Haccın hükmü ve şartları: gücü yetene ömürde bir kez
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaZekât için malda hangi şartlar aranır, nisap nedir, havaic-i asliye hangi malları kapsar?Bağlantılı konudan (Zekât, sadaka ve kurban). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Zekât için mal tam mülkiyetle sahip olunan, artıcı (nema), temel ihtiyaçlardan (havaic-i asliye) ve borçtan fazla, nisaba ulaşmış ve üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olmalıdır. Diyanet nisabı 80,18 gram altın ya da bu değerde para ve mal olarak esas alır. Oturulan ev, binek araç ve ev eşyası zekâta girmez; kiraya verilen evin değeri girmez, kira geliri girer.
Malın şartları, nisap ve havaic-i asliye
✎Konu anlatımı
Hac kimlere farzdır, ne zaman farz kılındı, haccın vücup, eda ve sıhhat şartları nelerdir?
Kısa cevap: Hac, belirli zamanda (Zilhiccenin 9-13. günleri) ihrama girerek Arafat'ta vakfe yapmak ve Kâbe'yi tavaf etmektir. Çoğunluğa göre hicretin dokuzuncu yılında farz kılınmış, o yıl hac emiri Hz. Ebu Bekir olmuştur. Müslüman, akıllı, ergen, hür ve maddi-bedenî gücü (istitaat) olan kişiye ömründe bir kez farzdır; Ebu Hanife'ye göre imkân bulunan ilk yıl yapılmalıdır.Namaz her gün, oruç her yıl, zekât her yıl dolunca istenir; hac ise ömürde bir kez, ama ancak “gücü yetene”.
Hac sözlükte “yönelmek, kastetmek” demektir. Terim olarak, belirli günlerde ihramlı olarak Arafat'ta vakfe yapmak ve Kâbe'yi tavaf etmek, bunlarla birlikte diğer menasiki yerine getirmektir. Hac ile ilgili fiillerin hepsine menasik denir. Haccın farziyeti Kur'an, sünnet ve icma ile sabittir:
“… Gitmeye gücü yetenin o evi ziyaret etmesi, Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilmelidir ki, Allah hiçbir şeye muhtaç değildir.”
Al-i İmran 3/97 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Tarihî çerçeve
Haccın hangi yıl farz kılındığı konusunda farklı rivayetler vardır (h. 6, 9, 10); çoğunluk hicretin dokuzuncu yılını kabul eder. Farziyetin ardından Medine'den çıkan bu ilk hac kafilesinin emiri Hz. Ebu Bekirdir; Hz. Peygamber ertesi yıl (h. 10) hayatındaki tek haccı olan Veda Haccı'nı yapmış ve menasiki bizzat göstermiştir. Veda Hutbesi'ni Siyer 2 sayfasında göreceğiz.
Şartlar üç basamakta
| Basamak | Şartlar | Sınavlık not |
|---|---|---|
| Vücup (farz olma) | Müslüman, akıllı, ergen, hür olmak; istitaat (gidiş-dönüş masrafı ile geride kalan ailenin nafakası, borç dışında); hac vaktine ulaşmak | Ergen olmayanın ve kölenin haccı nafile olur, sonra farz haccı düşürmez |
| Eda (bizzat gitme) | Bedenen sağlıklı olmak; yol güvenliği; hapis gibi engelin olmaması; kadının yanında eşi ya da mahreminin bulunması; kadının iddet beklemiyor olması | Eda şartı eksik ama zengin olan kişi vekil gönderir ya da bedel haccı vasiyet eder |
| Sıhhat (geçerlilik) | İhram; belirli vakit (hac ayları: şevval, zilkade, zilhiccenin ilk on günü); belirli mekân (Arafat, Kâbe, Mina) | Hanefilere göre ihram şart, diğer mezheplere göre rükündür |
Hanefilerde sağlık ve mahrem eda şartıdır: zengin ama hasta olan kişiye hac farzdır, yalnız bizzat gidemez. Bu ayrım önemlidir, çünkü bedel hac yükümlülüğü buradan doğar.
Lisans düzeyi için ek: mahrem şartında mezhepler, fevr ve terâhi
Hanefi ve Hanbelilere göre sefer mesafesi uzaklıktan hacca giden kadının yanında eşi ya da mahremi bulunmalıdır; Şafiiler güvenilir kadınlardan oluşan bir grupla gitmeyi yeterli görür, Malikiler güvenli bir toplulukla mahremsiz gidebileceğini söyler. Ebu Yusuf ve İmam Muhammed ile Şafii ve Hanbelilere göre zengin ama gidemeyecek kadar hasta olan kişi yerine vekil göndermelidir. Haccın ne zaman yapılacağında da görüş ayrılığı vardır: Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre şartları taşıyan kişi haccı ilk imkân bulduğu yıl yapmalıdır, geciktirmek günahtır (fevr); İmam Muhammed ve İmam Şafii'ye göre ileride yapma kararlılığı varsa ve imkânın kaybolması endişesi yoksa geciktirilebilir (terâhi).
Hükmüne göre hac
Ebu Hanife'ye göre şartları taşıyan kişi haccı ilk imkân bulduğu yıl yapmalıdır. Hükmüne göre hac üçe ayrılır: ömürde bir kez yapılan farz hac; adanan ya da başlanıp bozulan nafile haccın kazası olan vacip hac; farzdan sonra yapılan nafile hac.
Nasıl sorulurUzun bir paragrafta hicretin dokuzuncu yılındaki hac anlatılır ve hac emiri sorulur; cevap Hz.
TuzakEbu Bekir, çeldirici Hz. Ali'dir (Tevbe suresinin ilk ayetlerini o yıl hacılara Hz. Ali okumuştur). Şart sorularında tuzak, sağlığı vücup şartı sanmaktır: Hanefilerde zengin ama hasta olan kişiye hac farzdır, yalnız eda edemez. Ergenlikten önce yapılan haccın farzı düşürmediğini de unutma.
⇄Bilgi eşleştirme şart ↔ Hanefilere göre basamağı
?Soru çöz
Mekke'nin fethinden sonraki yıl, haccın farz kılınmasının ardından Medine'den yola çıkan ilk hac kafilesine Hz. Peygamber tarafından bir hac emiri tayin edilmiştir. Ertesi yıl Hz. Peygamber bizzat hacca gitmiş ve menasiki ashabına öğretmiştir.
Parçada sözü edilen hac emiri aşağıdakilerden hangisidir?