Ahiret ve kader inancı: ahiret halleri, kaza ve kader, insan iradesi

Ahiret hayatının aşamaları hangi sırayla gelir, kader insanı zorlar mı? Külli ve cüzi irade, ecel, rızık ve tevekkül kavramlarını kelam görüşleriyle öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İNANÇ · AHİRET

Ölüm, kabir ve berzah: ahiret yolculuğunun ilk durağı

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeleklerin özellikleri nelerdir, dört büyük melek ve Kiramen Katibin, Hafaza, Münker-Nekir gibi meleklerin görevleri nedir?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Melekler nurdan yaratılmış, gözle görülmeyen, erkeklik ve dişilikleri olmayan, Allah'a isyan etmeyen varlıklardır. Dört büyük melek Cebrail (vahiy), Mikail (tabiat olayları ve rızık), İsrafil (sur) ve Azrail'dir (can alma). Kiramen Katibin amelleri yazar, Hafaza insanı korur, Münker ve Nekir kabirde sorgular. Kur'an'da adı geçen melekler Cebrail, Mikail, Harut, Marut ve Malik'tir.

Melekler: özellikleri ve görevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Berzah nedir, kabir hayatı ne zaman başlar ve biter, kabir sorgusu ve kabir azabı hakkında İslam âlimleri ne der?

Kısa cevap: Ölüm ruhun bedenden ayrılması ve ahiret hayatının başlangıcıdır. Ölümden yeniden dirilişe kadar geçen döneme berzah (perde, engel) denir; kabir hayatı da bu dönemdir. Ehlisünnete göre kabirde Münker ve Nekir'in sorgusu, kabir azabı ve nimeti haktır; nasıl olacağının ayrıntısı ise bilinemez.

Ölüm bir son değil, bir eşiktir: dünya ile ahiret arasındaki bu eşiğin adı berzahtır.

Ölüm

Ölüm, ruhun bedenle ilişkisinin kesilmesidir; ruh yok olmaz, başka bir âleme geçer. Kur'an her canlının ölümü tadacağını (Ankebut 29/57) ve ölümden kaçılamayacağını, sağlam kaleler bile engel olamayacağını bildirir (Nisa 4/78). Can almakla görevli meleği Melek, kitap ve peygamber inancı sayfasında gördük. Cenaze ile ilgili dinî uygulamaları ise Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında göreceğiz.

Berzah: iki âlem arasındaki perde

Berzah sözlükte iki şey arasındaki engel, perde demektir. Kur'an, ölüm gelince dünyaya dönüp iyi işler yapmak isteyen kişinin bu isteğinin karşılıksız kalacağını ve ölenlerin önünde, diriltilecekleri güne kadar bir berzah bulunduğunu bildirir (Müminun 23/99-100). Terim olarak berzah, ölümle başlayıp yeniden dirilişe (ba's) kadar süren dönemdir; kabir hayatı da denir. Kabre konmayan, denizde ya da yangında ölen kişi de berzaha girer; kabir burada mekândan çok bir hâlin adıdır. Hz. Peygamber kabri “ahiret duraklarının ilki” diye nitelemiştir (Tirmizi, “Zühd”, 5).

Kabir sorgusu, azabı ve nimeti

Hadislere göre kabirde Münker ve Nekir adlı iki melek ölene Rabbini, peygamberini ve dinini sorar. Kur'an'da Firavun ve yakınlarının kıyametten önce sabah akşam ateşe arz edildiğinin bildirilmesi (Mümin 40/45-46), kabirde azap olabileceğinin delili sayılır. Hz. Peygamber de kabir azabından Allah'a sığınırdı (Müslim, “Zikir”, 52). Ehlisünnet âlimleri kabir sorgusunu, kabir azabını ve nimetini kabul eder; ancak bunun ruha mı, bedenle birlikte ruha mı olduğu ve nasıl gerçekleştiği konusunda görüşler farklıdır, ayrıntısı bilinemez. Hariciler ve Mutezile'den bazı âlimler kabir azabını kabul etmemiştir.

Karıştırılanlar: ölümden dirilişe kavramlar
KavramTanıyıcı ölçütNerede başlar, biter?
ÖlümRuhun bedenden ayrılmasıDünya hayatının sonu
Berzah (kabir hayatı)Ölümle diriliş arasındaki “perde” dönemiÖlümden ba'se kadar
Ba'sÖlülerin yeniden diriltilmesiSura ikinci üfürüşle
MahşerDirilenlerin toplandığı yerBa'sten sonra
Akılda kalsın: Berzah = arada kalan: dünya bitmiş, kıyamet kopmamış. Ölümle girilir, ba'sla çıkılır. “Diriltilecekleri güne kadar” ifadesini görürsen cevap berzahtır; “toplanma” görürsen haşir ya da mahşer.
Sınavda

Nasıl sorulurDHBT-1'de bir ayet meali verilip anlatılan inanç kavramı soruldu: ölenlerle dünya arasındaki, diriltilecekleri güne kadar süren perde. Cevap berzahtır.

TuzakAynı ayet ailesinden mahşer, haşir ya da a'raf şıklarıdır: a'raf da “arada kalmak”tır ama cennetle cehennem arasında, ahirettedir; berzah ise ölümle diriliş arasında, kıyametten öncedir.

▭Boşluk doldurma

Ölümden yeniden dirilişe kadar geçen döneme denir. Bu dönemde ölüyü sorgulayan iki melek Münker ve 'dir. Bu dönem, ölülerin yeniden diriltilmesi olan ile sona erer.

a'rafberzahNekirmahşerba'shaşir

?Soru çöz

Bir ayette Firavun ailesinin, kıyamet kopmadan önce sabah akşam ateşe sunulduğu; kıyamet koptuğu gün ise “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!” denileceği bildirilir (Mü'min 40/46). Âlimler bu ayeti, ölümle diriliş arasındaki bir hayatın varlığına delil gösterir.
Ayetin delil gösterildiği konu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Azabın kıyametten önce, sabah akşam sürmesi ölümle diriliş arasındaki berzah dönemini gösterir; âlimler bu ayeti kabir azabının delilleri arasında sayar. A mahşer ve B mizan dirilişten sonradır, ayet ise kıyametten önceki ateşe sunulmayı kıyamet günündeki azaptan ayırıyor; C a'raf da ahirettedir, cennetle cehennem arasındaki yerdir.
İNANÇ · AHİRET

Kıyamet: alametler, sur, ba's ve haşir

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekki ve Medeni sureler nasıl ayrılır, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

En çok kabul gören ölçüte göre hicretten önce inen ayet ve sureler Mekki, hicretten sonra inenler nerede inmiş olursa olsun Medenidir. Yaygın sayıma göre 86 sure Mekki, 28 sure Medenidir. Mekki surelerde tevhid, ahiret, kıssa ve ahlak; Medeni surelerde ibadet, hukuk, cihat, münafıklar ve Ehl-i kitap öne çıkar.

Mekki ve Medeni ayetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıyametin büyük alametleri nelerdir, sura kaç kez üflenir, ba's ve haşir ne demektir?

Kısa cevap: Kıyametin vaktini yalnız Allah bilir; hadislerde küçük ve büyük alametlerinden söz edilir. Büyük alametler arasında duhan, Deccal, dabbetü'l-arz, güneşin batıdan doğması, Hz. İsa'nın inmesi ve Ye'cüc-Me'cüc sayılır. İsrafil sura iki kez üfler: ilkinde canlılar ölür, ikincisinde ölüler dirilir (ba's) ve mahşerde toplanır (haşir).

Kıyamet kelimesi “ayağa kalkmak” kökünden gelir: insanlığın kabirlerinden kalkıp Rabbinin huzurunda durduğu gün.

Vakti gizli, alametleri bildirilmiş

Kıyametin ne zaman kopacağını Allah'tan başkası bilmez; Cibril hadisinde Hz. Peygamber bu soruya “Sorulan, sorandan daha iyi bilmiyor” diye cevap vermiştir (Müslim, “İman”, 1; ayrıca A'raf 7/187). Bununla birlikte hadislerde kıyametin yaklaştığını gösteren işaretler (eşrat-ı saat) anlatılır. Küçük alametler toplumsal bozulmalardır: ilmin azalıp cehaletin yayılması, emanetin ehline verilmemesi, yüksek binalarla övünülmesi gibi. Büyük alametler ise kıyametin hemen öncesindeki olağanüstü olaylardır; bir rivayette on tanesi sayılır: duhan (duman), Deccal, dabbetü'l-arz, güneşin batıdan doğması, Hz. İsa'nın inmesi, Ye'cüc ve Me'cüc, doğuda, batıda ve Arap yarımadasında üç yer batması ve Yemen'den çıkıp insanları toplanma yerine sürecek bir ateş (Müslim, “Fiten”, 39).

Bu alametlerden bazılarına Kur'an'da da işaret edilir: dabbe (Neml 27/82), Ye'cüc ve Me'cüc (Enbiya 21/96), göğün apaçık bir duman getireceği gün (Duhan 44/10). Alametlerin tek tek nasıl gerçekleşeceği konusunda âlimler farklı yorumlar yapmıştır; ortak ilke, bunların kıyametin kesinliğini ve ani gelişini hatırlatmasıdır.

Ek bilgi: Mehdi rivayetleri

Ahir zamanda ortaya çıkıp adaleti yayacak bir kurtarıcıdan (Mehdi) söz eden rivayetler Buhari ve Müslim'in Sahih'lerinde yer almaz; bazı sünen kitaplarında geçer ve sıhhatleri tartışılmıştır. Mehdi inancı iman esasları arasında sayılmaz. Tarih boyunca bu rivayetler, mehdilik iddiasıyla ortaya çıkan kişi ve hareketlerce istismar edilmiştir.

Sur, ba's ve haşir

Sur, kıyametin kopması ve dirilişi başlatmak için üflenecek boynuz biçimli borudur; üfleyecek melek İsrafil'dir. Kur'an iki üfürüşten söz eder:

“Sûra üflenir ve Allah'ın dilediği kimseler dışında göklerdeki herkes ve yerdeki herkes ölür. Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın onlar kalkmış bekliyorlar.”

Zümer 39/68 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

İlk üfürüşle kâinatın düzeni bozulur ve canlılar ölür; ikinci üfürüşle ba's (ba's ba'de'l-mevt: öldükten sonra diriliş) gerçekleşir. Bazı âlimler, Neml 27/87'deki dehşet üfürüşünü de sayarak üç üfürüşten söz eder. Dirilenlerin hesap için bir araya sevk edilmesine haşir, toplandıkları yere mahşer denir. Ehlisünnete göre diriliş hem ruhla hem bedenle olacaktır (cismani ve ruhani diriliş).

Lisans düzeyi için ek: bedenle diriliş tartışması

Bazı İslam filozofları ahiretteki dirilişin yalnız ruhani olacağını savunmuştur. Gazali Tehafütü'l-felasife'de bedenlerin dirilişini (haşr-i ecsad) inkârı, filozofları en ağır biçimde eleştirdiği üç meseleden biri saymıştır; diğer ikisi âlemin ezelîliği ve Allah'ın tikelleri bilmediği görüşüdür.

Akılda kalsın: Kıyametin akışı üç kelimeyle: sur (üfürüş) → ba's (kalkış) → haşir (toplanış). Birinci üfürüş öldürür, ikinci diriltir. Ba's “kalkmak”, haşir “toplanmak”, mahşer “toplanılan yer”dir.
Sınavda

Nasıl sorulurAyet meali verilip sözü edilen ahiret hâli sorulur (Zümer 39/68 sur, Kamer 54/7-8 kabirlerden çekirge gibi çıkış).

TuzakBa's ile haşri karıştırmaktır: ba's dirilmek, haşir dirilenlerin bir yere sevk edilmesidir. Büyük alametler listesinde başka bir aileden “sızan” öğe sorulabilir: ilmin azalması gibi toplumsal bir bozulma küçük alamettir; büyük alametler olağanüstü olaylardır.

↕Sıralama ölümden hesaba

  1. Haşir: mahşerde toplanma
  2. Berzah (kabir hayatı)
  3. Hesap
  4. Ölüm
  5. Sura ikinci üfürüş ve ba's
  6. Sura ilk üfürüş, kıyametin kopması

?Soru çöz

Bu kavram, kıyamet koptuktan sonra Allah'ın ölüleri kabirlerinden kaldırıp yeni bir hayata kavuşturmasını ifade eder. Sura ikinci kez üflenmesiyle gerçekleşir; Kur'an'da bu gün “diriliş günü” diye de anılır.
Parçada tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ölülerin diriltilip kabirlerinden kaldırılması ba'stir (ba's ba'de'l-mevt). A haşir dirilenlerin mahşerde toplanmasıdır, ba'sten sonra gelir; C berzah ölümle diriliş arasındaki dönemdir; D mizan amellerin tartıldığı terazidir.
İNANÇ · AHİRET

Mahşerden cennete: amel defteri, hesap, mizan, havz ve sırat

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFatiha suresinin konusu nedir, Fatiha'nın diğer isimleri nelerdir ve namazda neden her rekâtta okunur?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fatiha, Mushaf'ın ilk suresidir; Mekke döneminin ilk yıllarında bütün hâlinde inmiş yedi ayettir. Üç bölümden oluşur: Allah'a hamd ve sena (1–4), yalnız O'na kulluk ve O'ndan yardım dileme sözü (5), dosdoğru yola iletilme duası (6–7). Ümmü'l-Kur'an, es-Seb'u'l-mesani ve Elhamd diye de anılır; her rekâtta okunur.

Fatiha suresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahiret hayatının safhaları hangi sırayla gelir; amel defteri, hesap, mizan, sırat ve havz ne demektir?

Kısa cevap: Mahşerde herkese amel defteri verilir: iyilerinkine sağdan, kötülerinkine soldan ya da arkadan. Ardından hesap görülür ve ameller mizanda (adalet terazisi) tartılır. Cehennemin üzerinden cennete uzanan köprü sırattır; Hz. Peygamber'in müminleri karşılayacağı havuz havzdır. Safhaların genel sırası berzah, ba's, haşir, hesap ve mizan, sıratı izler.

Mahşer bir mahkeme gibi anlatılır: dosya (amel defteri), sorgu (hesap), ölçü (mizan) ve karar sonrası geçiş (sırat).

Üst sıra kıyamete kadar ve kıyamet anını, alt sıra mahşerdeki yargılamayı gösterir; yol cennet ya da cehennemle biter.Görsel: Sınav Defteri

Amel defteri ve hesap

Kiramen Katibin'in dünyada yazdığı kayıtlar mahşerde amel defteri (kitap, sahife) olarak sahibine verilir. Defteri sağdan verilenlerin kurtuluşa erdiği, soldan ya da arkasından verilenlerin hüsrana uğradığı bildirilir (Hakka 69/19-25; İnşikak 84/7-12). Hesap, kulun dünyadaki söz, fiil ve niyetlerinden sorguya çekilmesidir. Bir hadiste insanın ömrünü nerede tükettiği, malını nereden kazanıp nereye harcadığı, bildikleriyle ne yaptığı ve bedenini nerede yıprattığı sorulmadıkça huzurdan ayrılamayacağı bildirilir (Tirmizi, “Sıfatü'l-kıyame”, 1).

Mizan

“Kıyamet günü için adalet terazileri kuracağız. Öyle ki hiçbir kimseye zerre kadar zulmedilmeyecek …”

Enbiya 21/47 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Mizan, amellerin tartılacağı ilahi terazidir. Tartısı ağır gelenlerin kurtuluşa ereceği, hafif gelenlerin ziyana uğrayacağı bildirilir (A'raf 7/8-9). Ehlisünnet mizanın gerçek olduğuna inanır, ama nasıl bir terazi olduğunu Allah'a bırakır; Mutezile'den bazıları mizanı adaletin bir temsili olarak yorumlamıştır.

Havz ve sırat

Havz, Hz. Peygamber'in ahirette ümmetini karşılayacağı, içenin bir daha susamayacağı havuzdur; hadislerde anlatılır ve Kevser suresindeki “kevser” bazı müfessirlerce bu havuzla ilişkilendirilir. Sırat “yol” demektir; terim olarak cehennemin üzerinden cennete uzanan köprüdür. Hadislerde müminlerin amellerine göre kiminin göz açıp kapayıncaya kadar, kiminin şimşek, kiminin rüzgâr hızıyla geçeceği, kiminin de düşeceği anlatılır. Sırattan geçmek, dünyada doğru yolda (sırat-ı müstakim) yürümenin ahiretteki karşılığı olarak yorumlanır.

Akılda kalsın: Mahkeme benzetmesi: defter dosyadır, hesap sorgudur, mizan ölçüdür, sırat karar sonrası geçiştir. Sırat köprü, havz havuz, mizan terazi; üçünü nesnesiyle hatırla.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ayet meali verilip ahiret hâli sorulur: “adalet terazileri” mizan, defterin sağdan verilmesi amel defteri, cehennem üzerindeki köprü sırat.

TuzakSafhaların sırası da sorulur; tuzak, hesabı berzaha, sıratı haşirden önceye koymaktır. Sıra ölüm, berzah, sur, ba's, haşir, hesap-mizan ve sırattır; havzın yeri tartışmalı olduğu için sıralama sorusunda genellikle yer almaz.

⇄Bilgi eşleştirme tanıyıcı ifade ↔ kavram

?Soru çöz

Bir ayette her insanın amelinin boynuna dolandığı, kıyamet günü önüne açılmış bir kitap çıkarılacağı ve ona “Kitabını oku! Bugün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter.” denileceği bildirilir (İsra 17/13-14).
Bu ayette ahiret hayatının aşağıdaki safhalarından hangisine değinilmektedir?

✓ C. “Önüne açılmış bir kitap” ve “kitabını oku” ifadeleri amel defterini anlatır; mahkeme benzetmesindeki dosya budur. A sırat cehennem üzerindeki köprüdür, geçiştir; B haşir dirilenlerin toplanmasıdır, defter ondan sonra verilir; D mizan amellerin tartılmasıdır, ayette terazi değil kitap geçer.
İNANÇ · AHİRET

Şefaat, a'raf, cennet ve cehennem: ahiretin sonucu ve rü'yetullah

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHaberi sıfatlar nedir, Selef ve Halef âlimleri bu sıfatları nasıl anlar, esma-i hüsna ne demektir?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haberi sıfatlar, yalnız ayet ve hadisle bildirilen ve insana ait bir benzerlik çağrıştıran ifadelerdir: yed (el), vech (yüz), istiva, nüzul gibi. Selef bunları anlamını Allah'a bırakarak, keyfiyet sormadan kabul eder (tefviz); Halef âlimleri dilin imkânlarıyla yorumlar (tevil). İkisi de teşbihi ve sıfatları yok saymayı reddeder. Esma-i hüsna, Allah'ın en güzel isimleridir.

Haberi sıfatlar, tefviz-tevil ve esma-i hüsna

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şefaat nedir ve kimler için geçerlidir, a'raf ehli kimlerdir, cennet ve cehennem ebedî midir, ahirette Allah görülecek midir?

Kısa cevap: Şefaat, Allah'ın izin verdiği kişilerin günahkârların bağışlanması için aracı olmasıdır; Ehlisünnete göre büyük günah işlemiş müminleri de kapsar, Mutezile bunu kabul etmez. A'raf, iyilik ve kötülükleri eşit olanların cennetle cehennem arasında beklediği yerdir. Cennet ve cehennem ebedîdir. Ehlisünnete göre müminler ahirette Allah'ı görecektir (rü'yetullah).

Ahiret inancının sonuç bölümü, kelam tartışmalarının en çok yoğunlaştığı yerdir: şefaat ve rü'yet, Ehlisünnet ile Mutezile'yi en net ayıran iki meseledir.

Şefaat

Şefaat, sözlükte “bir şeyi eşine katmak, birinin yanında yer almak”tır; terimde ahirette peygamberlerin, meleklerin ve salih kulların, Allah'ın izniyle günahkârların bağışlanması ya da müminlerin derecelerinin yükselmesi için aracı olmasıdır. Kur'an, izni olmadan kimsenin O'nun katında şefaat edemeyeceğini bildirir (Bakara 2/255; Taha 20/109). Hadislerde Hz. Peygamber'in mahşerde bütün insanlar için hesabın başlamasını dileyeceği büyük şefaatten (şefaat-i uzma) ve ümmetinden büyük günah işleyenler için şefaat edeceğinden söz edilir. Ehlisünnet bu şefaati kabul eder. Mutezile ise büyük günah işleyip tövbesiz ölenin cehennemde ebedî kalacağını savunduğu için, şefaatin yalnız müminlerin derecesini yükseltmeye yönelik olduğunu söyler.

A'raf

A'raf, cennetle cehennemi ayıran surun yüksek kısımlarıdır; terim olarak iyilikleri ve kötülükleri eşit gelen müminlerin, Allah'ın lütfuyla cennete girmeyi bekleyecekleri yerdir. A'raf suresinde buradakilerin cennete girmeyi umdukları, cennet ehlini selamladıkları ve cehennem ehline bakınca onlarla birlikte olmamak için dua ettikleri anlatılır (A'raf 7/46-47). Bu konuda başka yorumlar da vardır; çoğunluk görüşü budur.

Cennet ve cehennem

Cennet, iman edip salih amel işleyenlerin ebedî mutluluk yurdudur; nimetlerinin en büyüğü Allah'ın rızasıdır (Tevbe 9/72). Cehennem, inkârcıların ebedî, günahkâr müminlerin ise Allah dilerse cezalarını çektikten sonra çıkacakları azap yurdudur; Ehlisünnet, kalbinde zerre kadar iman bulunanın sonunda cehennemden çıkacağını kabul eder. Kur'an'da cennet ve cehennem farklı adlarla anılır:

Kur'an'da cennet ve cehennem için kullanılan adlardan örnekler
CennetCehennem
Firdevs, Adn, Naim, Me'va, Darü's-selam, HuldCehim, Sakar, Sair, Hutame, Leza, Haviye

Rü'yetullah

Rü'yetullah, müminlerin ahirette Allah'ı görmesidir. Ehlisünnet “O gün birtakım yüzler ışıl ışıldır, Rablerine bakarlar” anlamındaki ayete (Kıyamet 75/22-23) ve sahih hadislere dayanarak bunu kabul eder; ama görmenin nasıl olacağının (keyfiyetinin) bilinemeyeceğini, yön, mesafe ve şekil söz konusu olmadan gerçekleşeceğini söyler. Mutezile ise “Gözler O'nu idrak edemez” ayetini (En'am 6/103) ve Hz. Musa'ya “Sen beni göremezsin” denmesini (A'raf 7/143) delil getirerek görmeyi imkânsız sayar; Kıyamet suresindeki bakışı “nimetini beklemek” diye yorumlar.

Karıştırılanlar: ahiret meselelerinde Ehlisünnet ve Mutezile
MeseleEhlisünnetMutezile
Büyük günaha şefaatVarYok; şefaat derece yükseltmek için
Tövbesiz ölen büyük günahkârAllah dilerse affeder; cezalansa da sonunda çıkarCehennemde ebedî kalır
Rü'yetullahMüminler görecek, keyfiyetsizGörülmesi imkânsız
Kabir azabıVarBazı Mutezile âlimleri reddetti
Akılda kalsın: Mutezile'nin ahiret görüşleri tek bir ilkeden çıkar: Allah vaadinden ve tehdidinden dönmez (va'd ve vaîd). Tehdit edilen günahkâr cezasını mutlaka görecekse ona şefaat olmaz; Allah'ı görmek de mekân ve yön gerektireceği için rü'yet olmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ekolün ahiret görüşleri madde madde verilip ekol sorulur: “büyük günahkâra şefaat yok”, “Allah ahirette görülmez” maddeleri Mutezileyi gösterir.

TuzakA'raf sorusunda tuzak, berzahla karıştırmaktır: a'raf ahirette, cennetle cehennem arasında; berzah kıyametten önce. Rü'yet sorusunda Kıyamet 75/22-23 Ehlisünnetin, En'am 6/103 Mutezile'nin delilidir.

▭Boşluk doldurma

Ahirette Allah'ın izniyle günahkârların bağışlanması için aracı olmaya denir. İyilikleri ve kötülükleri eşit gelenlerin cennetle cehennem arasında beklediği yer 'tır. Müminlerin ahirette Allah'ı görmesine denir.

berzahşefaatrü'yetullahhavza'raftevessül

?Soru çöz

Bir öğrenci, ahiretle ilgili dört meselede Ehlisünnet ile Mutezile'nin görüşlerini çizelgeye yazmıştır:

MeseleEhlisünnetMutezile
IBüyük günaha şefaatVardırYoktur; şefaat derece yükseltmek içindir
IITövbesiz ölen büyük günahkârAllah dilerse affederCehennemde ebedî kalır
IIIRü'yetullahGörülmesi imkânsızdırMüminler keyfiyetsiz görecektir
IVKabir azabıVardırBazı âlimleri reddetmiştir

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ C. Satırdaki görüşler yer değiştirmiştir: müminlerin ahirette Allah'ı keyfiyetsiz göreceğini söyleyen Ehlisünnet (Kıyamet 75/22-23), görülmeyi imkânsız sayan Mutezile'dir (En'am 6/103). A ve B Mutezile'nin va'd ve vaîd ilkesinden çıkan doğru karşılaştırmalardır; D kabir azabını Ehlisünnet kabul eder, Mutezile'den bazı âlimler reddetmiştir, doğru.
İNANÇ · AHİRET

Ahiretin delilleri: ilk yaratılış, ölü toprak, adalet ve hikmet

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAllah'ın varlığının delilleri nelerdir; hudus, imkân, gaye-nizam, fıtrat ve temanü delilleri neyi anlatır?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Allah'ın varlığı için kelamcılar âlemin sonradan olduğundan (hudus), filozoflar varlıkların başkasına muhtaç oluşundan (imkân) yola çıkar; kâinattaki düzen gaye-nizam, insanın yaratıcıya yönelişi fıtrat, ahlak yasası ahlak delilidir. Allah'ın birliği temanü deliliyle açıklanır. Cevher-araz gibi ispat araçlarına vesail, ispat edilen esaslara mesail denir.

Allah'ın varlığının ve birliğinin delilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahiret hayatının ve öldükten sonra dirilişin akli ve naklî delilleri nelerdir?

Kısa cevap: Kur'an dirilişi inkâr edenlere beş tür delille cevap verir: ilk kez yaratan tekrar yaratmaya da kadirdir (kudret), kuruyan toprak her baharda dirilir (tabiattaki örnek), dünyada karşılığını bulmayan iyilik ve kötülük bir hesap gerektirir (adalet), yaratılış boşuna değildir (hikmet), insan da sonsuzluğu arzular (fıtrat).

Mekkeli müşrikler Allah'ı tanıyordu; asıl itirazları çürümüş kemiklerin yeniden dirileceğineydi.

Kur'an, ahireti inkâr edenlerin sözünü aktarır: “Hayat ancak bu dünya hayatıdır, ölürüz ve yaşarız, bizi ancak zaman helak eder” (Casiye 45/24). Bu itiraza verilen cevaplar, aklı harekete geçiren delillerdir. Allah'ın varlığının delillerini İman ve Allah inancı sayfasında gördük; ahiret delilleri onların devamıdır, çünkü yaratıcıyı kabul eden onun yeniden yaratma gücünü de kabul etmek durumundadır.

Ahiretin delilleri: fikir ve ayet
DelilDayandığı fikirKur'an'daki örnek
KudretYoktan yaratan, yeniden yaratmaya hayli hayli kadirdir“Çürümüş kemikleri kim diriltecek?” sorusuna “onları ilk defa yaratan” cevabı (Yasin 36/78-79)
Tabiattaki örnekÖlü toprak yağmurla dirilir; diriliş de böyledirRum 30/19; Fussilet 41/39
AdaletZalim ve mazlum, iyi ve kötü aynı sonuca varamazİman edip salih amel işleyenlerle bozguncuların bir tutulmayacağı (Sad 38/28)
HikmetYaratılış boşuna ve amaçsız değildir“Sizi boşuna yarattığımızı … mı sandınız?” (Müminun 23/115)
Fıtratİnsan yok olmayı değil sonsuzluğu arzularBu arzu, karşılığı olan bir hayata işaret eder

Delillerin en güçlüsü olarak kudret öne çıkar, çünkü itirazı kendi mantığıyla çözer: insan, var olmadığı bir hâlden yaratıldığını bilir; olmayanı var edenin, var olanı yeniden bir araya getirmesi akla daha uzak değildir. Tabiattaki örnek bu gücü her yıl gözle görülür kılar: kuruyan toprak yağmurla canlanır. Adalet delili ahlaki bir sezgiye dayanır: dünyada nice zalim cezasız, nice iyilik karşılıksız kalır; Allah adil olduğuna göre bir hesap günü gerekir. Uyku ve uyanış da ölüm ile dirilişin bir benzeri olarak anılır (Zümer 39/42).

Akılda kalsın: Beş delil, beş soruya cevap: “Kim diriltecek?” kudret · “Nasıl?” ölü toprak · “Neden gerekli?” adalet · “Ne için?” hikmet · “İnsan ne ister?” fıtrat. Yasin 78-79 = kudret, Rum 19 = tabiat, Sad 28 = adalet.
Sınavda

Nasıl sorulurAyet meali verilir, hangi delile dayandığı ya da vurgulanan düşünce sorulur.

Tuzakİlk yaratılışı anlatan ayeti hikmet deliline, ölü toprağı anlatan ayeti kudrete bağlamaktır; ikisi de güçle ilgilidir, ama biri ilk yaratılıştan, öteki tabiattaki yeniden canlanmadan yola çıkar. “İyi ile kötü bir tutulmaz” ifadesi adalet delilidir.

⇄Bilgi eşleştirme ayetin mesajı ↔ delil

?Soru çöz

Bir ayette, kupkuru ve ölü görünen yeryüzünün üzerine su indirilince harekete geçip kabardığı ve her türden güzel bitki bitirdiği hatırlatılır; ardından bunun, Allah'ın ölüleri dirilteceğini gösterdiği söylenir (Hac 22/5-7).
Bu ayetlerde ahiretin aşağıdaki delillerinden hangisi kullanılmıştır?

✓ B. Kuru toprağın yağmurla canlanması, ölülerin dirilişine benzetilir: tabiattaki diriliş delili (Rum 30/19'un benzeri). A ilk kez yaratanın yeniden yaratmaya gücünün yettiğinden yola çıkar (Yasin 36/78-79); C iyi ile kötünün karşılık görmesi gerektiğine dayanır; D yaratılışın boşuna olmadığından, amaçlı oluşundan hareket eder.
İNANÇ · KADER

Kader ve kaza: ezelî ilim, külli ve cüzi irade, Cebriye-Mutezile-Ehlisünnet

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAllah'ın zati ve subuti sıfatları nelerdir, tekvin sıfatında Matüridi ve Eşari görüşü nasıl ayrılır, istitaat ne demektir?Bağlantılı konudan (İman ve Allah inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zati sıfatlar Allah'ın zatıyla ilgili ve yalnız O'na ait sıfatlardır: vücud, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetün li'l-havadis, kıyam bi-nefsihi. Subuti sıfatlar O'nun ne olduğunu bildiren ve isimlere yansıyan sıfatlardır: hayat, ilim, semi, basar, irade, kudret, kelam, tekvin. Tekvini ayrı sıfat sayan Matüridilerdir; Eşariler onu kudretin işleyişi sayar.

Zati ve subuti sıfatlar; kudret ve istitaat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kader ve kaza nedir, Matüridi ve Eşari tanımları nasıl ayrılır; külli irade ve cüzi irade ne demektir, Cebriye ve Mutezile insan fiilleri hakkında ne der?

Kısa cevap: Matüridilere göre kader, Allah'ın olacak her şeyi ezelde bilip ölçüsünü, zamanını ve yerini belirlemesi; kaza ise vakti gelince bunları bu bilgiye uygun olarak yaratmasıdır. Eşariler iki terimi ters tanımlar. Allah'ın her şeyi kuşatan iradesi külli, insanın seçme gücü cüzi iradedir. Cebriye insana irade tanımaz, Mutezile insanı fiillerinin yaratıcısı sayar; Ehlisünnete göre Allah yaratır, insan seçer ve kazanır (kesb).

Kader inancı iki uç arasında dengedir: “her şey zaten yazılmış, ben neyim?” ile “her şeyi ben belirlerim”.

Kader ve kaza: iki ekol, ters tanım

Kader sözlükte “ölçü, takdir”, kaza “hüküm, yerine getirme”dir. Matüridilere (Selefin çoğunluğu da böyle tanımlar) göre kader, Allah'ın ezelde olacak her şeyi bilip ölçüsünü ve zamanını belirlemesi, yani bir plandır; kaza ise bu planın vakti gelince yaratılarak gerçekleşmesidir. Eşarilerin çoğunluğu terimleri tersine kullanır: kaza Allah'ın ezelî hükmü, kader bu hükme uygun yaratmadır. Sınavda tanım verilip ekol sorulduğunda ölçüt şudur: “ezelî belirleme”ye kader diyen Matüridi, kaza diyen Eşaridir.

“Yeryüzünde vuku bulan ve sizin başınıza gelen herhangi bir musibet yoktur ki biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah'a göre kolaydır.”

Hadid 57/22 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Bilmek zorlamak değildir

Allah'ın ezelî ilmi, insanın ne yapacağını önceden bilmesidir; bu bilgi insanı o fiile zorlamaz. Kelamcıların ifadesiyle ilim bilinene tabidir: Allah insanın ne seçeceğini, o öyle seçeceği için bilir; insan Allah bildiği için seçmiş olmaz. Kader bu yüzden bir “alın yazısı” bahanesi değildir: insan yaptığı iradi fiillerden sorumludur, “İnsan için kendi çalışmasından başka bir şey yoktur” (Necm 53/39). Sorumluluk, zorunlu (ıztırari) fiillerde değil, isteğe bağlı (iradi) fiillerde söz konusudur: doğduğu yer ya da kalbinin atması insana sorulmaz, ne konuştuğu sorulur.

Külli irade, cüzi irade ve fiillerin yaratılması

Külli irade, Allah'ın her şeyi kuşatan, dilediğinin mutlaka gerçekleştiği iradesidir. Cüzi irade, Allah'ın insana verdiği seçme ve yönelme gücüdür. İnsan bir fiile cüzi iradesiyle yönelir, Allah da o fiili insanın tercihine uygun olarak yaratır; insanın bu yönelip edinmesine kesb denir. Mezhepler bu ilişkiyi şöyle kurar:

İnsan fiilleri ve kader: mezheplerin görüşleri
MezhepFiili kim yaratır?İnsanın payıSonuç
Cebriye (Cehm b. Safvan)AllahYok; insan rüzgârdaki yaprak gibidirSorumluluk temelsiz kalır
Kaderiyye, Mutezileİnsan kendi fiilinin yaratıcısıdırFiilden önce verilen güçle tamAllah şerri yaratmaz, ondan razı olmaz
EşarilerAllahİnsan kesbeder (kâsib), fiilin faili değildirKesb sorumluluğun dayanağıdır
MatüridilerAllahİnsan hem kâsib hem fail; cüzi irade insana aittirİnsanın payı Eşarilerden geniştir
Lisans düzeyi için ek: cüzi irade yaratılmış mı?

Matüridiler insanın cüzi iradesini Allah'ın yaratmadığı bir tercih olarak görür; bu yüzden onların sisteminde insanın sorumluluğu daha belirgindir. Kaderi ilk tartışanlar Kaderiyye'dir (Mabed el-Cüheni, Gaylan ed-Dımeşki).

Mutezile'nin “insan fiilinin yaratıcısıdır” görüşünü, kaderi ilk tartışan Kaderiyye'den devraldığını İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz. Fiile güç yetirme meselesini (istitaat) İman ve Allah inancı sayfasında gördük.

Ayrıntı: tedbir kadere aykırı mı?

Hz. Ömer'in Şam yolunda veba haberi üzerine geri dönmesi ve “Allah'ın kaderinden kaçıyor musun?” sorusuna “Evet, Allah'ın bir kaderinden yine O'nun başka bir kaderine kaçıyoruz” diye cevap vermesi, tedbirin kadere aykırı olmadığının meşhur örneğidir.

Akılda kalsın: Uçları hatırla: Cebriye “insan hiç seçmez”, Mutezile “insan kendisi yaratır”. Ehlisünnet ortadadır: Allah yaratır, insan kesbeder. Matüridi tanımı akış sırasındadır: önce kader (plan), sonra kaza (uygulama).
Sınavda

Nasıl sorulurBir ekolün insan fiilleri görüşü paragrafla verilir ve ekol sorulur: “insan rüzgârdaki yaprak gibi” Cebriye, “insan fiillerinin yaratıcısıdır” Mutezile, “insan fail değil kâsibdir” Eşari.

TuzakMatüridi ve Eşari kader-kaza tanımlarını karıştırmaktır. Hz. Ömer'in veba kararı gibi bir olay verilip “tedbir kadere aykırıdır” şıkkı çeldirici olarak sunulur; doğru ilke tedbirin de kaderin içinde olduğudur.

▭Boşluk doldurma

Matüridilere göre Allah'ın olacak her şeyi ezelde bilip belirlemesine , bunların vakti gelince yaratılmasına denir. İnsanın Allah'ın verdiği seçme gücüyle bir fiile yönelip onu edinmesine ise denir.

kazatekvinkesbiradekaderistitaat

?Soru çöz

Bu kelam ekolüne göre insanın iradi fiillerini yaratan Allah'tır; insan bu fiillerin faili değil, yalnızca onları kesbedenidir. Ekolün çoğunluğu kazayı Allah'ın ezelî hükmü, kaderi ise bu hükme uygun olarak varlıkların yaratılması diye tanımlar.
Görüşleri anlatılan ekol aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnsanı fail değil kâsib sayan ve kazayı ezelî hüküm diye tanımlayan Eşarilerdir. A Cebriye insana kesb dahil hiçbir pay tanımaz; B Mutezile insanı fiilinin yaratıcısı sayar; C Matüridiler insanı hem kâsib hem fail kabul eder ve ezelî belirlemeye kader der.
İNANÇ · KADER

Kaderle ilgili kavramlar: ecel, rızık, tevekkül, dua, hayır ve şer

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKader ve kaza nedir, Matüridi ve Eşari tanımları nasıl ayrılır; külli irade ve cüzi irade ne demektir, Cebriye ve Mutezile insan fiilleri hakkında ne der?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Matüridilere göre kader, Allah'ın olacak her şeyi ezelde bilip ölçüsünü, zamanını ve yerini belirlemesi; kaza ise vakti gelince bunları bu bilgiye uygun olarak yaratmasıdır. Eşariler iki terimi ters tanımlar. Allah'ın her şeyi kuşatan iradesi külli, insanın seçme gücü cüzi iradedir. Cebriye insana irade tanımaz, Mutezile insanı fiillerinin yaratıcısı sayar; Ehlisünnete göre Allah yaratır, insan seçer ve kazanır (kesb).

Kader, kaza ve insan iradesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ecel ve rızık hakkında Ehlisünnet ve Mutezile ne der, öldürülen kişi eceliyle mi ölür, tevekkül nedir, hayır ve şer Allah'tan mıdır?

Kısa cevap: Ecel, ömrün sona ereceği ve Allah'ın bildiği vakittir; Ehlisünnete göre ecel tektir, öldürülen de kendi eceliyle ölür. Ehlisünnete göre haram yoldan elde edilen de rızıktır, Mutezile'ye göre rızık yalnız helal olandır. Tevekkül tedbiri alıp sonucu Allah'a bırakmaktır. Hayır da şer de Allah'ın yaratmasıyladır; ama Allah hayra razıdır, şerre razı değildir.

Kaderin günlük hayattaki karşılığı birkaç kavramda toplanır: ne zaman öleceğim, neyle geçineceğim, ne kadar çabalamalıyım?

Ecel: tek mi, iki mi?

Ömür canlıya verilen hayat süresi, ecel bu sürenin sona erdiği vakittir: “Her canlı ölümü tadacaktır” (Ankebut 29/57). Ehlisünnete göre ecel tektir; Allah'ın ezelde bildiği o vakit gelince kişi ölür, ister hastalıkla ister kazayla ister öldürülerek. Katil yine de suçludur, çünkü öldürmeyi kendi iradesiyle seçmiştir; ecelin bilinmesi suçu ortadan kaldırmaz. Bağdat Mutezilesi ise iki ecelden söz eder: ecel-i müsemma ve ecel-i kaza.

Lisans düzeyi için ek: iki ecel görüşü ve ömrün uzaması

Bağdat Mutezilesi (Ka'bi bu görüştedir) En'am 6/2'ye dayanarak dışarıdan bir müdahale olmadan gelen ölüme ecel-i müsemma, kaza ya da cinayetle gelen ölüme ecel-i kaza der; onlara göre öldürülen kişi öldürülmeseydi ecel-i müsemmasına kadar yaşayacaktı. Ehlisünnet bu ayetteki ikinci eceli kıyamet vakti olarak yorumlar. Akrabayı gözetmenin ömrü uzattığını bildiren rivayetler de ömrün bereketlenmesi, hayırla anılması diye açıklanır.

Rızık

Rızık, Allah'ın canlılara hayatlarını sürdürmeleri için verdiği her türlü imkândır; yeryüzünde rızkı Allah'a ait olmayan hiçbir canlı yoktur (Hud 11/6). Ehlisünnete göre kişinin haram yoldan elde ettiği şey de rızıktır, aksi hâlde haramla geçinen birinin rızkını Allah'tan başkası vermiş olurdu; ama haram yoldan kazanan sorumlu ve günahkârdır. Mutezile'ye göre rızık kişinin sahip olduğu ve faydalanmaktan men edilmediği şeydir; bu yüzden haram rızık sayılmaz. Rızkın Allah'tan olması çalışmayı gereksiz kılmaz: Kur'an namazdan sonra yeryüzüne dağılıp Allah'ın lütfunu aramayı emreder (Cuma 62/10).

Karıştırılanlar: ecel ve rızıkta iki görüş
MeseleEhlisünnetMutezile
Ecel sayısıTek ecelBağdat ekolü: ecel-i müsemma + ecel-i kaza
Öldürülen kişiKendi eceliyle ölmüştür; katil suçludurÖldürülmeseydi yaşayacaktı (Ka'bi)
Haram yoldan kazanılanRızıktır; kazanan günahkârdırRızık değildir

Tevekkül ve dua

Tevekkül, gereken tedbiri alıp sonucu Allah'a bırakmaktır: “Karar verdiğinde de artık Allah'a tevekkül et” (Al-i İmran 3/159). Devesini bağlamadan Allah'a tevekkül ettiğini söyleyen bedeviye Hz. Peygamber'in “Önce deveni bağla, sonra tevekkül et” dediği rivayet edilir (Tirmizi, “Sıfatü'l-kıyame”, 60). Tedbiri terk etmek tevekkül değil, tembelliktir. Dua da kaderin dışında değil, Allah'ın sebep kıldığı yollardandır; Allah kendisine dua edenin dileğine karşılık verdiğini bildirir (Bakara 2/186). İnsan elinden geleni yapar, sonucu sabır ve rıza ile karşılar.

Hayır ve şer, irade ve rıza

Amentü'deki “hayrın ve şerrin Allah'tan olduğuna” ifadesi, her şeyin O'nun yaratmasıyla gerçekleştiğini anlatır. Ehlisünnet burada irade ile rızayı ayırır: Allah kulun seçtiği kötülüğü de yaratır (irade eder), ama ona razı olmaz; hayra ise hem irade eder hem razı olur. Kur'an, insana gelen iyiliğin Allah'tan, kötülüğün kendi nefsinden olduğunu bildirerek sorumluluğun yerini gösterir (Nisa 4/79). Mutezile ise Allah'ın şerri yaratmasını ve irade etmesini adaletine aykırı bulur.

Akılda kalsın: Ehlisünnetin kader kavramlarında ortak çizgi: her şey Allah'ın bilgisi ve yaratmasıyla, ama sorumluluk insanın seçimiyle. Bu yüzden: ecel tek ama katil suçlu; haram da rızık ama kazanan günahkâr; şer de yaratılır ama Allah ona razı değil.
Sayfa özeti: ahiret ve kader inancında karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarKonu
Ölümden dirilişeHangi aşama?Berzah: ölümle kıyamet arası (kabir sorgusu: Münker-Nekir) → sur → ba's: kalkış → haşir: toplanma; mahşer: toplanılan yerk1, k2
Mahşerden sonraNesnesi ne?Amel defteri: dosya · hesap: sorgu · mizan: terazi · havz: havuz · sırat: köprük3
Ahiretin sonuKim, nerede?A'raf: iyiliği kötülüğü eşit gelenler · şefaat: Allah'ın izniyle · rü'yetullah: müminler görecekk4
Ehlisünnet – MutezileVa'd ve vaîd ilkesi neyi doğurur?Mutezile: büyük günahkâra şefaat yok, rü'yet yok, tövbesizse ebedî cehennem · Ehlisünnet: şefaat ve rü'yet var, Allah dilerse affederk4
Ahiretin delilleriHangi soruya cevap?Kim diriltecek: kudret · nasıl: ölü toprak · neden gerekli: adalet · ne için: hikmet · insan ne ister: fıtratk5
Kader – kazaEzelî belirlemeye ne denir?Matüridi: kader (plan), kaza (uygulama) · Eşari çoğunluğu: tersik6
İnsan fiiliFiili kim yaratır?Cebriye: insan seçmez · Mutezile: insan yaratır · Ehlisünnet: Allah yaratır, insan kesbederk6
Ecel, rızık, şerEhlisünnet ne der?Ecel tektir · haram da rızıktır, kazanan günahkâr · şer yaratılır ama Allah razı değildir · tevekkül tedbirden sonradırk7

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda Ehlisünnet görüşleri karışık verilir: “öldürülen kendi eceliyle ölür”, “haram da rızıktır” doğru; “tevekkül tedbiri bırakmaktır” yanlıştır.

TuzakTuzak, ecel-i müsemma ve ecel-i kaza ayrımını Ehlisünnete mal etmektir; bu ayrım Bağdat Mutezilesinindir. İkinci tuzak, “Allah şerri irade eder” ile “şerre razıdır” cümlelerini aynı saymaktır; Ehlisünnet iradeyi kabul eder, rızayı kabul etmez.

⇄Bilgi eşleştirme tanım ↔ kavram

?Soru çöz

Bir sohbette üç olay konuşulur:
I. Trafik kazasında ölen Murat için “Kendi eceliyle öldü.” denir.
II. Rüşvetle geçinen Selim'in elde ettiği şeyin de rızık olduğu söylenir.
III. Ateşlenen çocuğunu doktora götürmeyen Ayşe'nin “Tevekkül ediyorum.” demesi doğru bir tevekkül sayılır.
Ehlisünnete göre bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ A. Ehlisünnete göre ecel tektir, kazayla ölen de eceliyle ölür (I); haram yoldan elde edilen de rızıktır, ama Selim günahkârdır (II). III'ü içeren B, C ve D yanlıştır: tevekkül tedbiri terk etmek değil, tedbiri alıp sonucu Allah'a bırakmaktır (“Önce deveni bağla”); Ayşe'nin tutumu tembelliktir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğretmen, Kur'an'da adı geçen bazı peygamberleri kavimleri ya da aile bağlarıyla tahtaya yazmıştır:

PeygamberKavmi ya da bağı
IHz. HudAd kavmine gönderildi
IIHz. SalihMedyen halkına gönderildi
IIIHz. YahyaHz. Zekeriya'nın oğlu
IVHz. HarunHz. Musa'nın kardeşi

Tahtadaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Hz. Salih Semud kavmine gönderilmiştir; Medyen'e gönderilen Hz. Şuayb'dır. Üç Arap peygamberi kavimleriyle birlikte ezberlenir: Hud – Ad, Salih – Semud, Şuayb – Medyen. A doğrudur; C Yahya Zekeriya'nın oğludur, doğru; D Musa ile Harun kardeştir, doğru.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Kur'an'da adı geçen peygamberler ve ülü'l-azm

?Soru 2

Kırk yaşında Müslüman olan Mark, Amentü'deki esasların hepsine inandığını söylemektedir; ancak meleklerin görevleri, Allah'ın sıfatları ve ahiret halleri hakkında henüz bir bilgisi yoktur. Komşusu Ali ise bu konuları ayrıntısıyla bilmektedir; ama bunları yalnız ailesinden duyduğu gibi kabul ettiğini, hiçbir delil üzerinde düşünmediğini söylemektedir.
Buna göre Mark ile Ali'nin imanı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İki ayrı ölçüt var: Mark esaslara topluca, ayrıntısız inandığı için icmali; Ali ayrıntıyı bildiği için tafsili, ama delile değil aileye dayandığı için taklidi iman sahibidir. B Ali'yi tahkiki sayar, oysa delil üzerinde düşünmemiştir; C ayrıntı ölçütünü tersine çevirir; D Mark'ın delil aradığına dair bir bilgi yokken onu tahkiki sayar ve Ali'nin ayrıntılı bilgisini görmez. Matüridilere göre ikisinin imanı da geçerlidir.Kaynak: İman ve Allah inancı · İmanın çeşitleri, artması, istisna; İslam ve ihsan

?Soru 3

Hz. Peygamber, Kureyş'in ileri gelenlerine İslam'ı anlatırken yanına gelip soru soran âmâ sahabi Abdullah b. Ümmi Mektum'la ilgilenmemişti. Bunun üzerine onu uyaran ayetler indi ve Hz. Peygamber bu ayetleri hiçbir şey eksiltmeden ashabına okudu.
Bu davranış peygamberlerin aşağıdaki sıfatlarından hangisine örnektir?

✓ B. Kendisini uyaran ayetleri de gizlemeden okuması, vahyi eksiksiz ulaştırmak olan tebliğin örneğidir. A fetanet üstün akıl ve ikna gücüdür; C ismet günahtan korunmadır, buradaki ilgisizlik ise vahiyle düzeltilen bir zelledir; D emanet genel güvenilirliktir, “vahyi eksiksiz bildirmek” tebliğe özgüdür.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Peygamberlerin sıfatları

?Soru 4

Bir din görevlisine dört kişinin durumu soruluyor.
Ehlisünnete göre bu kişilerden hangisi iman dairesinden çıkmış sayılmaz?

✓ D. Murat haram olduğunu kabul ederek büyük bir günah (kebire) işlemektedir; Ehlisünnete göre günahı helal saymadıkça imanı gitmez, mümin ve fasıktır. A kesin bir iman esasını inkâr ettiği için küfürdür; B Allah'ın fiilinde ortak tanımak şirktir; C kalpte tasdik yoksa dille söylemek nifaktır, Allah katında iman sayılmaz.Kaynak: İman ve Allah inancı · Küfür, şirk, nifak, irtidat ve büyük günah

?Soru 5

Gece geç saatte ıssız ve karanlık bir yoldan eve dönmek zorunda kalan Ali, iş yerinde başarısını çekemeyen bir arkadaşından da endişe etmektedir. Annesi ona, karanlığı yaran Rabbe; gecenin karanlığının, düğümlere üfleyenlerin ve haset edenin şerrinden sığınmayı öğreten sureyi okumasını öğütler.
Annesinin öğütlediği sure aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Gecenin karanlığı ve hasetçi, dışarıdan gelen şerlerdir; bunlara karşı “felakın Rabbine” sığınmak Felak suresidir. A Nas'ta da sığınma vardır, ama Allah üç sıfatla (Rab, Melik, İlah) anılır ve tek şer içe sızan vesvesedir; C İhlas sığınma değil, Allah'ın birliğini anlatır; D Asr insanın ziyandan kurtulma şartlarını sayar.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Felak ve Nas sureleri

?Soru 6

Bu kelam ekolüne göre Allah'ın yaratma sıfatı, kudret sıfatından ayrı ve ezelî bir sıfattır: kudret yaratmaya gücün yetmesidir, yaratma ise bu gücün eylemidir. Yaratılanlar sonradan var olsa da yaratma sıfatının kendisi ezelîdir.
Bu görüş ve sözü edilen sıfat aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Yaratma sıfatı tekvindir; onu kudretten ayrı, ezelî bir subuti sıfat sayan Matüridilerdir. A irade dilemek ve seçmektir, yaratma değildir; C Eşariler tekvini ayrı sıfat değil, kudretin işleyişi sayar; D Mutezile sıfatları zattan ayrı anlamlar olarak kabul etmez.Kaynak: İman ve Allah inancı · Zati ve subuti sıfatlar; kudret ve istitaat

?Soru 7

Bir öğrenci, dört surenin iniş dönemini ve iniş ortamını çizelgeye yazmıştır:

SureDönemİniş ortamı
IKevserMekkiHz. Peygamber'e “ebter” denmesi
IIKafirunMekkiDönüşümlü ibadet teklifi
IIINasrMedeniMekke'nin fethinden sonra kabilelerin topluca Müslüman olması
IVTebbetMedeniBir akrabanın Safa'daki uyarıya beddua ile karşılık vermesi

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ D. Ebu Leheb'in Safa tepesindeki uyarıya beddua etmesi açık davetin başındaki bir Mekke olayıdır; Tebbet Mekki'dir. Bu on iki sure içinde Medine'de indiği kesin olan tek sure Nasr'dır. A Kevser'in iniş ortamı ve dönemi doğru; B Kafirun'un teklif ortamı ve dönemi doğru; C Nasr fetihten sonra, Medine döneminde inmiştir, doğru.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Kevser, Kafirun, Nasr ve Tebbet

?Soru 8

Hanefi mezhebine mensup Yusuf, öğle namazının farzını kılmaktadır. İkinci rekâtın sonunda ilk oturuşa oturur.
Yusuf'un bu oturuşta okuması gereken dua ve bu duanın hükmü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Farz namazın ilk oturuşunda yalnız Tahiyyat okunur ve Hanefilere göre okunması vaciptir. B Salli-Barik ilk oturuşta yalnız dört rekâtlı gayr-i müekkede sünnetlerde okunur, öğlenin farzında değil; C Rabbena yalnız son oturuşa aittir; D farz olan oturmanın kendisidir (son oturuşta), Tahiyyat'ı okumak vaciptir.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik, Rabbena

?Soru 9

Bir ayette insanın önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu gözetip koruyan ve birbiri ardınca gelen görevliler bulunduğu bildirilir (Ra'd 13/11).
Ayette görevi anlatılan melekler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanı Allah'ın emriyle koruyan melekler hafaza melekleridir. A Kiramen Katibin de insanın yanındadır, ama görevi korumak değil amelleri yazmaktır (İnfitar 82/10-12); C Münker ve Nekir kabirde sorgu yapar; D Mikail tabiat olaylarıyla görevli büyük melektir, insanı koruyan bir topluluk değildir.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Melekler: özellikleri ve görevleri

?Soru 10

Peygamberlik iddia eden bir kişi, kuyusunun suyu çoğalsın diye içine tükürür; ama kuyunun suyu tamamen çekilir. Göz ağrısı çeken birinin gözünü iyileştirmek için eliyle sıvazlar; adamın gözü büsbütün kör olur.
Rivayetlerde anlatılan bu olayların adı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalancı bir peygamberlik iddiasında iddianın tersinin gerçekleşmesi ihanettir; Müseylime'ye nispet edilen olaylar örnek verilir. B istidracta kişinin isteği gerçekleşir, sonu helaktir; burada istek tersine döner. C maunet mümine verilen ilahi yardımdır; D irhas gerçek bir peygamberde peygamberlikten önce görülen olaydır.Kaynak: Melek, kitap ve peygamber inancı · Mucize ve diğer olağanüstü haller
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →