İslam öncesi Arabistan: devletsiz Hicaz, putlarla dolu Kâbe ve hanifler
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Siyer ve İslam tarihi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssalarının Kur'an'daki ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hz. Âdem kıssası insanın yeryüzünde halife olarak yaratılışını, şeytanın kibrini ve tövbe kapısının açıklığını anlatır. Hz. Nuh kıssası yüzyıllar süren sabırlı daveti ve kurtuluşun soyla değil imanla olduğunu öğretir. Hz. İbrahim kıssası akılla tevhide ulaşmayı, putlara karşı cesareti ve Allah'a teslimiyeti örnekler.
Hz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssaları
✎Konu anlatımı
İslam'dan önce Arap Yarımadası'nda siyasi, dinî ve sosyal durum nasıldı, hanifler kimlerdir, Fil olayı nedir?
Kısa cevap: İslam öncesinde Hicaz'da merkezî bir devlet yoktu; hayat kabile ve asabiyet üzerine kuruluydu. Mekke, Kâbe sayesinde dinî ve ticari merkezdi; Kâbe'ye putlar Huzaa reisi Amr b. Luhay döneminde girmişti. Çoğunluk putperestti; Yahudi, Hristiyan ve Hz. İbrahim'in tevhidini arayan az sayıda hanif de vardı. 571'deki Fil olayı Kureyş'in itibarını artırdı.Hz. Muhammed'in doğduğu şehirde ne kral vardı ne ordu; düzeni kabile bağı, Kâbe ve dört haram ay ayakta tutuyordu.
Siyasi yapı: devlet yerine kabile
Yarımadanın kuzeyinde ve güneyinde krallıklar varken ortada kalan Hicaz hiç devletleşmedi. Üç şehri ticaret ve hac merkezi Mekke, Mekkelilerin sayfiyesi Taif ve hurma şehri Yesrib'di (sonraki Medine).
Kâbe'ye putu sokan Huzaa reisi Amr b. Luhaydı; en büyük put Hübeldi. Daha sonra Hz. Peygamber'in atası Kusay b. Kilab dağınık Kureyş'i toplayıp Mekke'yi Huzaa'dan aldı, şehrin danışma meclisi olan Darünnedve'yi kurdu ve hac hizmetlerini kabile kolları arasında paylaştırdı. Kusay'ın torunu Haşim ise yazın Şam'a, kışın Yemen'e giden iki büyük kervan geleneğini başlattı; Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördüğümüz Kureyş suresi bu iki yolculuğu hatırlatır.
Ek bilgi: Kureyş'ten önce Mekke ve hac hizmetleri
Mekke'nin tarihi zemzemin bulunması ve Kâbe'nin Hz. İbrahim ile Hz. İsmail tarafından inşasıyla başlar. Şehre önce Hz. İsmail'le akraba olan Cürhümlüler, sonra Huzaalılar hâkim oldu; Hübel Şam taraflarından getirilmişti. Kusay'ın kabile kolları arasında paylaştırdığı hizmetler hacılara su ve yemek vermek, Kâbe'nin anahtarını ve sancağı taşımaktı.
| Şehir | Geçim | Hâkim topluluk | Tanıyıcı ölçüt |
|---|---|---|---|
| Mekke | Ticaret ve hac (tarım yok) | Kureyş | Kâbe, Hübel putu, Darünnedve, yaz-kış kervanları |
| Taif | Tarım, bağ-bahçe, deri | Sakif | Lat putu; serin hava; Mekke'ye ekonomik bağımlılık |
| Yesrib | Tarım (hurma), zanaat | Evs, Hazrec ve Yahudi kabileleri | Evs-Hazrec çatışması; Menat putu; idarede Yahudilerin ağırlığı |
Dinî yapı: putperestlik, kitap ehli ve hanifler
Halkın çoğunluğu putperestti; Allah'a inanmakla birlikte putları O'nun katında aracı ve şefaatçi sayıyordu. Bu tablonun içinde putlara tapmayan, putlar adına kesilen kurbanın etini yemeyen, kız çocuklarının diri gömülmesine karşı çıkan küçük bir grup vardı: hanifler. Hz. İbrahim'in tevhit dinini arayan bu kişilerin ortak bir ibadeti ve teşkilatı yoktu; inançlarını bireysel olarak yaşıyor, zaman zaman inzivaya çekiliyorlardı.
Ek bilgi: Hicaz'ın komşuları ve öbür inançlar
Yarımadanın kuzeyinde Bizans ve Sasanilere bağlı Arap krallıkları (Gassaniler, Hireliler), güneyinde Yemen'de köklü devletler kurulmuştu. Yahudiler Yesrib ve Hayber'de, Hristiyanlar daha çok Necran'da ve kuzey sınırında yaşıyordu; Mecusilik ve Sabiilik Araplar arasında pek yayılmamıştı.
Lisans düzeyi için ek: hanif sayılan kişiler
Kaynaklarda hanif diye anılanların başında Zeyd b. Amr b. Nüfeyl gelir: putlara kurban kesmedi, İbrahim'in dinini aradı ve peygamberliğin başlamasından birkaç yıl önce Müslüman olmadan vefat etti. Varaka b. Nevfel bazı kaynaklarda hanif, bazılarında Yahudilik ve Hristiyanlığı inceleyip Hristiyanlığı benimsemiş biri olarak geçer. Ukaz panayırındaki hutbeleriyle bilinen hatip Kus b. Saide ve şair Ümeyye b. Ebü's-Salt da bu çerçevede anılır; Ümeyye, Hz. Peygamber'in çağdaşı olduğu hâlde Müslüman olmadı.
Sosyal yapı: asabiyet, haram aylar ve panayırlar
Hayat kan bağına dayanan kabileye bağlıydı. Kabileyi bir arada tutan duygu asabiyetti: dışarıdan gelen tehlikeye karşı kenetlenmeyi sağlıyor, ama soy övünmesi ve kuşaklar boyu süren kan davaları da doğuruyordu. Kız çocuklarını diri gömmek, içki, kumar ve faiz yaygındı; buna karşılık misafiri ağırlamak ve sığınana himaye vermek büyük şeref sayılırdı. Himaye kurumu Mekke döneminde Hz. Peygamber'in hayatını doğrudan etkileyecek.
Baskın ve yağmanın olağan olduğu bu düzende ticaret ve hac ancak savaşın yasak olduğu haram aylarda (recep, zilkade, zilhicce, muharrem) güvenle yapılabiliyordu. Haram aylarda çıkan savaşlara bu yüzden “günah savaşları” anlamında Ficar denildi.
Ek bilgi: toplum tabakaları ve panayırlar
Toplum üç tabakaydı: hürler, azatlılar ve sonradan katılanlardan oluşan mevali, en altta köleler. Ukaz, Mecenne ve Zülmecaz panayırları hem alışveriş hem şiir ve hitabet yarışmalarının yeriydi.
Fil olayı (571)
Habeşistan'a bağlı Yemen valisi Ebrehe, hacıları San'a'da yaptırdığı kiliseye çekemeyince fillerle güçlendirilmiş bir orduyla Kâbe'yi yıkmaya yürüdü; ordu Mekke önlerinde helak oldu. Olay Fil suresinde anlatılır, Kureyş'in itibarını yükseltti ve Hz. Muhammed'in doğduğu yıl “Fil yılı” diye anıldı.
Ek bilgi: kilisenin amacı ve Abdülmuttalib
Ebrehe kiliseyi hacıları ve onlarla gelen kazancı kendi şehrine çekmek için yaptırmıştı. Abdülmuttalib'in “Kâbe'nin sahibi onu korur” tavrı ve ordunun hezimeti Kureyş'in Araplar arasındaki itibarını yükseltti.
Nasıl sorulurUzun bir paragrafta putlara tapmayan, kurban etinden yemeyen, kız çocuklarının gömülmesine karşı çıkan ama ortak bir ibadeti olmayan kişiler anlatılır ve “bu kişiler hangi adla anılır?” diye sorulur; cevap haniftir.
TuzakSabii ya da Hristiyan şıkkıdır: Sabiilik ve Hristiyanlık teşkilatlı, kitaplı inançlardır; hanifin tanıyıcı ölçütü bireysellik ve İbrahim'e bağlılıktır. Şehir sorularında ölçüt geçim ve puttur: tarımla anılan Mekke ya da Lat'la anılan Yesrib yanlış eşleşmedir.
⇄Bilgi eşleştirme tanıyıcı tarif ↔ kavram
?Soru çöz
Bir öğrenci, İslam öncesi Hicaz'ı anlatan sunumu için dört başlık hazırlamıştır. Öğretmeni başlıklardan birinin bilgi olarak doğru olduğunu ama başka bir döneme ait olduğunu söylemiştir.
Öğretmenin işaret ettiği başlık aşağıdakilerden hangisidir?