Hac ve umre: farzlar, vacipler, hac çeşitleri, mikat ve cezalar

Haccın üç farzı nedir, temettu ile kıran nasıl ayrılır, ihram yasağını çiğneyen ne öder? Mikat yerlerini ve hac menasikini sırasıyla öğren.

8 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · HAC

Haccın hükmü ve şartları: gücü yetene ömürde bir kez

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZekât için malda hangi şartlar aranır, nisap nedir, havaic-i asliye hangi malları kapsar?Bağlantılı konudan (Zekât, sadaka ve kurban). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zekât için mal tam mülkiyetle sahip olunan, artıcı (nema), temel ihtiyaçlardan (havaic-i asliye) ve borçtan fazla, nisaba ulaşmış ve üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olmalıdır. Diyanet nisabı 80,18 gram altın ya da bu değerde para ve mal olarak esas alır. Oturulan ev, binek araç ve ev eşyası zekâta girmez; kiraya verilen evin değeri girmez, kira geliri girer.

Malın şartları, nisap ve havaic-i asliye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hac kimlere farzdır, ne zaman farz kılındı, haccın vücup, eda ve sıhhat şartları nelerdir?

Kısa cevap: Hac, belirli zamanda (Zilhiccenin 9-13. günleri) ihrama girerek Arafat'ta vakfe yapmak ve Kâbe'yi tavaf etmektir. Çoğunluğa göre hicretin dokuzuncu yılında farz kılınmış, o yıl hac emiri Hz. Ebu Bekir olmuştur. Müslüman, akıllı, ergen, hür ve maddi-bedenî gücü (istitaat) olan kişiye ömründe bir kez farzdır; Ebu Hanife'ye göre imkân bulunan ilk yıl yapılmalıdır.

Namaz her gün, oruç her yıl, zekât her yıl dolunca istenir; hac ise ömürde bir kez, ama ancak “gücü yetene”.

Hac sözlükte “yönelmek, kastetmek” demektir. Terim olarak, belirli günlerde ihramlı olarak Arafat'ta vakfe yapmak ve Kâbe'yi tavaf etmek, bunlarla birlikte diğer menasiki yerine getirmektir. Hac ile ilgili fiillerin hepsine menasik denir. Haccın farziyeti Kur'an, sünnet ve icma ile sabittir:

“… Gitmeye gücü yetenin o evi ziyaret etmesi, Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilmelidir ki, Allah hiçbir şeye muhtaç değildir.”

Al-i İmran 3/97 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Tarihî çerçeve

Haccın hangi yıl farz kılındığı konusunda farklı rivayetler vardır (h. 6, 9, 10); çoğunluk hicretin dokuzuncu yılını kabul eder. Farziyetin ardından Medine'den çıkan bu ilk hac kafilesinin emiri Hz. Ebu Bekirdir; Hz. Peygamber ertesi yıl (h. 10) hayatındaki tek haccı olan Veda Haccı'nı yapmış ve menasiki bizzat göstermiştir. Veda Hutbesi'ni Siyer 2 sayfasında göreceğiz.

Şartlar üç basamakta

Hanefilere göre haccın şartları
BasamakŞartlarSınavlık not
Vücup (farz olma)Müslüman, akıllı, ergen, hür olmak; istitaat (gidiş-dönüş masrafı ile geride kalan ailenin nafakası, borç dışında); hac vaktine ulaşmakErgen olmayanın ve kölenin haccı nafile olur, sonra farz haccı düşürmez
Eda (bizzat gitme)Bedenen sağlıklı olmak; yol güvenliği; hapis gibi engelin olmaması; kadının yanında eşi ya da mahreminin bulunması; kadının iddet beklemiyor olmasıEda şartı eksik ama zengin olan kişi vekil gönderir ya da bedel haccı vasiyet eder
Sıhhat (geçerlilik)İhram; belirli vakit (hac ayları: şevval, zilkade, zilhiccenin ilk on günü); belirli mekân (Arafat, Kâbe, Mina)Hanefilere göre ihram şart, diğer mezheplere göre rükündür

Hanefilerde sağlık ve mahrem eda şartıdır: zengin ama hasta olan kişiye hac farzdır, yalnız bizzat gidemez. Bu ayrım önemlidir, çünkü bedel hac yükümlülüğü buradan doğar.

Lisans düzeyi için ek: mahrem şartında mezhepler, fevr ve terâhi

Hanefi ve Hanbelilere göre sefer mesafesi uzaklıktan hacca giden kadının yanında eşi ya da mahremi bulunmalıdır; Şafiiler güvenilir kadınlardan oluşan bir grupla gitmeyi yeterli görür, Malikiler güvenli bir toplulukla mahremsiz gidebileceğini söyler. Ebu Yusuf ve İmam Muhammed ile Şafii ve Hanbelilere göre zengin ama gidemeyecek kadar hasta olan kişi yerine vekil göndermelidir. Haccın ne zaman yapılacağında da görüş ayrılığı vardır: Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre şartları taşıyan kişi haccı ilk imkân bulduğu yıl yapmalıdır, geciktirmek günahtır (fevr); İmam Muhammed ve İmam Şafii'ye göre ileride yapma kararlılığı varsa ve imkânın kaybolması endişesi yoksa geciktirilebilir (terâhi).

Hükmüne göre hac

Ebu Hanife'ye göre şartları taşıyan kişi haccı ilk imkân bulduğu yıl yapmalıdır. Hükmüne göre hac üçe ayrılır: ömürde bir kez yapılan farz hac; adanan ya da başlanıp bozulan nafile haccın kazası olan vacip hac; farzdan sonra yapılan nafile hac.

Akılda kalsın: Hac takvimi: h. 9 farz + Ebu Bekir emir, h. 10 Veda Haccı. Şartları üç soruyla ayır: Farz mı? (istitaat dahil) → Kendisi gidebilir mi? (sağlık, yol, mahrem) → Geçerli mi? (ihram, vakit, mekân).
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir paragrafta hicretin dokuzuncu yılındaki hac anlatılır ve hac emiri sorulur; cevap Hz.

TuzakEbu Bekir, çeldirici Hz. Ali'dir (Tevbe suresinin ilk ayetlerini o yıl hacılara Hz. Ali okumuştur). Şart sorularında tuzak, sağlığı vücup şartı sanmaktır: Hanefilerde zengin ama hasta olan kişiye hac farzdır, yalnız eda edemez. Ergenlikten önce yapılan haccın farzı düşürmediğini de unutma.

⇄Bilgi eşleştirme şart ↔ Hanefilere göre basamağı

?Soru çöz

Mekke'nin fethinden sonraki yıl, haccın farz kılınmasının ardından Medine'den yola çıkan ilk hac kafilesine Hz. Peygamber tarafından bir hac emiri tayin edilmiştir. Ertesi yıl Hz. Peygamber bizzat hacca gitmiş ve menasiki ashabına öğretmiştir.
Parçada sözü edilen hac emiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hicretin dokuzuncu yılındaki haccın emiri Hz. Ebu Bekir'dir; ertesi yıl Hz. Peygamber Veda Haccı'nı yapmıştır. A Hz. Ali aynı yıl kafileye katılıp Tevbe suresinin ilk ayetlerini okuyan sahabidir, emir değildir; C Hz. Ömer hac emirliğini kendi hilafeti döneminde bizzat yürütmüştür; D Attab b. Esid fetihten sonra Mekke'ye tayin edilen validir, Medine kafilesinin emiri değildir.
FIKIH · HAC

Haccın farzları ve vacipleri: üç farz, beş vacip

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hanefi mezhebine göre haccın farzları ve vacipleri nelerdir, bunlar terk edilirse ne olur?

Kısa cevap: Hanefilere göre haccın üç farzı vardır: ihram (şart), Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı (rükün). Vacipleri sa'y, Müzdelife vakfesi, şeytan taşlama (remy-i cimar), tıraş olmak (halk ya da taksir) ve Mekke dışından gelenler için veda tavafıdır. Farz eksik kalırsa hac olmaz; vacip terk edilirse hac geçerlidir ama ceza kurbanı (dem) gerekir.

Haccın yapısı namazınkine benzer: farz eksikse ibadet yoktur, vacip eksikse ibadet vardır ama bir bedel ödenir.

Namaz sayfasında gördüğümüz farz-vacip-sünnet ayrımı hacda daha da belirgindir. Farz terk edilirse hac sahih olmaz ve hiçbir ceza onu telafi etmez. Vacip terk edilirse hac sahihtir ama özürsüz terk günahtır ve ceza olarak bir koyun ya da keçi (dem) kesilir. Sünnet terk edilirse ceza gerekmez, yalnız sevap eksilir.

Hanefi ve Şafii mezhebine göre haccın farzları
MenasikHanefiŞafii
İhramFarz (şart)Rükün
Arafat vakfesiFarz (rükün)Rükün
Ziyaret tavafıFarz (rükün): ilk dört şavt farz, son üç şavt vacipRükün: yedi şavtın tamamı
Sa'yVacipRükün (diğer mezheplerin çoğunda da)
Tıraş (halk, taksir)VacipRükün
Rükünlerde sıra (tertip)—Rükün sayılır

Arafat vakfesi: haccın kalbi

Hz. Peygamber “Hac Arafat'tır” buyurmuştur (Tirmizi, “Tefsir”, 3). Arafat vakfesinin vakti, Zilhiccenin dokuzuncu günü (arefe) zevalden bayram sabahı fecre kadardır; bu süre içinde Arafat sınırları içinde bir an bulunmak, uyuyor ya da baygın olsa bile, farzı yerine getirir. Gündüz vakfe yapan kişinin güneş batana kadar Arafat'ta kalması vaciptir. Vakfeyi kaçıran kişi o yılın haccını kaçırmış olur (fevat): umre yaparak ihramdan çıkar ve haccı sonraki yıl kaza eder.

Vacipler ve sünnetler

  • Sa'y: Safa ile Merve arasında yedi kez gidip gelmek.
  • Müzdelife vakfesi: bayram sabahı fecir ile güneşin doğuşu arasında Müzdelife'de bulunmak; akşam ile yatsıyı burada yatsı vaktinde birlikte kılmak da vaciptir.
  • Remy-i cimar: Mina'da cemrelere usulüne göre taş atmak.
  • Halk ya da taksir: saçı tıraş etmek ya da kısaltmak; Hanefilere göre başın en az dörtte biri, Harem bölgesinde ve bayram günlerinde.
  • Veda tavafı: mikat dışından gelen (afaki) hacıların Mekke'den ayrılırken yaptığı tavaf.

Haccın başlıca sünnetleri kudüm tavafı, ihram için gusül ve iki rekât namaz, hac hutbeleri, terviye gecesini Mina'da geçirmek, bayram gecesini Müzdelife'de ve teşrik gecelerini Mina'da geçirmektir.

Lisans düzeyi için ek: diğer vacipler ve mezhep farkları

Hanefilere göre mikatı ihramsız geçmemek, ziyaret tavafını bayram günlerinde yapmak, temettu ve kıran hacısının şükür kurbanını kesmek de vaciptir. Veda tavafı Malikilere göre sünnettir. Bayram gecesini Müzdelife'de ve teşrik gecelerini Mina'da geçirmek Hanefilerde sünnet, diğer mezheplerde vaciptir.

Akılda kalsın: Farzları gir, dur, dön diye say: ihrama gir, Arafat'ta dur, Kâbe'nin etrafında dön. Vacipleri hacının yürüdüğü yolla say: Safa-Merve (sa'y) → Müzdelife → Mina (taş) → tıraş → veda.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi haccın farzlarından biridir?” Şıklarda sa'y, Müzdelife vakfesi, tıraş ve ziyaret tavafı bulunur.

TuzakTuzak, sa'yı ve tıraşı farz saymaktır; ikisi Şafiilerde rükündür, Hanefilerde vaciptir. Vaka sorusunda Arafat'a gün batımından sonra, bayram sabahından önce yetişen hacının vakfesinin geçerli olduğunu, arefe sabahı zevalden önce Arafat'tan ayrılan hacının ise vakfe yapmamış olduğunu bil.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre haccın iki rüknü Arafat vakfesi ile dır; ihram ise şarttır. Safa ile Merve arasında yapılan Hanefilere göre vaciptir. Bir vacip özürsüz terk edilirse ceza olarak koyun ya da keçiden bir kesilir.

kudüm tavafıziyaret tavafısa'ydembedeneMüzdelife vakfesi

?Soru çöz

Aynı kafileyle hacca giden Hanefi mezhebine mensup dört kişi hakkında şu bilgiler verilmiştir:
– Ayten Hanım, kalabalık yüzünden Müzdelife'ye uğramadan doğrudan Mina'ya geçmiştir.
– Bilal Bey, ziyaret tavafını yapmış ama sa'y yapmadan memleketine dönmüştür.
– Cengiz Bey, uçağına yetişmek için acele ederek Mekke'den veda tavafı yapmadan ayrılmıştır.
– Davut Bey, yolda kaldığı için Arafat'a ancak bayram sabahı fecir doğduktan bir saat sonra varabilmiştir.
Buna göre hangisinin o yılki haccı gerçekleşmemiştir?

✓ D. Arafat vakfesinin vakti arefe günü zevalden bayram sabahı fecre kadardır; fecirden sonra varan Davut Bey haccın rüknünü kaçırmıştır (fevat), umre yapıp ihramdan çıkar ve haccı sonraki yıl kaza eder. A Müzdelife vakfesi vaciptir, terki dem gerektirir ama haccı bozmaz; B sa'y Hanefilerde vaciptir, Şafiilerde rükündür, burada çeldiricidir; C veda tavafı afakiye vaciptir, terki demle telafi edilir.
FIKIH · HAC

Tavaf türleri ve sa'y: kudüm, ziyaret, veda… hangisi kime?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssalarının Kur'an'daki ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Âdem kıssası insanın yeryüzünde halife olarak yaratılışını, şeytanın kibrini ve tövbe kapısının açıklığını anlatır. Hz. Nuh kıssası yüzyıllar süren sabırlı daveti ve kurtuluşun soyla değil imanla olduğunu öğretir. Hz. İbrahim kıssası akılla tevhide ulaşmayı, putlara karşı cesareti ve Allah'a teslimiyeti örnekler.

Hz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hacda hangi tavaflar yapılır, kudüm, ziyaret, veda ve umre tavafı kime ve ne zaman gerekir, sa'y nasıl yapılır?

Kısa cevap: Tavaf, Kâbe'yi sola alarak Hacerülesved hizasından başlayıp yedi kez dolaşmaktır. Kudüm tavafı ifrad ve kıran haccı yapan afakinin Mekke'ye varınca yaptığı sünnet tavaftır; ziyaret (ifada) tavafı Arafat'tan sonra yapılan farz tavaftır; veda tavafı afakinin Mekke'den ayrılırken yaptığı vacip tavaftır; umre tavafı umrenin rüknüdür. Sa'y Safa'dan başlayıp Merve'de biten yedi şavttır.

Hacının Kâbe etrafındaki her dönüşünün bir adı vardır; ad, ne zaman ve kim için yapıldığından gelir.

Tavafın yapılışı

Tavaf Hacerülesved köşesinden ya da hizasından başlar; Kâbe sola alınarak, Hatim duvarının dışından dolaşılır. Bir tur şavt, yedi şavt bir tavaftır. Hacerülesved'i öpmek ya da kalabalıkta elle işaret ederek selamlamak (istilam) sünnettir. Ardından sa'y yapılacak tavafta erkekler ilk üç şavtta çalımlı ve hızlı yürür (remel) ve ihramın üst parçasını sağ koltuk altından geçirip sağ omzu açık bırakır (ıztıba). Her tavaftan sonra kılınan iki rekât tavaf namazı Hanefilere göre vaciptir; Makam-ı İbrahim'in arkasında kılınması müstehaptır. Hanefilere göre tavafta abdestli olmak vacip, diğer mezheplere göre şarttır.

Karıştırılanlar: tavaf türleri
TavafHükmü (Hanefi)Kim yapar?Ne zaman?
Kudüm (varış)Sünnetİfrad ve kıran haccı yapan afaki; temettu hacısı ve Mekkeli yapmazMekke'ye ilk varışta
UmreUmrenin rüknüUmreci; temettu ve kıran hacısıMekke'ye varışta, sa'yden önce
Ziyaret (ifada)Farz (rükün)Her hacıArafat'tan sonra; bayramın ilk üç gününde yapılması vacip
Veda (sader)VacipAfaki hacı; Mekkeli ve hayızlı kadın yapmazMekke'den ayrılırken
Nezir (adak)VacipTavafı adayanHerhangi bir zaman
Tatavvu (nafile)NafileHerkesFırsat buldukça; tahiyyetü'l-mescid yerine de yapılır

Tablonun mantığı yolculuğa bağlıdır. Mekke'ye dışarıdan gelen (afaki) iki kez “selam” verir: gelince kudümle, giderken vedayla. Mekkeli gelmediği ve gitmediği için ikisini de yapmaz. Temettu hacısı Mekke'ye umre ihramıyla gelir ve ilk tavafı umre tavafı olur, bu yüzden ayrıca kudüm yapmaz. Hanefilere göre ziyaret tavafının ilk dört şavtı farzdır; dört şavt yapıp kalanını eksik bırakan hacının tavafı geçerlidir ama eksik kısım için ceza gerekir.

Sa'y

Sa'y, Hz. Hacer'in su arayışını hatırlatan, Safa tepesinden başlayıp Merve tepesinde biten yedi şavttır: Safa'dan Merve'ye gidiş bir, Merve'den Safa'ya dönüş bir şavt sayılır; böylece Merve'ye dört, Safa'ya üç kez varılır. İki tepe arasındaki işaretli bölümde erkekler hızlı yürür (hervele). Sa'y bir tavaftan sonra yapılır; sa'yde abdest gerekmez. Hanefilere göre vaciptir; diğer mezheplerin çoğuna göre rükündür.

Akılda kalsın: Afakinin tavafları yolculuğun iki ucudur: geldim (kudüm) – gidiyorum (veda); ortada farz olan ziyaret. Temettu hacısının ilk tavafı umre tavafıdır, kudüm değil. Sa'y: Safa'dan başla, Merve'de bitir, 7 şavt.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hacı tanıtılır (“ifrad haccına niyet eden ve Mekke'ye yeni varan Ahmet'in yaptığı ilk tavaf”) ve tavafın adı sorulur: cevap kudümdür.

TuzakKardeş terimlerdir: ziyaret, veda, umre ve nezir tavafı aynı şıklarda gelir. Ayırt edici soru “Kim? Ne zaman?”dır. Mekkeli bir hacıya veda tavafı yükleyen şık da çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ tavaf

?Soru çöz

Mekke'de oturan Halid ile Konya'dan gelen Recep aynı yıl hac yapmıştır. Recep ifrad haccına niyet etmiş ve Mekke'ye varır varmaz Kâbe'yi tavaf etmiştir. İkisi de Arafat'tan sonra Kâbe'yi tavaf etmiştir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. İfrad haccı yapan afakinin ilk tavafı sünnet olan kudümdür; veda tavafı Mekke dışından gelen hacıya vaciptir, Mekkeliye gerekmez. B ziyaret tavafı Arafat'tan sonra yapılır, varıştaki tavaf o olamaz; C kudüm ve veda Mekkeliye yoktur; D umre tavafı temettu ve kıran hacısının ilk tavafıdır, Arafat sonrası tavaf ise herkes için farzdır.
FIKIH · HAC

İfrad, temettu, kıran: kaç ihram, kaç ara, kurban var mı?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKurban kimlere vaciptir, kurban kesmenin şartları nelerdir ve kurban ne zaman kesilir?Bağlantılı konudan (Zekât, sadaka ve kurban). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kurban (udhiyye), Allah'a yaklaşmak için Kurban Bayramı günlerinde belirli hayvanı kesmektir; hicretin ikinci yılında meşru kılınmıştır. Hanefilere göre Müslüman, akıllı, ergen, mukim ve nisaba malik kişiye vaciptir; diğer mezheplere göre sünnettir. Hanefilere göre bayramın ilk üç günü (10-12 Zilhicce), bayram namazı kılınan yerde namazdan sonra kesilir; Şafiilere göre dördüncü gün de vakittir.

Kurbanın hükmü, şartları ve vakti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İfrad, temettu ve kıran haccı nedir, aralarındaki fark nedir, hangisinde şükür kurbanı vaciptir?

Kısa cevap: İfrad, umresiz yalnız hac ihramıyla yapılan hacdır. Temettu, aynı yılın hac aylarında önce umre yapıp ihramdan çıkmak, sonra hac için yeniden ihrama girmektir. Kıran, umre ile haccı tek ihramda birleştirmek, umreden sonra ihramdan çıkmadan haccı tamamlamaktır. Temettu ve kıranda şükür kurbanı vaciptir; ifradda değildir. Hanefilere göre en faziletlisi kırandır.

Üç hac çeşidini ayırmak için tek bir soru yeter: Hacı Mekke'de ihramsız bir gün geçirdi mi?

Hac, umreyle birlikte yapılıp yapılmamasına göre üçe ayrılır. Ayrımı belirleyen iki ölçüt vardır: umre var mı? ve umreden sonra ihramdan çıkılıyor mu? Bu iki soruya verilen cevap, kurban yükümlülüğünü ve kudüm tavafını da belirler.

Ortadaki boşluk temettuyu tanıtır: hacı umre ile hac arasında Mekke'de ihramsız yaşar; kıranda o boşluk yoktur.Görsel: Sınav Defteri
Karıştırılanlar: üç hac çeşidi (Hanefi)
ÖlçütİfradTemettuKıran
Mikatta niyetYalnız hacYalnız umreUmre ve hac birlikte
UmreYokVar, hacdan önceVar, hacdan önce
Umreden sonra ihram—Çıkılır; 8 Zilhiccede Mekke'de yeniden girilirÇıkılmaz
Kudüm tavafıSünnetYok (ilk tavaf umre tavafı)Sünnet (umre tavafından sonra)
Şükür kurbanı (hedy)Vacip değilVacipVacip
Kimler yapabilir?HerkesAfakiAfaki

Temettu ve kıran hacısı aynı mevsimde iki ibadeti birden yapma nimetine eriştiği için şükür kurbanı (dem-i şükran) keser; bu kurban Harem bölgesinde ve bayram günlerinde kesilir, etinden kendisi de yiyebilir. Kurban bulamayan hacı on gün oruç tutar: üçünü hac sırasında arefeye kadar, yedisini döndükten sonra (Bakara 2/196). Hanefilere göre Mekke'de ve mikat sınırları içinde oturanlar temettu ve kıran yapamaz, yalnız ifrad yapar. Hanefilere göre faziletçe sıra kıran, temettu, ifraddır; Şafii ve Malikiler ifradı, Hanbeliler temettuyu daha faziletli sayar.

Akılda kalsın: Adların anlamı ezberi taşır: ifrad = tekleştirmek (yalnız hac), temettu = faydalanmak (arada ihramsız rahatlık), kıran = birleştirmek (tek ihramda iki ibadet). İki ibadet yapan şükreder: temettu ve kıranda kurban.
Sınavda

Nasıl sorulurGün gün bir tablo verilir: hacının mikatta niyeti, Mekke'de ihramlı olup olmadığı, 8 Zilhiccede ne yaptığı. Hac çeşidi sorulur.

TuzakKıran ile temettuyu karıştırmaktır: ikisinde de umre ve kurban vardır, ayıran tek ölçüt umreden sonra ihramdan çıkılıp çıkılmadığıdır. İfrad hacısına kurban yükleyen şık da çeldiricidir.

↕Sıralama temettu hacısının yolculuğu

  1. Tıraş olup umre ihramından çıkar, Mekke'de ihramsız bekler
  2. Bayramın ilk günü Akabe cemresine taş atar ve şükür kurbanını keser
  3. Mikatta yalnız umreye niyet ederek ihrama girer
  4. 8 Zilhiccede Mekke'de hac için yeniden ihrama girer
  5. Mekke'ye varınca umre tavafını ve sa'yi yapar
  6. Tıraş olarak hac ihramından çıkar

?Soru çöz

Zeynep Hanım'ın hac yolculuğu gün gün aşağıdaki çizelgeye işlenmiştir.

GünYaptığıİhram durumu
1 Zilhicce, mikatUmreye ve hacca birlikte niyet, telbiyeİhramlı
2 Zilhicce, MekkeUmre tavafı ve sa'y; tıraş olmadıİhramlı
3–7 Zilhicce, MekkeNafile tavaflarİhramlı
8–9 ZilhicceMina, Arafat vakfesi, Müzdelifeİhramlı
10 Zilhicce, MinaTaşlama, kurban, tıraşİhramdan çıktı

Çizelgeye göre Zeynep Hanım'ın yaptığı hac çeşidi ve kurbanın Hanefi mezhebine göre hükmü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Çizelgenin son sütununda 1'den 10 Zilhicceye kadar kesinti yoktur: umre ve hac tek ihramda birleştirilmiş, umreden sonra ihramdan çıkılmamıştır; bu kıran haccıdır ve iki ibadeti birleştiren hacıya şükür kurbanı vaciptir. A temettuda umreden sonra tıraşla ihramdan çıkılır, çizelgede 3–7 Zilhicce satırı “ihramsız” olurdu; B ifradda umre hiç yapılmaz; D çeşidi doğru bulur ama kıranda kurbanın vacip olduğunu atlar.
FIKIH · HAC

Mikat ve ihram: beş sınır noktası ve ihramlının yasakları

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefi mezhebine göre haccın farzları ve vacipleri nelerdir, bunlar terk edilirse ne olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefilere göre haccın üç farzı vardır: ihram (şart), Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı (rükün). Vacipleri sa'y, Müzdelife vakfesi, şeytan taşlama (remy-i cimar), tıraş olmak (halk ya da taksir) ve Mekke dışından gelenler için veda tavafıdır. Farz eksik kalırsa hac olmaz; vacip terk edilirse hac geçerlidir ama ceza kurbanı (dem) gerekir.

Haccın farzları, vacipleri ve sünnetleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mikat yerleri nerelerdir, ihrama nasıl girilir, Harem bölgesi nedir ve ihram yasakları nelerdir?

Kısa cevap: Mikat, Mekke'ye hac ya da umre için gelenlerin ihramsız geçemeyeceği beş noktadır: Zülhuleyfe (Medine yönü), Cuhfe (Şam ve Mısır), Karnü'l-menazil (Necid), Yelemlem (Yemen) ve Zatu Irk (Irak). İhrama niyet ve telbiyeyle girilir. İhramlıya dikişli giysi (erkek), koku, tıraş, tırnak kesmek, cinsel ilişki, kara avı ve Harem'in bitkisini koparmak yasaktır.

Hac, Mekke'ye girmeden çok önce, haritada çizilmiş görünmez bir çizgide başlar.

Üç bölge, üç insan

Fıkıh Mekke çevresini iç içe üç bölgeye ayırır. En içte Harem bölgesi vardır: Mekke ve çevresinde sınırları Hz. Peygamber zamanından beri belli olan, avlanmanın ve bitki koparmanın yasak olduğu alan; Mina ve Müzdelife Harem'in içinde, Arafat dışındadır. Harem ile mikatlar arasındaki bölgeye Hıll denir. Mikatların dışında oturanlar ise afakidir. Afaki hac ya da umre için Mekke'ye gelirken mikatı ihramsız geçemez; Hıll'de oturan kendi bulunduğu yerde ihrama girer; Mekkeli hac için Harem içinde, umre için Hıll'e çıkarak (ör. Ten'im) ihrama girer.

İçten dışa üç bölge, üç insan: Harem'deki Mekkeli, Hıll'deki hillî, mikat dışındaki afaki. Noktalar mikatların Mekke'ye göre yönünü gösterir; uzaklıklar ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri
Hz. Peygamber'in belirlediği beş mikat
MikatKimin için?Not
ZülhuleyfeMedine yönünden gelenlerMekke'ye en uzak mikat
CuhfeŞam, Mısır ve kuzeybatıdan gelenlerBugün yakınındaki Rabığ'da ihrama girilir
Karnü'l-menazilNecid yönünden gelenler—
YelemlemYemen yönünden gelenler—
Zatu IrkIrak yönünden gelenler—

Havadan ya da denizden gelen kişi, geçeceği mikatın hizasına gelmeden ihrama girer. Mikatı ihramsız geçen afaki geri dönüp ihrama girmezse bir vacibi terk ettiği için dem gerekir.

İhrama giriş

İhram, hac ya da umreye niyet eden kişinin, normalde helal olan bazı davranışları belirli bir süre kendine haram kılmasıdır. İhrama girmeden önce gusül ya da abdest almak, erkeğin dikişsiz iki parça örtüye (izar ve rida) bürünmesi ve iki rekât ihram namazı kılmak sünnettir; kadın gündelik örtülü kıyafetiyle ihrama girer. Hanefilere göre ihramın iki rüknü vardır: niyet ve telbiye (“Lebbeyk, Allahümme lebbeyk…”). Diğer üç mezhebe göre niyet yeterlidir. Telbiye hacda bayramın ilk günü Akabe cemresine ilk taşı atınca, umrede tavafa başlayınca kesilir.

İhram yasakları
GrupYasak
BedenSaç, sakal ve vücut kıllarını tıraş etmek ya da koparmak; tırnak kesmek; koku sürünmek, kokulu sabun kullanmak
Giyim (erkek)Dikişli elbise ve iç çamaşırı giymek; başı ve yüzü örtmek; ayağın üstündeki çıkıntılı kemiği örten ayakkabı giymek
Giyim (kadın)Yüzü değecek biçimde örtmek; diğer giysiler serbest (Hanefilere göre kadın eldiven giyebilir, diğer mezheplerde eldiven de yasaktır)
DavranışCinsel ilişki ve buna götüren davranışlar (refes), günah söz ve davranış (füsuk), kavga ve tartışma (cidal)
Av ve HaremKara hayvanı avlamak ya da avcıya yardım etmek (deniz avı serbest); Harem bölgesinde kendiliğinden biten bitkiyi koparmak (bu yasak ihramsıza da geçerli)

Davranış yasakları ayette sayılır: hac ayları bilinen aylardır; bu aylarda hacca niyet eden için hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur (Bakara 2/197). Yasakların çiğnenmesine cinayet denir ve ceza gerektirir; cezaları ileriki bir konuda göreceğiz.

Akılda kalsın: Mikatları yön sırasıyla say: Medine Zülhuleyfe, Şam Cuhfe, Necid Karnü'l-menazil, Yemen Yelemlem, Irak Zatu Irk. Hanefide ihramın iki anahtarı: niyet + telbiye. Ayetteki üç davranış yasağı: refes, füsuk, cidal.
Sınavda

Nasıl sorulurMikat adları listesine bir yabancı ad karıştırılır (Ten'im, Arafat, Cidde) ve “hangisi mikat yerlerinden biri değildir?” denir: Ten'im Mekkelinin umre için çıktığı Hıll noktasıdır, beş mikattan değildir.

Tuzakİhram sorularında tuzak, kadına da dikişli giysiyi yasak saymak ve deniz avını kara avıyla birlikte yasaklamaktır. Hanefilerde telbiyenin ihramın rüknü olduğunu, diğer mezheplerde niyetin yettiğini bil.

▭Boşluk doldurma

Mikat sınırlarının dışında oturup hac için Mekke'ye gelen kişiye denir. Medine'den gelen hacıların mikatı adını taşır. Hanefilere göre ihramın iki rüknü niyet ve dir.

hillîafakiCuhfeZülhuleyfetelbiyetekbir

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Hz. Peygamber'in belirlediği mikat yerlerinden biri değildir?

✓ B. Ten'im, Mekke'de oturanların umre için ihrama girmek üzere çıktıkları Hıll bölgesindeki yerdir; beş mikattan biri değildir. A Yelemlem Yemen yönünden, C Karnü'l-menazil Necid yönünden, D Zatu Irk Irak yönünden gelenlerin mikatıdır.
FIKIH · HAC

Haccın yapılışı: Arafat'tan Mina'ya beş günlük güzergâh

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBayram namazının hükmü nedir, vakti ne zamandır, zevaid tekbirleriyle nasıl kılınır, teşrik tekbirleri ne zaman getirilir?Bağlantılı konudan (Cuma, bayram ve cenaze namazı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bayram namazı, Ramazan ve Kurban bayramlarında kılınan iki rekâtlık namazdır; Hanefilere göre cumayla yükümlü olanlara vaciptir. Güneş doğup kerahat vakti çıktıktan sonra zevale kadar kılınır; ezan ve kamet yoktur. Her rekâtta fazladan üçer zevaid tekbiri alınır, hutbe namazdan sonra okunur. Teşrik tekbiri arefe sabahından bayramın dördüncü günü ikindisine kadar 23 vakit farzın ardından getirilir.

Bayram namazı ve teşrik tekbirleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hac nasıl yapılır, Zilhiccenin 8-13. günlerinde hangi menasik hangi sırayla yerine getirilir?

Kısa cevap: Hacı 9 Zilhiccede (arefe) zevalden sonra Arafat'ta vakfe yapar; güneş batınca Müzdelife'ye geçer, akşam ve yatsıyı birlikte kılıp sabah vakfesini yapar. Bayramın ilk günü Mina'da Akabe cemresine yedi taş atar, kurbanını keser, tıraş olur, sonra Mekke'de ziyaret tavafını ve sa'yi yapar. 11 ve 12 Zilhiccede üç cemreye yedişer taş atar; Mekke'den ayrılırken veda tavafı yapar.

Hac menasiki bir rota gibi okunur: Arafat'ta dur, Müzdelife'de gecele, Mina'da taşla, Mekke'de tavaf et.

Hacın tek farz vakfesi Arafat'ta, tek farz tavafı bayramdan sonra Mekke'dedir; aradaki bütün duraklar vaciptir.Görsel: Sınav Defteri

Arefe ve Müzdelife

Zilhiccenin sekizinci gününe terviye denir; temettu hacısı bu gün Mekke'de hac için ihrama girer, sünnet olan Mina'ya gidip geceyi orada geçirmektir. Arefe günü (9 Zilhicce) Arafat'ta öğle ve ikindi namazları öğle vaktinde birlikte kılınır (cem-i takdim); zevalden sonra dua ve zikirle vakfe yapılır. Güneş batınca akşam namazı kılınmadan Müzdelife'ye geçilir; akşam ve yatsı orada yatsı vaktinde birlikte kılınır (cem-i te'hir). Namaz sayfasında Arafat ve Müzdelife'deki bu cem namazlarının arasında nafile kılınmadığını gördük. Gece Müzdelife'de geçirilir, taşlar buradan toplanır, bayram sabahı fecirden sonra Müzdelife vakfesi yapılır.

Bayramın ilk günü: dört iş

Güneş doğmadan Mina'ya geçilir ve dört iş yapılır: 1. Akabe (büyük) cemresine yedi taş atılır; ilk taşla telbiye kesilir. 2. Temettu ve kıran hacısı şükür kurbanını keser. 3. Tıraş olunur. Bununla ilk tahallül gerçekleşir: cinsel ilişki dışındaki ihram yasakları kalkar. 4. Mekke'ye gidilip ziyaret tavafı yapılır, sa'y daha önce yapılmadıysa ardından sa'y edilir. Ziyaret tavafıyla ikinci tahallül olur, eşlerle ilişki de helal hâle gelir. Ebu Hanife'ye göre ilk üç işte sıra (taş, kurban, tıraş) vaciptir; bozulursa dem gerekir. Ziyaret tavafı bayramın üç gününden birinde yapılmalıdır.

Teşrik günleri ve veda

Bayramın ikinci ve üçüncü günleri (11-12 Zilhicce) Mina'da kalınır; her gün zevalden sonra sırasıyla küçük, orta ve büyük cemreye yedişer taş atılır. Toplam taş, bayramın ilk günüyle birlikte 7 + 21 + 21 = 49 eder. Dileyen dördüncü gün de taş atar; dördüncü günün fecri Mina'da doğan hacıya o günün taşlaması da vacip olur (toplam 70). Bu günlerde farz namazların ardından teşrik tekbiri getirilir; hükmünü Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında gördük. Afaki hacı Mekke'den ayrılırken veda tavafı yapar.

Akılda kalsın: Rota: Arafat (dur) → Müzdelife (gecele) → Mina (taşla) → Mekke (tavaf et) → Mina (taşla) → Mekke (veda). Bayramın ilk günü dört iş, baş harfleriyle T-K-T-T: taş, kurban, tıraş, tavaf. Taş sayısı 7 + 21 + 21 = 49.
Sınavda

Nasıl sorulurMenasik karışık sırayla verilir, doğru sıralama sorulur; ya da bir hacının günlüğü anlatılıp hangi adımı atladığı ya da hangisinde yanıldığı sorulur.

TuzakMüzdelife'yi Arafat'tan önce koymak ve tıraştan sonra bütün yasakların kalktığını sanmaktır: cinsel ilişki yasağı ancak ziyaret tavafından sonra kalkar. Arafat'ta öğle-ikindi takdim, Müzdelife'de akşam-yatsı te'hir edilir; ikisini ters eşleyen şık çeldiricidir.

↕Sıralama ifrad hacısının menasiki

  1. Tıraş olarak ilk tahallül
  2. Bayram sabahı Müzdelife vakfesi
  3. Mekke'den ayrılırken veda tavafı
  4. Arefe günü zevalden sonra Arafat vakfesi
  5. Mekke'de ziyaret tavafı
  6. Mina'da Akabe cemresine yedi taş

?Soru çöz

Temettu haccı yapan Ali Bey bayramın birinci günü Akabe cemresine taşlarını atmış, şükür kurbanını kestirmiş ve tıraş olmuştur. Ziyaret tavafını ise ertesi gün yapmayı planlamaktadır.
Hanefi mezhebine göre Ali Bey'in bu arada içinde bulunduğu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Tıraşla ilk tahallül gerçekleşir; cinsel ilişki dışındaki yasaklar kalkar, ilişki yasağı ziyaret tavafıyla (ikinci tahallül) kalkar. A ikinci tahallülü atlar; B ziyaret tavafı bayramın üç gününden birinde yapılabilir, ikinci gün vakit içindedir; C dikişli elbise yasağı tıraşla kalkar, ilk tahallülle ikinci karıştırılmıştır.
FIKIH · HAC

Hacda cinayetler: dem mi, bedene mi, sadaka mı?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi durumlar orucu bozar ve hem kaza hem keffaret gerektirir, oruç keffareti nasıl ödenir?Bağlantılı konudan (Oruç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefilere göre ramazan orucunu, özürsüz olarak ve bilerek yemek, içmek ya da cinsel ilişkiyle bozan kişi bir gün kaza ile birlikte keffaret öder. Keffaret, iki kamerî ay (60 gün) ara vermeden oruç tutmaktır; buna gücü yetmeyen altmış fakiri doyurur. Diğer mezheplere göre keffareti yalnız cinsel ilişki gerektirir.

Kaza ve keffaret gerektirenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hac ve umrede ihram yasaklarını çiğneyen ne ceza öder, dem, bedene ve sadaka hangi durumda gerekir?

Kısa cevap: İhramlının yasakları çiğnemesine ve vacipleri terk etmesine cinayet denir. Hanefilere göre bir vacibin terki ile koku, giyim ya da tıraşta tam bir ihlal dem (koyun ya da keçi) gerektirir; daha küçük ihlal sadaka (fitre miktarı) gerektirir. Arafat vakfesinden sonra, tıraştan önce cinsel ilişki bedene (sığır ya da deve) gerektirir; vakfeden önceki ilişki haccı bozar. Av, avın bedeliyle ödenir.

Hacda cezanın büyüklüğü ihlalin büyüklüğüne göre kademelenir: bir tırnak sadaka, bir el dem, bir ilişki bedene ya da haccın kendisi.

Hac ve umre için ihrama giren kişinin ihram yasaklarından birini işlemesine ya da bir vacibi terk etmesine fıkıhta cinayet denir. Cezalar beş kalemde toplanır: dem (koyun ya da keçi kurbanı), bedene (sığır ya da deve kurbanı), sadaka (bir fıtır sadakası miktarı), bedel (avın ya da koparılan bitkinin değeri) ve bazı durumlarda oruç. Ceza kurbanları Harem bölgesinde kesilir ve etinden sahibi yiyemez; bu yüzden ceza kurbanına dem-i cübran (telafi kurbanı) denir, temettu ve kıranın şükür kurbanı ise dem-i şükrandır.

Hanefilere göre başlıca cinayetler ve cezaları
İhlalCeza
Arafat vakfesinden önce cinsel ilişkiHac bozulur; menasik tamamlanır, ertesi yıl kaza edilir; ayrıca dem
Vakfeden sonra, tıraştan önce cinsel ilişkiHac bozulmaz; bedene
Umrede tavafın ilk dört şavtından önce cinsel ilişkiUmre bozulur; kaza + dem
Tam ihlal, dört ölçüyle:
· koku: bir uzvun tamamına
· giyim: erkeğin dikişli elbiseyi ya da başını örtüyü bir gün ya da bir gece (yaklaşık 12 saat) kullanması
· tıraş: başın ya da sakalın dörtte biri
· tırnak: bir elin ya da ayağın beş tırnağı
Dem
Daha azı: uzvun bir kısmına koku, bundan kısa giyinme ya da baş örtme, dörtte birden az tıraş, bir tırnakSadaka (tırnakta her tırnak için bir sadaka)
Bir vacibi terk: sa'y, Müzdelife vakfesi, taşlama, veda tavafı, mikatı ihramsız geçmek, tıraşı Harem dışında yapmakDem
Kara avı öldürmek; Harem'in bitkisini koparmakAvın ya da bitkinin değeri (kurban, yiyecek ya da oruçla ödenebilir)

Özürle yapılan ihlal

İhlal hastalık, aşırı sıcak ya da soğuk, başta yara gibi bir özür sebebiyle yapılmışsa ceza hafifler ve hacıya seçim hakkı tanınır. Kur'an, başından bir rahatsızlık yüzünden tıraş olmak zorunda kalan kişinin fidye olarak oruç tutmasını, sadaka vermesini ya da kurban kesmesini bildirir (Bakara 2/196). Hz. Peygamber bunu üç gün oruç, altı fakire birer sadaka ya da bir koyun diye açıklamıştır. Unutarak ya da bilmeden yapılan ihlal ise Hanefilere göre cezayı düşürmez; kasıt yalnız günahı belirler, cezayı değil.

Ek bilgi: hacdan alıkonmak (ihsar)

İhrama girdikten sonra düşman, hastalık ya da başka bir engel yüzünden haccı ya da umreyi tamamlayamayan kişiye muhsar denir. Muhsar, Harem bölgesinde bir kurban kestirerek ihramdan çıkar ve yapamadığı ibadeti sonra kaza eder. Hudeybiye'de Hz. Peygamber ve ashabının umreyi tamamlayamayıp kurbanlarını kesip ihramdan çıkması bunun ilk örneğidir.

Akılda kalsın: Ceza merdiveni: sadaka (küçük ihlal) → dem (tam ihlal ya da vacip terki) → bedene (vakfeden sonra ilişki) → haccın bozulması (vakfeden önce ilişki). Ölçüler: bir gün ya da gece giyinme, dörtte bir tıraş, bir uzuv koku, bir el tırnak. Özür varsa üç seçenek: oruç, sadaka, kurban.
Sınavda

Nasıl sorulurVaka: ihramlıyken unutarak kokulu krem süren, yarım saat başına şapka takan, Müzdelife'ye uğramadan Mina'ya geçen hacılar.

Tuzak“Hanefilere göre hangisine dem gerekir?” Tuzak, ölçüyü atlamaktır: bir gün ya da bir geceden (yaklaşık 12 saat) kısa süre başı örtmek sadaka, tam bir gün ya da gece örtmek dem gerektirir. “Unutarak yaptığı için ceza yoktur” şıkkı da çeldiricidir. Ceza kurbanının etinden sahibinin yiyebildiğini söyleyen şık dem-i şükran ile karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme ihlal ↔ Hanefilere göre ceza

?Soru çöz

İhramlı olan Mehmet Bey, otelden çıkarken dalgınlıkla başına bir şapka takmış, yarım saat sonra fark edip çıkarmıştır. Aynı hacı kafilesinden Osman Bey ise arefe günü Arafat'ta vakfe yaptıktan sonra, tıraş olmadan önce eşiyle birlikte olmuştur.
Hanefi mezhebine göre bu hacılarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Başı bir gün ya da bir geceden kısa örtmek eksik ihlaldir, sadaka gerekir; Arafat vakfesinden sonra ve tıraştan önce ilişki haccı bozmaz, bedene gerektirir. B kısa süreli örtmeyi tam ihlal sayar ve vakfe sonrası ilişkiyi vakfe öncesiyle karıştırır; C Hanefilere göre unutma ve dalgınlık cezayı düşürmez, Osman Bey'in cezası da demden ağırdır; D küçük ihlale en ağır cezayı verir.
FIKIH · UMRE

Umre, Medine ziyareti ve bedel hac: haccın küçük kardeşi ve vekâlet

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimler ramazanda oruç tutmayabilir, kimler sonradan kaza eder, kimler fidye verir?Bağlantılı konudan (Oruç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hasta, yolcu, hamile ve emzikli kadın ile aşırı açlık, susuzluk ya da zorlama altındaki kişi ramazanda oruç tutmayabilir ve özrü geçince kaza eder. Yaşlılık (pir-i fani) ya da iyileşme ümidi olmayan hastalık yüzünden hiç tutamayan kişi her gün için fidye verir. Diyanet fidyeyi fitre ölçüsünde, yani bir fakirin bir günlük yiyeceği kadar esas alır.

Oruç tutmama ruhsatları ve fidye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Umre nasıl yapılır, umrenin farz ve vacipleri nelerdir, haccı umreden ayıran nedir, bedel hac kimin için yapılır?

Kısa cevap: Umre, belirli bir zamana bağlı olmadan ihramla yapılan tavaf, Safa ile Merve arasındaki sa'y ve tıraştan oluşan ibadettir. Hanefilere göre ömürde bir kez yapılması sünnet-i müekkede, Şafii ve Hanbelilere göre farzdır. Hanefilere göre umrenin farzları ihram (şart) ve tavaf (rükün), vacipleri sa'y ve tıraştır. Bedel hac, haccı farz olduğu hâlde ölen ya da kalıcı olarak gidemeyen kişi adına yapılır.

Umre haccın küçük kardeşidir: aynı kapıdan girer, aynı tavafı yapar, ama ne Arafat'ı ne Mina'yı görür.

Umrenin hükmü ve yapılışı

Umre sözlükte “ziyaret” demektir. Yıl boyunca yapılabilir; ancak Hanefilere göre arefe günü ve bayramın dört günü (9-13 Zilhicce) umre ihramına girmek tahrimen mekruhtur, çünkü bu günler hac menasikine ayrılmıştır. Ramazanda yapılan umre daha faziletlidir. Umreci mikatta gusül alıp ihrama girer, niyet edip telbiye getirir; Mekke'de umre tavafını yapar ve tavaf namazını kılar, sonra Safa'dan Merve'ye yedi şavt sa'y eder, en son tıraş olup ihramdan çıkar. Telbiye, tavafa başlarken kesilir.

Umrenin yapısı: Hanefi ve Şafii
MenasikHanefiŞafii
HükmüÖmürde bir kez sünnet-i müekkedeÖmürde bir kez farz (Hanbelilerde de)
İhramFarz (şart)Farz
TavafFarz (rükün; ilk dört şavt)Farz
Sa'yVacipFarz
TıraşVacipFarz
Karıştırılanlar: hac ve umre
ÖlçütHacUmre
Hüküm (Hanefi)Gücü yetene ömürde bir kez farzSünnet-i müekkede
VakitBelirli: Zilhiccenin belirli günleri, yılda birYıl boyunca, defalarca (9-13 Zilhicce mekruh)
Arafat ve Müzdelife vakfesiVarYok
Şeytan taşlamaVarYok
Kudüm ve veda tavafıVar (afakiye)Hanefilere göre vacip değildir (ayrılırken veda tavafı yapmak güzel görülür)
Ortakİhram, tavaf, sa'y, tıraş; ihram yasakları ve cinayet cezaları

Medine ziyareti

Hac ve umreye gidenlerin çoğu Medine'yi de ziyaret eder: Mescid-i Nebevi'de namaz kılar, Hz. Peygamber'in kabrini selamlar, Kuba Mescidi'ni, Uhud'u ve Cennetü'l-Baki'yi ziyaret eder. Hz. Peygamber Mescid-i Haram, Mescid-i Nebevi ve Mescid-i Aksa'yı ibadet niyetiyle yolculuk yapılmaya değer üç mescit olarak anmıştır (Buhârî, “Fazlü's-salât fî mescidi Mekke ve'l-Medine”, 1). Medine ziyareti haccın menasikinden değildir; haccın geçerliliğine etkisi yoktur, ama sevabı büyük bir sünnet olarak görülür.

Bedel hac

Haccı farz olan kişi ölümüne kadar gidemezse ya da hastalık, yaşlılık gibi kalıcı bir engel yüzünden bizzat gidemiyorsa yerine bir vekil gönderir; buna bedel hac denir. Masrafı, adına hac yapılan kişinin malından karşılanır. Ölen kişi vasiyet etmişse bedel hac terekenin üçte birinden gönderilir. Hanefilere göre bedel gidecek kişinin daha önce kendi haccını yapmış olması daha uygundur ama şart değildir; Şafii ve Hanbelilere göre önce kendi haccını yapmış olması şarttır. Geçici bir engel (iyileşmesi beklenen hastalık) bedel göndermeyi gerektirmez; engel kalkınca kişi kendisi gider.

Akılda kalsın: Umrenin dört adımı İ-T-S-T: ihram, tavaf, sa'y, tıraş; Hanefide ilk ikisi farz, son ikisi vacip. Hacdan farkı “vakfe, taş, vakit”: umrede vakfe yok, taş yok, belli vakit yok. Bedel hac yalnız kalıcı engelde.
Sayfa özeti: haccın parçaları ve eksik kalırsa ne olur? (Hanefi)
DereceNeler?Eksik kalırsa
Farzİhram (şart), Arafat vakfesi, ziyaret tavafı (rükün)Hac olmaz; vakfe kaçarsa umreyle çıkılır, sonraki yıl kaza
VacipSa'y, Müzdelife vakfesi, taşlama, tıraş, veda tavafı (afaki)Hac geçerli; dem
SünnetKudüm tavafı, ihram guslü, terviye gecesi MinaCeza yok, sevap eksilir
Küçük ihlalBir tırnak, kısa süre baş örtme, uzvun bir kısmına kokuSadaka
Tam ihlalBir gün giyinme, dörtte bir tıraş, bir uzva koku, bir elin tırnaklarıDem
Vakfeden sonra ilişkiTıraştan önceBedene, hac bozulmaz
Vakfeden önce ilişkiArafat'tan önceHac bozulur, kaza + dem
Şükür kurbanıTemettu ve kıranVacip; bulamayan 10 gün oruç

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi umrede bulunmaz?” diye sorulur ve şıklarda ihram, tavaf, sa'y ve Arafat vakfesi verilir; cevap Arafat vakfesidir.

TuzakSa'yi ve tıraşı Hanefilere göre umrenin farzı saymaktır; ikisi vaciptir, Şafiilerde farzdır. Bedel hac vakasında iyileşmesi beklenen hasta için vekil göndermeyi gerekli gösteren şık çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

Hanefilere göre umre ömürde bir kez yapılması olan bir ibadettir. Hanefilere göre umrede sa'y ve tıraş tir. Kalıcı bir engel yüzünden hacca gidemeyen kişinin yerine gönderilen vekilin yaptığı hacca denir.

farzsünnet-i müekkedevacipbedel hacnafile hacmuhsar

?Soru çöz

Hanefi mezhebine göre umre ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Hanefilere göre umrede sa'y vaciptir; terk edilirse umre geçerlidir ama dem gerekir (sa'yi farz sayan Şafiilerdir). A tavaf umrenin rüknüdür, doğru; B umre zamana bağlı değildir ama 9-13 Zilhicce mekruhtur, doğru; D vakfeler ve taşlama yalnız hacca özgüdür, doğru.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hanefi mezhebine mensup Kerim, yatsının farzından sonra vitri şöyle kılar: Üç rekâta niyet eder; ikinci rekâttan sonra oturup Tahiyyat okuyup kalkar. Üçüncü rekâtta yalnız Fatiha'yı okur, sonra ellerini kaldırarak tekbir alır, kunut dualarını okuyup rükûya gider ve namazı tek selamla bitirir.
Hanefi mezhebine göre Kerim'in kılışındaki adımlardan hangisi hatalıdır?

✓ B. Vitirin üç rekâtının hepsinde Fatiha ve zamm-ı sure okunur; “yalnız Fatiha” kuralı farzların üçüncü ve dördüncü rekâtlarına aittir. A ikinci rekâttan sonra akşamdaki gibi oturulur; C kunut tekbiri kıraatle rükû arasındadır; D Hanefilerde vitir tek selamlı üç rekâttır (2+1 Şafii kılınışıdır).Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Vitir ve teravih

?Soru 2

Hanefi mezhebine mensup Kemal Bey'in varlıkları şunlardır: ailesiyle oturduğu ev, işe gidip geldiği otomobil, kiraya verdiği bir daire, bankada bir yıldır biriken ve nisabı aşan kira gelirleri, satıp kâr etmek için aldığı bir arsa.
Kemal Bey'in zekât hesabına hangileri katılır?

✓ B. Biriken kira geliri nisaba ulaşmış nakittir; satış niyetiyle alınan arsa ticaret malıdır, ikisi de zekâta girer. A ve D kiralık dairenin değerini katar; kiralık mülkte yalnız gelir zekâta tabidir. C ve D otomobili katar; kullanılan araç havaic-i asliyedir.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Malın şartları, nisap ve havaic-i asliye

?Soru 3

Ramazan orucu tutan Hanefi mezhebine mensup kişilerle ilgili aşağıdaki durumlardan hangisinde oruç bozulmaz?

✓ D. Unutarak yiyip içen kişinin orucu bozulmaz; hatırlayınca bırakıp devam eder. A vakitte yanılmadır, oruç bozulur ve yalnız kaza gerekir; B abdestte boğaza su kaçması hata sayılır, yine yalnız kaza; C isteyerek ağız dolusu kusmak da orucu bozar ve yalnız kaza gerektirir, istemeden kusmakla karıştırılır.Kaynak: Oruç · Orucu bozmayanlar ve yalnız kaza gerektirenler

?Soru 4

Hanefi mezhebine mensup esnaf Murat Bey'in zekât yılı dolduğunda kasasında 60 gram, dükkânındaki satılık mallarının piyasa değeri olarak 100 gram altın değerinde varlığı vardır. Bu yıl içinde ödemesi gereken borcu ise 40 gram altın değerindedir.
Esnafın vermesi gereken zekât kaç gram altın değerindedir?

✓ D. 60 + 100 − 40 = 120 gram; 120 nisabı (80,18) geçtiği için tamamının kırkta biri 120 ÷ 40 = 3 gramdır. A yalnız kasadaki 60 grama göre bir hesaptır ve borcu da yanlış işler; B 60'ın kırkta biridir, ticaret malları unutulmuştur; C borç düşülmeden 100 gram mal üzerinden yapılan hesaptır.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Para, ticaret malı ve hayvan zekâtı; hesap

?Soru 5

Temel ihtiyaçları ve borcu dışında nisap miktarı mala sahip olan Yusuf Bey'in eşi, 20 yaşında üniversite okuyan oğlu, 10 yaşında bir kızı vardır. İkinci kızı Ramazan Bayramı'nın birinci günü güneş doğduktan sonra dünyaya gelmiştir.
Hanefi mezhebine göre Yusuf Bey'in kimler adına fıtır sadakası vermesi vaciptir?

✓ D. Hanefilere göre kişi kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları adına fitre verir. A ve C eşi içerir; eşin ve ergen oğlun fitresini vermek vacip değildir, izinle verilebilir. B yeni doğan kızı içerir; fecirden sonra doğduğu için vücup anında yoktu, fitre gerekmez.Kaynak: Oruç · Fıtır sadakası (fitre)

?Soru 6

Trafikte geciken Ali camiye girdiğinde imam cuma namazının ikinci rekâtının son oturuşundadır. Ali tekbir alıp imama uyar.
Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'un görüşüne göre Ali'nin durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre imamın selamından önce ona yetişen, hangi bölümde yetişirse yetişsin cumaya yetişmiş olur. B en az bir rekât şartı arayan İmam Muhammed, Maliki ve Şafii görüşüdür; C hutbe cumanın şartıdır ama tek tek her muktedinin onu dinlemesi şart değildir, zuhr-i ahir de başka bir meseledir; D son oturuştaki imama uymak geçerlidir.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cumanın kılınışı, hutbe ve zuhr-i ahir

?Soru 7

Hanefi mezhebine mensup ve nisaba malik dört kişiyle ilgili şu bilgiler verilmiştir:
– Ayşe, kurbanını bayram namazı kılınan şehrinde, namazdan önce kestirmiştir.
– Ömer, bayram boyunca seferî olarak yurt dışında bulunmuş ve kurban kesmemiştir.
– Bekir, kurbanını bayramın dördüncü günü kesmiştir.
– Hatice, kurbanını bayramın ikinci günü öğleden sonra vekil aracılığıyla kestirmiştir.
Buna göre kurban yükümlülüğünü usulüne uygun biçimde yerine getirmiş ya da bu yükümlülük altına hiç girmemiş olanlar kimlerdir?

✓ D. Ömer bayram boyunca yolcu olduğu için kurban ona vacip olmamıştır; Hatice vakit içinde vekille kesmiştir, vekâlet caizdir. A ve B Ayşe'yi içerir; namaz kılınan yerde namazdan önce kesilen hayvan kurban olmaz. A ve C Bekir'i içerir; dördüncü gün Hanefilere göre vakit dışıdır, Şafiilere göre vakittir.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Kurbanın hükmü, şartları ve vakti

?Soru 8

Seksen beş yaşındaki Halil Bey, doktorunun da onayladığı kalıcı bir rahatsızlık yüzünden bu ramazan oruç tutamayacaktır. Komşusu Nuri Bey ise geçen ramazan yolculuk sebebiyle tutamadığı beş günü, hiçbir özrü olmadığı hâlde bu ramazana kadar kaza etmemiştir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kalıcı acizlikte fidye verilir; Hanefilere göre kazanın bir sonraki ramazana kalması fidye gerektirmez, yalnız kaza yeterlidir. B Halil Bey'in iyileşme ümidi yoktur; Nuri Bey için fidye diğer üç mezhebin görüşüdür. C Nuri Bey sağlıklıdır, kaza etmelidir. D keffaret orucu kasten bozmanın cezasıdır, burada bozma yoktur.Kaynak: Oruç · Oruç tutmama ruhsatları ve fidye

?Soru 9

Dokuz yaşındaki Selim'e annesinden, kaynak suyuyla sulanan bir ceviz bahçesi ile bankada nisabı aşan bir birikim kalmıştır.
Hanefi mezhebine göre Selim'in velisinin yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hanefilere göre çocuğun parasında zekât yoktur, arazi ürününde öşür vardır; kaynak suyu masrafsız geldiği için oran onda birdir. B sulama masraflı sanılmış ve çocuğa para zekâtı yüklenmiştir; C öşrü de düşürür; D hem para zekâtı yükler hem öşre olmayan yıl şartını ekler.Kaynak: Zekât, sadaka ve kurban · Öşür, maden ve define

?Soru 10

Cuma vaazına hazırlanan Hanefi mezhebine mensup Hasan Hoca, cuma namazının şartlarını kişide aranan (vücup) ve namazda aranan (sıhhat) şartlar diye ayırıp aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırŞartYazdığı tür
1Erkek olmakVücup
2Öğle vaktinde kılınmakSıhhat
3Mukim olmakVücup
4Cemaatle kılınmakVücup

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?

✓ D. Cemaat kişiye değil namaza ait bir şarttır; hutbe, vakit, şehir ve genel izin gibi cumanın sahih olma (sıhhat) şartlarındandır. A ve C kişinin cumayla yükümlü olup olmadığını belirleyen vücup şartlarıdır: kadına ve yolcuya cuma farz değildir, ama kılarlarsa sahihtir; B öğle vakti namazın geçerliliğini belirler, sıhhat şartıdır.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cuma namazı: vücup ve sıhhat şartları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →