İman ve Allah inancı: imanın mahiyeti, deliller, isim ve sıfatlar

İman nedir ve amel imanın parçası mı? Allah'ın varlığı hangi delillerle açıklanır, sıfatlar nasıl sınıflanır? Kelam ilminin temel kavramlarıyla öğren.

6 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İNANÇ · İMAN

İmanın tanımı: kalpte tasdik, dilde ikrar ve amelin yeri üzerine mezhep tablosu

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKunut duaları ne zaman okunur ve anlamı nedir, Ayetel Kürsi ve Amenerrasulü ayetleri ne anlatır?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kunut duaları (Allâhümme innâ nesteînüke, Allâhümme iyyâke na'büdü) Hanefilere göre vitirin üçüncü rekâtında rükûdan önce okunur; yardım dileme ve kulluk sözüdür. Ayetel Kürsi (Bakara 255) Allah'ı hay, kayyum, uyku tutmayan, izinsiz şefaat edilemeyen ve kürsüsü gökleri ve yeri kuşatan olarak tanıtır. Amenerrasulü (Bakara 285–286) iman esaslarını ve “gücün yetmediği yük yüklenmez” ilkesini içerir.

Kunut, Ayetel Kürsi, Amenerrasulü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İman nedir, amel imanın parçası mıdır ve mezheplere göre iman nasıl tanımlanır?

Kısa cevap: İman, Hz. Peygamber'in Allah'tan getirdiği kesin bilgilerin hepsini kalple tasdik etmektir. Ehlisünnete göre imanın özü kalpteki tasdiktir; dille ikrar Ebu Hanife'ye göre zorlamada düşebilen bir rükün, Matüridi'ye göre dünyada Müslüman muamelesi görmenin şartıdır; amel imanın parçası değil gereğidir. Mutezile ve Hariciler ameli imandan sayar; büyük günah işleyenin durumu mezhepleri ayırır.

“Namaz kılmayan mümin midir?” sorusu, İslam düşüncesinin ilk büyük tartışmasını özetler.

Akaid ve kelam

Akaid, “bağlanmak, düğüm atmak” kökünden gelen akide kelimesinin çoğuludur; Müslüman'ın kesin olarak inanması gereken esasları konu edinen ilmin adıdır. Kelam ise bu esasları aklî ve naklî delillerle açıklayan ve itirazlara karşı savunan ilimdir. İkisi aynı konuyu işler; fark, kelamın yöntemindedir: akaid “neye inanılır?” sorusunu, kelam “neden ve hangi delille?” sorusunu öne çıkarır. Ebu Hanife bu alana el-fıkhu'l-ekber (en büyük fıkıh) adını vermiş, ameli hükümleri inceleyen fıkhı ondan ayırmıştır.

Tasdik, ikrar, amel

İman sözlükte “güvenmek, doğrulamak”tır. Terimde üç unsur konuşulur: kalbin tasdiki, dilin ikrarı ve bedenle yapılan amel. Tasdik, peygamberin bildirdiklerini şüphesiz doğru kabul etmektir; ikrar, bu kabulü kelime-i şehadetle dışa vurmaktır; amel ise namaz, oruç, dürüstlük gibi inancın davranışa dönüşmüş hâlidir.

Kalbin belirleyici olduğunu Ammar b. Yasir'in yaşadığı olay gösterir: Mekkeli müşriklerin işkencesi altında diliyle inkâr sözü söyleyen Ammar'ın durumu üzerine şu ayet inmiştir:

“Kalbi imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse hariç, inandıktan sonra Allah'ı inkâr eden ve böylece göğsünü küfre açanlara Allah'tan gazap iner …”

Nahl 16/106 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayetin dersi iki yönlüdür: zorlama (ikrah) altında söylenen söz, kalp sağlam kaldıkça imanı gidermez; tersine, kalbi inanmadan diliyle “inandık” diyenler de Allah katında mümin sayılmaz (Bakara 2/8-10). Demek ki imanın olmazsa olmazı kalpteki tasdiktir.

İmanın tanımı ve büyük günah: mezheplerin görüşleri
Görüşİmanın unsurlarıAmelin yeriBüyük günah işleyen
Ebu Hanife, MatüridilerEsas olan kalple tasdik; ikrar Ebu Hanife'ye göre rükün (zorlamada düşer), Matüridi'ye göre dünya hükümleri için şartİmanın parçası değil, gereğiMümindir, fasıktır; hükmü Allah'a kalmıştır
EşarilerKalple tasdikİmanın kemaliMümindir, fasıktır
Selef, ehl-i hadisTasdik + ikrar + amelİmanın parçası ama terkiyle iman gitmezMümindir, günahkârdır
MutezileTasdik + ikrar + amelAsli parçaNe mümin ne kâfir: el-menzile beyne'l-menzileteyn; tövbesiz ölürse ebedî cehennemde
HaricilerTasdik + ikrar + amelAsli parçaKâfirdir
MürcieTasdik (bir kısmına göre marifet)İmandan ayrı, ertelenmiş (irca)Mümindir; hükmü ahirete ertelenir
KerramiyyeYalnız dille ikrarİmandan ayrı—

Tablonun mantığı tek bir bağa dayanır: ameli imanın asli parçası sayan, büyük günahta imanın da eksildiğini ya da gittiğini söylemek zorunda kalır (Hariciler “kâfir”, Mutezile “arada” der). Ameli imandan ayrı tutan Ehlisünnet ise günahkârı mümin sayar ama ameli önemsiz görmez; Kur'an'da iman ile salih amel hep yan yana anılır. Mürcie'nin adı, amelin hükmünü ahirete “erteleme” (irca) anlayışından gelir. Mutezile'nin bu görüşünü beş esasıyla birlikte İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.

Lisans düzeyi için ek: ikrarın hükmü ve imanın geçerlilik şartları

Hanefi geleneğinde ikrar için “rükn-i zaid” (zorunlu hâlde düşebilen ek rükün) ifadesi de kullanılır: dilsiz ya da zorlama altındaki kişiden ikrar beklenmez. İmanın geçerli olması için ilmihallerde üç şart sayılır: imanın baskı altında değil özgür iradeyle olması, ölüm ya da azap görülmeye başladığı ümitsizlik (ye's) anında olmaması ve iman esaslarından hiçbirinin inkâr edilmemesi. Boğulmak üzereyken iman ettiğini söyleyen Firavun'un durumu (Yunus 10/90-91), ye's hâlindeki imanın örneği olarak anılır.

Akılda kalsın: Büyük günah sorusunda cevabı amel belirler: amel imandan ayrıysa günahkâr mümin kalır (Ehlisünnet, Mürcie); amel imanın özüyse iman zedelenir: Haricilere göre kâfir, Mutezile'ye göre iki yer arası.
Sınavda

Nasıl sorulurBir mezhebin büyük günah ya da iman tanımı hakkındaki görüşü uzun bir paragrafla anlatılır, mezhebin adı sorulur; ya da “Ehlisünnete göre iman” kökünde öncüller verilir.

TuzakSelefin “amel imandandır” sözünü Haricilerin görüşüyle eşlemektir: Selef ameli imandan sayar ama günahkârı imandan çıkarmaz. İkinci tuzak, irca (Mürcie) ile menzile beyne'l-menzileteyn (Mutezile) kavramlarını yer değiştirmektir.

⇄Bilgi eşleştirme görüş ↔ mezhep

?Soru çöz

Bu ekole göre iman tasdik, ikrar ve amelden oluşur; amel imanın asli parçasıdır. Büyük günah işleyen kişi imandan çıkar ama küfre de girmez; mümin ile kâfir arasında bir yerde durur ve tövbe etmeden ölürse cehennemde ebedî kalır.
Parçada görüşleri özetlenen ekol hangisidir?

✓ C. “Mümin ile kâfir arası” ifadesi Mutezile'nin el-menzile beyne'l-menzileteyn ilkesidir. A Hariciler de ameli imandan sayar ama günahkârı doğrudan kâfir ilan eder; B Mürcie ameli imandan ayırıp hükmü ertelediği için günahkârı mümin sayar; D Matüridilere göre amel imanın parçası değildir, büyük günah işleyen mümin ve fasıktır.
İNANÇ · İMAN

İmanın çeşitleri: icmali-tafsili, taklidi-tahkiki; iman artar mı, “inşallah müminim” denir mi?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİman nedir, amel imanın parçası mıdır ve mezheplere göre iman nasıl tanımlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İman, Hz. Peygamber'in Allah'tan getirdiği kesin bilgilerin hepsini kalple tasdik etmektir. Ehlisünnete göre imanın özü kalpteki tasdiktir; dille ikrar Ebu Hanife'ye göre zorlamada düşebilen bir rükün, Matüridi'ye göre dünyada Müslüman muamelesi görmenin şartıdır; amel imanın parçası değil gereğidir. Mutezile ve Hariciler ameli imandan sayar; büyük günah işleyenin durumu mezhepleri ayırır.

Akaid, kelam ve imanın tanımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Taklidi ve tahkiki iman, icmali ve tafsili iman nedir; iman artar mı eksilir mi, İslam ve ihsan imandan nasıl ayrılır?

Kısa cevap: İcmali iman esaslara topluca, tafsili iman ayrıntısıyla inanmaktır; taklidi iman delil aramadan, tahkiki iman araştırma ve delille inanmaktır. Ebu Hanife ve Matüridilere göre tasdik olarak iman artmaz ve eksilmez, “inşallah müminim” demek de uygun değildir; ehl-i hadis ve Eşarilerin bir kısmı iki konuda da farklı düşünür. İslam teslimiyet, ihsan ise Allah'ı görüyormuş gibi kulluktur.

Aynı ölçütle ayrılan iki çift kavram, sınavda aynı soruda şık olarak yan yana gelir.

İki çift, iki ayrı ölçüt

İki çiftin ölçütü farklıdır: icmali–tafsili ayrımında ölçüt bilginin ayrıntısı, taklidi–tahkiki ayrımında imanın dayanağıdır. Tafsili iman icmalinin açılımı, icmali iman tafsilinin özetidir.

Karıştırılanlar: iman çeşitleri
TerimTanıyıcı ölçütÖrnek
İcmali imanEsaslara topluca, ayrıntısız inanmak“Allah'tan gelen her şeye inandım” diyen, Amentü'yü kabul eden ama sıfatları bilmeyen yeni Müslüman
Tafsili imanEsasları ayrıntısıyla bilerek inanmakMeleklerin görevlerini, zati ve subuti sıfatları, ahiret hallerini tek tek bilerek inanan kişi
Taklidi imanDelil aramadan, anne babadan ya da çevreden görüldüğü gibi inanmak“Ailemden böyle öğrendim” diyen kişi
Tahkiki imanAkıl yürütme, araştırma ve delille ulaşılan imanHudus delilini düşünerek Allah'ın varlığına ulaşan kişi

Ehlisünnet âlimlerinin çoğunluğu, özellikle Matüridiler, taklidi imanı geçerli sayar; kişi mümindir ama gücü yettiği hâlde imanını delille sağlamlaştırmamışsa bir eksik bırakmıştır. Mutezile ve bazı kelamcılar ise taklitle elde edilen imanı yeterli görmez. Allah'ın varlığının delillerini birazdan bu yüzden öğreniyoruz: deliller taklidi imanı tahkike taşır.

İman artar mı, eksilir mi?

Kur'an'da müminlerin, ayetler okunduğunda imanlarının arttığı söylenir:

“Müminler ancak onlardır ki Allah anıldığı zaman yürekleri titrer. Allah'ın ayetleri kendilerine okunduğu zaman bu onların imanını artırır …”

Enfal 8/2 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ebu Hanife ve Matüridilere göre (Eşarilerin de önemli bir kısmına göre) iman tasdik olduğu için öz ve kapsam bakımından artmaz, eksilmez: iman esaslarının bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamak mümkün değildir; eksilen tasdik küfre dönüşür. Ayetteki artış, imanın kuvveti, yakîni ve nuru olarak açıklanır. Ameli imandan sayan Selef, ehl-i hadis ve Eşarilerin bir kısmı ise imanın itaatle artıp günahla eksildiğini söyler.

Lisans düzeyi için ek: artma-eksilme tartışmasında buluşma noktası

Matüridi açıklamasına bir ek daha yapılır: Hz. Peygamber döneminde yeni inen her hükme inanmak, iman edilenlerin sayısını artırıyordu. Görünüşte zıt iki görüş, “neyin arttığı” sorusunda buluşur: imanın özü değil, niteliği değişir.

İstisna, İslam ve ihsan

İmanda istisna, “Mümin misin?” sorusuna “İnşallah müminim” diye cevap vermektir. Cibril hadisinde ise Hz. Peygamber'e iman, İslam ve ihsan ayrı ayrı sorulur: iman altı esasa inanmak; İslam kelime-i şehadet, namaz, zekât, oruç ve haccı yerine getirmek; ihsan ise Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmektir, çünkü kul O'nu görmese de O kulu görmektedir (Buhari, “İman”, 37; Müslim, “İman”, 1). İhsan, iman ve İslam'ın üstündeki derecedir. İki ekol bu konudaki üç soruda şöyle ayrılır:

Karıştırılanlar: Matüridi ve Eşari cevapları
SoruMatüridiler (Ebu Hanife ile)Eşariler
İman artar mı?Öz ve kapsamca artmaz; artan kuvvet, yakîn ve nurdurÖnemli bir kısmı Matüridi gibi düşünür; ameli imandan sayan bir kısmı itaatle artar, günahla eksilir der
“İnşallah müminim” (istisna)Uygun değil: iman kesinlik ifade eder, şart eklenmez; “Ben gerçekten müminim” denirİmanın kendisine değil kemaline ve akıbetine (iman üzere ölmeye) yönelikse caiz
İman ile İslamTerim olarak ayrılmaz: her mümin Müslüman, her Müslüman mümindirSözlük anlamından hareketle ayrı: iman iç tasdik, İslam dış teslimiyet
Akılda kalsın: İcmali–tafsili = ne kadar ayrıntı? · Taklidi–tahkiki = neye dayanarak? İstisna ve artma sorularında Matüridi cevabı aynı mantıktan çıkar: iman kesin tasdiktir; kesin olana ne şart eklenir ne yarısı olur.
Sınavda

Nasıl sorulurTanıyıcı bir tarif verilir (“iman esaslarına ayrıntısına girmeden topluca inanmak”) ve kavram sorulur; beş şıkta icmali, tafsili, taklidi, tahkiki ve bir yabancı terim durur.

Tuzak“delil aramadan” ifadesini icmali imanla eşlemektir; delil yokluğu taklidi, ayrıntı yokluğu icmali imandır. Matüridi görüşü sorulursa istisna caiz değildir, iman artıp eksilmez; Eşarilerin “akıbet bakımından caiz” görüşü çeldirici olarak durur.

▭Boşluk doldurma

İman esaslarına ayrıntısına girmeden topluca inanmaya iman, araştırma ve delil aramadan inanmaya iman denir. Matüridilerin uygun görmediği “İnşallah müminim” sözüne imanda denir.

tahkikiicmaliistisnatafsiliihsantaklidi

?Soru çöz

Kırk yaşında Müslüman olan Mark, Amentü'deki esasların hepsine inandığını söylemektedir; ancak meleklerin görevleri, Allah'ın sıfatları ve ahiret halleri hakkında henüz bir bilgisi yoktur. Komşusu Ali ise bu konuları ayrıntısıyla bilmektedir; ama bunları yalnız ailesinden duyduğu gibi kabul ettiğini, hiçbir delil üzerinde düşünmediğini söylemektedir.
Buna göre Mark ile Ali'nin imanı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İki ayrı ölçüt var: Mark esaslara topluca, ayrıntısız inandığı için icmali; Ali ayrıntıyı bildiği için tafsili, ama delile değil aileye dayandığı için taklidi iman sahibidir. B Ali'yi tahkiki sayar, oysa delil üzerinde düşünmemiştir; C ayrıntı ölçütünü tersine çevirir; D Mark'ın delil aradığına dair bir bilgi yokken onu tahkiki sayar ve Ali'nin ayrıntılı bilgisini görmez. Matüridilere göre ikisinin imanı da geçerlidir.
İNANÇ · İMAN

Küfür, şirk, nifak, irtidat: imanın karşısındaki dört kavram ve büyük günah

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKevser, Kafirun, Nasr ve Tebbet sureleri hangi olay üzerine inmiştir ve ana mesajları nedir?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kevser, Hz. Peygamber'e “nesli kesik” denmesi üzerine onu teselli eder ve namazla kurbanı emreder. Kafirun, müşriklerin ibadet uzlaşması teklifini reddeder. Nasr, fetih ve insanların akın akın Müslüman oluşu karşısında hamd ve istiğfarı öğretir. Tebbet, Hz. Peygamber'e düşmanlık eden amcası Ebu Leheb ile karısının akıbetini bildirir. Nasr Medeni, diğerleri Mekki'dir.

Kevser, Kafirun, Nasr ve Tebbet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küfür, şirk, nifak ve irtidat arasındaki fark nedir, büyük günah işleyen kişi dinden çıkar mı ve tekfir neden sakıncalıdır?

Kısa cevap: Küfür, Hz. Peygamber'in getirdiklerinden kesin olarak bilinen birini ya da tamamını inkâr etmektir; şirk Allah'a ortak koşmak, nifak inanmadığı hâlde Müslüman görünmek, irtidat ise İslam'dan dönmektir. Büyük günah (kebire) kişiyi Ehlisünnete göre dinden çıkarmaz. Kıbleye yönelen Müslümanı kesin olmayan yargıyla tekfir etmekten sakınılır.

İman bir tarafta dururken karşısındaki kavramlar tek bir soruyla ayrılır: kalpte ne var, dışarıya ne yansıyor?

Dört kavramı ayıran ölçüt

Küfür sözlükte “örtmek”tir; çiftçiye de tohumu toprakla örttüğü için kâfir denir. Terimde, dinin kesin olarak bildirdiği esaslardan birini ya da tamamını inkâr etmektir. Şirk, Allah'ın varlığını kabul etmekle birlikte zatında, sıfatlarında, fiillerinde ya da ibadete layık oluşunda O'na ortak tanımaktır; şirk de küfrün bir türüdür, ama ayırt edici yanı inkâr değil ortaklıktır. İbadeti insanlara gösteriş için yapmak (riya) da âlimlerce gizli şirk (şirk-i hafi) diye anılır.

“Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışında kalanları ise dilediği kimseler için bağışlar …”

Nisa 4/48 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Nifak, kalbi inkâr ederken dışarıdan Müslüman görünmektir; sahibi münafıktır. Bu itikadi nifak küfrün en tehlikeli biçimi sayılır. Hadiste sayılan yalan söylemek, sözünde durmamak ve emanete hıyanet etmek ise münafığın alameti olan davranışlardır (Buhari, “İman”, 24); bunlara ameli nifak denir ve kişiyi dinden çıkarmaz. İrtidat, Müslüman olan kişinin İslam'dan dönmesidir; dönen kişiye mürted denir. Küfür baştan inanmamayı, irtidat inandıktan sonra dönmeyi anlatır.

Karıştırılanlar: imanın karşısındaki kavramlar
KavramKalpteDışarıdaTanıyıcı ifade
Küfürİnkârİnkâr“Kesin bilinen bir esası reddetmek”
ŞirkAllah'a ortakOrtak tanıma, başkasına ibadet“Zatında, sıfatında, fiilinde eş koşmak”
NifakİnkârMüslüman görünme“İçi dışı ayrı”
İrtidatİmandan sonra inkârDinden dönme“Müslüman iken dönmek”
Kebire (büyük günah)İman varAğır bir yasağı çiğneme“Ceza bildirilmiş, kesin yasak”

Büyük günah ve tekfir

Büyük günah (kebire, çoğulu kebair), kesin delille yasaklanan ve hakkında dünya ya da ahiret cezası bildirilen günahtır. Büyük günahların sayısı kaynaklarda farklıdır; bir hadiste yedisi “helak edici” (mubikat) diye sayılır: Allah'a ortak koşmak, sihir, haksız yere adam öldürmek, faiz yemek, yetim malı yemek, savaştan kaçmak ve iffetli mümin kadınlara zina iftirasında bulunmak (Buhari, “Vesaya”, 23; Müslim, “İman”, 145). Ana babaya karşı gelmek ve yalancı şahitlik de başka rivayetlerde büyük günahlar arasındadır.

Ehlisünnete göre büyük günah işleyen, günahı helal saymadıkça iman dairesinden çıkmaz; hakkında hüküm Allah'ındır, dilerse affeder, dilerse cezalandırır. Bir kimsenin inanç, söz ya da davranışı yüzünden kâfir ilan edilmesine tekfir denir. Kur'an, kendisine selam vereni “sen mümin değilsin” diye dışlamayı yasaklar (Nisa 4/94); âlimler kıbleye yönelen, iman esaslarını açıkça inkâr etmeyen Müslümanların (ehl-i kıble) tekfir edilmemesinde ittifak etmiştir. Kalpte olanı yalnız Allah bilir.

Ek bilgi: elfaz-ı küfür ve ef'al-i küfür

Kişiyi küfre götüren sözlere elfaz-ı küfür, davranışlara ef'al-i küfür denir. İlmihallerde ef'al-i küfre örnek olarak puta, güneşe ya da bir kişiye tapınma kastıyla secde etmek sayılır. Bu listeler kişiyi itham etmek için değil, sakınılacak sınırları göstermek için yazılmıştır; bir sözün küfür sayılması için kastın ve anlamın açık olması aranır.

Akılda kalsın: Kalp–dil ikilisiyle düşün: ikisi de inkâr ederse küfür; kalp inkâr, dil iman derse nifak; kalp iman, dil zorla inkâr derse ikrah (Ammar örneği, iman sürer); inandıktan sonra dönülürse irtidat. Kebire, iman yerindeyken işlenen ağır günahtır.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka ya da tarif verilir (“inanmadığı hâlde Müslümanların arasında onlardan biri gibi davranan”) ve kavram sorulur.

TuzakAmeli nifak alametlerini (yalan, sözünde durmamak) dinden çıkaran nifakla karıştırmaktır. İkinci tuzak, büyük günahı küfürle eşitlemektir: Ehlisünnette kebire işleyen mümin ve fasıktır; “kâfir olur” cevabı Haricilerindir. Şirkin affedilmeyeceği Nisa 4/48'den sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ kavram

?Soru çöz

Bir din görevlisine dört kişinin durumu soruluyor.
Ehlisünnete göre bu kişilerden hangisi iman dairesinden çıkmış sayılmaz?

✓ D. Murat haram olduğunu kabul ederek büyük bir günah (kebire) işlemektedir; Ehlisünnete göre günahı helal saymadıkça imanı gitmez, mümin ve fasıktır. A kesin bir iman esasını inkâr ettiği için küfürdür; B Allah'ın fiilinde ortak tanımak şirktir; C kalpte tasdik yoksa dille söylemek nifaktır, Allah katında iman sayılmaz.
KELAM · DELİL

Allah'ın varlığının delilleri: hudustan fıtrata, birliği için temanü

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssalarının Kur'an'daki ana mesajları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an'ın ana konuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Âdem kıssası insanın yeryüzünde halife olarak yaratılışını, şeytanın kibrini ve tövbe kapısının açıklığını anlatır. Hz. Nuh kıssası yüzyıllar süren sabırlı daveti ve kurtuluşun soyla değil imanla olduğunu öğretir. Hz. İbrahim kıssası akılla tevhide ulaşmayı, putlara karşı cesareti ve Allah'a teslimiyeti örnekler.

Hz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Allah'ın varlığının delilleri nelerdir; hudus, imkân, gaye-nizam, fıtrat ve temanü delilleri neyi anlatır?

Kısa cevap: Allah'ın varlığı için kelamcılar âlemin sonradan olduğundan (hudus), filozoflar varlıkların başkasına muhtaç oluşundan (imkân) yola çıkar; kâinattaki düzen gaye-nizam, insanın yaratıcıya yönelişi fıtrat, ahlak yasası ahlak delilidir. Allah'ın birliği temanü deliliyle açıklanır. Cevher-araz gibi ispat araçlarına vesail, ispat edilen esaslara mesail denir.

İman deliller olmadan da geçerlidir; ama deliller onu taklitten tahkike taşır.

Kur'an Allah'ın varlığını tartışılacak bir iddia gibi değil, ufuklarda ve insanın kendinde görülecek işaretlerle hatırlatılan bir gerçek olarak sunar (Fussilet 41/53). Kelamcılar bu işaretleri, inkâr edene de konuşabilecek aklî delillere dönüştürmüştür. İspat delillerinin genel adı isbat-ı vaciptir.

Her delil başka bir kapıdan girer: âlemin başlangıcı, varlığın muhtaçlığı, düzen, insan doğası, vicdan.Görsel: Sınav Defteri

Hudus ve imkân: iki farklı başlangıç

Hudus delili kelamcıların delilidir. Âlem cevherlerden (yer kaplayan varlık) ve arazlardan (renk, hareket, sıcaklık gibi cevhere bağlı nitelikler) oluşur; arazlar sürekli değişir, değişene konu olan da değişmekten kurtulamaz. Değişen şey sonradan olmuştur (hâdis), sonradan olan her şeyin onu var eden bir yaratıcısı (muhdis) vardır; çünkü yokluk kendi kendine varlığa çıkamaz. O hâlde âlemin bir muhdisi vardır: Allah. İmkân delili ise Farabi ve İbn Sina'nın geliştirdiği filozof delilidir: varlıklar ya varlığı kendinden olan (vacibü'l-vücud) ya da var olmak için başkasına muhtaç olan (mümkinü'l-vücud) varlıklardır. Mümkün varlıklar zinciri yine mümkün bir sebeple açıklanamaz; zinciri tutan, varlığı kendinden bir vacip varlık bulunmalıdır. Hudus “başlangıç”a, imkân “muhtaçlık”a bakar; âlemin ezelî olduğunu varsaysak bile imkân delili işler.

Gaye-nizam, fıtrat, ahlak ve temanü

Gaye ve nizam delili, kâinattaki düzen ve amaçlılığın tesadüfle açıklanamayacağını, bilen ve dileyen bir yaratıcıya işaret ettiğini söyler. Kur'an da insana “Sizi boşuna yarattığımızı … mı sandınız?” diye sorar (Müminun 23/115). Fıtrat delili, insanın yaratılışında yaratıcıyı tanıma eğilimi bulunduğunu, büyük korku ve felaket anında inkâr edenin bile bir güce yöneldiğini anlatır (Rum 30/30). Ahlak delili, insanın vicdanında bulunan ve ona “yapmalısın” diyen ahlak yasasının bir yasa koyucuya işaret ettiğini savunur; modern dönemde Kant'la anılır. Allah'ın birliği için ise temanü (karşılıklı engelleme) delili kullanılır: birden çok ilah olsaydı iradeleri çatışır, ya biri âciz kalır ya da düzen bozulurdu.

“Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka tanrılar bulunsaydı kesinlikle yerin, göğün düzeni bozulurdu …”

Enbiya 21/22 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Ayrıntı: mesail ve vesail (sınavda sorulur)

Kelamcılar ispat edilen inanç esaslarına mesail (meseleler: Allah'ın varlığı, nübüvvet, ahiret), bunları ispatta kullanılan aklî öncül ve yöntemlere vesail (araçlar) der. Cevher-araz teorisi, boşluk (halâ) tartışması ve ihtimalleri sayıp birer birer eleyerek sonuca ulaşan sebr ve taksim yöntemi vesaildendir. Mesail kesin naslara dayandığı için değişmez; vesail ise dönemin bilgisine göre değişebilir. Gazali ve sonrasında kelamcılar, bir ispat aracının zayıf çıkmasının ispat edilen esası çürütmeyeceğini vurgulamıştır.

Lisans düzeyi için ek: cevher-i ferd ve delil-medlul ilkesi

Kelamcılar cisimlerin, bölünemeyen en küçük parçalardan oluştuğunu savunmuş ve bu parçaya cevher-i ferd ya da cüz-i la yetecezza (bölünmeyen parça) demiştir. Bu atomcu görüş, cisimlerin sürekli Allah tarafından yaratıldığını ve âlemin hâdis olduğunu temellendirmekte kullanılır; Ebü'l-Hüzeyl el-Allaf'tan itibaren işlenmiş, Bakıllani tarafından sistemleştirilmiştir. Bakıllani'ye nispet edilen “delil çürürse medlul (delille ispat edilen) de çürür” anlayışı, vesaili mesail kadar bağlayıcı hâle getiriyordu; Gazali sonrası müteahhirin dönemi bu sıkı bağı gevşetmiştir.

Akılda kalsın: Delili sorusuyla tanı: “Başı var mı?” hudus · “Kendinden mi var?” imkân · “Bu düzen kimin?” gaye-nizam · “İçimdeki yöneliş?” fıtrat · “İki ilah olsa?” temanü. Cevher, araz, sebr-taksim vesail; Allah, nübüvvet, ahiret mesail.
Sınavda

Nasıl sorulurBir delilin akışı paragrafla anlatılır (“varlıklar ya kendinden vardır ya başkasından…”) ve delilin adı sorulur.

Tuzak“değişme” ve “sonradan olma” geçen paragrafı imkân deliline, “muhtaçlık” geçeni hudusa bağlamaktır. Birlik soran paragrafın cevabı temanüdür, gaye-nizam değil. Mesail-vesail sorusunda cevher-araz ve sebr-taksim şıkları vesaildir; “değişmez esaslar” ifadesi mesaile aittir.

↕Sıralama hudus delilinin adımları

  1. Sonradan olan her şeyin onu var eden bir muhdisi vardır
  2. Âlemdeki cisimler ve nitelikleri sürekli değişir
  3. Âlemin bir yaratıcısı vardır; o da Allah'tır
  4. Değişen şey sonradan olmuştur, hâdistir

?Soru çöz

Bir kelam dersinde öğrencilerin kurduğu akıl yürütmeler ve öğretmenin onlara verdiği adlar çizelgeye yazılmıştır:

Akıl yürütmeVerilen ad
IGökteki yıldızlar doğar, batar, değişir; değişen sonradan olmuştur, onu var eden biri olmalıdır.Hudus delili
IIGözün yapısı görme işine o kadar uygundur ki bunu amacı bilen biri düzenlemiş olmalıdır.Gaye ve nizam delili
IIIFırtınada batmak üzere olan gemide herkes, inkâr edenler bile, kurtarıcı bir güce yalvarır.İmkân delili
IVİki hükümdarın yönettiği bir ülkede düzen kalmaz; âlemde düzen sürdüğüne göre ilah birdir.Temanü delili

Çizelgenin hangi satırındaki adlandırma yanlıştır?

✓ C. Tehlike anında inkâr edenin bile yaratıcıya yönelmesi, insanın yaratılışındaki eğilimden yola çıkar: fıtrat delilidir. İmkân delili varlıkların başkasına muhtaç oluşundan, varlığı kendinden olan bir varlığa ulaşır. A değişmeden sonradan olmaya, oradan yaratıcıya gider: hudus doğru; B düzen ve amaçtan bilen bir yaratıcıya gider: gaye-nizam doğru; D birden çok ilahın düzeni bozacağından birliği çıkarır: temanü doğru.
KELAM · SIFAT

Allah'ın sıfatları: altı zati, sekiz subuti sıfat ve tekvin tartışması

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİhlas suresinin anlamı ve mesajı nedir, ehad ve samed ne demektir, Asr suresine göre insan hüsrandan nasıl kurtulur?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İhlas suresi (4 ayet) Allah'ın tek (ehad), her şeyin kendisine muhtaç olduğu ama kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan (samed), doğurmamış, doğmamış ve dengi olmayan olduğunu bildirir; tevhidin en özlü ifadesidir. Asr suresi (3 ayet) zamana yemin ederek insanın ziyanda olduğunu, iman eden, salih amel işleyen, hakkı ve sabrı tavsiye edenlerin bundan kurtulduğunu söyler.

İhlas ve Asr sureleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Allah'ın zati ve subuti sıfatları nelerdir, tekvin sıfatında Matüridi ve Eşari görüşü nasıl ayrılır, istitaat ne demektir?

Kısa cevap: Zati sıfatlar Allah'ın zatıyla ilgili ve yalnız O'na ait sıfatlardır: vücud, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetün li'l-havadis, kıyam bi-nefsihi. Subuti sıfatlar O'nun ne olduğunu bildiren ve isimlere yansıyan sıfatlardır: hayat, ilim, semi, basar, irade, kudret, kelam, tekvin. Tekvini ayrı sıfat sayan Matüridilerdir; Eşariler onu kudretin işleyişi sayar.

Sıfatlar, Allah'ı tanımanın dilidir: biri neyi O'ndan uzak tuttuğumuzu, öteki O'nu nasıl tanıdığımızı söyler.

Zati sıfatlar: altı “O böyle değildir”

İlmihallerde Allah'ın zatıyla ilgili altı sıfat sayılır. Vücud (var olmak) zatın kendisini anlattığı için nefsi sıfat adını da alır. Kalan beşi eksiklikleri olumsuzlayarak tanıtır, bu yüzden selbi (olumsuzlayan) sıfatlar diye de anılır: kıdem (varlığının başlangıcı yok), beka (sonu yok), vahdaniyet (zatında, sıfatlarında, fiillerinde tek), muhalefetün li'l-havadis (sonradan olan hiçbir şeye benzememek) ve kıyam bi-nefsihi (varlığı için hiçbir şeye muhtaç olmamak). Bu sıfatların ortak özelliği, yaratılmışlarda hiçbir karşılığının olmamasıdır.

Subuti sıfatlar: sekiz “O böyledir”

Subuti sıfatlar Allah'ın zatına nispet edilen olumlu anlamlardır ve her biri bir isme dönüşür: hayat (el-Hayy), ilim (el-Alim), semi (es-Semi), basar (el-Basir), irade (el-Mürid), kudret (el-Kadir), kelam (el-Mütekellim) ve tekvin (el-Halık). Bu sıfatların adı insanda da bulunan niteliklere benzer (insan da bilir, görür), ama Allah'taki ezelî, sınırsız ve araçsızdır. Kelam sıfatı, ses ve harften bağımsız, ezelî ilahi sözdür; Mutezile'nin Kur'an'ın yaratılmış olduğu (halku'l-Kur'an) görüşü bu sıfat üzerinde ortaya çıkmıştır.

Sol dal Allah'ı yaratılmışlardan ayırır, sağ dal O'nu tanıtır; tekvin iki ekolü ayıran tek satırdır.Görsel: Sınav Defteri

Tekvin ve iki ekol

Tekvin, yaratma, yoktan var etme sıfatıdır. Matüridilere göre tekvin, kudretten ayrı, ezelî bir subuti sıfattır: kudret yaratmaya gücü yetmek, tekvin ise yaratmaktır; yaratılan şeyler sonradan olsa da yaratma sıfatı ezelîdir. Eşarilere göre tekvin ayrı bir sıfat değil, kudretin yaratılan şeye ilişmesidir (taalluk); bu yüzden onlarda subuti sıfat sayısı yedidir. Mutezile ise sıfatları zata eklenmiş ayrı anlamlar olarak kabul etmez; Allah'ın zatıyla bilen ve güç yetiren olduğunu söyler, sıfatları zattan ayrı saymanın birden çok ezelî varlık kabulüne götüreceğinden çekinir.

Karıştırılanlar: güç ve yaratma kavramları
KavramKimin?Tanıyıcı ölçüt
KudretAllahHer şeye gücü yetmek (subuti sıfat)
TekvinAllahYaratmak, yoktan var etmek; Matüridilerde ayrı sıfat
İradeAllahDilediğini dilediği şekilde belirlemek (seçme)
İstitaatKulİradi fiili yapmaya güç yetirmek; Ehlisünnete göre fiille birlikte yaratılır

Kulun gücünü anlatan terim istitaattır: insanın iradi fiillerini yapmasını sağlayan güç. Ehlisünnet (Selef, Eşariler, Matüridiler) bu gücün fiille birlikte yaratıldığını söyler; Mutezile'nin çoğuna göre ise istitaat fiilden önce verilir ve kul onunla fiilini kendisi meydana getirir. Cebriye insanda gerçek bir güç tanımaz. Bu tartışmanın kader yönünü Ahiret ve kader inancı sayfasında göreceğiz.

Lisans düzeyi için ek: istitaatın iki anlamı

Ehlisünnet kelamcıları istitaat kelimesini iki anlamda kullanır. Birincisi fiili yapmaya elverişli beden ve araçların sağlam olmasıdır (selametü'l-esbab ve'l-alat); bu fiilden önce bulunur ve dinî yükümlülüğün şartıdır: gözü görmeyene görmekle ilgili bir sorumluluk yüklenmez. İkincisi fiili meydana getiren güçtür; bu, her fiille birlikte yaratılır. Ebu Hanife ve Matüridilere göre aynı güç iki zıt fiile (itaat ve isyan) elverişlidir; Eşarilere göre her fiil için ayrı güç yaratılır, itaate güç vermeye tevfik, isyana bırakmaya hızlan denir.

Akılda kalsın: Zati = 6, subuti = 8. Zati sıfatların hepsi “yaratılmışta karşılığı yok” sıfatlarıdır (kıdem, beka…); subutilerin adı insanda da geçer (ilim, basar…). Sekizinci subuti tekvin Matüridinin imzasıdır. Allah için kudret, kul için istitaat.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sıfatın tanımı verilip adı sorulur ya da “hangisi subuti sıfatlardan değildir?” denir.

TuzakKıdem ile bekayı (başı yok / sonu yok) ve kıyam bi-nefsihi ile vahdaniyeti karıştırmaktır. İkinci tuzak, tekvini bütün Ehlisünnetin sıfatı saymaktır: ayrı sıfat sayan Matüridilerdir. Lisans ve önlisans sorularında istitaatın tanımı paragrafla verilir; “fiilden önce” ifadesi Mutezile'yi, “fiille birlikte” ifadesi Ehlisünneti gösterir.

⇄Bilgi eşleştirme anlamı ↔ sıfat

?Soru çöz

Bu kelam ekolüne göre Allah'ın yaratma sıfatı, kudret sıfatından ayrı ve ezelî bir sıfattır: kudret yaratmaya gücün yetmesidir, yaratma ise bu gücün eylemidir. Yaratılanlar sonradan var olsa da yaratma sıfatının kendisi ezelîdir.
Bu görüş ve sözü edilen sıfat aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Yaratma sıfatı tekvindir; onu kudretten ayrı, ezelî bir subuti sıfat sayan Matüridilerdir. A irade dilemek ve seçmektir, yaratma değildir; C Eşariler tekvini ayrı sıfat değil, kudretin işleyişi sayar; D Mutezile sıfatları zattan ayrı anlamlar olarak kabul etmez.
KELAM · SIFAT

Haberi sıfatlar ve esma-i hüsna: tefviz mi, tevil mi?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAllah'ın zati ve subuti sıfatları nelerdir, tekvin sıfatında Matüridi ve Eşari görüşü nasıl ayrılır, istitaat ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zati sıfatlar Allah'ın zatıyla ilgili ve yalnız O'na ait sıfatlardır: vücud, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetün li'l-havadis, kıyam bi-nefsihi. Subuti sıfatlar O'nun ne olduğunu bildiren ve isimlere yansıyan sıfatlardır: hayat, ilim, semi, basar, irade, kudret, kelam, tekvin. Tekvini ayrı sıfat sayan Matüridilerdir; Eşariler onu kudretin işleyişi sayar.

Zati ve subuti sıfatlar; kudret ve istitaat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haberi sıfatlar nedir, Selef ve Halef âlimleri bu sıfatları nasıl anlar, esma-i hüsna ne demektir?

Kısa cevap: Haberi sıfatlar, yalnız ayet ve hadisle bildirilen ve insana ait bir benzerlik çağrıştıran ifadelerdir: yed (el), vech (yüz), istiva, nüzul gibi. Selef bunları anlamını Allah'a bırakarak, keyfiyet sormadan kabul eder (tefviz); Halef âlimleri dilin imkânlarıyla yorumlar (tevil). İkisi de teşbihi ve sıfatları yok saymayı reddeder. Esma-i hüsna, Allah'ın en güzel isimleridir.

“Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir” ayeti iki soruyu birlikte doğurur: Ne demek? Ve bunu sormalı mıyız?

Haberi sıfatlar

Akılla değil, yalnız haberle (ayet ve sahih hadis) bilinen sıfatlara haberi sıfatlar denir: yed (el), vech (yüz), ayn (göz), istiva (arşa istiva), nüzul (inmek), mecî (gelmek) gibi. Lafızları insana ait organları ve hareketleri çağrıştırdığı için müteşabih kabul edilir; Kur'an ise “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” diyerek her türlü benzetmeyi baştan kapatır (Şura 42/11). Muhkem ve müteşabih ayetleri Tefsir usulü sayfasında göreceğiz.

Selef ve Halef yaklaşımı

Selef (ilk nesiller ve onları izleyen ehl-i hadis), bu ifadeleri nasıl olduğunu sormadan (bila keyf) kabul etmiş, anlamlarını Allah'a havale etmiştir; bu yönteme tefviz denir. İmam Malik'e nispet edilen söz yaklaşımı özetler: istiva bilinir, keyfiyeti bilinmez, ona inanmak gerekir, onu sormak bidattir. Halef âlimleri (sonraki Eşari ve Matüridi kelamcılar) ise müteşabihin yanlış anlaşılmasını önlemek için ifadeleri Arap dilinin mecaz imkânlarıyla yorumlamıştır; bu yönteme tevil denir: yed “kudret, nimet”, vech “zat”, istiva “hükümranlık” gibi.

Karıştırılanlar: haberi sıfatlar karşısında tutumlar
TutumKimin?Ne yapar?Hüküm
TefvizSelef, ehl-i hadisKabul eder, anlamı ve keyfiyeti Allah'a bırakırEhlisünnet yöntemi
TevilHalef: Eşari ve Matüridi kelamcılarDilin imkânıyla Allah'a yakışan anlama yorumlarEhlisünnet yöntemi
Teşbih / tecsimMüşebbihe, MücessimeAllah'ı yaratılmışlara benzetir, cisim sayarReddedilir
Ta'tilCehmiyye gibi akımlarSıfatları işlevsiz bırakır, yok sayarReddedilir
Lisans düzeyi için ek: Gazali'nin İlcamü'l-avam'daki yedi ilkesi

Gazali hayatının sonunda yazdığı İlcamü'l-avam an ilmi'l-kelam adlı eserinde, haberi sıfatları içeren nasları duyan halkın (avam) tutumunu Selef yöntemi üzerinden yedi ilkeyle özetler: takdis (Allah'ı cisimlikten ve eksiklikten tenzih etmek), tasdik (ifadenin doğru olduğuna inanmak), aczi itiraf (gerçek anlamını bilmenin gücünü aştığını kabul etmek), sükût (anlamı hakkında soru sormamak, tartışmaya girmemek), imsak (lafzı değiştirmemek, başka dile çevirip artırıp eksiltmemek), keff (zihni bu konuda kurcalamaktan alıkoymak) ve teslim (bilgisini Allah'a, Resulüne ve ehline bırakmak). Gazali bu tutumu herkese değil, kelam tartışmasına hazırlığı olmayan halka önerir.

Esma-i hüsna

Allah'ın en güzel isimlerine esma-i hüsna denir; Kur'an'da “En güzel isimler Allah'ındır, O'na o isimlerle dua edin” anlamındaki ifade dört yerde geçer (A'raf 7/180, İsra 17/110, Taha 20/8, Haşr 59/24). Hz. Peygamber, Allah'ın doksan dokuz isminden söz etmiş ve bunları sayıp benimseyenin cennete gireceğini bildirmiştir (Buhari, “Şürut”, 18); isimlerin listesi bazı rivayetlerde ayrıca verilir. Ehlisünnet âlimlerinin çoğunluğuna göre isimler tevkifidir: Allah'a ancak ayet ve hadiste bildirilen isimlerle ad verilir. İsimler sıfatların dile yansımasıdır: ilim el-Alim'de, kudret el-Kadir'de, tekvin el-Halık'ta görünür. Ayetel Kürsi ve İhlas suresindeki tanıtımları Namaz sureleri ve dualar sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Haberi sıfatta iki doğru yol ve iki yanlış uç vardır: tefviz (Selef, “bila keyf”) ve tevil (Halef, “mecazla yorum”) doğru yol; teşbih (benzetme) ve ta'til (yok sayma) uçtur. Esma-i hüsna tevkifidir: isim uydurulmaz.
Sayfa özeti: iman ve Allah inancında karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarKonu
İmanın tanımıAmel imanın neresinde?Gereği: Ehlisünnet (ikrar Ebu Hanife'ye göre rükün, Matüridi'ye göre dünya hükmü şartı) · asli parçası: Mutezile (iki yer arası), Hariciler (kâfir) · ertelenir: Mürciek1
İman çeşitleriAyrıntı mı, dayanak mı?Ayrıntı: icmali – tafsili · dayanak: taklidi – tahkikik2
Matüridi – EşariArtar mı, istisna olur mu, İslam'dan ayrı mı?Matüridi: artmaz, istisna uygun değil, iman = İslam · Eşari: bir kısmına göre artar, akıbete istisna caiz, ayrık2
İmanın karşıtlarıKalp ne diyor, dil ne diyor?İkisi inkâr: küfür · kalp inkâr, dil iman: nifak · kalp iman, dil zorla inkâr: ikrah · dönme: irtidat · iman var, ağır günah: kebirek3
DelillerDelil hangi soruyu soruyor?Başı var mı: hudus · kendinden mi: imkân · bu düzen kimin: gaye-nizam · içimdeki yöneliş: fıtrat · iki ilah olsa: temanü (birlik)k4
SıfatlarYaratılmışta karşılığı var mı?Yok: zati (6) · adı insanda da geçer: subuti (8); tekvin yalnız Matüridilere göre ayrı sıfatk5
GüçKimin gücü?Allah: kudret, tekvin, irade · kul: istitaat (Ehlisünnet fiille birlikte, Mutezile fiilden önce)k5
Haberi sıfatlarKabul mü, yorum mu, ret mi?Tefviz (Selef) · tevil (Halef) · teşbih ve ta'til reddedilirk6

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurSelefin müteşabih ayetlere yaklaşımı ya da Gazali'nin avama önerdiği tutum paragrafla anlatılır; kavram (tefviz, tevil) veya ilke sorulur.

TuzakTefvizi “anlamı reddetmek” sanmaktır: tefvizde ifade kabul edilir, yalnız keyfiyeti sorulmaz; reddetmek ta'tildir. İkinci tuzak, tevili Selefe bağlamaktır. İlcamü'l-avam sorusunda “keyfiyetini sormamak” sükût, “zihnini meşgul etmemek” keff, “lafzı değiştirmemek” imsaktır.

▭Boşluk doldurma

Haberi sıfatları keyfiyetini sormadan kabul edip anlamını Allah'a bırakmaya , onları Allah'a yakışan bir anlama yorumlamaya denir. Esma-i hüsnanın yalnız ayet ve hadiste geçen isimlerle sınırlı olmasına isimlerin olması denir.

teşbihteviltevkifita'tiltecsimtefviz

?Soru çöz

Gazali'ye göre Allah'ın eli ya da arşa istivası gibi ifadeleri duyan sıradan bir Müslüman, bu ifadelerin gerçek anlamını kavramanın gücünü aştığını kabul etmeli, “nasıl?” diye sorup tartışmaya girmemeli ve lafzı değiştirmeden olduğu gibi korumalıdır.
Parçada aşağıdaki ilkelerden hangisine değinilmemiştir?

✓ A. Gazali avama yorum yolunu değil, Selefin tefviz yolunu önerir; tevil bu ilkeler arasında yoktur. B “anlamı kavramanın gücünü aştığını kabul etmek” aczi itiraftır; C “nasıl diye sorup tartışmaya girmemek” sükûttur; D “lafzı değiştirmeden korumak” imsaktır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kur'an'da bir peygamber, kendisine Allah katından ilim verilmiş bir kulla yolculuk eder. Yolculukta gemi delinir, bir duvar karşılıksız onarılır; peygamber her olayda itiraz eder, olayların iç yüzü ancak yolculuğun sonunda açıklanır.
Bu kıssayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kehf 60-82'deki yolculuk, görünenin ardındaki hikmeti bilmeyen insana sabrı öğretir. A kıssayı yanlış peygambere ve sureye bağlar, yolcu Hz. Musa'dır; B yanlıştır, ayet yalnız “kullarımızdan bir kul” der, Hızır adı gelenekten gelir; D Firavun mücadelesiyle ilgisi yoktur, bilgi peşindeki ayrı bir yolculuktur.Kaynak: Kur'an'ın ana konuları · Hz. Musa ve Hz. Yusuf kıssaları

?Soru 2

Bir öğretmen, metinde geçmeyen dört ayetin içeriğini kısaca özetleyip öğrencisinden her birinin ağırlıklı konusunu yazmasını istemiş; öğrenci çizelgeyi şöyle doldurmuştur:

Ayetin içeriği (özet)Öğrencinin yazdığı konu
IAllah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır (Bakara 2/275).Muamelat
IIÇürümüş kemikleri kimin dirilteceğini soran inkârcıya, onları ilk kez yaratanın dirilteceği söylenir (Yasin 36/78-79).Kıssa
IIIMüminlere namaza kalkarken yüzlerini ve dirseklere kadar ellerini yıkamaları emredilir (Maide 5/6).İbadet
IVMüminlerin birbirini alaya almaması ve kötü lakaplarla çağırmaması istenir (Hucurat 49/11).Ahlak

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ B. Yasin 78-79'da bir konuşma aktarılıyor diye kıssa sanmak, ayetteki sahneye takılmaktır; ayetin asıl söylediği öldükten sonra dirilmedir, yani inanç (ahiret). A alışverişi ve faizi düzenler: muamelat doğru; C abdesti emreder: ibadet doğru; D insanlar arası davranışı düzenler: ahlak doğru.Kaynak: Kur'an'ın ana konuları · Kur'an'ın ana konuları

?Soru 3

Hanefi mezhebine mensup Yusuf, öğle namazının farzını kılmaktadır. İkinci rekâtın sonunda ilk oturuşa oturur.
Yusuf'un bu oturuşta okuması gereken dua ve bu duanın hükmü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Farz namazın ilk oturuşunda yalnız Tahiyyat okunur ve Hanefilere göre okunması vaciptir. B Salli-Barik ilk oturuşta yalnız dört rekâtlı gayr-i müekkede sünnetlerde okunur, öğlenin farzında değil; C Rabbena yalnız son oturuşa aittir; D farz olan oturmanın kendisidir (son oturuşta), Tahiyyat'ı okumak vaciptir.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik, Rabbena

?Soru 4

Kur'an'da bir peygamberin oğlu, babasının çağrısına rağmen gemiye binmeyip boğulur; peygamberin oğlu için yaptığı yakarışa “o senin ailenden değildir” diye cevap verilir.
Bu kıssada öncelikle vurgulanan mesaj aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hz. Nuh'un oğlunun boğulması ve Hud 46'daki cevap, kurtuluşun soyla değil inançla belirlendiğini öğretir. B isimlerin öğretildiği Âdem kıssasının mesajıdır; C oğlunu kurban etme imtihanıyla İbrahim kıssasına aittir; D yine Âdem kıssasının tövbe mesajıdır.Kaynak: Kur'an'ın ana konuları · Hz. Âdem, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim kıssaları

?Soru 5

Emekli öğretmen Hasan Bey namazlarını aksatmaz, kimsenin hakkını yemez, işini dürüstçe yapar. Ama mahallesinde bir haksızlık gördüğünde “Bana dokunmayan yılan bin yaşasın” der, zor günler geçiren komşusuna da hiçbir telkinde bulunmaz; “herkes kendi derdine baksın” diye düşünür.
Asr suresine göre Hasan Bey'in eksik bıraktığı yön aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Asr'ın dört şartından ikisi bireysel (iman, salih amel), ikisi toplumsaldır; Hasan Bey haksızlık karşısında susarak hakkı, komşusunu yüreklendirmeyerek sabrı tavsiye etmeyi bırakmıştır. A ve B bireysel şartlardır, Hasan Bey'in ibadeti ve dürüstlüğü bunları gösterir; D Maun suresinde ahireti yalanlayanın yapmadığı iş olarak geçer, Asr'ın şartları arasında yoktur.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · İhlas ve Asr sureleri

?Soru 6

Dizlerindeki rahatsızlık yüzünden ayakta duramayan Fatma Hanım, farz namazlarını oturarak kılmaktadır. Kızı, “Kıyam namazın farzı değil mi, bu nasıl geçerli olur?” diye sorunca Fatma Hanım, sorumluluğun kişinin gücüyle sınırlı olduğunu bildiren bir ayeti hatırlatır.
Fatma Hanım'ın hatırlattığı ayet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. “Allah hiçbir kimseyi gücünün yetmediği bir şeyle yükümlü kılmaz” ifadesi Bakara 286'dadır; fıkıhta hastaya tanınan ruhsatların dayanağı sayılır. A Ayetel Kürsi Allah'ı sıfatlarıyla tanıtır, şefaatin O'nun iznine bağlı olduğunu söyler; B dünya ve ahiret iyiliği isteyen duadır; C Allah'ın ve meleklerin Peygamber'e salât ettiğini bildirip müminlere salavatı emreder.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Kunut, Ayetel Kürsi, Amenerrasulü

?Soru 7

Bu surenin Mekke döneminin ilk yıllarında bütün hâlinde indiği kabul edilir. Yedi ayettir; ilk bölümünde Allah'a hamd edilir, ortasında yalnız O'na kulluk etme sözü verilir, sonunda dosdoğru yola iletilme istenir. Hicr suresinde “tekrar tekrar okunan yedi” diye işaret edildiği kabul edilir.
Parçada tanıtılan sure için aşağıdaki adlardan hangisi kullanılmaz?

✓ C. Parça Fatiha'yı anlatır; Muavvizeteyn ise Felak ve Nas surelerinin ortak adıdır, Fatiha için kullanılmaz. A Ümmü'l-Kur'an Fatiha'nın “Kur'an'ın özü” anlamındaki adıdır; B Elhamd ilk kelimesinden gelen adıdır; D es-Seb'u'l-mesani parçadaki “tekrar okunan yedi” ifadesinin kendisidir.Kaynak: Namaz sureleri ve dualar · Fatiha suresi

?Soru 8

Kur'an-ı Kerim dersinde öğretmen, pek çok ayetin sonunda geçen غَفُورٌ رَّحِيمٌ (Bakara 2/173) ifadesini tahtaya yazar ve bunun “gafûrur rahîm” diye, tenvinin nun sesi hiç duyulmadan ve genizden ses verilmeden okunacağını söyler.
Öğretmenin anlattığı kural aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Tenvinden sonra ra gelmiş, tenvinin nun sesi ra'ya gunnesiz katılmıştır. A me'al gunnede genizden ses kalır ve harf ye, nun, mim ya da vavdır; B iklab yalnız be'den önce olur, nun mime döner; D mütekaribeyn nunla değil, kaf-kef ve lam-ra gibi yakın harf çiftleriyle ilgilidir.Kaynak: Tecvid 2 · İdgam me'al gunne, bila gunne ve iklab

?Soru 9

I. وَهُمْ فِيهَا (Bakara 2/25)
II. يَعْتَصِم بِٱللَّهِ (Al-i İmran 3/101)
III. وَلَكُم مَّا (Bakara 2/134)
Bu ifadelerin hangilerinde sakin mim gunneli okunur?

✓ D. II'de sakin mimden sonra be gelir (ihfa-i şefevi), III'te mim gelir (idgam-ı misleyn); ikisinde de gunne vardır. A ve C I'i sayar, ama I'de mimden sonra fe gelir: izhar-ı şefevi, gunnesizdir; B III'ü atlar, oysa iki mimin birleşmesi de gunnelidir.Kaynak: Tecvid 2 · Sakin mimin üç hâli

?Soru 10

Mahreç ve sıfat bakımından birbirine yakın iki harften birincisi sakin, ikincisi harekeli olarak yan yana gelirse birinci harf ikincisine katılarak şeddeli okunur.
Bu kurala uygun örnek aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Lam ile ra mahreç ve sıfat bakımından yakındır; sakin lam ra'ya katılır: idgam-ı mütekaribeyn. A'da iki aynı harf (be-be) var: misleyn; B'de dal ile te aynı mahreçten çıkar: mütecaniseyn; D'de elif-lam takısının lamı şemsi harfe katılır: idgam-ı şemsi.Kaynak: Tecvid 2 · Misleyn, mütecaniseyn, mütekaribeyn, şemsi-kameri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →