Dinleri tanımak: sınıflandırma ölçütleri ve dinler tarihinin tarafsız yöntemi
DHBT-2 · MBSTS · Ahlak ve din hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDört büyük ilahi kitap hangi peygamberlere indirilmiştir, suhuf nedir ve hangi peygamberlere kaç sahife verilmiştir?Bağlantılı konudan (Melek, kitap ve peygamber inancı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dört büyük ilahi kitap Tevrat (Hz. Musa), Zebur (Hz. Davud), İncil (Hz. İsa) ve Kur'an'dır (Hz. Muhammed). Bunların dışında bazı peygamberlere küçük sahifeler (suhuf) verilmiştir; zayıf kabul edilen bir rivayete göre Hz. Âdem'e 10, Şit'e 50, İdris'e 30, İbrahim'e 10 sahife. Kur'an'da sahifeleri anılan peygamberler ise Hz. İbrahim ve Hz. Musa'dır.
✎Konu anlatımı
Dinler nasıl sınıflandırılır, dinler tarihi hangi yöntemle çalışır?
Kısa cevap: Dinler kaynağına göre vahye dayalı ve beşerî, yayılma alanına göre evrensel ve milli (etnik), kurucusuna göre kurucusu bilinen ve bilinmeyen, Tanrı anlayışına göre tek tanrılı, çok tanrılı ve düalist diye sınıflandırılır. Dinler tarihi, dinleri hak-batıl yargısı vermeden, mensuplarının kendi kavramlarıyla betimleyen tarafsız bir bilim dalıdır.Bir din görevlisine bir gün mutlaka sorulur: “Budistler neye inanır?” Doğru cevap, önce o dini kendi kelimeleriyle anlatabilmekten geçer.
Dört soru, dört ölçüt
Dinleri sınıflandırmak, her dine aynı dört soruyu sormaktır: Nereden geldi? Kime seslenir? Kim başlattı? Tanrıyı nasıl düşünür? Aynı din her soruda farklı bir gruba düşebilir. Budizm bir insanın öğretisine dayandığı için beşerîdir ama bütün insanlara seslendiği için evrenseldir; Yahudilik kökeni vahye dayanan bir din olarak anılır ama bir halkla sınırlı kaldığı için millidir. Sınavda bu çapraz konumlar sık sorulur.
| Ölçüt | Gruplar | Örnekler |
|---|---|---|
| Kaynağı | Vahye dayalı / beşerî (bir öğretmenin öğretisine ya da geleneğe dayanan) | Vahye dayalı olarak anılanlar: Yahudilik, Hristiyanlık, İslam. Beşerî: Budizm, Konfüçyanizm, Taoizm, Hinduizm |
| Yayılma alanı | Evrensel (bütün insanlara çağrı) / milli ya da etnik (bir halkla sınırlı) | Evrensel: Hristiyanlık, İslam, Budizm. Milli: Yahudilik, Hinduizm, Şintoizm, Konfüçyanizm, Taoizm |
| Kurucusu | Kurucusu bilinen / bilinmeyen | Bilinen: Budizm (Buda), Caynizm (Mahavira), Sihizm (Guru Nanak), Zerdüştlük (Zerdüşt), Maniheizm (Mani). Bilinmeyen: Hinduizm, Şintoizm |
| Tanrı anlayışı | Tek tanrılı / çok tanrılı / düalist (iki ilkeli) / Tanrı fikrini merkeze almayan | Tek: Yahudilik, Hristiyanlık (Hristiyanlar teslisi tek Tanrı inancı olarak tanımlar), İslam, Sihizm. Çok: Hinduizm'in halk biçimleri, Şintoizm. Düalist: Zerdüştlüğün sonraki biçimi, Maniheizm. Merkeze almayan: Budizm, Caynizm |
| Yaşama durumu | Yaşayan / tarihe karışmış | Tarihe karışmış: Maniheizm, eski Mısır ve Mezopotamya dinleri |
Dinler tarihi: betimlemek, yargılamamak
Dinler tarihi, geçmişte ve bugün var olan bütün dinlerin tarihini, inanç, ibadet ve ahlak sistemlerini, kurumlarını inceleyen bilim dalıdır. Yöntemi betimleyicidir (tasvirî): bir dini, mensuplarının kutsal metinlerine ve kendi kavramlarına dayanarak anlatır; onu doğru-yanlış, hak-batıl, üstün-aşağı diye değerlendirmez. Bu yüzden normatif, yani kural koyan ve hüküm veren bir bilim değildir. Kelamdan ayrıldığı nokta da budur: kelam İslam inancını delillerle savunur, dinler tarihi ise diğer dinleri anlamaya çalışır. Bir Müslüman araştırmacının kendi inancını taşıması bu yöntemle çelişmez; çelişen, başka bir dini onun mensubunun tanımayacağı biçimde anlatmaktır.
Müslümanların başka dinlerle ilgilenmesi Kur'an'ın Yahudi, Hristiyan, Sabii ve Mecusilerden söz etmesiyle başladı. İlk eserlerin bir kısmı reddiye amaçlıydı. Biruni (ö. 1048) ise Hindistan'da bizzat gözlem yaparak yazdığı Tahkîku mâ li'l-Hind'de Hinduizm'i Hinduların kendi kaynaklarından tarafsız biçimde anlattı; eser modern dinler tarihinin öncüleri arasında sayılır. İslam mezhepleri tarihi sayfasında andığımız Şehristani'nin el-Milel ve'n-nihal'i ise vahye dayanan dinleri “milel”, diğer yolları “nihal” başlığı altında toplayarak karşılaştırmalı dinler tarihinin ilk örneklerinden biri oldu.
Lisans düzeyi için ek: Osmanlı ve Cumhuriyet'te dinler tarihi
Osmanlı'da Tanzimat'a kadar milel-nihal ve kısas-ı enbiya türü eserler öne çıktı. Bu alanda Türkçe yazılan ilk müstakil eserlerden biri Şemseddin Sami'nin Esâtîr'idir. Dinler tarihi XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Darülfünun'da ders olarak okutulmaya başladı, Cumhuriyet döneminde ilahiyat fakültelerinin temel derslerinden biri oldu.
Nasıl sorulurDinler tarihinin tanımı ve yöntemi anlatılıp “hangisi bu bilimin özelliği değildir?” diye sorulur ya da bir dinin hangi gruba girdiği istenir.
TuzakDinler tarihini kelamla karıştırıp “dinleri hak ve batıl diye ayırır”, “İslam'ın üstünlüğünü ispat eder” şıklarını işaretlemektir; bunlar normatif yaklaşımlardır. Sınıflandırmada tuzak, Budizm'i “beşerî olduğu için milli” sanmaktır; Budizm beşerî ama evrenseldir.
⇄Bilgi eşleştirme sınıf ↔ din
?Soru çöz
İlahiyat öğrencisi Emre, dinler tarihi dersi için Şintoizm üzerine bir ödev hazırlamıştır. Hocası, ödevdeki cümlelerden birinin dinler tarihinin yöntemine aykırı düştüğünü söyleyerek onu çizmiştir.
Hocanın çizdiği cümle aşağıdakilerden hangisidir?