlık, delilik ve sarhoşluk abdesti bozar. Hanefilere göre ayrıca vücuttan kan ya da irin akması, ağız dolusu kusmak ve rükûlu-secdeli namazda kahkaha bozar; kadına dokunmak bozmaz. Şafiilere göre ise kan ve kusma bozmaz, kadına dokunmak bozar.

Abdesti bozan şeyleri tek ölçüyle toplamak mümkün: ya bedenden bir şey çıkar ya da bilinç gider. Mezhep farkları bu iki ölçünün kenarında doğar.

Hanefilere göre bozanlar

  • Çıkan şeyler: idrar, dışkı, yel gibi ön ve arka yoldan çıkan her şey; vücudun herhangi bir yerinden kan, irin ya da sarı suyun çıkıp yarayı aşarak akması; ağız dolusu kusmak; tükürükteki kanın tükürüğe eşit ya da ondan fazla olması.
  • Bilinci giden hâller: yaslanarak ya da uzanarak uyumak; bayılmak, delirmek, sarhoş olmak.
  • Kahkaha: rükûsu ve secdesi olan bir namazda, yanındakinin duyacağı kadar gülmek. Bu, hem abdesti hem namazı bozar.

Bozmayanlar da sorulur: yerinden akmayan kan, ağız dolusu olmayan kusma, namaz dışında gülmek ve namazda tebessüm etmek, oturduğu yerde uyuklamak abdesti bozmaz. Cenaze namazı ve tilavet secdesi rükû ve secdesi olan bir namaz sayılmadığı için oradaki kahkaha abdesti bozmaz, yalnız o ibadeti bozar.

Karıştırılanlar: abdesti bozan durumlarda mezhep farkları
DurumHanefiŞafiiMaliki · Hanbeli
Kan, irin akmasıBozarBozmazMaliki bozmaz; Hanbeli çoksa bozar
Ağız dolusu kusmakBozarBozmazMaliki bozmaz; Hanbeli çoksa bozar
Namazda kahkahaBozarBozmaz (namazı bozar)Bozmaz (namazı bozar)
Kadın-erkek tenin değmesiBozmazBozar (mahrem olmayanla)Şehvetle olursa bozar
Avret yerine elle dokunmakBozmazBozar (avuç içiyle)Bozar

Kadına dokunmadaki fark ayetin yorumundan doğar: Maide 5/6'daki “kadınlara dokunduğunuzda” ifadesini Şafiiler gerçek anlamıyla tene değmek, Hanefiler mecaz anlamıyla cinsel ilişki diye anlamıştır. Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz “delaleti zanni” nasın bir örneği budur.

Şüphe ve özür hâli

Abdestli olduğunu kesin bilen, sonra bozulup bozulmadığından şüphe eden kişi abdestli sayılır; tersine abdestsiz olduğunu bilen, abdest alıp almadığından şüphe ederse abdestsiz sayılır. İkisi de istishab ilkesinin uygulamasıdır.

Burun kanaması, idrar kaçırma, sürekli yel ya da kanayan yara gibi abdesti bozan bir durumun sürekli hâle gelmesine özür, bu kişiye özür sahibi denir. Hanefilere göre üç ölçü vardır: başlangıç için bu durum bir namaz vaktinin tamamında, abdest alıp o vaktin farzını kılacak kadar bir ara vermeden sürmelidir; devam için sonraki her vakitte en az bir kez görülmelidir; bir vaktin tamamında hiç görülmezse özür sona erer. Özür sahibi her vakit için abdest alır ve o abdestle vakit içinde istediği kadar farz ve nafile kılar; vaktin çıkmasıyla abdesti bozulur. Şafiilere göre ise her farz namaz için ayrı abdest alır.

Akılda kalsın: Hanefinin “fazladan bozanları” 3 K ile tut: kan (akarsa), kusma (ağız dolusu), kahkaha (namazda). Şafiinin fazladan bozanı tersinden gelir: tene dokunma. Özür üç vakit kelimesiyle: bir vakit sürer → başlar, her vakit görünür → devam eder, bir vakit görünmez → biter.
Sınavda

Nasıl sorulurHanefi bir kişinin gün içindeki hâlleri sıralanır (parmağı kesilip kanın aktığı, eşinin eline dokunduğu, namazda gülümsediği) ve hangisinin abdesti bozduğu sorulur.

TuzakŞafii görüşünü cevap sanmaktır: kadına dokunmak Hanefilerde bozmaz, kan akması bozar. İkinci tuzak kahkaha ile tebessümü karıştırmaktır; tebessüm ne namazı ne abdesti bozar. Özür sorusunda sınır değer “bir tam vakit”tir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ abdest

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Kerem, burnu sürekli kanayan bir hastalık geçirmektedir. Öğle vaktinin başından sonuna kadar kanama, abdest alıp öğlenin farzını kılacak kadar bile durmamıştır.
Buna göre Kerem'in durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Bir vaktin tamamında süren kanama Hanefilere göre özür hâlini başlatır; Kerem her vakit abdest alır, vakit çıkınca abdesti bozulur. B Hanefilerde akan kan abdesti bozar; bozmaz diyen Şafiilerdir; C özür namazı ertelemeyi gerektirmez, kolaylık tanır; D her farz için ayrı abdest Şafii görüşüdür.
FIKIH · TAHARET

Mest ve sargı üzerine mesh: süreli kolaylık ile süresiz kolaylık

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefilere göre abdestin farzları kaçtır, diğer mezheplere göre abdestin farzları nelerdir, abdestin sünnetleri ve mekruhları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefi mezhebine göre abdestin farzı dörttür: yüzü yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başın dörtte birini meshetmek ve ayakları topuklarla birlikte yıkamak. Şafiiler bunlara niyet ve tertibi, Malikiler niyet, ovma, ara vermeme ve başın tamamını, Hanbeliler tertip, ara vermeme, ağız-burun ve başın tamamını ekler.

Abdestin farzları, sünnetleri ve edepleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mest üzerine mesh nasıl yapılır, şartları ve süresi nedir, sargı üzerine meshin hükmü nedir?

Kısa cevap: Abdestli olarak giyilen, topukları örten ve sağlam mestlerin üzerine, ayakları yıkamak yerine mesh edilebilir. Süre mukim için bir gün bir gece, yolcu için üç gün üç gecedir ve mest giyildikten sonra abdestin ilk bozulduğu andan başlar. Sargı üzerine meshte ise süre yoktur; özür devam ettikçe sargının çoğu meshedilir.

Mest meshi bir ruhsattır: ayağı yıkama zorunluluğu, şartları tutulduğu sürece ıslak elle bir dokunuşa dönüşür.

Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz ruhsat kavramının en somut örneklerinden biri mest üzerine meshtir. Ayakları yıkamak azimet, mesh ruhsattır; dileyen her zaman ayaklarını yıkayabilir.

Mestin şartları

  • Abdest alınmış ayaklara giyilmiş olmalı.
  • Abdestte yıkanması farz olan yeri, yani topuklarla birlikte ayağı tamamen örtmeli.
  • Sağlam, su geçirmeyen ve onunla bir süre yürünebilecek nitelikte olmalı.
  • Ayağın küçük parmaklarından üçünün sığacağı büyüklükte yırtık bulunmamalı.

Deri mest ve altı deri kaplı çoraplar bu şartları taşır. Ebu Hanife önceleri yalnız bunlara mesh edilebileceğini söylemiş; Ebu Yusuf ve İmam Muhammed ise mestin şartlarını taşıyan kalın çoraplara da izin vermiştir. İnce çoraplara mesh edilmez.

Süre, miktar ve bozanlar

Süre mukim için 24 saat, yolcu için 72 saattir. Süre mestin giyildiği andan değil, giyildikten sonra abdestin ilk bozulduğu andan başlar. Hanefilere göre mesh, el parmaklarından üçü kadar bir genişlikte, ayağın üst kısmına parmak uçlarından bileğe doğru bir kez yapılır; mestin altı ve topuk tarafı meshedilmez. Malikiler mesh için süre sınırı koymaz.

Mesh ne zaman biter?
DurumSonuç (Hanefi)
Abdesti bozan her şeyAbdest bozulur; yeni abdestte süre bitmemişse yine mesh edilir
Sürenin dolmasıAbdestli ise mestler çıkarılıp yalnız ayaklar yıkanır
Mestin çıkması ya da ayağın çoğunun mestin koncuna çıkmasıAyaklar yıkanır
Mestin içine su girip ayağın çoğunun ıslanmasıAyaklar yıkanır
Guslün gerekmesiMestler çıkarılır; gusülde mest meshi olmaz

Sargı üzerine mesh

Kırık, yara ya da yanık sebebiyle sarılmış ve suyun zarar vereceği uzuv yıkanmaz, sargının üzerine mesh edilir. Bu kolaylığın dayanağı Hz. Ali'nin şu rivayetidir:

“Bileklerimden biri kırılmıştı. Hz. Peygamber'e sordum, o da sargıların üzerine mesh etmemi emretti.”

Hadis · İbn Mace, “Taharet”, 134

Mestten farkları sınavın sevdiği noktadır: Hanefilere göre sargının abdestli olarak sarılması şart değildir; belli bir süresi yoktur, özür devam ettikçe geçerlidir; sargının tamamı değil çoğu meshedilir; gusülde de geçerlidir. Yara iyileşmeden sargı düşerse mesh bozulmaz; iyileşip düşerse o yer yıkanır.

Karıştırılanlar: mest meshi ve sargı meshi
ÖlçütMestSargı
Abdestli giyme / sarmaŞartŞart değil (Hanefi)
Süre24 saat / 72 saatYok, özür sürdükçe
MiktarÜç parmak, ayağın üstüSargının çoğu
GusüldeGeçmezGeçer
Akılda kalsın: Mestte saat giyince değil, abdest bozulunca işlemeye başlar: 1 gün evde, 3 gün yolda. Mest üç parmak ister (hem mesh hem yırtık sınırı); sargı çoğunu ister ve saat tutmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurSaatli bir vaka gelir: “Sabah 6'da abdest alıp mest giydi, 10'da abdesti bozuldu…” ve meshin hangi saate kadar geçerli olduğu sorulur.

TuzakSüreyi mestin giyildiği andan saymaktır; doğru başlangıç abdestin bozulduğu andır (mukimde ertesi gün 10'a kadar). Sargı sorularında “süresi üç gündür” ve “abdestli sarılmış olmalıdır” şıkları mestin şartlarını sargıya taşıyan çeldiricilerdir.

