Zekât, sadaka ve kurban: nisap, zekât malları, zekât verilecekler, kurban

Zekât kimlere farzdır, nisap nedir, öşür ne kadardır, zekât kimlere verilemez? Kurbanın şartlarını, kurbanlık hayvanları ve yaşlarını tablolarla öğren.

8 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · ZEKÂT

Zekâtın hükmü: malın arınması ve kimlere farz olduğu

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.

Mükellefiyet ve ehliyet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zekât nedir, ne zaman farz kılındı ve Hanefi mezhebine göre kimlere farzdır?

Kısa cevap: Zekât, belirli bir zenginlik ölçüsüne (nisap) ulaşan malın bir kısmını, üzerinden bir yıl geçince ayette sayılan kişilere vermektir; İslam'ın beş temel esasından biri olan mali ibadettir ve hicretin ikinci yılında miktarlarıyla düzenlenmiştir. Hanefilere göre zekât Müslüman, hür, akıllı ve ergen kişiye farzdır; çocuğun ve akıl hastasının malında zekât yoktur, toprak ürünlerindeki öşür hariç.

Zekât kelimesinin iki anlamı vardır, “artmak” ve “temizlenmek”; ikisi de aynı işleme bakar: veren mal azalmış gibi görünür ama arınarak bereketlenir.

Kur'an'da zekât çoğu yerde namazla birlikte anılır: namaz bedenle, zekât malla yapılan ibadetin başıdır. Mekke döneminde yoksulu gözetme genel bir emir olarak vardı; zekâtın hangi maldan ne oranda verileceği hicretin ikinci yılında Medine'de belirlendi. Kur'an zekâtın amacını iki kelimeyle anlatır: malı ve kişiyi temizlemek (tathir) ve arındırıp geliştirmek (tezkiye).

“Onları arındırmak ve temize çıkarmak üzere mallarından sadaka al! …”

Tevbe 9/103 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Zekâtın farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar; inandığı hâlde vermeyen büyük günah işlemiş olur. Zekât bir ibadettir, devlete ödenen vergiyle karışmaz: vergi ödemek zekât borcunu düşürmez. Zekâtın vücup sebebi zenginliktir; rüknü ise zekât olarak ayrılan malı hak sahibine temlik etmek, yani onun mülkiyetine geçirmektir.

Mükellefte aranan şartlar

Zekâtla yükümlü olmanın şartları kişide ve malda ayrı ayrı aranır. Malın şartlarını bir sonraki konuda göreceğiz. Kişide aranan şartlar: Müslüman olmak, hür olmak, akıllı ve ergen olmak. Son şart mezhepler arasında önemli bir fark doğurur ve ÖSYM'nin vaka sorularının kaynağıdır.

Çocuğun ve akıl hastasının malında zekât
MalHanefilere göreŞafii, Maliki, Hanbelilere göre
Para, altın, ticaret malı, hayvanZekât yok (ibadet, mükellefiyet ister)Zekât var; velisi öder
Toprak ürünüÖşür var; velisi öderÖşür var
Fıtır sadakasıMalı varsa velisi verir (Ebu Hanife ve Ebu Yusuf)Velisi verir

Hanefilerin gerekçesi şudur: zekât namaz gibi bir ibadettir ve ibadetle yükümlülük akıl ile ergenlik ister. Öşür ise toprağın verimine bağlı bir mali yükümlülük olarak görüldüğü için toprağın sahibinin yaşına bakılmaz. Diğer mezhepler zekâtı malın üzerindeki bir hak sayar ve mal sahibinin yaşını dikkate almaz.

Akılda kalsın: Hanefi formülü: çocuk + para = zekât yok; çocuk + tarla = öşür var. Zekâtta iki kavram çifti: amaç tathir–tezkiye, rükün temlik. Zekât vergi değildir; biri ötekini düşürmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBabasından kalan banka hesabı ve meyve bahçesi olan on iki yaşındaki bir çocuk anlatılır: “Hanefilere göre velisi ne yapmalıdır?” Cevap, paranın zekâtının verilmeyeceği ama bahçe ürününden öşür verileceğidir.

Tuzak“çocuk zekâttan muaf olduğuna göre öşürden de muaftır” sonucuna atlamaktır. “Velisi çocuğun parasının zekâtını öder” şıkkı Şafii görüşüdür, çeldirici olarak durur.

⇄Bilgi eşleştirme tanım ya da vaka ↔ kavram

?Soru çöz

On yaşındaki Elif'e babasından bankada nisabın çok üstünde bir para ve her yıl ürün alınan bir zeytinlik kalmıştır. Vasisi olan amcası bu malları yönetmektedir.
Hanefi mezhebine göre Elif'in malları için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Hanefilere göre zekât ibadettir, ergen olmayanın parasında zekât yoktur; toprak ürününün öşrü ise yaşa bakmaz, velisi öder. A çocuk zekâtından öşre yanlış genelleme yapar; B paranın zekâtını Şafiiler gibi gerekli görür ve öşrü atlar; D ergenlik öncesi yıllar için toplu zekât borcu doğmaz.
FIKIH · ZEKÂT

Nisap ve havaic-i asliye: oturulan ev zekâta girmez, kira geliri girer

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZekât nedir, ne zaman farz kılındı ve Hanefi mezhebine göre kimlere farzdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zekât, belirli bir zenginlik ölçüsüne (nisap) ulaşan malın bir kısmını, üzerinden bir yıl geçince ayette sayılan kişilere vermektir; İslam'ın beş temel esasından biri olan mali ibadettir ve hicretin ikinci yılında miktarlarıyla düzenlenmiştir. Hanefilere göre zekât Müslüman, hür, akıllı ve ergen kişiye farzdır; çocuğun ve akıl hastasının malında zekât yoktur, toprak ürünlerindeki öşür hariç.

Zekâtın hükmü ve mükellefin şartları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zekât için malda hangi şartlar aranır, nisap nedir, havaic-i asliye hangi malları kapsar?

Kısa cevap: Zekât için mal tam mülkiyetle sahip olunan, artıcı (nema), temel ihtiyaçlardan (havaic-i asliye) ve borçtan fazla, nisaba ulaşmış ve üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olmalıdır. Diyanet nisabı 80,18 gram altın ya da bu değerde para ve mal olarak esas alır. Oturulan ev, binek araç ve ev eşyası zekâta girmez; kiraya verilen evin değeri girmez, kira geliri girer.

Zekât servetin tamamından değil, “fazlası”ndan istenir: önce ev, araba, mutfak ve borç bir kenara konur, kalan büyürse zekât sorusu başlar.

Malda aranan altı şart

  • Tam mülkiyet: mal kişinin elinde ve tasarrufunda olmalıdır. Kaybolmuş, gasp edilmiş ve geri alınma ümidi olmayan mal zekâta girmez.
  • Nema (artıcılık): mal kendiliğinden ya da işletilerek artabilmelidir. Ticaret malı, hayvan ve toprak ürünü gerçekten artar (hakiki nema); altın, gümüş ve para ise artmaya elverişli kabul edilir (takdiri nema).
  • Havaic-i asliyeden fazla olmak: kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin yeme, giyme, barınma, ulaşım, sağlık, eğitim ve meslek araçları gibi temel ihtiyaçları zekâttan muaftır.
  • Borçtan fazla olmak: Hanefilere göre kul borcu, özellikle ilgili yıl içinde ödenecek borçlar, maldan düşülür; Şafiilere göre borç zekâtı etkilemez.
  • Nisaba ulaşmak: dinin belirlediği asgari zenginlik ölçüsü.
  • Havelânü'l-havl: nisaba ulaşan malın üzerinden bir kamerî yılın (yaklaşık 354 gün) geçmesi. Hanefilere göre yılın başında ve sonunda nisap tam olmalıdır; arada azalması zararsızdır. Toprak ürünlerinde yıl şartı aranmaz, her hasatta öşür verilir.

Nisap ölçüsü

Hadislere dayanarak mezhep imamları altının nisabını 20 miskal, gümüşün nisabını 200 dirhem, ikisinin zekât oranını kırkta bir (%2,5) olarak kabul etmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu 20 miskal altını 80,18 gram, 200 dirhem gümüşü 561 gram olarak esas alır. Gümüş zamanla altın karşısında değer kaybettiği için bugün para, döviz ve ticaret malının nisabı da altına göre hesaplanır: değeri 80,18 gram altına ulaşan birikim nisaptır.

Havaic-i asliye: ÖSYM'nin vaka alanı

Karıştırılanlar: zekâta girer mi?
VarlıkHükümNeden?
Oturulan ev, kullanılan otomobil, ev eşyası, giysi, meslek aletleri, ilmî kitaplarGirmezHavaic-i asliye; artıcı değil
Kiraya verilen ev ya da dükkânın kendisiGirmezSatış için değil, gelir için tutulur
Biriken kira geliriGirerNakit olarak nisaba ulaşır ve yıl dolarsa %2,5
Satıp kâr etmek niyetiyle alınan arsa, daireGirerTicaret malı; yıl sonundaki piyasa değeriyle
Bankadaki birikim, döviz, altın (kadın ziyneti dahil)GirerTakdiri nema; ziynet Hanefilere göre zekâta tabidir
Pırlanta, inci gibi taşlardan süs eşyasıGirmezTicaret için değilse para gibi değerlendirilmez
Ödenmesi umulan alacakGirerTahsil edildiğinde zekâtı verilir

Kiralık mülk konusunda Din İşleri Yüksek Kurulu ve İslam Fıkıh Akademisi aynı görüştedir: zekât mülkün değerinden değil, yıllık gelirinden verilir. Bu ayrım önemlidir, çünkü vaka sorularının çoğu bir varlık listesinde “değer mi, gelir mi?” sorusunu sorar.

Lisans düzeyi için ek: ziynette mezhep farkı ve iki ayrı nisap ölçüsü

Kadınların altın ve gümüş ziynetinde mezhepler ayrılır: Hanefilere göre süs için kullanılan altın ve gümüş de nisaba katılır; Şafiilere göre mübah ölçüdeki kadın süs eşyası zekâta tabi değildir. Miskal ve dirhemin farklı hesaplanması yüzünden bazı kaynaklarda nisap ölçüleri 85 gram altın ve 595 gram gümüş diye de geçer. Hisse senetleri de zekâta tabi mallar arasında sayılır.

Akılda kalsın: Bir varlığa üç soru sor: Kullanıyor muyum? (evet → havaic-i asliye, zekât yok) · Satmak için mi tutuyorum? (evet → ticaret malı, değeri zekâta girer) · Gelir mi getiriyor? (evet → yalnız gelir zekâta girer). Nisap: 80,18 g altın.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin varlıkları sayılır: oturduğu ev, kiraya verdiği daire, bankada biriken kira gelirleri, arabası, karısının bilezikleri.

Tuzak“Hanefilere göre hangileri zekât hesabına katılır?” Tuzak, kiraya verilen dairenin değerini katmaktır; katılan yalnız kira geliridir. Arabanın taksi olarak çalıştırılması da aracın değil gelirin zekâtını gerektirir. Bileziklerde Hanefi cevabı “katılır”dır; “süs eşyası muaftır” Şafii görüşüdür.

▭Boşluk doldurma

Kişinin oturduğu ev, kullandığı araba ve ev eşyası temel ihtiyaçlarıdır; fıkıhta bunlara denir ve zekâta girmez. Kiraya verilen bir dairenin ise değeri değil, zekâta tabidir. Diyanet zekât nisabını gram altın olarak esas alır.

havlhavaic-i asliyekira geliripiyasa değeri80,1885

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Kemal Bey'in varlıkları şunlardır: ailesiyle oturduğu ev, işe gidip geldiği otomobil, kiraya verdiği bir daire, bankada bir yıldır biriken ve nisabı aşan kira gelirleri, satıp kâr etmek için aldığı bir arsa.
Kemal Bey'in zekât hesabına hangileri katılır?

✓ B. Biriken kira geliri nisaba ulaşmış nakittir; satış niyetiyle alınan arsa ticaret malıdır, ikisi de zekâta girer. A ve D kiralık dairenin değerini katar; kiralık mülkte yalnız gelir zekâta tabidir. C ve D otomobili katar; kullanılan araç havaic-i asliyedir.
FIKIH · ZEKÂT

Zekât hesabı: kırkta bir kuralı ve hayvanlarda sayı basamakları

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZekât için malda hangi şartlar aranır, nisap nedir, havaic-i asliye hangi malları kapsar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zekât için mal tam mülkiyetle sahip olunan, artıcı (nema), temel ihtiyaçlardan (havaic-i asliye) ve borçtan fazla, nisaba ulaşmış ve üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olmalıdır. Diyanet nisabı 80,18 gram altın ya da bu değerde para ve mal olarak esas alır. Oturulan ev, binek araç ve ev eşyası zekâta girmez; kiraya verilen evin değeri girmez, kira geliri girer.

Malın şartları, nisap ve havaic-i asliye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Altın, para ve ticaret malının zekâtı nasıl hesaplanır, hayvanlarda zekât nisabı nedir?

Kısa cevap: Altın, gümüş, para, döviz ve ticaret mallarının zekâtı, yıl dolduğunda borçlar düşüldükten sonra kalan toplam nisaba ulaşmışsa, toplamın kırkta biri (%2,5) olarak verilir. Ticaret malı yıl sonundaki piyasa değeriyle hesaplanır. Yılın çoğunda kırda otlayan hayvanlarda nisap koyun ve keçide 40, sığırda 30, devede 5 baştır.

Zekât hesabı bir kez öğrenilince tek satırlık bir işleme iner: topla, düş, karşılaştır, kırka böl.

Para ve ticaret malı: dört adım

Nisaba ilk kez ulaşılan gün zekât yılının başlangıcıdır. Bir kamerî yıl sonra kişi zekâta tabi bütün varlıklarını aynı güne göre toplar: nakit, döviz, altın, gümüş, ticaret mallarının o günkü satış değeri ve ödenmesi umulan alacaklar. Yıl içinde gelen ve nisaba katılan yeni paralar için ayrı yıl beklenmez; aynı cinsten mal yıl sonundaki toplama katılır. Ardından ödenecek borçlar düşülür. Kalan 80,18 gram altın değerine ulaşıyorsa kalanın tamamının kırkta biri verilir; yalnız nisabı aşan kısmın değil.

Zekât nisabı “eşik”tir, “muafiyet” değil: eşiği geçen servetin tamamından kırkta bir verilir.Görsel: Sınav Defteri

Zekât nakit ya da mal olarak verilebilir. Hanefilere göre hayvan ve ürün zekâtında da malın kendisi yerine değeri verilebilir; Şafiiler aynı maldan vermeyi esas alır, ticaret malında kıymete izin verir. Zekât yıl dolunca hemen verilmelidir; ramazanda verme alışkanlığı bir gelenektir, şart değildir. Zekâtı yıl dolmadan önceden vermek de caizdir.

Hayvanlarda zekât

Hayvan zekâtı, yılın yarısından fazlasını kırda otlayarak geçiren (saime) ve süt, döl ya da besi için beslenen hayvanlarda gerekir. Ahırda yemle beslenen ya da yük ve çift için kullanılan hayvanlarda zekât yoktur; ticaret için alınıp satılan hayvanlar ise ticaret malı gibi değeri üzerinden hesaplanır.

Hayvan zekâtının ana hatları
HayvanNisapİlk basamaklar
Koyun ve keçi40 baş40–120: 1 koyun · 121–200: 2 · 201–399: 3 · 400: 4; sonra her 100'de 1
Sığır ve manda30 baş30–39: bir yaşını doldurmuş 1 dana · 40–59: iki yaşını doldurmuş 1 dana · 60: bir yaşını doldurmuş 2 dana
Deve5 baş5–9: 1 koyun · 10–14: 2 koyun · 15–19: 3 koyun · 20–24: 4 koyun · 25'ten itibaren deve
Akılda kalsın: Nisap sayıları küçükten büyüğe hayvanın iriliğiyle ters orantılıdır: deve 5, sığır 30, koyun 40. Para ve ticaret malında tek oran: 1/40. Hesapta iki ölçü: piyasa değeri (ticaret malı) ve tamamın kırkta biri (nisabı aşan kısım değil).
Sınavda

Nasıl sorulurSayısal vaka gelir: “Yıl sonunda elinde şu kadar altın, şu kadar ticari mal, şu kadar borcu olan Hanefi mezhebine mensup bir tüccarın zekâtı ne kadardır?” Önce borcu düş, sonra nisapla karşılaştır, sonra 40'a böl.

TuzakYalnız nisabı aşan kısmın zekâtını hesaplamak ya da ticaret malını alış fiyatıyla almaktır. Hayvan sorusunda ahırda beslenen inekler çeldiricidir; saime değillerse zekât gerekmez.

↕Sıralama bir tüccarın zekât süreci

  1. Ödenecek borçlarını toplamdan düşer
  2. Birikimi ilk kez nisap miktarına ulaşır
  3. Kalanın tamamının kırkta birini fakire temlik eder
  4. Üzerinden bir kamerî yıl geçer
  5. Kalanın hâlâ 80,18 gram altın değerini geçtiğini görür
  6. Nakdini, altınını ve mallarının piyasa değerini toplar

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup esnaf Murat Bey'in zekât yılı dolduğunda kasasında 60 gram, dükkânındaki satılık mallarının piyasa değeri olarak 100 gram altın değerinde varlığı vardır. Bu yıl içinde ödemesi gereken borcu ise 40 gram altın değerindedir.
Esnafın vermesi gereken zekât kaç gram altın değerindedir?

✓ D. 60 + 100 − 40 = 120 gram; 120 nisabı (80,18) geçtiği için tamamının kırkta biri 120 ÷ 40 = 3 gramdır. A yalnız kasadaki 60 grama göre bir hesaptır ve borcu da yanlış işler; B 60'ın kırkta biridir, ticaret malları unutulmuştur; C borç düşülmeden 100 gram mal üzerinden yapılan hesaptır.
FIKIH · ÖŞÜR

Öşür, maden ve define: onda bir, yirmide bir, beşte bir

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAltın, para ve ticaret malının zekâtı nasıl hesaplanır, hayvanlarda zekât nisabı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Altın, gümüş, para, döviz ve ticaret mallarının zekâtı, yıl dolduğunda borçlar düşüldükten sonra kalan toplam nisaba ulaşmışsa, toplamın kırkta biri (%2,5) olarak verilir. Ticaret malı yıl sonundaki piyasa değeriyle hesaplanır. Yılın çoğunda kırda otlayan hayvanlarda nisap koyun ve keçide 40, sığırda 30, devede 5 baştır.

Para, ticaret malı ve hayvan zekâtı; hesap

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toprak ürünlerinin zekâtı (öşür) ne kadardır, madenlerden ve definelerden ne kadar zekât verilir?

Kısa cevap: Toprak ürünlerinin zekâtına öşür denir: yağmur, nehir ya da kaynak suyuyla, emek ve masraf olmadan sulanan ürünlerde onda bir (1/10), kova, motor ya da parayla alınan suyla sulananlarda yirmide bir (1/20) verilir. Öşürde yıl şartı yoktur, her hasatta verilir. Hanefilere göre madenler ve defineden beşte bir (humus) alınır.

Öşrün oranı bir soruya bağlıdır: Suyu gökyüzü mü getirdi, yoksa çiftçi mi taşıdı?

Öşür, Arapça uşr (onda bir) kelimesinden gelir. Dayanağı, ürünlerin “hasat günü hakkını verin” ayeti (En'am 6/141) ve suyun nasıl geldiğine göre oranı belirleyen hadistir: gökyüzü ve nehirle sulanan üründe onda bir, kova ya da emekle sulanan üründe yirmide bir (Buhârî, “Zekât”, 55). Oranın düşmesinin mantığı açıktır: sulama masrafı ve emeği arttıkça devletin ya da fakirin payı azalır.

Toprak ürünleri, maden ve define
MalOranYıl şartıNot
Kendiliğinden sulanan toprak ürünü1/10 (öşür)Yok, her hasattaYağmur, nehir, kaynak suyu
Masrafla sulanan toprak ürünü1/20 (nısfü'l-öşr)YokKova, motor, ücretli su
MadenlerHanefi: 1/5 · diğer üç mezhep: 1/40YokKamu ve şahıs arazisinden çıkan
Define (rikaz)1/5YokBu oranda mezhepler birleşir
Deniz ürünleriÇoğunluğa göre zekât yok—Ebu Yusuf: kıymetli olanlarda 1/5

Çocuğun bahçesi

Ebu Hanife'ye göre topraktan elde edilen her ürün, azı ve çoğu ayrımı yapılmadan öşre tabidir; öşürde nisap yoktur.

Lisans düzeyi için ek: öşürde nisap tartışması

İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed öşür için ürünün 5 vesk miktarına ulaşmasını ve bir yıl saklanabilen bir gıda olmasını şart koşar; İmam Şafii de saklanabilen gıda maddelerini esas alır. Günümüz âlimleri çoğunlukla bütün toprak ürünlerinin öşre tabi olduğu görüşünü benimser.

Öşrün en çok sorulan yönü kimden alındığıdır. İlk konuda gördüğümüz gibi Hanefilere göre çocuğun ve akıl hastasının parasında zekât yoktur; ama arazisinin ürününde öşür vardır, velisi öder. Öşürde yıl beklenmediği gibi borç da düşülmez; hasat edilen ürünün kendisi ya da değeri verilir. Öşür verilecek kişiler zekât verilecek kişilerle aynıdır.

Akılda kalsın: Zekât oranları üç kesirde toplanır: 1/40 (para, ticaret, altın) → 1/20 ve 1/10 (toprak, suya göre) → 1/5 (maden ve define, Hanefi). Emek ve masraf arttıkça oran düşer; bulunmuş hazine en yüksek orandadır.
Sınavda

Nasıl sorulurKişi adı ve arazi ipucu verilir: “On yaşındaki Ahmet'in babasından kalan ve dere suyuyla sulanan bahçesinden elde edilen ürün için Hanefilere göre ne yapılır?” Cevap onda bir öşürdür.

TuzakYaşı görüp “zekât yok” demek ya da sulama türünü atlayıp yirmide bir işaretlemektir. Maden sorusunda Hanefi cevabı beşte bir, kırkta bir ise diğer mezheplerin görüşüdür.

⇄Bilgi eşleştirme mal ↔ Hanefilere göre oran

?Soru çöz

Dokuz yaşındaki Selim'e annesinden, kaynak suyuyla sulanan bir ceviz bahçesi ile bankada nisabı aşan bir birikim kalmıştır.
Hanefi mezhebine göre Selim'in velisinin yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hanefilere göre çocuğun parasında zekât yoktur, arazi ürününde öşür vardır; kaynak suyu masrafsız geldiği için oran onda birdir. B sulama masraflı sanılmış ve çocuğa para zekâtı yüklenmiştir; C öşrü de düşürür; D hem para zekâtı yükler hem öşre olmayan yıl şartını ekler.
FIKIH · ZEKÂT

Zekât kimlere verilir? Tevbe 60'taki sekiz sınıf ve kapalı kapılar

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFil, Kureyş ve Maun surelerinin konusu ve ana mesajı nedir, Fil suresi hangi olayı anlatır?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üçü de Mekki'dir. Fil suresi (5 ayet), Kâbe'yi yıkmaya gelen Ebrehe ordusunun Allah'ın gönderdiği kuşlarla helak edilişini hatırlatır. Kureyş suresi (4 ayet), güvenli ticaret yolculuklarını nimet olarak sayıp Kâbe'nin Rabbine kulluğa çağırır. Maun suresi (7 ayet), ahireti yalanlamanın yetime kötü davranmak, yoksulu gözetmemek ve gösteriş için namaz kılmak olarak görünür hâle geldiğini anlatır.

Fil, Kureyş ve Maun sureleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zekât kimlere verilir, Tevbe suresi 60. ayette sayılan sekiz sınıf kimlerdir, zekât kimlere verilemez?

Kısa cevap: Zekât Tevbe suresi 60. ayette sayılan sekiz sınıfa verilir: fakirler, miskinler, zekât görevlileri, kalpleri İslam'a ısındırılacaklar, köleler, borçlular, Allah yolundakiler ve yolda kalmışlar. Anne-baba ve dedeler (usul), çocuk ve torunlar (füru), eş, zenginler, zenginin küçük çocuğu ve Haşimoğullarına zekât verilmez; cami, yol, kefen gibi temlik olmayan harcamalar zekât sayılmaz.

Zekâtın adresi, Kur'an'ın tek tek saydığı nadir konulardan biridir; kime verileceği içtihada bırakılmamış, ayette listelenmiştir.

“Sadakalar (zekât gelirleri) ancak şunlar içindir: Yoksullar, düşkünler, sadakaların toplanmasında görevli olanlar, kalpleri kazanılacak olanlar, âzat edilecek köleler, borçlular, Allah yolunda (çalışanlar) ve yolda kalmışlar. İşte Allah'ın kesin buyruğu budur. Allah bilmekte ve hikmetle yönetmektedir.”

Tevbe 9/60 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Sekiz sınıfın dördü doğrudan yoksulluğa, dördü toplumun ortak ihtiyaçlarına bakar; ayetteki sıra, numaralarda korunmuştur.Görsel: Sınav Defteri

Sınıfları ayıran ölçütler

Fakir temel ihtiyaçlarından fazla nisap miktarı malı olmayan; miskin ise hiçbir şeyi olmayan, başkasına muhtaç kimsedir. Amil, devlet adına zekât toplayan ve dağıtan görevlidir; zengin bile olsa emeğinin karşılığını zekâttan alır. Müellefe-i kulub, yeni Müslüman olmuş ya da kalbi İslam'a ısındırılmak istenen kişilerdir; Hanefilere göre bu pay, Müslümanların güçlenmesiyle Hz. Ömer döneminden itibaren verilmemiştir. Garim, borcunu ödeyemeyen; ibnüssebil, memleketinde zengin olsa bile yolda muhtaç kalan yolcudur. Fi sebilillah ise Allah yolunda cihada çıkan, hacda yolda kalan ya da ilim tahsil eden muhtaçlar diye yorumlanır.

Hanefilere göre zekât bu sınıfların her birine dağıtılabileceği gibi tamamı tek bir sınıfa, hatta tek bir kişiye de verilebilir.

Lisans düzeyi için ek: Şafiilerde dağıtım kuralı

Şafiilere göre zekât sahibi ya da vekili dağıtıyorsa, zekât bulunabilen sınıflara eşit paylaştırılmalı ve her sınıftan en az üç kişiye verilmelidir. Hanefi kökte “zekâtın tamamı tek kişiye verilemez” şıkkı bu görüşten gelen çeldiricidir.

Karıştırılanlar: fakir de olsa zekât verilebilir mi? (Hanefi)
VerilemezVerilebilir (fakir ise)
Anne, baba, dede, nine (usul)Kardeş ve kardeş çocukları
Çocuk, torun (füru)Amca, dayı, hala, teyze ve çocukları
Eş (Ebu Hanife'ye göre kadın da kocasına veremez)Gelin, damat, kayınpeder, kayınvalide, üvey çocuk
Nisaba malik zengin; babası zengin olan küçük çocukErgen çocuğu fakir olan zengin babanın o çocuğu
Haşimoğulları (Hz. Peygamber'in yakın akrabası)Nafakası kendisine ait olmayan diğer akrabalar
Cami, yol, çeşme yapımı; ölünün kefeni ve borcuBu kurumlara zekât dışı sadaka verilir

Usul, füru ve eşe zekât verilememesinin sebebi, zekâtın malı sahibinden tam olarak çıkarmasıdır: bu kişilerin nafakası zaten zekât verenin üzerindedir, verilen mal fiilen aynı evde kalır. Cami ve yol gibi harcamalarda ise zekâtın rüknü olan temlik gerçekleşmez, yani mal bir fakirin mülkiyetine geçmez. Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve İmam Şafii'ye göre kadın fakir kocasına zekât verebilir. Zekâtı bulunduğu yerdeki fakirlere vermek esastır; Hanefiler fakir akrabaya ya da daha muhtaç birine göndermeyi caiz görür.

Akılda kalsın: Zekâtın iki kapı bekçisi vardır: nafaka (nafakası sende olana veremezsin: usul, füru, eş) ve temlik (mal bir kişinin mülkü olmalı: cami, yol, kefen olmaz). Kardeş nafaka çemberinin dışındadır, fakirse zekât alır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Hanefilere göre aşağıdakilerden hangilerine zekât verilebilir?” Öncüllerde fakir kardeş, fakir torun, cami inşaatı, yolda parası çalınan zengin bir yolcu, fakir damat bulunur.

Tuzak“zengin yolcu”yu elemek (yolda muhtaçsa ibnüssebil olarak alır) ve torunu kardeşle aynı kefeye koymaktır. “Kadın fakir kocasına zekât verebilir” şıkkı Hanefi içinde İmameyn'in görüşüdür; Ebu Hanife'ye göre veremez.

▭Boşluk doldurma

Memleketinde zengin olduğu hâlde yolculukta parasız kalan kişi olarak zekât alabilir. Kişi zekâtını çocuk ve torunlarına, yani grubuna veremez. Zekâtla cami yaptırılamaz, çünkü zekâtın rüknü olan gerçekleşmez.

usulibnüssebilfürutemlikgarimtathir

?Soru çöz

I. Geçimini zor sağlayan kız kardeşi
II. Fakir olan oğlunun çocuğu
III. Mahallesinde yapılan caminin inşaatı
IV. Umre dönüşü cüzdanı çalınıp memleketine dönemeyen, kendi memleketinde varlıklı bir yolcu
Hanefi mezhebine göre bir kişi zekâtını yukarıdakilerden hangilerine verebilir?

✓ C. Fakir kardeş nafaka çemberinin dışındadır, zekât alır; yolda muhtaç kalan kişi memleketinde zengin olsa da ibnüssebil olarak alır. A ve B torunu içerir; torun füru grubundadır, zekât verilemez. B ve D camiyi içerir; cami inşaatında temlik olmadığı için zekât olmaz, ayrı sadaka verilir.
FIKIH · SADAKA

Sadaka ve infak: farzından gönüllüsüne paylaşmanın dereceleri

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEf'al-i mükellefin nedir, farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh ve haram arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mükellefin davranışlarına verilen hükümlere ef'al-i mükellefin (teklifi hükümler) denir. Cumhur bunları vacip, mendup, mübah, mekruh ve haram diye beşe ayırır. Hanefiler delilin kesinliğine göre farz ile vacibi, tahrimen ile tenzihen mekruhu da ayırır ve farz, vacip, sünnet, mendup, mübah, mekruh, haram şeklinde yedili bir tasnif kullanır.

Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sadaka ve infak nedir, sadakanın çeşitleri nelerdir, sadaka-i cariye ne demektir?

Kısa cevap: İnfak, Allah rızası için maldan harcamaktır; sadaka ise sıdk (doğruluk) kökünden gelen ve Allah rızası için yapılan her türlü yardımı anlatan geniş bir kavramdır. Sadakanın farz olanı zekât, vacip olanları fıtır sadakası, adak ve keffaret sadakasıdır; geri kalanı nafiledir. Faydası süren hayır eserlerine sadaka-i cariye denir.

Zekât sadakanın taban çizgisidir; Kur'an ve sünnet, Müslüman'ın bu çizgide durmayıp yukarı çıkmasını ister.

İnfak, kişinin Allah'ın hoşnutluğu için kendi malından ihtiyaç sahiplerine ve hayır yollarına harcamasıdır. Sadaka kelimesi “doğru olmak, sözünde durmak” anlamındaki sıdk kökünden gelir: veren kişi imanındaki sadakati davranışıyla gösterir. Kur'an'da sadaka bazen zekât anlamında da kullanılır (Tevbe 9/60'ta olduğu gibi); sonraki dönemlerde daha çok gönüllü yardımların adı olmuştur. Kur'an infakın karşılığını başak benzetmesiyle anlatır: Allah yolunda harcanan mal, her başağında yüz tane bulunan yedi başak bitiren bir tohuma benzer (Bakara 2/261).

Hükmüne göre sadakalar (Hanefi)
HükümSadakaBelirleyen
FarzZekât (öşür dahil)Nisap + yıl (öşürde yıl yok)
VacipFıtır sadakası; adanan sadaka; keffaret ve fidye olarak verilen sadakalar; kurbanBayram, adak, kusur ya da acizlik
NafileGönüllü her yardım; sadaka-i cariyeKişinin isteği

Sadakanın genişliği ve sadaka-i cariye

Hz. Peygamber sadakayı mal vermekle sınırlamamış; iki kişinin arasını bulmayı, birinin yükünü kaldırmasına yardım etmeyi, güzel sözü, namaza giderken atılan adımı ve yoldaki engeli kaldırmayı da sadaka saymıştır. Bir başka hadiste insan öldüğünde amel defterinin üç şey dışında kapandığı bildirilir: faydası süren sadaka, kendisinden yararlanılan ilim ve kendisine dua eden salih evlat (Müslim, “Vasiyye”, 14). Faydası süren sadakaya sadaka-i cariye denir: çeşme, köprü, okul, hastane, kütüphane, mescit gibi eserler ve bunları yaşatan vakıflar bu kapsamdadır. Zekâtla yapılamayan cami ve yol, sadaka-i cariyenin tipik alanıdır.

Vermenin adabı

Kur'an, başa kakarak ve gönül incitilerek verilen sadakanın sevabının boşa gideceğini bildirir (Bakara 2/262-264) ve insanın kendisine verilse almayacağı kötü malı hayır diye vermemesini ister (Bakara 2/267). Sadaka helal kazançtan, sevilen maldan ve gösterişsiz verilir. Kur'an sadakayı açıktan vermeyi güzel, gizlice vermeyi daha hayırlı sayar (Bakara 2/271); farz olan zekâtı başkalarını teşvik için açıktan vermeyi uygun gören âlimler de vardır, nafile sadakada ise gizlilik üstün tutulur. Osmanlı şehirlerindeki sadaka taşları, verenle alanın birbirini görmediği bu adabın somut örneğidir.

Akılda kalsın: Sadaka merdiveni: farz (zekât) → vacip (fitre, adak, keffaret, fidye, kurban) → nafile (gönüllü). Zekâtla yapılamayanı (cami, yol, çeşme) sadaka-i cariye yapar. Kötü sadakanın iki işareti: başa kakmak ve eza (gönül kırmak).
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir paragrafta bir hayır eseri anlatılır (bir vakfın kurduğu çeşme ya da kütüphane) ve kavramı sorulur: cevap sadaka-i cariyedir.

TuzakBu tür harcamayı “zekât” sanmaktır; temlik olmadığı için zekât yerine geçmez. Hüküm sorusunda fıtır sadakası Hanefilere göre vaciptir, zekât farz; “bütün sadakalar nafiledir” şıkkı çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme iyilik ↔ sadaka türü

?Soru çöz

Bir hayırsever, köyündeki çocukların okuyabilmesi için bir kütüphane yaptırmış, kitap ve bakım masrafları için de gelir getiren bir dükkânı vakfetmiştir. Kütüphane onun vefatından yıllar sonra da kullanılmaktadır.
Bu hayır işiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Faydası sahibinin ölümünden sonra da süren eser sadaka-i cariyedir. A kütüphanede temlik yoktur, bu yüzden zekât yerine geçmez; C fidye oruç tutamayanın her gün için verdiği bedeldir; D fıtır sadakası kişi başına bayramda verilen vacip sadakadır, vakıfla ilgisi yoktur.
FIKIH · KURBAN

Kurban: Hanefilere göre vacip, bayramın üç gününe sığan ibadet

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFıtır sadakası kimlere vaciptir, kimin adına verilir, ne zaman ve ne kadar verilir?Bağlantılı konudan (Oruç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fıtır sadakası (fitre), Ramazan Bayramı'na ulaşan ve temel ihtiyaçları ile borcu dışında nisap miktarı mala sahip Müslüman'ın kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları için verdiği sadakadır. Hanefilere göre vacip, Şafiilere göre farzdır. Hanefilere göre bayram sabahı vacip olur, bayram namazından önce verilmesi müstehaptır; ramazan içinde önceden de verilebilir.

Fıtır sadakası (fitre)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurban kimlere vaciptir, kurban kesmenin şartları nelerdir ve kurban ne zaman kesilir?

Kısa cevap: Kurban (udhiyye), Allah'a yaklaşmak için Kurban Bayramı günlerinde belirli hayvanı kesmektir; hicretin ikinci yılında meşru kılınmıştır. Hanefilere göre Müslüman, akıllı, ergen, mukim ve nisaba malik kişiye vaciptir; diğer mezheplere göre sünnettir. Hanefilere göre bayramın ilk üç günü (10-12 Zilhicce), bayram namazı kılınan yerde namazdan sonra kesilir; Şafiilere göre dördüncü gün de vakittir.

Kurbanın etini insan yer; Allah'a ulaşan ise kesenin niyetidir.

Kurban sözlükte “yakınlık, yaklaşmaya vesile olan şey” demektir. Bayramda ibadet amacıyla kesilen kurbana udhiyye denir; kelime kuşluk vaktini anlatan duha ile ilişkilidir, çünkü kurban bayram sabahı kesilmeye başlanır. Hz. Peygamber kurbanı Hz. İbrahim'in sünneti olarak anmıştır. Kevser suresindeki “Öyleyse Rabbin için namaz kıl, kurban kes” emri (Kevser 108/2) kurbanın delillerindendir. Kur'an kurbanın özünü şöyle açıklar:

“Onların (kurbanlıkların) ne etleri Allah'a ulaşır ne de kanları. O'na ulaşacak olan sadece sizin takvanızdır …”

Hac 22/37 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hükmü ve şartları

Kurban Ebu Hanife'ye göre vacip, Şafii, Maliki ve Hanbelilere göre sünnet-i müekkededir (Hanefi imamlarından Ebu Yusuf'tan da sünnet olduğu rivayet edilir). Hanefilere göre kurbanla yükümlü olmanın şartları: Müslüman olmak, akıllı ve ergen olmak, mukim olmak ve nisaba malik olmak. Buradaki nisap, Oruç sayfasında fıtır sadakasında gördüğümüz nisaptır: temel ihtiyaç ve borç dışında 80,18 gram altın değerinde mal; malın artıcı olması ve üzerinden yıl geçmesi aranmaz. Yolcuya kurban vacip değildir; bayram günlerinin son vaktinde mukim ve zengin olan ise keser. Akıl ve ergenlik şartında Hanefi imamları ayrılır: Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre malı yeten çocuk ve akıl hastası adına velisi kurban keser; İmam Muhammed ve Züfer'e göre bu şart aranır, Hanefi mezhebinde fetva bu görüşe göre verilmiştir.

Karıştırılanlar: zekât, fitre ve kurban yükümlülüğü (Hanefi)
ŞartZekâtFitreKurban
HükümFarzVacipVacip
NisapVarVarVar
Nema ve havlŞartŞart değilŞart değil
Mukim olmakŞart değilŞart değilŞart
VakitYıl doluncaRamazan Bayramı sabahıKurban Bayramı'nın ilk üç günü

Vakti

Kurban, Zilhiccenin 10, 11 ve 12. günlerinde (bayramın ilk üç günü) kesilir; en faziletlisi birinci gündür. Bayram namazı kılınan yerlerde kesim bayram namazından sonra başlar; namazdan önce kesilen hayvan kurban yerine geçmez. Bayram namazı kılınmayan yerlerde ilk günün fecrinden sonra kesilebilir. Geceleri kesmek, hata ihtimali yüzünden tenzihen mekruhtur. Şafiilere göre kesim vakti bayramın dördüncü günü güneş batana kadar sürer. Vacip olduğu hâlde vaktinde kesmeyen kişi, vakit geçtikten sonra kurbanlık bir hayvanın değerini sadaka olarak verir. Vakti içinde kurban yerine parasını bağışlamak ise kurban borcunu düşürmez; kurban kan akıtmakla eda edilen bir ibadettir. Kişi kurbanını kendisi kesebileceği gibi güvenilir bir kişi ya da kurumu vekil de tayin edebilir.

Akılda kalsın: Kurbanın Hanefi şartlarını fitreninkine bir şart ekleyerek hatırla: fitre şartları + mukim olmak. Vakit üç kelime: namazdan sonra, üç gün, gündüz. Vakit geçerse kan değil değer sadaka olarak verilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBayramda yolculukta olan zengin bir kişi, namazdan önce kurbanını kestiren biri, bayramın dördüncü günü kesen biri anlatılır: “Hanefilere göre kimin kurbanı geçerlidir / kime vaciptir?” Tuzak, yolcuya da kurbanı vacip saymaktır; mukim olmak Hanefilerde vücup şartıdır.

TuzakDördüncü gün Şafiilere göre vakittir, Hanefi kökte bu çeldiricidir. “Kurban parasını bağışlamak yeterlidir” şıkkı da yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Ebu Hanife'ye göre kurban kesmek tir. Hanefilere göre kurbanla yükümlü olmak için nisaba malik olmanın yanında olmak da gerekir. Bayram namazı kılınan yerde kurban, bayram kesilir.

sünnetvacipmukimnamazından sonrafecirden önceergen

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup ve nisaba malik dört kişiyle ilgili şu bilgiler verilmiştir:
– Ayşe, kurbanını bayram namazı kılınan şehrinde, namazdan önce kestirmiştir.
– Ömer, bayram boyunca seferî olarak yurt dışında bulunmuş ve kurban kesmemiştir.
– Bekir, kurbanını bayramın dördüncü günü kesmiştir.
– Hatice, kurbanını bayramın ikinci günü öğleden sonra vekil aracılığıyla kestirmiştir.
Buna göre kurban yükümlülüğünü usulüne uygun biçimde yerine getirmiş ya da bu yükümlülük altına hiç girmemiş olanlar kimlerdir?

✓ D. Ömer bayram boyunca yolcu olduğu için kurban ona vacip olmamıştır; Hatice vakit içinde vekille kesmiştir, vekâlet caizdir. A ve B Ayşe'yi içerir; namaz kılınan yerde namazdan önce kesilen hayvan kurban olmaz. A ve C Bekir'i içerir; dördüncü gün Hanefilere göre vakit dışıdır, Şafiilere göre vakittir.
FIKIH · KURBAN

Kurbanlık hayvan: yaş, hisse, kusur; adak ve akika kurbanı

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssalarının Kur'an'daki ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Âdem kıssası insanın yeryüzünde halife olarak yaratılışını, şeytanın kibrini ve tövbe kapısının açıklığını anlatır. Hz. Nuh kıssası yüzyıllar süren sabırlı daveti ve kurtuluşun soyla değil imanla olduğunu öğretir. Hz. İbrahim kıssası akılla tevhide ulaşmayı, putlara karşı cesareti ve Allah'a teslimiyeti örnekler.

Hz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurbanlık hayvanların yaşları ne olmalı, hangi kusurlu hayvan kurban edilmez, adak ve akika kurbanının hükmü nedir?

Kısa cevap: Koyun ve keçi bir yaşını, sığır ve manda iki yaşını, deve beş yaşını doldurmuş olmalıdır; altı ayını doldurmuş ve bir yaşındaki gibi iri görünen koyun da kurban edilebilir. Koyun-keçi bir kişi, büyükbaş en çok yedi kişi adına kesilir. Kör, belirgin topal, çok zayıf hayvan kurban olmaz. Adak kurbanından sahibi yiyemez; akika doğum şükrü için kesilir.

Kurbanda iki şey sayılır: hayvanın yaşı ve hisse sayısı; ÖSYM ikisini aynı tabloya koyup hesap sorar.

Kurbanlık hayvanlar (Hanefi)
HayvanEn az yaşKaç kişi adına?
Koyun1 yaşını doldurmuş; 6 ayını doldurmuş, bir yaşındaki gibi iri görünen kuzu da olur1 kişi
Keçi1 yaşını doldurmuş (6 aylık istisnası keçide yok)1 kişi
Sığır, manda2 yaşını doldurmuş1–7 kişi
Deve5 yaşını doldurmuş1–7 kişi

Büyükbaşa ortak olanların hepsinin ibadet niyetiyle katılması gerekir; ortaklardan biri yalnız et almak için katılırsa Hanefilere göre hiçbirinin kurbanı geçerli olmaz. Ortakların niyeti farklı ibadetler olabilir: biri udhiyye, biri adak, biri akika. Her ortağın payı yedide birden az olmamalı, et tartıyla bölünmelidir.

Kusurlar

Karıştırılanlar: hangi kusur kurbana engeldir? (Hanefi)
Kurban olmazKurban olur
İki gözü ya da bir gözü körGözünde hafif bir leke olan
Kesim yerine kendi ayağıyla yürüyemeyecek kadar topalHafif aksayan
İliği kalmayacak kadar zayıf (cılız)Zayıf ama besili sayılabilecek
Kulağının ya da kuyruğunun yarısından fazlası kesik; doğuştan kulaksızKulağı delik ya da yarık olan
Dişlerinin çoğu dökülmüş; memesinin ucu kesik ya da kurumuşBirkaç dişi eksik olan
Boynuzu kökünden kırılmış (kırık beyne ulaşmış)Doğuştan boynuzsuz; boynuzunun ucu kırık olan; hadım edilmiş; gebe

Etin kullanımı ve diğer kurban türleri

Udhiyye kurbanının etinin üçte birini evde tutmak, üçte birini akraba ve komşuya, üçte birini yoksullara vermek müstehaptır; tamamını yemek ya da tamamını dağıtmak da caizdir. Etinden zengin ve gayrimüslim de yiyebilir. Kurbanın eti, derisi ve sakatatı satılamaz, kasaba ücret olarak verilemez; derisi bağışlanabilir.

  • Adak kurbanı: bir dileğin gerçekleşmesi şartıyla adanan kurbandır, kesilmesi vaciptir. Adayan kişi, onun usul ve füruu ile eşi ve zenginler bu etten yiyemez; tamamı yoksullara verilir. Adağın şartlarını Helal ve haram sayfasında göreceğiz.
  • Akika kurbanı: çocuğun doğumuna şükür olarak, sünnete uygun olarak doğumun yedinci günü kesilir. Hanefilere göre müstehaptır (bazı Hanefi kaynaklarında mübah), Şafii ve Hanbelilere göre sünnettir. Kurbanlıkta aranan şartlar burada da aranır; etinden aile de yer.
  • Şükür kurbanı: bir nimete şükür için gönüllü kesilir; adanmadıkça zorunlu değildir.
  • Hedy ve ceza (dem) kurbanı: hac ve umreyle ilgili, Harem bölgesinde kesilen kurbanlardır; Hac ve umre sayfasında göreceğiz.
Akılda kalsın: Yaşlar 1 – 2 – 5 (küçükbaş, sığır, deve); hisse 1 – 7 – 7. Tek istisna: altı aylık iri kuzu, keçide değil koyunda. Etten yiyemeyen tek kurban sahibi: adak sahibi. Kusurda ölçü: hayvanın yürüyüp görüp yiyebilmesi ve organların çoğunun yerinde olması.
Sayfa özeti: zekât, öşür, fitre ve kurban yan yana (Hanefi)
KalemOran ya da ölçüYıl şartıDikkat
Para, altın, döviz, ticaret malı1/40 (%2,5), kalanın tamamındanVar (kamerî yıl)Nisap 80,18 g altın; borç düşülür; ticaret malı piyasa değeriyle
Masrafla sulanan ürün1/20Yok, her hasattaÇocuğun arazisinde de var
Kendiliğinden sulanan ürün1/10 (öşür)YokEbu Hanife: nisap yok
Maden ve define1/5 (humus)YokMadende diğer mezhepler 1/40
Kırda otlayan hayvanNisap: deve 5, sığır 30, koyun-keçi 40VarAhırda beslenen ve iş hayvanında yok
Kime verilmez?Usul, füru, eş, zengin, Haşimoğulları—Cami, yol, kefen: temlik yok
Fitre ve kurbanVacip; nisap var, nema ve havl yokYokKurbanda ayrıca mukim olmak; 3 gün, namazdan sonra

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurTablo verilir: hayvanların türü, yaşı ve kusuru; “kaç tanesi kurban edilebilir?” diye sayı sorulur.

TuzakSınır yaşlardır: 18 aylık bir dana iki yaşını doldurmamıştır, olmaz; 7 aylık iri bir kuzu olur, 7 aylık bir oğlak olmaz. Doğuştan boynuzsuz ve hadım hayvanı “kusurlu” sayıp elemek de sık hatadır. Adak kurbanında “sahibi ve ailesi de yiyebilir” şıkkı, akika ile karıştırılan çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme hayvan ↔ kurban edilebilmesi için en az yaş

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Yakup Bey, köyündeki kurban pazarında satılan hayvanları aşağıdaki çizelgeye not etmiştir.

HayvanYaşıNot
Kuzu7 aylıkBir yaşındaki gibi iri
Oğlak8 aylıkSağlıklı
Dana20 aylıkSağlıklı
İnek3 yaşındaDoğuştan boynuzsuz
Koç2 yaşındaBir gözü kör

Hanefi mezhebine göre çizelgedeki hayvanlardan kaç tanesi kurban edilebilir?

✓ A. Olanlar iri kuzu (altı aylık istisnası) ve boynuzsuz inektir (doğuştan boynuzsuzluk kusur değildir). B genellikle oğlağı katar; altı ay istisnası keçide yoktur. C dananın 20 aylık olduğunu atlar; sığır iki yaşını doldurmalıdır. D tek gözü kör koçu da sayar; körlük kurbana engeldir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ramazanda camide mukabele takip eden Hanefi mezhebine mensup dört kişinin tilavet secdesiyle ilgili davranışları şöyledir: Emine Hanım, okunan ayeti dinlemek niyetinde olmadığı hâlde Neml suresindeki secde ayetini işitince secde eder. Hafız Ramazan Bey, aynı oturumda aynı secde ayetini üç kez tekrar ettiği için tek secde yapar. Teravihte imamlık yapan Sabri Hoca, secde ayetini okuduktan hemen sonra rükûya gider ve ayrıca secde etmez. Cemaatten Osman Bey ise secde ettikten sonra oturup Tahiyyat okur ve selam verir; bunu yapmazsa secdenin geçersiz olacağını düşünmektedir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin davranışı ya da düşüncesi yanlıştır?

✓ D. Hanefilere göre tilavet secdesi tek secdeden ibarettir: tekbirle secdeye varılır, tekbirle kalkılır; oturuş ve selam yoktur. Selamı secdenin rüknü sayan Şafii görüşüdür. A Hanefilerde işitmek yeter, dinleme kastı aranmaz; B aynı mecliste aynı ayetin tekrarı tek secde ister; C ayetten sonra en çok üç kısa ayet okunup rükûya gidilirse tilavet secdesi namazın rükûyla eda edilmiş olur.Kaynak: Cemaat ve imamet · Tilavet ve şükür secdesi

?Soru 2

Temel ihtiyaçları ve borcu dışında nisap miktarı mala sahip olan Yusuf Bey'in eşi, 20 yaşında üniversite okuyan oğlu, 10 yaşında bir kızı vardır. İkinci kızı Ramazan Bayramı'nın birinci günü güneş doğduktan sonra dünyaya gelmiştir.
Hanefi mezhebine göre Yusuf Bey'in kimler adına fıtır sadakası vermesi vaciptir?

✓ D. Hanefilere göre kişi kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları adına fitre verir. A ve C eşi içerir; eşin ve ergen oğlun fitresini vermek vacip değildir, izinle verilebilir. B yeni doğan kızı içerir; fecirden sonra doğduğu için vücup anında yoktu, fitre gerekmez.Kaynak: Oruç · Fıtır sadakası (fitre)

?Soru 3

Cuma vaazına hazırlanan Hanefi mezhebine mensup Hasan Hoca, cuma namazının şartlarını kişide aranan (vücup) ve namazda aranan (sıhhat) şartlar diye ayırıp aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırŞartYazdığı tür
1Erkek olmakVücup
2Öğle vaktinde kılınmakSıhhat
3Mukim olmakVücup
4Cemaatle kılınmakVücup

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?

✓ D. Cemaat kişiye değil namaza ait bir şarttır; hutbe, vakit, şehir ve genel izin gibi cumanın sahih olma (sıhhat) şartlarındandır. A ve C kişinin cumayla yükümlü olup olmadığını belirleyen vücup şartlarıdır: kadına ve yolcuya cuma farz değildir, ama kılarlarsa sahihtir; B öğle vakti namazın geçerliliğini belirler, sıhhat şartıdır.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cuma namazı: vücup ve sıhhat şartları

?Soru 4

Akşam namazının farzını ve sünnetini kılan Fatma, ardından altı rekât daha nafile namaz kılar. Bu namazın adı, “günahından hemen tövbe edip Allah'a yönelenler” anlamına gelir.
Fatma'nın kıldığı namaz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Akşamdan sonra kılınan altı rekâtlık, adı tövbe edip Allah'a dönenleri anlatan namaz evvabindir. A teheccüd gece uyuduktan sonra kılınır; B kuşluk güneş yükseldikten sonra, sabah ile öğle arasındadır; C tahiyyetü'l-mescid zamana değil mescide girmeye bağlıdır ve iki rekâttır.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Diğer nafile namazlar

?Soru 5

Ramazan orucu tutan Hanefi mezhebine mensup kişilerle ilgili aşağıdaki durumlardan hangisinde oruç bozulmaz?

✓ D. Unutarak yiyip içen kişinin orucu bozulmaz; hatırlayınca bırakıp devam eder. A vakitte yanılmadır, oruç bozulur ve yalnız kaza gerekir; B abdestte boğaza su kaçması hata sayılır, yine yalnız kaza; C isteyerek ağız dolusu kusmak da orucu bozar ve yalnız kaza gerektirir, istemeden kusmakla karıştırılır.Kaynak: Oruç · Orucu bozmayanlar ve yalnız kaza gerektirenler

?Soru 6

Bir ramazan gününde imsak 05.00, akşam ezanı 19.00'dadır. Hanefi mezhebine mensup dört arkadaş imsaktan sonra hiçbir şey yememiştir. Esra önceki gün saat 16.00'da (ikindi vakti) “yarın oruç tutacağım” diye niyet etmiş, sonra bu niyeti hiç yenilememiştir; Murat 11.30'da, Kerem 12.30'da, Elif 06.00'da niyet etmiştir.
Buna göre kimlerin ramazan orucu geçerlidir?

✓ A. Gündüz 14 saattir; yarısı 7 saat olduğundan dahve-i kübra 12.00'dir. Elif (06.00) ve Murat (11.30) bu sınırdan önce, bir şey yemeden niyet etmiştir. B ve D Esra'yı içerir; onun niyeti güneş batmadan yapıldığı için geçersizdir. C Kerem'i içerir; 12.30 dahve-i kübrayı geçmiştir.Kaynak: Oruç · Niyet vakti, imsak ve iftar

?Soru 7

Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisinde imama uyma geçerlidir?

✓ A. Teyemmüm tam bir temizlik sayıldığı için Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre abdestli, teyemmümlü imama uyabilir. B öğle ile ikindi farklı farzlardır, uyma olmaz; C rükû-secdeyle kılan ima edene uyamaz, imamın namazı daha zayıftır; D farz kılan nafile kılana uyamaz, bu Şafii görüşüyle karışır.Kaynak: Cemaat ve imamet · Cemaat ve imamet

?Soru 8

Yatsı namazına camiye geç gelen Hasan, iftitah tekbirini ayakta alır ve imam birinci rekâtın rükûundan henüz doğrulmamışken rükûya varır. Sübhaneke'yi ve imamın kıraatini kaçırmıştır; namazın geri kalanını imamla birlikte tamamlar.
Hanefi mezhebine göre Hasan'ın durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İmam rükûdan doğrulmadan rükûya ulaşan o rekâtı kazanır; ilk rekâtın rükûuna yetişen müdriktir. A kıraati kaçırmak rekâtı kaçırmak değildir, imamın kıraati muktediye yeter; B lahik imamla başlayıp ortada kopan kişidir; D Sübhaneke sünnettir, terki sehiv gerektirmez, muktedinin kendi hatası için de secde yoktur.Kaynak: Cemaat ve imamet · Müdrik, mesbuk, lahik

?Soru 9

Bir cenaze namazında Hanefi mezhebine mensup dört kişi şunları yapar: Selim cenaze duasını bilmediği için üçüncü tekbirden sonra yalnız Rabbenâ dualarını okur. Yusuf ikinci tekbirden sonra salavatı okumayı unutur. Murat üçüncü tekbirden sonra acil bir telefon yüzünden dördüncü tekbiri beklemeden selam verip ayrılır. Kadir ise ilk tekbirden sonra Fatiha okumaz, yalnız Sübhaneke okur.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin kıldığı cenaze namazı geçerli olmamıştır?

✓ C. Hanefilere göre cenaze namazının rükünleri dört tekbir ve kıyamdır; dördüncü tekbiri almadan ayrılan Murat bir rüknü eksik bırakmıştır. A dua sünnettir, bilmeyenin Rabbenâ okuması yeter; B salavat da sünnettir, unutulması namazı geçersiz kılmaz; D Hanefilerde cenaze namazında Fatiha okunmaz, onu rükün sayan Şafiilerdir.Kaynak: Cuma, bayram ve cenaze namazı · Cenaze namazı

?Soru 10

Ramazan öncesi cemaate oruç ilmihali anlatan Hanefi mezhebine mensup Abdullah Hoca, ramazan orucunun bazı şartlarını üç basamağa (vücup, eda, sıhhat) yerleştirerek aşağıdaki çizelgeyi hazırlamıştır.

SatırŞartYazdığı basamak
1Ergenlik çağına girmiş olmakVücup
2Niyet etmekSıhhat
3Sağlıklı olmakVücup
4Hayız ve nifas hâlinde olmamakSıhhat

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırında yanlışlık vardır?

✓ C. Sağlıklı olmak, mukim olmakla birlikte eda şartıdır: hasta oruçla yükümlüdür ama tutmayı erteleyip kaza edebilir; vücup şartı olsaydı hastaya oruç hiç farz olmazdı. A ergenlik vücup (farz olma) şartıdır; B niyet sıhhat şartıdır (Şafiilerde rükün); D hayız ve nifastan temizlik de sıhhat şartıdır, bu hâlde tutulan oruç geçersizdir.Kaynak: Oruç · Orucun çeşitleri, şartları ve rüknü
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →