Zekâtın hükmü: malın arınması ve kimlere farz olduğu
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMükellef kimdir, ehliyet nedir, vücub ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki fark nedir ve ehliyeti etkileyen durumlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dinî emir ve yasaklardan sorumlu kişiye mükellef denir; şartları akıllı ve ergen olmak, ibadetler için ayrıca Müslüman olmaktır. Ehliyet ikiye ayrılır: hak sahibi olabilme gücü olan vücub ehliyeti ana rahminde başlar; hakları kullanabilme gücü olan eda ehliyeti temyizle (yaklaşık 7 yaş) eksik, büluğ ve akılla tam olur.
✎Konu anlatımı
Zekât nedir, ne zaman farz kılındı ve Hanefi mezhebine göre kimlere farzdır?
Kısa cevap: Zekât, belirli bir zenginlik ölçüsüne (nisap) ulaşan malın bir kısmını, üzerinden bir yıl geçince ayette sayılan kişilere vermektir; İslam'ın beş temel esasından biri olan mali ibadettir ve hicretin ikinci yılında miktarlarıyla düzenlenmiştir. Hanefilere göre zekât Müslüman, hür, akıllı ve ergen kişiye farzdır; çocuğun ve akıl hastasının malında zekât yoktur, toprak ürünlerindeki öşür hariç.Zekât kelimesinin iki anlamı vardır, “artmak” ve “temizlenmek”; ikisi de aynı işleme bakar: veren mal azalmış gibi görünür ama arınarak bereketlenir.
Kur'an'da zekât çoğu yerde namazla birlikte anılır: namaz bedenle, zekât malla yapılan ibadetin başıdır. Mekke döneminde yoksulu gözetme genel bir emir olarak vardı; zekâtın hangi maldan ne oranda verileceği hicretin ikinci yılında Medine'de belirlendi. Kur'an zekâtın amacını iki kelimeyle anlatır: malı ve kişiyi temizlemek (tathir) ve arındırıp geliştirmek (tezkiye).
“Onları arındırmak ve temize çıkarmak üzere mallarından sadaka al! …”
Tevbe 9/103 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Zekâtın farz olduğunu inkâr eden dinden çıkar; inandığı hâlde vermeyen büyük günah işlemiş olur. Zekât bir ibadettir, devlete ödenen vergiyle karışmaz: vergi ödemek zekât borcunu düşürmez. Zekâtın vücup sebebi zenginliktir; rüknü ise zekât olarak ayrılan malı hak sahibine temlik etmek, yani onun mülkiyetine geçirmektir.
Mükellefte aranan şartlar
Zekâtla yükümlü olmanın şartları kişide ve malda ayrı ayrı aranır. Malın şartlarını bir sonraki konuda göreceğiz. Kişide aranan şartlar: Müslüman olmak, hür olmak, akıllı ve ergen olmak. Son şart mezhepler arasında önemli bir fark doğurur ve ÖSYM'nin vaka sorularının kaynağıdır.
| Mal | Hanefilere göre | Şafii, Maliki, Hanbelilere göre |
|---|---|---|
| Para, altın, ticaret malı, hayvan | Zekât yok (ibadet, mükellefiyet ister) | Zekât var; velisi öder |
| Toprak ürünü | Öşür var; velisi öder | Öşür var |
| Fıtır sadakası | Malı varsa velisi verir (Ebu Hanife ve Ebu Yusuf) | Velisi verir |
Hanefilerin gerekçesi şudur: zekât namaz gibi bir ibadettir ve ibadetle yükümlülük akıl ile ergenlik ister. Öşür ise toprağın verimine bağlı bir mali yükümlülük olarak görüldüğü için toprağın sahibinin yaşına bakılmaz. Diğer mezhepler zekâtı malın üzerindeki bir hak sayar ve mal sahibinin yaşını dikkate almaz.
Nasıl sorulurBabasından kalan banka hesabı ve meyve bahçesi olan on iki yaşındaki bir çocuk anlatılır: “Hanefilere göre velisi ne yapmalıdır?” Cevap, paranın zekâtının verilmeyeceği ama bahçe ürününden öşür verileceğidir.
Tuzak“çocuk zekâttan muaf olduğuna göre öşürden de muaftır” sonucuna atlamaktır. “Velisi çocuğun parasının zekâtını öder” şıkkı Şafii görüşüdür, çeldirici olarak durur.
⇄Bilgi eşleştirme tanım ya da vaka ↔ kavram
?Soru çöz
On yaşındaki Elif'e babasından bankada nisabın çok üstünde bir para ve her yıl ürün alınan bir zeytinlik kalmıştır. Vasisi olan amcası bu malları yönetmektedir.
Hanefi mezhebine göre Elif'in malları için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?