↕Sıralama mukim birinin mest günü

  1. Abdestin bozulması: 24 saatlik süre başlar
  2. Ayakları da yıkayarak abdest almak
  3. Süre dolunca mestleri çıkarıp ayakları yıkamak
  4. Mestleri giymek
  5. Yeni abdestte ayaklar yerine mestlerin üstünü meshetmek

?Soru çöz

Kendi şehrinde yaşayan Selim, pazartesi sabah 06.00'da abdest alıp mestlerini giymiştir. Abdesti ilk kez aynı gün saat 11.00'de bozulmuş, öğle namazı için aldığı abdestte mestlerine mesh etmiştir.
Hanefi mezhebine göre Selim mestlerine en geç ne zamana kadar mesh edebilir?

✓ C. Mukimin süresi 24 saattir ve abdestin ilk bozulduğu saat 11.00'den başlar; salı 11.00'de dolar. A süreyi yarım gün sanır; B süreyi mestin giyildiği saatten sayar, en sık yapılan hatadır; D yolcuya tanınan 72 saattir, Selim mukimdir.
FIKIH · TAHARET

Gusül: üç farz, kuru yer bırakmadan yıkanan beden

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNecaset-i galiza ve necaset-i hafife nedir, ne kadarı affedilir, necaset nasıl temizlenir ve hangi sularla taharet olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taharet iki türlüdür: beden, elbise ve yerin maddi pislikten (necaset) temizlenmesi ve abdestsizlik ya da cünüplük gibi hükmî kirlilikten (hades) temizlenme. Hanefilere göre necaset galiza (ağır) ve hafife (hafif) diye ayrılır; namazda galizanın bir dirhemi, hafifenin elbise ya da uzvun dörtte biri affedilir. Hades mutlak suyla, su yoksa teyemmümle giderilir.

Necaset, hades ve temizlenme yolları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Guslün farzları nelerdir, hangi durumlar guslü gerektirir, cünüp kişi neleri yapamaz ve hangi gusüller sünnettir?

Kısa cevap: Gusül, büyük hadesten temizlenmek için bütün bedeni yıkamaktır. Hanefilere göre farzı üçtür: ağza su vermek, burna su çekmek ve bütün bedeni kuru yer kalmayacak şekilde yıkamak. Cünüplük, hayız ve nifasın sona ermesi guslü farz kılar. Cuma, bayram, ihram ve Arafat vakfesi için gusül sünnettir.

Abdest belirli uzuvlarla yetinir; gusülde ise suyun ulaşmadığı tek bir nokta bile temizliği eksik bırakır.

Türkçede boy abdesti de denen gusül, büyük hadesten, yani cünüplük, hayız ve nifas hâlinden çıkmak için yapılan temizliktir. Abdest küçük temizlik, gusül büyük temizliktir; gusül alan kişi ayrıca abdest almadan namaz kılabilir, çünkü abdest uzuvları da yıkanmış olur.

Farzlar: Hanefi üç, diğerleri farklı

Hanefilere göre guslün farzları mazmaza (ağzın her yerine su ulaştırmak), istinşak (burnun yumuşak yerine kadar su çekmek) ve bütün bedeni yıkamaktır. Göbek çukuru, kulak delikleri, saç ve sakal dipleri gibi yerlerin de ıslanması gerekir. Hanefilerde niyet sünnettir. Hanbeliler ağız ve burnu Hanefiler gibi farz sayar; Şafii ve Malikilere göre ağız ve burun sünnet, niyet ise farzdır. Malikiler bedeni ovmayı da farz sayar.

Suyun deriye ulaşmasını engelleyen bir tabaka guslü ve abdesti geçersiz kılar: oje bu yüzden çıkarılmalıdır; kına ise yalnız renk bıraktığından engel değildir. Diş dolgusu ve kaplamasını Din İşleri Yüksek Kurulu guslün geçerliliğine engel görmez.

Karıştırılanlar: mezheplere göre guslün farzları
FiilHanefiŞafiiMalikiHanbeli
Bütün bedeni yıkamakFarzFarzFarzFarz
Ağız ve burunFarzSünnetSünnetFarz
NiyetSünnetFarzFarzFarz
Ovmak (delk)SünnetSünnetFarzSünnet

Guslü gerektirenler ve sünnet gusüller

Guslü farz kılan hâller: cünüplük (cinsel ilişki ya da uykuda veya uyanıkken şehvetle meni gelmesi), hayzın ve nifasın sona ermesi. Ölen Müslüman'ı yıkamak da müminlere farz-ı kifayedir; ölü yıkamayı Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında göreceğiz. Cuma ve bayram namazından önce, hac ya da umre için ihrama girerken ve Arafat vakfesi için gusül sünnettir; yeni Müslüman olan kişinin gusletmesi Hanefilere göre müstehaptır.

Guslün sünnete uygun yapılışı şöyledir: niyet ve besmeleyle başlanır, eller ve avret yerleri yıkanır, bedende pislik varsa giderilir, namaz abdesti gibi abdest alınır, sonra önce başa, sonra sağ ve sol omuza üçer kez su dökülür ve bütün beden ovularak yıkanır.

Cünüp kişiye yasak olanlar

Gusül gerektiren kişi namaz kılamaz, Kâbe'yi tavaf edemez, Mushaf'a dokunamaz, Kur'an okuyamaz ve camiye giremez. Hanefilere göre Fatiha gibi dua anlamı taşıyan ayetleri dua niyetiyle okuyabilir. Cünüplük maddi bir pislik değildir: cünübün teri ve dokunduğu şey necis olmaz; guslü namaz vaktine kadar ertelemek günah sayılmaz, ama bekletmemek güzel olandır.

Akılda kalsın: Hanefi guslü “ağız, burun, beden” diye üç kelimeyle söylenir. Abdestte ağız-burun sünnet, gusülde farzdır: Hanefiler bunu, Maide 5/6'daki gusül emrinin bedenin yıkanabilen her yerini kapsamasına bağlar. Engel testi tek sorudur: su deriye ulaşıyor mu? Oje hayır, kına evet.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hanefilere göre guslün farzlarından biri değildir” ya da “hangisi guslü gerektirmez?” diye sorulur.

TuzakAbdest ile gusülde ağız-burnun hükmünü karıştırmaktır: abdestte sünnet, Hanefi guslünde farzdır. Niyet ise iki temizlikte de Hanefilerde sünnettir; “niyet farzdır” şıkkı Şafii görüşüdür. Cuma ve bayram guslü farz değil sünnettir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ kavram

?Soru çöz

I. Ağza ve burna su vermek
II. Gusle niyet etmek
III. Bedeni ovmak
IV. Bütün bedeni kuru yer kalmayacak şekilde yıkamak
Hanefi mezhebine göre yukarıdakilerden hangileri guslün farzlarındandır?

✓ B. Hanefilere göre guslün farzları ağız, burun ve bütün bedeni yıkamaktır. A ve C niyeti içerir; niyet Hanefide sünnet, Şafii ve Malikide farzdır. C ve D ovmayı içerir; ovmak (delk) yalnız Malikilerde farz, Hanefilerde sünnettir.
FIKIH · TAHARET

Teyemmüm: su olmayınca ya da kullanılamayınca toprakla temizlik

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVaz'i hüküm nedir, sebep, şart ve mani ne demektir, sahih, fasit ve batıl arasındaki fark nedir, eda, kaza ve iade nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vaz'i hükümler bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli (mani) kılan hükümlerdir. Sonuç bakımından fiil sahih, fasit ya da batıl olur; fasit ayrımı Hanefilerde ve yalnız muamelattadır. Vaktinde yapılan ibadete eda, vakti çıktıktan sonra yapılana kaza, vaktinde eksik yapılıp yenilenene iade denir. Asıl hükme azimet, özür sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir.

Vaz'i hükümler, eda-kaza-iade, azimet-ruhsat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teyemmüm hangi durumlarda yapılır, Hanefilere göre teyemmümün farzları nelerdir, teyemmümü bozanlar nelerdir ve teyemmümle kılınan namaz iade edilir mi?

Kısa cevap: Teyemmüm, su bulunmadığında ya da kullanılamadığında abdest veya gusül yerine temiz toprakla yapılan hükmî temizliktir. Hanefi ilmihallerinde farzı ikidir: niyet ve iki darp (elleri toprağa vurup yüzü, sonra kolları meshetmek). Suyu bulmak ya da özrün kalkması onu bozar; teyemmümle kılınıp bitirilen namaz su bulunsa da iade edilmez.

Teyemmüm suyun yerini tutar ama suyun kendisi değildir: su göründüğü anda görevi biter.

Sözlükte “yönelmek, kastetmek” anlamına gelen teyemmüm, Kur'an'da abdest ayetinin devamında öğretilir:

“… Su bulamamışsanız o zaman temiz bir toprakla teyemmüm edin. Onunla yüzlerinizi ve ellerinizi mesh edin…”

Maide 5/6 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Teyemmüm hem küçük hem büyük hadesin yerine geçer: cünüp kişi de su yoksa teyemmümle namaz kılar. Abdest ve gusülle yapılabilen her ibadet teyemmümle de yapılabilir.

Sebepleri: ne zaman teyemmüm?

  • Su yok: Hanefilere göre su en az bir mil (yaklaşık 2 km) uzaktaysa.
  • Su var ama kullanılamıyor: hastalığın artması ya da iyileşmenin gecikmesi korkusu, gusülde ölüm ya da hastalık getirecek soğuk, suyun başında düşman, yırtıcı hayvan ya da hapis, suyun içmek için gerekli olması.
  • Bedeli olmayan namazın kaçması: abdest alınırsa kaçırılacak cenaze ve bayram namazı için Hanefilere göre teyemmüm caizdir; cuma ve vakit namazı için caiz değildir, çünkü kaçarsa yerine öğle ya da kaza kılınır.
Karar iki soruda verilir: su var mı, varsa kullanılabilir mi? İkisinden birine “hayır” cevabı teyemmüm kapısını açar.Görsel: Sınav Defteri

Farzları ve yapılışı

Hanefi ilmihallerinde teyemmümün farzı iki sayılır: niyet ve iki darp. Niyet gereklidir, çünkü toprak kendiliğinden temizleyici değildir; neden teyemmüm edildiği (abdest mi, gusül mü yerine) belirlenir. Eller temiz toprağa vurulup silkelenir ve yüzün tamamı bir kez meshedilir; eller ikinci kez vurulur ve kollar dirseklerle birlikte meshedilir. Toprak, taş, kum, kireç gibi yer cinsinden her şeyle teyemmüm olur; tahta, cam, demir gibi yanan ya da eriyen maddelerle olmaz.

Lisans düzeyi için ek: teyemmümde niyetin yeri

Fıkıh usulü kitaplarında niyet, teyemmümün rüknü değil şartı olarak da anılır; ilmihal ve sınav dili ise “niyet ve iki darp” sayımını kullanır. Abdestte Hanefilere göre sünnet olan niyetin teyemmümde gerekli olmasının gerekçesi metinde geçti: su kendiliğinden temizler, toprak ise kendiliğinden temizleyici değildir.

Bozanlar ve iki mezhep farkı

Abdesti ya da guslü bozan her şey teyemmümü de bozar. Ayrıca suyu görmek ya da kullanma imkânı bulmak ve teyemmümü caiz kılan özrün kalkması (hastalığın geçmesi, düşmanın gitmesi) onu bozar. Namaz kılarken su görülürse namaz da bozulur. Namaz bittikten sonra, vakit henüz çıkmamış olsa bile su bulunursa namaz iade edilmez. Suyu bulacağını uman kişinin vaktin sonuna kadar beklemesi daha faziletlidir.

Hanefilere göre teyemmüm su bulununcaya kadar abdestin tam yerine geçer: vakit girmeden yapılabilir ve bir teyemmümle istenildiği kadar farz kılınabilir. Şafiilere göre ise vakit girmeden teyemmüm olmaz ve her farz namaz için yeniden teyemmüm gerekir.

Akılda kalsın: Teyemmüm iki vuruş, iki meshtir: birinci vuruş yüze, ikinci vuruş kollara. Su namazın içinde görülürse her şey bozulur; namazdan sonra görülürse kılınan namaz yerinde kalır. Hanefide teyemmüm abdest gibidir (vakit beklemez, çok namaz kılınır); Şafiide her farza bir teyemmüm.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş yolcular üzerinden vaka kurulur: su bulamayan Ali ile Hasan teyemmümle kılar, yarım saat sonra bir çeşmeye varır. Hanefilere göre doğru davranış sorulur.

TuzakÇeldiriciler akla yatkındır: “suyu bulunca namazı iade ederler”, “aralarında yaşça büyük olanın kararına uyarlar”. Tuzak, iadenin gerektiğini sanmaktır; namaz bittiyse iade yoktur. Cuma namazının kaçacağı gerekçesiyle teyemmüm şıkkı da çeldiricidir.

↕Sıralama teyemmümün alınışı

  1. Yüzün tamamını bir kez meshetmek
  2. Neden teyemmüm edildiğine niyet etmek
  3. Kolları dirseklerle birlikte meshetmek
  4. Elleri temiz toprağa vurup silkelemek
  5. Elleri ikinci kez toprağa vurmak

?Soru çöz

Kırsal bir yolda aracı bozulan Ali ve Hasan'ın yanında su yoktur; en yakın köy 5 km uzaktadır. İkindi vaktinin çıkmasına az kaldığı için teyemmüm ederek namazlarını kılarlar. Yarım saat sonra, akşam olmadan yolda bir çeşmeye rastlarlar.
Hanefi mezhebine göre Ali ve Hasan'ın durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Su bir milden uzakta olduğu için teyemmüm caizdir; namaz bittikten sonra su bulunması kılınmış namazı etkilemez. B vakit içinde su bulmak, namaz tamamlandıysa iade gerektirmez; C 5 km bir milden (≈2 km) fazladır, şart gerçekleşmiştir; D teyemmüm hem abdestin hem guslün yerine geçer.
FIKIH · TAHARET

Hayız, nifas ve istihaze: süreler ve ibadet hükümleri

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGuslün farzları nelerdir, hangi durumlar guslü gerektirir, cünüp kişi neleri yapamaz ve hangi gusüller sünnettir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gusül, büyük hadesten temizlenmek için bütün bedeni yıkamaktır. Hanefilere göre farzı üçtür: ağza su vermek, burna su çekmek ve bütün bedeni kuru yer kalmayacak şekilde yıkamak. Cünüplük, hayız ve nifasın sona ermesi guslü farz kılar. Cuma, bayram, ihram ve Arafat vakfesi için gusül sünnettir.

Gusül: farzları, gerektiren hâller ve sünnetleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefilere göre hayız ve nifas süreleri nedir, hayızlı kadın hangi ibadetleri yapamaz, istihaze nedir?

Kısa cevap: Hanefilere göre hayız (âdet) en az üç, en çok on gündür; nifasın (lohusalık) alt sınırı yoktur, üst sınırı kırk gündür. Bu günlerde namaz, oruç, tavaf, Mushaf'a dokunma, Kur'an okuma, camiye girme ve cinsel ilişki yasaktır; namaz kaza edilmez, oruç kaza edilir. Bu sınırların dışındaki kanamaya istihaze denir; istihaze özür hâlidir.

Hayız ve nifas bir kirlilik değil, bazı ibadetlere ara veren dinî bir hâldir; kadın bu günlerde madden temiz sayılır.

Ergenlik çağındaki sağlıklı bir kadından, hastalık ve doğum dışında belirli aralıklarla gelen kana hayız denir. Doğumdan sonra gelen kana nifas, bu sınırların dışında hastalık ya da başka bir sebeple gelen kana istihaze denir. Kız çocuğu âdet görmeye başlayınca ergen sayılır ve dinî yükümlülüklerin muhatabı olur. Bu hâllerin hükümlerini öğrenmek her kadına farz-ı ayndır.

Karıştırılanlar: Hanefi ve Şafii mezhebine göre süreler
HâlHanefiŞafii
HayızEn az 3, en çok 10 günEn az 1 gün 1 gece, en çok 15 gün
İki hayız arası temizlikEn az 15 günEn az 15 gün
NifasAlt sınır yok, en çok 40 günAlt sınır yok, en çok 60 gün
İstihazeHayız ve nifas sınırları dışındaki kan; özür hükmündedir

Sınırlar istihazeyi tanımayı sağlar: Hanefilere göre üç günden kısa süren kan, âdeti belli olan kadında on günü aşan kanamanın âdet günlerinden fazlası, kırk günü aşan lohusalık kanı, dokuz yaşından küçük kız çocuğunun ya da menopoz dönemindeki kadının gördüğü kan istihazedir.

Hayız ve nifasın hükümleri

  • Yasak olanlar: namaz kılmak, oruç tutmak, Kâbe'yi tavaf etmek, Mushaf'a dokunmak, Kur'an okumak, camiye girmek ve cinsel ilişki (Bakara 2/222).
  • Kaza: bu günlerde kılınmayan namazlar kaza edilmez; tutulmayan ramazan oruçları sonra kaza edilir. Bu konuda mezhepler arasında görüş birliği vardır.
  • Bitince: kan kesilince gusül farz olur.

Namaz ile oruç arasındaki bu fark Hz. Aişe'ye de sorulmuş; o, Hz. Peygamber döneminde kendilerine orucu kaza etmelerinin emredildiğini, namazı kaza etmelerinin ise emredilmediğini söylemiştir (Müslim, “Hayız”, 69). Âlimler bu farkı genellikle şöyle açıklar: namaz günde beş kez tekrarlandığı için kazası ağır bir yük olurdu; oruç ise yılda bir ay olduğundan kazası kolaydır. Hayızlı kadının oruçla ilgili ayrıntılarını Oruç sayfasında göreceğiz.

İstihazenin hükmü

İstihaze, sürekli burun kanaması ya da idrar kaçırma gibi bir özürdür. İstihaze kanı gören kadın namazını kılar, orucunu tutar; yalnız abdesti bozulur ve Abdesti bozanlar konusunda anlatılan özür sahibi hükümlerine tabi olur. Hanefi ve Hanbelilere göre her vakit için, Şafiilere göre her farz namaz için abdest alır; Malikilerde her namaz için abdest almanın müstehap olduğu görüşü de vardır.

Ek bilgi: hacda hayız

Hayızlı kadın ihrama girebilir, Arafat'ta vakfeye durabilir ve hac menasikinin tavaf dışındaki bütün kısımlarını yerine getirebilir. Ziyaret tavafını temizlendikten sonra yapar; veda tavafı ise hayızlı kadından düşer. Ayrıntıyı Hac ve umre sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Hanefi sayıları 3 – 10 – 15 – 40: hayız en az 3, en çok 10; iki hayız arası en az 15; nifas en çok 40. Şafii'de üst sınırlar büyür: 15 ve 60. Kaza kuralı tek cümle: namaz düşer, oruç borç kalır.
Sayfa özeti: taharette Hanefi ölçüleri ve çeldirici görüşler
KonuHanefi ölçüsüŞıkta çeldirici olan
Necaset affıGaliza bir dirhem, hafife dörtte bir; af = namaz geçerli“Affedilen miktar yıkanmaz”
Abdestin farzı4: yüz, kollar, başın dörtte biri, ayaklarNiyet ve tertip (Şafii); başın tamamı (Maliki, Hanbeli)
Abdesti bozanAkan kan, ağız dolusu kusma, namazda kahkaha; dokunma bozmazKan bozmaz, tene dokunma bozar (Şafii)
ÖzürBir tam vakit sürer; her vakit abdest, vakit çıkınca bozulurHer farz için ayrı abdest (Şafii)
MestMukim 24, yolcu 72 saat; abdestin ilk bozulduğu andan; üç parmakSüre giyme anından; süre yok (Maliki)
Gusül3 farz: ağız, burun, beden; niyet sünnetNiyet farz, ağız-burun sünnet (Şafii, Maliki)
TeyemmümNiyet + iki darp; su ≈2 km uzakta; namazdan sonra su bulunursa iade yokHer farz için yeni teyemmüm (Şafii); “iade edilir”
Hayız, nifasHayız 3–10 gün, nifas en çok 40; namaz kaza edilmez, oruç edilir15 ve 60 gün (Şafii)

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurGün sayılı bir vaka verilir (“on iki gün kan gören, âdeti yedi gün olan bir kadın”) ve hangi günlerin hayız, hangilerinin istihaze sayılacağı ya da hangi ibadetin kaza edileceği sorulur.

TuzakNamazın da oruç gibi kaza edileceğini sanmaktır. İkinci tuzak, Şafii sayılarını (15, 60) Hanefi sorusunda işaretlemektir. İstihazede kadının namazını kılmaya devam ettiğini unutma; yasaklar yalnız hayız ve nifas içindir.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre hayız en az gün, en çok gündür; nifasın en çok süresi gündür. Bu sınırlar dışında gelen kana istihaze denir.

onaltmışüçon beşkırkyedi

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Hatice Hanım'ın âdeti her ay düzenli olarak yedi gün sürmektedir. Bu ay ramazana denk gelen kanaması on iki gün devam etmiş, on üçüncü gün kesilmiştir.
Hanefi mezhebine göre Hatice Hanım'ın durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Hanefilere göre hayzın üst sınırı on gündür; âdeti belli olan kadında on günü aşan kanamada âdet günleri hayız, fazlası istihazedir. Hatice Hanım'ın âdeti yedi gün olduğu için ilk yedi gün hayız, kalan beş gün istihazedir; istihaze özür hâlidir, kadın o günlerde namazını kılar, orucunu tutar. A hayız günlerinin namazı kaza edilmez; B on beş gün Şafii üst sınırıdır, Hanefi sorusunda çeldiricidir; C namaz düşer ama oruç borç kalır, kaza edilir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir ilmihal dersinde aşağıdaki dört durum tartışılır: Müslüman Yakup Bey vefat eder, Hristiyan olan oğlu ondan mirasçı olamaz. Ramazan hilalinin görülmesiyle orucun farz olduğu ilan edilir. Bir satış sözleşmesinin geçerli olması için tarafların akıllı olması aranır. Hasta olan Nermin Hanım ramazan orucunu iyileşince tutmak üzere erteler.
Bu durumlardan hangisi vaz'i hükümlerden maniye örnektir?

✓ A. Babalık-oğulluk bağı mirasın sebebidir; din farkı bu sebep varken mirasın doğmasını engeller, bu yüzden manidir (kasten öldürme de aynı türdendir). B ramazan ayının girmesi orucu başlatan sebeptir; C akıllı olmak akdin geçerlik şartıdır, yokluğu akdi engeller ama varlığı tek başına satış doğurmaz; D hastanın orucu ertelemesi vaz'i hükmün bu türü değil, ruhsattır.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Vaz'i hükümler, eda-kaza-iade, azimet-ruhsat

?Soru 2

Bu kelam ekolüne göre insanın iradi fiillerini yaratan Allah'tır; insan bu fiillerin faili değil, yalnızca onları kesbedenidir. Ekolün çoğunluğu kazayı Allah'ın ezelî hükmü, kaderi ise bu hükme uygun olarak varlıkların yaratılması diye tanımlar.
Görüşleri anlatılan ekol aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnsanı fail değil kâsib sayan ve kazayı ezelî hüküm diye tanımlayan Eşarilerdir. A Cebriye insana kesb dahil hiçbir pay tanımaz; B Mutezile insanı fiilinin yaratıcısı sayar; C Matüridiler insanı hem kâsib hem fail kabul eder ve ezelî belirlemeye kader der.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Kader, kaza ve insan iradesi

?Soru 3

Dokuz yaşındaki Emre, iyiyi kötüden ayırt edebilen, alışverişin ne olduğunu bilen bir çocuktur. Bir hafta içinde şu işlemleri yapar.
Hanefi mezhebine göre Emre'nin aşağıdaki işlemlerinden hangisi velisinin iznine gerek olmadan geçerlidir?

✓ D. Mümeyyiz çocuğun yalnız faydalı işlemleri, örneğin kendisine yapılan hediyeyi kabul etmesi, izinsiz geçerlidir. A malını bağışlamak yalnız zararlıdır, velinin izniyle de geçersizdir; B ve C kâr ve zarar ihtimali taşıyan alışverişlerdir, geçerlilikleri velinin iznine bağlıdır.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Mükellefiyet ve ehliyet

?Soru 4

Ahmet Hoca, Hanefi fıkhında bir hüküm basamağını şöyle anlatır: “Bu basamaktaki fiillerin yapılmaması kesin ve bağlayıcı biçimde istenmiştir; ama bu istek haber-i vahit gibi zanni bir delile dayanır. Bu yüzden fiili işleyen günahkâr olur, hükmü inkâr eden ise dinden çıkmaz. Başkasının sürmekte olan pazarlığına girip aynı mala talip olmak bu basamağa örnektir.”
Ahmet Hoca'nın anlattığı hüküm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Zanni delille kesin yasaklanan, işleyeni günahkâr kılan ama inkârı küfür sayılmayan fiil tahrimen mekruhtur. A haram kat'i delile dayanır ve inkârı dinden çıkarır; B tenzihen mekruhta yasak kesin değildir, işleyen ceza görmez; D mübahta ne talep ne yasak vardır.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

?Soru 5

Peygamberlik iddia eden bir kişi, kuyusunun suyu çoğalsın diye içine tükürür; ama kuyunun suyu tamamen çekilir. Göz ağrısı çeken birinin gözünü iyileştirmek için eliyle sıvazlar; adamın gözü büsbütün kör olur.
Rivayetlerde anlatılan bu olayların adı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalancı bir peygamberlik iddiasında iddianın tersinin gerçekleşmesi ihanettir; Müseylime'ye nispet edilen olaylar örnek verilir. B istidracta kişinin isteği gerçekleşir, sonu helaktir; burada istek tersine döner. C maunet mümine verilen ilahi yardımdır; D irhas gerçek bir peygamberde peygamberlikten önce görülen olaydır.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Mucize ve diğer olağanüstü haller

?Soru 6

Bu tür eserlerde Hz. Peygamber'in boyu, yüzünün ve saçının görünüşü, yürüyüşü, giyimi, yemek yerken ve konuşurken gösterdiği tavırlar ile ahlaki özellikleri rivayetlerle anlatılır. Türün en tanınmış örneğini Tirmizi yazmıştır; Osmanlı döneminde bu metinlerden doğan bir hat sanatı geleneği de vardır.
Parçada sözü edilen eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Fiziki görünüş ve ahlaki özellikleri anlatan tür şemaildir; Tirmizi'nin eş-Şemail'i ve hilye geleneği ipuçlarıdır. A beşair önceki kitaplardaki müjdeleri toplar; B hasais yalnız ona özgü hükümleri anlatır; D delail mucizeler gibi peygamberliğinin delillerini işler.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Son peygamber ve nübüvvet kavram ailesi

?Soru 7

Bu kavram, kıyamet koptuktan sonra Allah'ın ölüleri kabirlerinden kaldırıp yeni bir hayata kavuşturmasını ifade eder. Sura ikinci kez üflenmesiyle gerçekleşir; Kur'an'da bu gün “diriliş günü” diye de anılır.
Parçada tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ölülerin diriltilip kabirlerinden kaldırılması ba'stir (ba's ba'de'l-mevt). A haşir dirilenlerin mahşerde toplanmasıdır, ba'sten sonra gelir; C berzah ölümle diriliş arasındaki dönemdir; D mizan amellerin tartıldığı terazidir.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Kıyamet, alametleri, sur, ba's ve haşir

?Soru 8

Hz. Peygamber, Kureyş'in ileri gelenlerine İslam'ı anlatırken yanına gelip soru soran âmâ sahabi Abdullah b. Ümmi Mektum'la ilgilenmemişti. Bunun üzerine onu uyaran ayetler indi ve Hz. Peygamber bu ayetleri hiçbir şey eksiltmeden ashabına okudu.
Bu davranış peygamberlerin aşağıdaki sıfatlarından hangisine örnektir?

✓ B. Kendisini uyaran ayetleri de gizlemeden okuması, vahyi eksiksiz ulaştırmak olan tebliğin örneğidir. A fetanet üstün akıl ve ikna gücüdür; C ismet günahtan korunmadır, buradaki ilgisizlik ise vahiyle düzeltilen bir zelledir; D emanet genel güvenilirliktir, “vahyi eksiksiz bildirmek” tebliğe özgüdür.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Peygamberlerin sıfatları

?Soru 9

Bir öğrenci, ahiretle ilgili dört meselede Ehlisünnet ile Mutezile'nin görüşlerini çizelgeye yazmıştır:

MeseleEhlisünnetMutezile
IBüyük günaha şefaatVardırYoktur; şefaat derece yükseltmek içindir
IITövbesiz ölen büyük günahkârAllah dilerse affederCehennemde ebedî kalır
IIIRü'yetullahGörülmesi imkânsızdırMüminler keyfiyetsiz görecektir
IVKabir azabıVardırBazı âlimleri reddetmiştir

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ C. Satırdaki görüşler yer değiştirmiştir: müminlerin ahirette Allah'ı keyfiyetsiz göreceğini söyleyen Ehlisünnet (Kıyamet 75/22-23), görülmeyi imkânsız sayan Mutezile'dir (En'am 6/103). A ve B Mutezile'nin va'd ve vaîd ilkesinden çıkan doğru karşılaştırmalardır; D kabir azabını Ehlisünnet kabul eder, Mutezile'den bazı âlimler reddetmiştir, doğru.Kaynak: Ahiret ve kader inancı · Şefaat, a'raf, cennet, cehennem ve rü'yetullah

?Soru 10

Fıkıh usulü dersine hazırlanan Bilal, Cuma suresinde cuma için çağrı yapıldığında alışverişin bırakılmasını emreden ayetten (Cuma 62/9) hareketle bir kıyas çizelgesi hazırlamıştır.

UnsurBilal'in yazdığı
AsılCuma ezanı okunduktan sonra bırakılması emredilen alışveriş
FerAynı vakitte yapılmak istenen bir kira sözleşmesi
İlletAlışverişin kazanç sağlayan bir akit olması
HükümKira sözleşmesinden de o vakitte kaçınılması

Çizelgedeki unsurlardan hangisi kıyasın mantığına göre yanlış belirlenmiştir?

✓ C. İllet, hükmün bağlandığı ve asılla ferde ortak olan vasıftır. Kazanç sağlamak illet olsaydı her alışveriş her vakitte yasak olurdu; oysa ayetteki emir cuma çağrısıyla sınırlıdır, yani yasağın bağlandığı vasıf alışverişin cuma namazına gitmeyi engellemesidir. A asıl, hükmü nasla bildirilmiş meseledir; B fer, hakkında nas bulunmayan yeni meseledir; D hüküm asıldan fere aktarılan sonuçtur. Önceki şeriattan delil getirmenin kıyas değil şer'u men kablena olduğunu da unutma.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Asli deliller: Kitap, sünnet, icma, kıyas
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →