İmanın tanımı: kalpte tasdik, dilde ikrar ve amelin yeri üzerine mezhep tablosu
DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · İnanç · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKunut duaları ne zaman okunur ve anlamı nedir, Ayetel Kürsi ve Amenerrasulü ayetleri ne anlatır?Bağlantılı konudan (Namaz sureleri ve dualar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kunut duaları (Allâhümme innâ nesteînüke, Allâhümme iyyâke na'büdü) Hanefilere göre vitirin üçüncü rekâtında rükûdan önce okunur; yardım dileme ve kulluk sözüdür. Ayetel Kürsi (Bakara 255) Allah'ı hay, kayyum, uyku tutmayan, izinsiz şefaat edilemeyen ve kürsüsü gökleri ve yeri kuşatan olarak tanıtır. Amenerrasulü (Bakara 285–286) iman esaslarını ve “gücün yetmediği yük yüklenmez” ilkesini içerir.
Kunut, Ayetel Kürsi, Amenerrasulü
✎Konu anlatımı
İman nedir, amel imanın parçası mıdır ve mezheplere göre iman nasıl tanımlanır?
Kısa cevap: İman, Hz. Peygamber'in Allah'tan getirdiği kesin bilgilerin hepsini kalple tasdik etmektir. Ehlisünnete göre imanın özü kalpteki tasdiktir; dille ikrar Ebu Hanife'ye göre zorlamada düşebilen bir rükün, Matüridi'ye göre dünyada Müslüman muamelesi görmenin şartıdır; amel imanın parçası değil gereğidir. Mutezile ve Hariciler ameli imandan sayar; büyük günah işleyenin durumu mezhepleri ayırır.“Namaz kılmayan mümin midir?” sorusu, İslam düşüncesinin ilk büyük tartışmasını özetler.
Akaid ve kelam
Akaid, “bağlanmak, düğüm atmak” kökünden gelen akide kelimesinin çoğuludur; Müslüman'ın kesin olarak inanması gereken esasları konu edinen ilmin adıdır. Kelam ise bu esasları aklî ve naklî delillerle açıklayan ve itirazlara karşı savunan ilimdir. İkisi aynı konuyu işler; fark, kelamın yöntemindedir: akaid “neye inanılır?” sorusunu, kelam “neden ve hangi delille?” sorusunu öne çıkarır. Ebu Hanife bu alana el-fıkhu'l-ekber (en büyük fıkıh) adını vermiş, ameli hükümleri inceleyen fıkhı ondan ayırmıştır.
Tasdik, ikrar, amel
İman sözlükte “güvenmek, doğrulamak”tır. Terimde üç unsur konuşulur: kalbin tasdiki, dilin ikrarı ve bedenle yapılan amel. Tasdik, peygamberin bildirdiklerini şüphesiz doğru kabul etmektir; ikrar, bu kabulü kelime-i şehadetle dışa vurmaktır; amel ise namaz, oruç, dürüstlük gibi inancın davranışa dönüşmüş hâlidir.
Kalbin belirleyici olduğunu Ammar b. Yasir'in yaşadığı olay gösterir: Mekkeli müşriklerin işkencesi altında diliyle inkâr sözü söyleyen Ammar'ın durumu üzerine şu ayet inmiştir:
“Kalbi imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse hariç, inandıktan sonra Allah'ı inkâr eden ve böylece göğsünü küfre açanlara Allah'tan gazap iner …”
Nahl 16/106 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Ayetin dersi iki yönlüdür: zorlama (ikrah) altında söylenen söz, kalp sağlam kaldıkça imanı gidermez; tersine, kalbi inanmadan diliyle “inandık” diyenler de Allah katında mümin sayılmaz (Bakara 2/8-10). Demek ki imanın olmazsa olmazı kalpteki tasdiktir.
| Görüş | İmanın unsurları | Amelin yeri | Büyük günah işleyen |
|---|---|---|---|
| Ebu Hanife, Matüridiler | Esas olan kalple tasdik; ikrar Ebu Hanife'ye göre rükün (zorlamada düşer), Matüridi'ye göre dünya hükümleri için şart | İmanın parçası değil, gereği | Mümindir, fasıktır; hükmü Allah'a kalmıştır |
| Eşariler | Kalple tasdik | İmanın kemali | Mümindir, fasıktır |
| Selef, ehl-i hadis | Tasdik + ikrar + amel | İmanın parçası ama terkiyle iman gitmez | Mümindir, günahkârdır |
| Mutezile | Tasdik + ikrar + amel | Asli parça | Ne mümin ne kâfir: el-menzile beyne'l-menzileteyn; tövbesiz ölürse ebedî cehennemde |
| Hariciler | Tasdik + ikrar + amel | Asli parça | Kâfirdir |
| Mürcie | Tasdik (bir kısmına göre marifet) | İmandan ayrı, ertelenmiş (irca) | Mümindir; hükmü ahirete ertelenir |
| Kerramiyye | Yalnız dille ikrar | İmandan ayrı | — |
Tablonun mantığı tek bir bağa dayanır: ameli imanın asli parçası sayan, büyük günahta imanın da eksildiğini ya da gittiğini söylemek zorunda kalır (Hariciler “kâfir”, Mutezile “arada” der). Ameli imandan ayrı tutan Ehlisünnet ise günahkârı mümin sayar ama ameli önemsiz görmez; Kur'an'da iman ile salih amel hep yan yana anılır. Mürcie'nin adı, amelin hükmünü ahirete “erteleme” (irca) anlayışından gelir. Mutezile'nin bu görüşünü beş esasıyla birlikte İslam mezhepleri tarihi sayfasında göreceğiz.
Lisans düzeyi için ek: ikrarın hükmü ve imanın geçerlilik şartları
Hanefi geleneğinde ikrar için “rükn-i zaid” (zorunlu hâlde düşebilen ek rükün) ifadesi de kullanılır: dilsiz ya da zorlama altındaki kişiden ikrar beklenmez. İmanın geçerli olması için ilmihallerde üç şart sayılır: imanın baskı altında değil özgür iradeyle olması, ölüm ya da azap görülmeye başladığı ümitsizlik (ye's) anında olmaması ve iman esaslarından hiçbirinin inkâr edilmemesi. Boğulmak üzereyken iman ettiğini söyleyen Firavun'un durumu (Yunus 10/90-91), ye's hâlindeki imanın örneği olarak anılır.
Nasıl sorulurBir mezhebin büyük günah ya da iman tanımı hakkındaki görüşü uzun bir paragrafla anlatılır, mezhebin adı sorulur; ya da “Ehlisünnete göre iman” kökünde öncüller verilir.
TuzakSelefin “amel imandandır” sözünü Haricilerin görüşüyle eşlemektir: Selef ameli imandan sayar ama günahkârı imandan çıkarmaz. İkinci tuzak, irca (Mürcie) ile menzile beyne'l-menzileteyn (Mutezile) kavramlarını yer değiştirmektir.
⇄Bilgi eşleştirme görüş ↔ mezhep
?Soru çöz
Bu ekole göre iman tasdik, ikrar ve amelden oluşur; amel imanın asli parçasıdır. Büyük günah işleyen kişi imandan çıkar ama küfre de girmez; mümin ile kâfir arasında bir yerde durur ve tövbe etmeden ölürse cehennemde ebedî kalır.
Parçada görüşleri özetlenen ekol hangisidir?