Cemaat ve imamet: sehiv secdesi, kaza, hasta ve yolcu namazı

İmama sonradan yetişen eksik rekâtları nasıl kılar, sehiv secdesi ne zaman gerekir, yolcu namazı nasıl kısalır? İmam-hatibin bilmesi gerekenleri öğren.

7 durakDHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
FIKIH · CEMAAT

Cemaat ve imamet: imamın şartları, imama uymanın şartları ve saf düzeni

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazın şartları nelerdir, hadesten ve necasetten taharet, setr-i avret, istikbal-i kıble, vakit ve niyet ne demektir?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefi mezhebine göre namazın dışındaki farzlara şart denir ve altı tanedir: hadesten taharet (abdest, gusül ya da teyemmüm), necasetten taharet (beden, elbise ve namaz yerinin temizliği), setr-i avret (örtünme), istikbal-i kıble (kıbleye yönelme), vakit ve niyet. Şartlar namazdan önce hazırlanır ve namaz boyunca sürmelidir; biri eksikse namaz sahih olmaz.

Namazın şartları (dışındaki farzlar)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cemaatle namazın hükmü nedir, imam olmanın ve imama uymanın şartları nelerdir, imamete en layık kimdir?

Kısa cevap: Hanefi mezhebine göre beş vakit farzı cemaatle kılmak sünnet-i müekkededir; cuma ve bayram namazında ise cemaat şarttır. İmam olacak kişi Müslüman, akıllı, ergen ve namazı sahih kılacak kadar Kur'an okuyabilen biri olmalı, erkeklere imamlık için erkek olmalıdır. İmama uyan kişi uyduğuna niyet eder; imamın namazı onunkinden aşağı derecede olamaz.

Cemaat iki kişiyle kurulur: biri öne geçer, diğeri arkasına durur. Ama kimin öne geçebileceği ve kimin kime uyabileceği, ilmihalin en çok sorulan sayfalarındandır.

Namazda kendisine uyulan kişiye imam, bu göreve imamet, imama uymaya iktida, uyan kişiye muktedi, tek başına kılana münferit denir. Cemaat, imamla birlikte en az iki kişiden oluşur; cuma ve bayram namazlarında bu sayı daha yüksektir. Hz. Peygamber hayatı boyunca vakit namazlarını cemaatle kıldırmış ve cemaatin faziletini şöyle bildirmiştir:

“Cemaatle kılınan namaz, tek başına kılınan namazdan yirmi yedi derece daha faziletlidir.”

Hadis · Buhari, “Ezan”, 30

Cemaatin hükmü: mezhepler nasıl derecelendirir?

Hanefilere göre beş vakit farz namazı cemaatle kılmak sünnet-i müekkededir (bazı Hanefi âlimleri vacip der); diğer mezheplerin daha ağır derecelendirmesi şıkta çeldirici olarak gelir. Cuma namazında cemaat bütün mezheplere göre şarttır. Hastalık, korku, şiddetli yağmur ve soğuk, bedenî engel gibi durumlar cemaate gitmemek için mazeret sayılır.

İmamın şartları ve imamete en layık olan

İmam olacak kişide şunlar aranır: Müslüman, akıllı ve ergen olmak; namazın sahih olacağı kadar Kur'an'dan ezbere okuyabilmek; erkeklere imamlık yapacaksa erkek olmak; abdesti sürekli bozan bir özrü bulunmamak (özürlü kişi, özürsüzlere imam olamaz). Kadınlar kendi aralarında cemaat olduklarında kadın imam öne geçmez, ilk safın ortasında durur.

Birden fazla kişi imamlığa uygunsa öncelik sırası gözetilir. Hanefilerde Ebu Hanife ve İmam Muhammed'e göre önce namazın hükümlerini en iyi bilen, sonra Kur'an'ı en güzel okuyan, sonra takvada ileri olan, sonra yaşça büyük olan öne geçer. Bir caminin görevli imamı ve evinde namaz kılınan ev sahibi, kendi yerlerinde bu sıralamadan önce gelir.

Lisans düzeyi için ek: cemaatin hükmünde mezhepler, layıklıkta Ebu Yusuf, aynı yer şartı

Cemaat Şafiilere ve Malikilerin bir görüşüne göre farz-ı kifaye, Hanbelilere göre farz-ı ayndır. İmamete layıklıkta Ebu Yusuf, Kur'an'ı en güzel okuyanı hükümleri en iyi bilenin önüne alır. İmamla muktedinin aynı yerde bulunması şartı şöyle açıklanır: aralarında araç geçecek genişlikte yol ya da su yolu varsa veya duvar yüzünden imamın hareketleri bilinemiyorsa uyma geçerli olmaz.

İmama uymanın (iktidanın) şartları

Muktedi, namaza ve imama uymaya niyet eder; imamın önüne geçmez; imamla aynı yerde bulunur. En çok soru getiren şart şudur: imamın namazı, uyanın namazından daha aşağı derecede olamaz. Hanefilere göre muktedi imamın arkasında kıraat yapmaz, imamın okuması ona da yeter; Sübhaneke, tesbihler ve Tahiyyat'ı ise kendisi okur. Şafiilere göre muktedi her rekâtta Fatiha'yı kendisi de okur.

Hanefilere göre kim kime uyabilir?
MuktediİmamHükümNeden?
Nafile kılanFarz kılanUyabilirGüçlü namaz zayıf olanı taşır
Farz kılanNafile kılanUyamazİmamın namazı daha aşağıda (Şafiilere göre uyabilir)
Öğlenin farzını kılanİkindinin farzını kılanUyamazFarzlar farklı
Rükû ve secdeyle kılanİma ile kılanUyamazİmam rükû ve secdeyi yapmıyor
Ayakta kılanOturarak, rükû-secdeyle kılanUyabilirEbu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre
AbdestliTeyemmümlüUyabilirTeyemmüm tam temizliktir
Kur'an okuyabilenOkuyamayan (ümmi)UyamazKıraat farzı imamda eksik
ÖzürsüzÖzür sahibiUyamazİmamın taharetinde eksik var
ErkekKadınUyamazİmamın şartı

Saf düzeni ve imama uyma

Tek bir muktedi imamın sağında, biraz geride durur; iki ya da daha fazla kişi imamın arkasında saf tutar. Saflar önce erkekler, sonra çocuklar, sonra kadınlar olarak düzenlenir. Hz. Peygamber safların düz tutulmasını, omuzların hizalanmasını ve boşlukların kapatılmasını tavsiye etmiştir (Ebu Davud, “Salat”, 93). Muktedi rükû ve secdeye imamdan önce gitmez, imamdan önce kalkmaz; Namaz sayfasında gördüğümüz gibi bu davranış mekruhtur. İmamın namazı bozulursa ona uyanların namazı da bozulur.

Akılda kalsın: İktidanın altın kuralı: imam, cemaatin taşıyıcısıdır; taşıyan taşınandan zayıf olamaz. Nafile kılan farz kılanın arkasına geçebilir, tersi olmaz; okuyabilen okuyamayana, rükû-secdeli ima edene, özürsüz özürlüye uyamaz. Cemaat Hanefide sünnet-i müekkede, cumada şart.
Sınavda

Nasıl sorulurİki üç kişinin aynı namazı kılma çabası anlatılır ve “Hanefi mezhebine göre hangisinde imama uyma geçerli olur?” diye sorulur.

TuzakAbdestli kişinin teyemmümlü imama uyamayacağını sanmaktır; Hanefilerde uyabilir. Ters tuzak, farz kılanın nafile kılana uyabileceğini sanmaktır; Şafiilerin bu yöndeki görüşü şıkta çeldirici olarak durur. Cemaatin hükmü sorulursa Hanefi cevabı sünnet-i müekkededir; farz-ı kifaye (Şafii) ve farz-ı ayn (Hanbeli) çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ terim

?Soru çöz

Hanefi mezhebine göre aşağıdakilerden hangisinde imama uyma geçerlidir?

✓ A. Teyemmüm tam bir temizlik sayıldığı için Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a göre abdestli, teyemmümlü imama uyabilir. B öğle ile ikindi farklı farzlardır, uyma olmaz; C rükû-secdeyle kılan ima edene uyamaz, imamın namazı daha zayıftır; D farz kılan nafile kılana uyamaz, bu Şafii görüşüyle karışır.
FIKIH · CEMAAT

Müdrik, mesbuk ve lahik: imama ne zaman yetiştin, eksiğini nasıl tamamlarsın?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazın sünnetleri ve edepleri nelerdir, iki rekâtlı bir namaz baştan sona nasıl kılınır?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Namazın sünnetleri farz ve vacipleri tamamlayan söz ve hareketlerdir: tekbirde elleri kaldırmak, elleri bağlamak, Sübhaneke, euzü-besmele, âmin, rükû ve secde tesbihleri, intikal tekbirleri, son oturuşta salavat ve dualar. İki rekâtlı bir namaz niyet ve tekbirle başlar; her rekâtta kıyam, kıraat, rükû ve iki secde yapılır, son oturuşta Tahiyyat okunup selamla bitirilir.

Sünnetler, edepler ve namazın kılınışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Müdrik, mesbuk ve lahik kime denir, imama rükûda yetişen o rekâtı kazanmış olur mu, mesbuk kaçırdığı rekâtları nasıl kılar?

Kısa cevap: Namazın başından imama uyan ya da ilk rekâtın rükûunda imama yetişen kişi müdriktir. İlk rekâtı kaçırıp sonra yetişen mesbuktur; imam selam verince kalkar, kaçırdığı rekâtları kıraat bakımından namazın başı gibi kılar. İmamla başlayıp uyku, kalabalık ya da abdestin bozulması gibi bir sebeple bir kısmını kaçıran lahiktir; eksiğini imamın arkasındaymış gibi, kıraatsiz tamamlar.

Camiye nefes nefese giren biri için asıl soru şudur: imam rükûdan kalkmadan yetişebildim mi?

Rükûya yetişme ölçütü

Hanefilere göre geç gelen kişi iftitah tekbirini ayakta alır, sonra ikinci bir tekbirle rükûya gider. İmam rükûdan doğrulmadan önce muktedi rükû hâline ulaşırsa o rekâta yetişmiş sayılır; Sübhaneke'yi ve kıraati kaçırmış olması sonucu değiştirmez, çünkü imamın kıraati ona da yeter. İmam doğrulduktan sonra rükûya varan ise o rekâtı kaçırmıştır; yine imama uyar, secdelere katılır ama o rekât ona sayılmaz. Rükûya eğilirken alınan tekbir iftitah tekbiri yerine geçmez; tekbir kıyamda tamamlanmalıdır.

Üç durum, üç ad

Müdrik, bütün rekâtları imamla kılan kişidir; ilk rekâtın rükûuna yetişen de müdriktir. Mesbuk (geride kalmış), ikinci, üçüncü ya da dördüncü rekâtta imama yetişendir. Lahik ise imamla birlikte başladığı hâlde araya giren bir mazeret (uyuklama, kalabalık yüzünden rükû ve secdeye yetişememe, abdestin bozulması) nedeniyle bir kısmını imamla kılamayan kişidir. Fark, kişinin namaza nerede girdiği ve nerede koptuğudur.

Karıştırılanlar: müdrik, mesbuk ve lahik
TerimTanıyıcı ölçütEksiğini nasıl tamamlar?Örnek
Müdrikİlk rekâtın rükûuna yetişti, sona kadar imamlaEksiği yok, imamla selam verirİmam birinci rükûdayken yetişen Hasan
MesbukBaşı kaçırdı (ilk rekâttan sonra girdi)İmamın selamından sonra kalkar; kıraatte namazın başı gibi, kendi başına (münferit gibi) okuyarakYatsıya son rekâtta yetişen Ahmet
LahikBaşta vardı, ortada koptuKaçırdığını imamın arkasındaymış gibi, kıraatsiz kılarAbdesti bozulup abdest alıp dönen Selim

Mesbuk kaçırdığını nasıl kılar?

Mesbuk, imam selam verene kadar onunla devam eder; son oturuşta yalnız Tahiyyat'ı okur, imamla birlikte selam vermez. İmamdan önce kalkması tahrimen mekruhtur. İmam selam verince “Allahu ekber” diyerek kalkar ve kaçırdığı rekâtları tek başına kılar. Hanefi uygulamasındaki kural iki parçalıdır: kaçırılan rekâtlar kıraat bakımından namazın başı sayılır (Sübhaneke, Fatiha ve zamm-ı sure ile başlanır), oturuş bakımından ise sonu sayılır (imamla kıldığı rekâttan itibaren kendi sayımı sürer).

Okuyuş namazın başından, oturuş Ahmet'in kendi sayımından gider; bu yüzden ilk kaza rekâtından sonra oturur.Görsel: Sınav Defteri

İmam sehiv secdesi yaparsa mesbuk da onunla secde eder, sonra kalkıp eksiğini tamamlar. Kaçırdığı rekâtları kılarken kendisi bir hata yaparsa münferit gibi kendi sehiv secdesini yapar. İmamla birlikte yanılarak selam veren mesbuk kalkıp namazını tamamlar; bilerek selam verirse namazı bozulur.

Lahik ne yapar?

Lahik, kaçırdığı kısmı imamın arkasındaymış gibi kılar: kıraat yapmaz, rükû ve secdeleri imamın yapacağı kadar bekleyerek yapar; muktedi hükmünde olduğu için kendi hatasından dolayı sehiv secdesi de gerekmez. Bu uygulama zor olduğundan, abdesti bozulup dönen kişinin usulü bilmiyorsa namazını baştan kılması önerilir.

Lisans düzeyi için ek: mesbukun kıraati ve mezhep farkları

Mesbukun kaçırdığı kısmın namazın başı mı sonu mu sayılacağında Hanefi imamları arasında görüş farkı vardır: Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'a nispet edilen görüşte imamla kılınan kısım namazın sonudur; İmam Muhammed'e göre kaçırılan kısım kıraatte baş, teşehhütte sondur ve Hanefi uygulaması bu görüşe göredir. Şafiilerde ölçü Fatiha'dır: imam rükûya gitmeden Fatiha'yı okuyamayan kişi de mesbuk sayılır, rükûda yetişen o rekâtı Fatiha'sız kazanmış olur. Malikilere göre kıraat kaza edilir, fiiller önceki kısmın üzerine bina edilir; Hanbeliler mesbuk kavramına lahiki de katar.

Akılda kalsın: Ölçü rükûdur: imam doğrulmadan rükûdaysan rekât senindir. Müdrik baştan sona, mesbuk sonradan geldi, lahik başta vardı ama koptu. Mesbukun formülü: okuyuş baştan, oturuş sondan. Lahik ise “hâlâ imamın arkasındayım” diye okumadan tamamlar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tabloda kişilerin imama yetiştiği an verilir (tekbirde, ilk rükûda, ikinci rekâtta, ortada abdesti bozulup dönmüş) ve her biri müdrik, mesbuk ya da lahik diye işaretlenir.

Tuzakİlk rekâtın rükûunda yetişen kişiyi Sübhaneke'yi ve Fatiha'yı kaçırdığı için mesbuk saymaktır; Hanefilere göre müdriktir. İkinci tuzak, abdesti bozulup dönen kişiyi “sonradan gelen” diye mesbuk sanmaktır; başta imamla olduğu için lahiktir. Mesbukun kalktıktan sonra Sübhaneke okuduğunu da unutma.

↕Sıralama son rekâtta yetişen mesbuk, imamın son oturuşundan itibaren

  1. Oturup Tahiyyat'ı okumak
  2. İmamla son oturuşta yalnız Tahiyyat'ı okumak
  3. Yalnız Fatiha okuyup son oturuşu yapmak ve selam vermek
  4. Sübhaneke, Fatiha ve zamm-ı sure okumak
  5. Kalkıp Fatiha ve zamm-ı sure okumak
  6. İmam selam verince “Allahu ekber” diyerek kalkmak

?Soru çöz

Yatsı namazına camiye geç gelen Hasan, iftitah tekbirini ayakta alır ve imam birinci rekâtın rükûundan henüz doğrulmamışken rükûya varır. Sübhaneke'yi ve imamın kıraatini kaçırmıştır; namazın geri kalanını imamla birlikte tamamlar.
Hanefi mezhebine göre Hasan'ın durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İmam rükûdan doğrulmadan rükûya ulaşan o rekâtı kazanır; ilk rekâtın rükûuna yetişen müdriktir. A kıraati kaçırmak rekâtı kaçırmak değildir, imamın kıraati muktediye yeter; B lahik imamla başlayıp ortada kopan kişidir; D Sübhaneke sünnettir, terki sehiv gerektirmez, muktedinin kendi hatası için de secde yoktur.
FIKIH · SECDE

Sehiv secdesi: unutulan vacibi tamir eden iki secde

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefi mezhebine göre namazın vacipleri nelerdir, bir vacip unutularak ya da bilerek terk edilirse ne olur?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vacip, Hanefi mezhebine özgü bir derecedir: namazın vacipleri arasında Fatiha okumak, Fatiha'dan sonra sure okumak (zamm-ı sure), ilk oturuş, iki oturuşta Tahiyyat, ta'dil-i erkân, tertip ve selam vardır. Vacip unutularak terk edilirse sehiv secdesi yapılır; bilerek terk edilirse namaz eksik olur ve yeniden kılınması gerekir. Farz terk edilirse namaz hiç olmaz.

Namazın vacipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sehiv secdesi hangi durumlarda yapılır, nasıl yapılır ve namazda bir vacip bilerek terk edilirse ne olur?

Kısa cevap: Sehiv secdesi, namazda bir vacip unutularak terk ya da geciktirildiğinde veya bir farz geciktirilip tekrarlandığında namazın sonunda yapılan iki secdedir. Hanefilere göre vaciptir ve selamdan sonra yapılır; Şafiilere göre sünnettir ve selamdan önce yapılır. Farzın eksikliğini secde kurtarmaz, vacibi bilerek terk eden de namazı iade eder.

Namazın vaciplerini Namaz sayfasında gördük; şimdi sıra, onlardan biri unutulduğunda devreye giren “tamir” secdesinde.

Sehiv, sözlükte yanılma, unutma ve dalgınlık demektir. Hz. Peygamber namazda yanılmanın insan olmanın doğal sonucu olduğunu göstermiş ve telafinin yolunu öğretmiştir:

“Sizden biri namazında şüpheye düşerse doğrusunu içinden araştırsın ve namazını kanaatine göre tamamlasın, sonra selam versin ve sehiv secdesi yapsın.”

Hadis · Buhari, “Salat”, 31

Ne zaman gerekir?

Hanefilere göre sehiv secdesi şu durumlarda vacip olur: bir vacibin unutularak terk edilmesi (Fatiha'yı ya da zamm-ı sureyi okumamak, ilk oturuşu yapmamak, Tahiyyat'ı okumamak), bir farzın ya da vacibin geciktirilmesi (ilk oturuşta Tahiyyat'tan sonra salavata geçip kalkmayı geciktirmek), bir farzın tekrarlanması ya da yerinin değiştirilmesi (iki kez rükû etmek, üç secde yapmak), imamın açıktan okunacak yerde gizli ya da gizli okunacak yerde açıktan okuması ve rekât sayısında şüphe. Sehiv secdesi imama ve münferide vaciptir; muktedi kendi hatası için secde etmez, imam secde ederse onunla secde eder. Birden çok hata için tek sehiv secdesi yeterlidir.

Dört soru, beş sonuç: secdenin işe yaradığı tek yol “unutarak eksik kalan vacip”tir.Görsel: Sınav Defteri

Nasıl yapılır?

Hanefilere göre sehiv secdesi selamdan sonra yapılır: son oturuşta Tahiyyat okunur, selam verilir (cemaat karışmasın diye imam yalnız sağa selam verir), tekbirle iki secde yapılır, yeniden oturulup Tahiyyat, salli-bârik ve dualar okunur ve iki tarafa selamla namaz bitirilir. Selamdan sonra hatasını hatırlayan kişi kıbleden dönmemiş ve konuşmamışsa yine secde edebilir. Kalabalık cuma ve bayram cemaatlerinde karışıklık çıkmaması için imamın sehiv secdesini terk etmesi daha uygun görülmüştür.

Sık karşılaşılan durumlar

Hanefilere göre sehiv secdesi gerekir mi?
DurumSonuç
Dört rekâtlı farzda ilk oturuşu unutup kalkmakAyağa tam doğrulmadan hatırlarsa oturur; doğrulduysa geri dönmez, devam eder ve sehiv secdesi yapar
Farzların ilk iki rekâtında Fatiha'yı ya da zamm-ı sureyi unutmakSehiv secdesi
Rükûyu iki kez yapmak, üç secde yapmakSehiv secdesi (farzın tekrarı)
İlk oturuşta Tahiyyat'tan sonra salli-bârik okuyup kalkmayı geciktirmekSehiv secdesi (farzın tehiri)
Rükû ya da secde tesbihlerini, Sübhaneke'yi unutmakGerekmez (sünnet)
Bir secdeyi hiç yapmadan namazı bitirip ayrılmakNamaz yeniden kılınır (farz eksik)
Bir vacibi bilerek terk etmekSecde yetmez; namaz iade edilir
İmamın arkasında muktedinin kendi hatasıGerekmez

Rekât sayısında şüphe eden kişi düşünür; bir tarafa ağır basan kanaatine (galip zan) göre hareket eder, böyle bir kanaati yoksa az olan sayıyı esas alıp namazını tamamlar ve sehiv secdesi yapar.

Ek bilgi: mezheplere göre secdenin yeri, ikinci yapılış kaydı ve son oturuşu unutmak

Hanefi kaynaklarında, rekât sayısında şüpheye ilk kez ya da çok nadir düşenin namazı baştan kılması gerektiği de belirtilir. Kaynaklarda, özellikle tek başına kılan için, son oturuşta Tahiyyat'la birlikte salli-bârik ve duaların da okunup iki tarafa selam verildikten sonra secdeye gidildiği şeklinde ikinci bir kayıt da vardır.Sehiv secdesi Hanefilere göre selamdan sonra, Şafiilere göre selamdan önce yapılır. Malikiler eksiklikte selamdan önce, fazlalıkta selamdan sonra secde eder; Hanbeliler ikisini de caiz görür. Hükmü Hanefilerde vacip, Şafii ve Malikilerde sünnet, Hanbelilerde tercih edilen görüşe göre vaciptir. Son oturuşu unutup kalkan kişi, kalktığı rekâtın secdesine varmadan hatırlarsa geri dönüp oturur ve sehiv secdesi yapar; o rekâtı secdeyle tamamladıysa farzı geçersiz olur, namaz nafileye dönüşür.

Akılda kalsın: Sehiv secdesi bir yara bandıdır: yalnız unutarak açılmış vacip yarasını kapatır. Kırık kemiği (farz eksikliği) ve bilerek açılan yarayı (kasten terk) kapatmaz; sünnet ise yara bile değildir. Yer: Hanefide selamdan sonra, Şafiide selamdan önce.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin namazında yaptığı hata anlatılır ve “Hanefilere göre bu kişinin ne yapması gerekir?” diye sorulur. Şıklarda sehiv secdesi, namazın iadesi, hiçbir şey gerekmemesi ve tilavet secdesi birlikte durur.

TuzakFarz eksikliğini de secdeyle tamir edilebilir sanmaktır; rükû ya da secde eksikse namaz yeniden kılınır. İkinci tuzak, kasten terk edilen vacipte sehiv secdesini çözüm saymaktır. Secdenin selamdan önce yapıldığını söyleyen şık Şafii görüşüdür, Hanefi kökünde çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefilere göre sonuç

?Soru çöz

Cami imamı Hüseyin Hoca, Kur'an kursu öğrencileriyle sehiv secdesini işlerken aşağıdaki çizelgeyi tahtaya yazmıştır. Çizelgedeki herkes Hanefi mezhebine mensuptur.

SatırKişi ve namazdaki durumuYazılan sonuç
1Tek başına kılan Ayşe, öğlenin farzının ilk rekâtında zamm-ı sureyi unuttu.Sehiv secdesi yapar.
2Tek başına kılan Cengiz, rükûda tesbih söylemeyi unuttu.Sehiv secdesi yapar.
3İmamın arkasındaki Bekir, son oturuşta Tahiyyat'ı unuttu.Kendi hatası için secde gerekmez.
4Tek başına kılan Derya, ikinci rekâtta Fatiha'yı bilerek okumadı.Secde yetmez, namazı yeniden kılar.

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırındaki sonuç yanlıştır?

✓ B. Rükû tesbihi sünnettir; sünnetin terki ne sehiv secdesi ne iade gerektirir, Cengiz'in namazı tamdır. A farzların ilk iki rekâtında zamm-ı sure vaciptir, unutulunca sehiv secdesi gerekir; C muktedi kendi hatası için secde etmez, imam secde ederse ona uyar; D vacibi bilerek terk edene secde çözüm olmaz, namaz iade edilir. Son oturuşta salavatı unutmak da sünnet terkidir (Şafiilerde salavat rükündür, karışan budur).
FIKIH · SECDE

Tilavet ve şükür secdesi: ayete ve nimete karşılık tek secde

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekki ve Medeni sureler nasıl ayrılır, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

En çok kabul gören ölçüte göre hicretten önce inen ayet ve sureler Mekki, hicretten sonra inenler nerede inmiş olursa olsun Medenidir. Yaygın sayıma göre 86 sure Mekki, 28 sure Medenidir. Mekki surelerde tevhid, ahiret, kıssa ve ahlak; Medeni surelerde ibadet, hukuk, cihat, münafıklar ve Ehl-i kitap öne çıkar.

Mekki ve Medeni ayetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tilavet secdesi nedir, Kur'an'da kaç secde ayeti vardır, tilavet secdesi ve şükür secdesi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Tilavet secdesi, Kur'an'daki secde ayetlerinden birini okuyan ya da işiten kişinin yaptığı tek secdedir; Hanefilere göre vacip, diğer üç mezhebe göre sünnettir. Hanefilere göre secde ayeti on dörttür. Eller kaldırılmadan tekbirle secdeye varılır, tesbih söylenip tekbirle kalkılır; Hanefilerde teşehhüt ve selam yoktur. Şükür secdesi ise bir nimet için yapılır, Hanefilere göre müstehaptır.

Bazı ayetler okuyana bir şey söylemekle kalmaz, onu yere eğilmeye çağırır.

Kur'an'da Allah'a secde etmeyi emreden, secde edenleri öven ya da secdeden kaçınanları kınayan ayetler vardır. Hz. Peygamber bu ayetlerden on dördünü okuduğunda ya da dinlediğinde secde etmiş, edilmesini de istemiştir. Mushaflarda bu ayetlerin kenarında secde işareti bulunur.

Secde ayetleri: “14 + ihtilaflı olanlar”

Secde ayeti sayısı mezheplere göre değişir; bu yüzden listeyi “on ortak ayet + ihtilaflı olanlar” diye tutmak en kolayıdır. Hanefi, Şafii ve Hanbelilere göre sayı on dörttür, ama Hanefiler ile diğer ikisi aynı on dördü saymaz. Malikilerin meşhur görüşünde on bir ayet vardır.

Secde ayeti bulunan sureler ve mezhep farkı
GrupSurelerNot
Ortak on ayetA'raf, Ra'd, Nahl, İsra, Meryem, Hac (1. secde: Hac 22/18), Furkan, Neml, Secde, FussiletDört mezhep de secde ayeti sayar
Sad 38/24SadHanefi ve Maliki: tilavet secdesi; Şafii ve Hanbeli: şükür secdesi
Hac 22/77Hac (2. secde)Şafii ve Hanbeli sayar; Hanefi saymaz
Necm 53/62, İnşikak 84/21, Alak 96/19Son cüzlerdeki üç ayetHanefi, Şafii, Hanbeli sayar; Malikilerin meşhur görüşü saymaz

Böylece Hanefilerin on dördü: ortak on + Sad + Necm, İnşikak, Alak; Şafiilerin on dördü: ortak on + Hac'daki ikinci ayet + Necm, İnşikak, Alak.

Ek bilgi: secde ayetlerinin numarası

Ayet numaraları bazı yerlerde, secde işaretinin pasajın hangi ayetine konduğuna göre mushaftan mushafa bir iki ayet farklı gösterilebilir. Bu yüzden listeyi surelerle hatırlamak daha güvenlidir.

Kime gerekir, nasıl yapılır?

Tilavet secdesi secde ayetini okuyana ve işitene gerekir; Hanefilere göre işitmek yeterlidir, dinleme kastı aranmaz. Hayız ve nifas hâlindeki kadından düşer; abdestsiz olan abdest alıp secde eder. Namazın şartları (taharet, setr-i avret, kıble, niyet) bu secde için de aranır. Hanefilere göre yapılışı sadedir: eller kaldırılmadan “Allahu ekber” denilerek secdeye varılır, üç kez “sübhâne rabbiye'l-a'lâ” denir, tekbirle kalkılır; oturuş, Tahiyyat ve selam yoktur. Şafiilere göre ise ellerin kaldırıldığı iftitah tekbiri ve selam bu secdenin rüknüdür.

Secde ayeti namazda okunursa secde namaz içinde yapılır, sonradan kaza edilmez. Hanefilere göre ayetten sonra en fazla üç kısa ayet okunup rükûya ya da secdeye gidilirse tilavet secdesi namazın rükû ya da secdesiyle eda edilmiş olur. Aynı ayeti aynı mecliste birkaç kez okuyan bir secde yapar; farklı ayetler için ayrı ayrı secde gerekir.

Şükür secdesi

Bir nimete kavuşan ya da bir sıkıntıdan kurtulan kişinin Allah'a şükür için yaptığı secdedir. Hz. Peygamber'in sevindirici bir haber aldığında secde ettiği rivayet edilir. Hükmü Hanefilere göre müstehap, Şafii ve Hanbelilere göre sünnettir; tilavet secdesi gibi tek secdedir.

Karıştırılanlar: dört secde
SecdeSebebiHanefi hükmüTanıyıcı
Namaz secdesiNamazın rüknüFarzHer rekâtta iki kez
Sehiv secdesiUnutarak eksik kalan vacipVacipİki secde, namazın sonunda, selamdan sonra
Tilavet secdesiSecde ayetini okumak ya da işitmekVacip (üç mezhepte sünnet)Tek secde; teşehhüt ve selam yok
Şükür secdesiNimet, sevinç, kurtuluşMüstehapTek secde; namazla ilgisi yok
Akılda kalsın: Secde sayısını “sebep”le eşle: hata → sehiv (iki secde), ayet → tilavet (tek), nimet → şükür (tek). Hanefi on dördü “ortak on + Sad + son üç (Necm, İnşikak, Alak)”; Şafii on dördünde Sad'ın yerine Hac'ın ikinci ayeti vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurTilavet secdesiyle ilgili ifadeler verilir: “Hanefilere göre hangisi yanlıştır?” Doğrular arasında işitene de gerektiği, aynı mecliste tekrarın tek secde olduğu, namazda rükûyla eda edilebildiği yer alır.

TuzakSecdeden sonra oturup selam verileceğini söyleyen şıktır; bu Şafii yapılışıdır. Sayı sorusunda on dört Hanefi cevabıdır; on beş (en geniş liste) ve on bir (Maliki) çeldiricidir. Sad suresindeki secdeyi “şükür secdesi” diye veren şık da Şafii görüşüdür.

▭Boşluk doldurma

Secde ayetini okuyan ya da işiten kişinin yaptığı secdeye secdesi denir; bu secde Hanefilere göre tir. Hanefilere göre Kur'an'daki secde ayetlerinin sayısı tür.

sünnettilaveton beşvacipon dörtsehiv

?Soru çöz

Ramazanda camide mukabele takip eden Hanefi mezhebine mensup dört kişinin tilavet secdesiyle ilgili davranışları şöyledir: Emine Hanım, okunan ayeti dinlemek niyetinde olmadığı hâlde Neml suresindeki secde ayetini işitince secde eder. Hafız Ramazan Bey, aynı oturumda aynı secde ayetini üç kez tekrar ettiği için tek secde yapar. Teravihte imamlık yapan Sabri Hoca, secde ayetini okuduktan hemen sonra rükûya gider ve ayrıca secde etmez. Cemaatten Osman Bey ise secde ettikten sonra oturup Tahiyyat okur ve selam verir; bunu yapmazsa secdenin geçersiz olacağını düşünmektedir.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin davranışı ya da düşüncesi yanlıştır?

✓ D. Hanefilere göre tilavet secdesi tek secdeden ibarettir: tekbirle secdeye varılır, tekbirle kalkılır; oturuş ve selam yoktur. Selamı secdenin rüknü sayan Şafii görüşüdür. A Hanefilerde işitmek yeter, dinleme kastı aranmaz; B aynı mecliste aynı ayetin tekrarı tek secde ister; C ayetten sonra en çok üç kısa ayet okunup rükûya gidilirse tilavet secdesi namazın rükûyla eda edilmiş olur.
FIKIH · KAZA

Kaza namazı ve tertip: kaçan namaz hangi sırayla ödenir?

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVaz'i hüküm nedir, sebep, şart ve mani ne demektir, sahih, fasit ve batıl arasındaki fark nedir, eda, kaza ve iade nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vaz'i hükümler bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli (mani) kılan hükümlerdir. Sonuç bakımından fiil sahih, fasit ya da batıl olur; fasit ayrımı Hanefilerde ve yalnız muamelattadır. Vaktinde yapılan ibadete eda, vakti çıktıktan sonra yapılana kaza, vaktinde eksik yapılıp yenilenene iade denir. Asıl hükme azimet, özür sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir.

Vaz'i hükümler, eda-kaza-iade, azimet-ruhsat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaza namazı nedir, hangi namazlar kaza edilir, sahib-i tertip kime denir ve tertip hangi durumlarda düşer?

Kısa cevap: Vaktinde kılınamayan namazın vakti çıktıktan sonra kılınmasına kaza denir: beş vaktin farzları farz, vitir vacip olarak kaza edilir; sünnetler kaza edilmez, yalnız sabahın sünneti aynı gün öğle vakti girmeden farzıyla birlikte kılınır. Hanefilere göre kazası altı vakte ulaşmamış kişi sahib-i tertiptir: önce kazayı, sonra vakit namazını kılar. Vaktin darlığı, unutma ve kazaların altı vakte ulaşması tertibi düşürür.

Kaza bir borç ödemesidir; Hanefi fıkhı bu borcun yalnız ödenmesini değil, hangi sırayla ödeneceğini de sorar.

Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördük: vakti içinde kılınan namaz eda, vaktinden sonra kılınan kazadır. Uyuma, unutma ya da bilinç kaybı gibi bir özürle kaçırılan namaz ilk fırsatta kaza edilir; özürsüz olarak namazı vaktinden çıkarmak günahtır, bu durumdaki kişi namazı kaza etmekle birlikte tövbe de eder. Hz. Peygamber, uyuyakalan ya da unutan kişinin namazı hatırladığı vakit kılmasını istemiştir (Müslim, “Mesacid”, 314).

Hanefilere göre hangi namaz kaza edilir?
NamazKaza
Beş vaktin farzlarıKaza edilir; kazası farz
VitirKaza edilir; kazası vacip
Sabah namazının sünnetiFarzıyla birlikte kaçmışsa, aynı gün öğle vakti girmeden farzla birlikte kılınır; sonra kaza edilmez
Diğer revatib sünnetlerKaza edilmez
Cuma namazıKaza edilmez; kaçıran o günün öğlesini kılar
Bayram namazıKaza edilmez
Başlanıp bozulan nafileKazası vacip

Kaza namazı, kaçırılan namaz kaç rekâtsa o kadar kılınır. Kılarken önce ezan, sonra kamet okunur; peş peşe birkaç kaza kılınacaksa bir ezan yeter, her farz için ayrı kamet getirmek sünnettir. Birden çok kazası olan, vakti tek tek belirlemek yerine “kılamadığım ilk (ya da son) öğle namazı” diye niyet edebilir. Namaz sayfasında gördüğümüz gibi Hanefilere göre üç kerahat vaktinde kaza da kılınmaz.

Tertip ve sahib-i tertip

Tertip, kaza namazları ile vakit namazı arasında ve kazaların kendi arasında sıra gözetmektir. Hanefilere göre tertip gereklidir: kazaya kalmış namazı altı vakte ulaşmamış kişiye sahib-i tertip denir ve bu kişi vakit genişse önce kazasını, sonra vaktin namazını kılar. Kazayı hatırladığı hâlde vakit namazını önce kılarsa, vakit namazı (kaza kılınana kadar) geçerli olmaz. Şafiilere göre tertip sünnettir; vakit namazının geçerliliği buna bağlı değildir.

Tertibi düşüren üç durum
DurumÖlçüÖrnek
Vaktin darlığıÖnce kaza kılınırsa vakit namazı vakti içinde yetişmeyecekİkindinin çıkmasına birkaç dakika kalmışken sabahın kazasını hatırlamak: önce ikindi kılınır
UnutmakKaza borcu vakit namazını kılarken hatırlanmıyorÖğleyi kılıp bitirdikten sonra sabahı kılmadığını hatırlamak: öğle geçerlidir
Kazaların çokluğuKazaya kalmış namazlar (vitir hariç) altı vakte ulaştıBir haftalık namaz borcu olan kişi artık sahib-i tertip değildir
Akılda kalsın: Sahib-i tertip, “borcu az olan dikkatli borçlu”dur: beş vakte kadar kazası olan önce eski borcu öder. Sırayı bozmanın üç mazereti: dar vakit, unutmak, altı vakit. Kaza edilenler farz ve vitir; sabah sünneti yalnız öğleden önce, farzıyla.
Sınavda

Nasıl sorulurAdı verilmiş biri uyuyakalır, bir sonraki vakit girer ve “Hanefi mezhebine göre ne yapması gerekir?” diye sorulur. Vakit genişse ve kişi sahib-i tertipse cevap önce kazadır.

TuzakSabahın sünnetini her durumda farzıyla birlikte kaza etmek gerektiğini sanmaktır; öğle vakti girdiyse sünnet kaza edilmez. Bir diğeri cumayı kaçıranın “cuma kazası” kılacağını sanmaktır; öğleyi kılar. Kerahat vaktinde kaza kılınabileceğini söyleyen şık diğer mezheplerin görüşüdür, Hanefi kökünde çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ Hanefilere göre tertip

?Soru çöz

Hanefi mezhebine mensup Zeynep sabah namazına uyanamaz; daha önce kazaya kalmış namazı yoktur. Öğle vakti girdikten bir süre sonra bunu fark eder; öğle vaktinin çıkmasına daha üç saat vardır.
Zeynep için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kazası altı vakte ulaşmamış ve vakti geniş olan Zeynep sahib-i tertiptir; önce kazayı, sonra vakit namazını kılar. B tertibi gözetmeyen Şafii yaklaşımına yakındır, Hanefide vakit genişken öğle önce kılınmaz; C sabah sünneti yalnız öğle vakti girmeden kaza edilir, şimdi edilmez; D tertip kerahat vaktine değil kaza sayısına ve vakte bağlıdır.
FIKIH · RUHSAT

Hasta namazı: gücün yettiği kadar, ayaktan imaya

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNamazın rükünleri nelerdir, namazın 12 farzı hangileridir ve Şafiilere göre namazın farzları nasıl farklıdır?Bağlantılı konudan (Namaz). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hanefi mezhebine göre namazın içindeki farzlara rükün denir ve altı tanedir: iftitah tekbiri, kıyam, kıraat, rükû, sücud (secde) ve ka'de-i ahire. Altı şartla birlikte namazın on iki farzını oluşturur. Şafiiler niyeti, Fatiha'yı, ta'dil-i erkânı, tertibi, son oturuşta salavatı ve selamı da rükün sayar; Hanefilerde bunların bir kısmı vacip, bir kısmı şarttır.

Namazın rükünleri ve 12 farz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hasta namazı nasıl kılınır, ayakta duramayan, rükû ve secde yapamayan ya da oturamayan kişi namazını nasıl kılar?

Kısa cevap: Hasta namazı gücü yettiği şekilde kılar: ayakta duramayan oturarak rükû ve secdeyle; rükû ve secdeye gücü yetmeyen oturarak başıyla işaret ederek (ima); oturamayan sırtüstü ya da yan yatarak başıyla ima ederek kılar. Hanefilere göre başıyla da ima edemeyenin namazı ertelenir; bu hâl bir gün bir geceden uzun sürerse o namazlar düşer, daha kısa sürerse iyileşince kaza edilir.

Namaz hiçbir durumda tamamen düşmez, ama şekli kişinin gücüne göre küçülür.

Fıkıh usulü ve şer'i hükümler sayfasında gördüğümüz azimet-ruhsat ayrımı, hasta namazında en açık hâliyle görülür: asıl olan ayakta, rükû ve secdeyle kılmaktır (azimet); hastalık bu şekli imkânsız ya da çok zor kılınca bir alt basamağa inilir (ruhsat). Hastalığın artması, uzaması ya da dayanılmaz ağrı da “güç yetmemek” sayılır.

Hanefilere göre hasta namazının basamakları
BasamakDurumNasıl kılar?
1Ayakta durabiliyorNormal kılar; kıyamın bir kısmına gücü yetiyorsa o kadarını ayakta yapar
2Ayakta duramıyorOturarak, rükû ve secdeyle kılar
3Rükû ve secdeye gücü yetmiyorOturarak başıyla ima eder; secde için başını rükûdakinden daha çok eğer
4OturamıyorSırtüstü (ayakları kıbleye, başı yastıkla yükseltilmiş) ya da yan yatarak (yüzü kıbleye) başıyla ima eder
5Başıyla da ima edemiyorNamaz ertelenir; bir gün bir geceden (beş vakitten) uzun sürerse düşer, kısa sürerse kaza edilir

Rükû ve secdeye gücü yetmeyen ama ayakta durabilen kişiden Hanefilere göre kıyam düşer; oturarak ima ile kılması daha uygundur. Secde edemeyen kişi yüzüne bir şey kaldırıp onun üzerine secde etmez; bu mekruhtur, başıyla ima eder. Secdeye gücü yetmeyenin bugün camilerde sandalyede oturarak ima ile kılması bu ruhsatın uygulamasıdır.

Göz ve kalple ima: mezhep farkı

Hanefilere göre ima yalnız başla olur; gözle, kaşla ya da kalple ima geçerli değildir. Bu yüzden başını da oynatamayan kişinin namazı ertelenir. Şafiilere göre ise böyle biri gözüyle, o da mümkün değilse kalbiyle namazı sürdürür; namaz ondan düşmez. Bayılan ya da bilincini kaybeden kişi için de Hanefilerde ölçü aynıdır: bu hâl bir gün bir geceden uzun sürmüşse o vakitlerin kazası gerekmez.

Ek bilgi: namaz içinde durumu değişen hasta

Ayakta başlayıp namaz içinde hastalanan kişi gücü yettiği şekilde devam eder. Oturarak rükû ve secdeyle kılarken iyileşip ayağa kalkabilen kişi ayakta devam eder. İma ile kılarken rükû ve secdeye güç kazanan kişi ise Hanefilere göre namaza yeniden başlar, çünkü ima ile başlanan namaz üzerine rükû-secdeli namaz bina edilemez. Abdest alamayan hastanın teyemmüm etmesini Taharet sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Hasta namazı bir merdivendir: ayakta → oturarak → oturarak ima → yatarak ima → erteleme. Her basamakta soru aynıdır: “Bir üstüne gücüm yetiyor mu?” Hanefide ima yalnız başladır; göz ve kalple ima Şafii görüşüdür.
Sınavda

Nasıl sorulurAmeliyattan çıkmış ya da felç geçirmiş bir hasta anlatılır, gücünün sınırı verilir ve “Hanefilere göre namazını nasıl kılar?” diye sorulur.

TuzakBaşını oynatamayan hastanın gözle işaret ederek kılacağını sanmaktır; bu Şafii görüşüdür ve şıkta çeldiricidir. İkinci tuzak, “tamamen iyileşince hepsini kaza eder” şıkkıdır: bir gün bir geceden uzun süren aczde Hanefilere göre kaza gerekmez. Yastığa secde etmenin mekruh olduğunu da hatırla.

↕Sıralama en güçlüden en zayıfa: hasta namazının basamakları

  1. Oturarak, başıyla ima ederek kılmak
  2. Namazı ertelemek
  3. Ayakta, rükû ve secdeyle kılmak
  4. Sırtüstü ya da yan yatarak başıyla ima etmek
  5. Oturarak, rükû ve secdeyle kılmak

?Soru çöz

Bel ameliyatı olan Kemal Bey'e doktoru birkaç gün oturmamasını ve yataktan kalkmamasını söylemiştir. Başını rahatça oynatabilmektedir.
Hanefi mezhebine göre Kemal Bey bu günlerde namazlarını nasıl kılmalıdır?

✓ C. Oturamayan ama başını oynatabilen hasta yatarak başıyla ima eder; gücü yettiği basamakta kalır. A gözle ima Hanefilerde geçerli değildir, Şafii görüşüdür; B erteleme yalnız başla da ima edemeyen içindir; D bir şey kaldırıp üzerine secde etmek mekruhtur, ima yeter.
FIKIH · SEFER

Yolculuk namazı: 90 km, 15 gün ve iki rekâtlık farz

DHBT-1 · DHBT-2 · MBSTS · Fıkıh ve ilmihal · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMest üzerine mesh nasıl yapılır, şartları ve süresi nedir, sargı üzerine meshin hükmü nedir?Bağlantılı konudan (Taharet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Abdestli olarak giyilen, topukları örten ve sağlam mestlerin üzerine, ayakları yıkamak yerine mesh edilebilir. Süre mukim için bir gün bir gece, yolcu için üç gün üç gecedir ve mest giyildikten sonra abdestin ilk bozulduğu andan başlar. Sargı üzerine meshte ise süre yoktur; özür devam ettikçe sargının çoğu meshedilir.

Mest ve sargı üzerine mesh

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Seferîlik için mesafe ve süre nedir, yolcu namazı nasıl kısaltılır, yolcu mukim imama uyarsa ne olur, namazlar birleştirilebilir mi?

Kısa cevap: Diyanet İşleri Başkanlığı'nın esas aldığı ölçüye göre yaklaşık 90 km uzaktaki bir yere on beş günden az kalmak niyetiyle giden kişi seferîdir. Hanefilere göre seferî dört rekâtlı farzları iki rekât kılar ve bu kısaltma (kasr) vaciptir; sabah, akşam ve vitir değişmez. Mukim imama uyan yolcu dört kılar. Namazları birleştirmek (cem) Hanefilere göre yalnız hacda Arafat ve Müzdelife'de caizdir.

Yolculukta namazın sayısı değil boyu değişir: öğle, ikindi ve yatsı ikişer rekâta iner.

Kur'an yolculukta namazın kısaltılmasına izin verir:

“Yeryüzünde sefere çıktığınız vakit kafirlerin size saldırmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızdan ötürü size bir günah yoktur.”

Nisa 4/101 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayet korku hâlini anar, ama Hz. Peygamber korkusuz yolculuklarında da dörtlükleri iki kılmıştır; kısaltmanın sebebi yolculuğun kendisidir.

Kim seferîdir?

Klasik Hanefi ölçüsü, orta hızla yürüyüşle üç günlük (günde altı saatten on sekiz saatlik) yoldur; Diyanet İşleri Başkanlığı bu mesafeyi yaklaşık 90 km olarak esas alır. Mesafe hesabında yalnız gidiş ya da yalnız dönüş dikkate alınır, ikisi toplanmaz. Seferîlik, yaşanan yerleşim yerinin evleri geride bırakılınca başlar. Gidilen yerde on beş gün ya da daha fazla kalmaya niyet eden kişi oraya varınca mukim olur ve namazlarını tam kılar; on beş günden az kalacaksa, yolculuğu uzasa bile seferî kalır. Kendi yerleşim yerine dönünce seferîlik biter.

Kasr: farz iki rekât

Hanefilere göre seferînin dört rekâtlı farzları iki rekât kılması vaciptir (azimet); kasra kasrü's-salât denir. Sabahın ve akşamın farzı ile vitir kısalmaz. Yolcu bilerek dört kılarsa: ikinci rekâttan sonra oturmuşsa farzı geçerlidir, son iki rekât nafile olur ama selamı geciktirdiği ve ruhsatı terk ettiği için mekruh işlemiş olur; ikinci rekâtta hiç oturmamışsa farz geçersiz olur. Şafiilere göre kasr bir ruhsattır; yolcu dilerse tam da kılabilir.

Yolcu ve mukim aynı safta

Yolcu, mukim imama uyarsa imamla birlikte dört rekâtı tam kılar. Mukim, yolcu imama uyarsa imam iki rekâtta selam verir; mukim kalkıp kalan iki rekâtı tamamlar (Hanefilere göre bu rekâtlarda kıraat yapmaz, lahik gibidir). Yolcu imamın bunu namazdan önce söylemesi müstehaptır. Kaza, kaçırıldığı hâle göre kılınır: seferde kaçan dörtlük mukimken de iki, mukimken kaçan seferde de dört rekât kaza edilir. Seferînin cuma namazıyla yükümlü olmadığını Cuma, bayram ve cenaze namazı sayfasında göreceğiz.

İki namazı birleştirmek (cem)

Öğle ile ikindiyi birincinin vaktinde kılmaya cem-i takdim, akşam ile yatsıyı ikincinin vaktinde kılmaya cem-i tehir denir. Hanefilere göre gerçek cem yalnız hacda caizdir: Arafat'ta öğle ile ikindi öğle vaktinde, Müzdelife'de akşam ile yatsı yatsı vaktinde kılınır; ayrıntısını Hac ve umre sayfasında göreceğiz. Şafii, Maliki ve Hanbelilere göre yolculuk, şiddetli yağmur gibi mazeretlerle belli şartlar altında cem caizdir. Öğleyi son vaktinde, ikindiyi ilk vaktinde peş peşe kılmak ise görünüşte cemdir (cem-i suri); her namaz kendi vaktinde kılındığı için Hanefilerde de caizdir.

Karıştırılanlar: yolculukta Hanefi ve Şafii ölçüleri
KonuHanefiŞafii
MesafeÜç günlük yol; Diyanet'e göre yaklaşık 90 kmDört berîd (yaklaşık aynı mesafe)
Mukim olma15 gün ya da fazla kalma niyetiGiriş ve çıkış günleri hariç 4 gün kalma niyeti
KasrVacip (azimet); bilerek dört kılmak mekruhRuhsat; tam kılmak da caiz
CemYalnız Arafat ve Müzdelife'deYolculukta şartlarıyla caiz
Lisans düzeyi için ek: vatan çeşitleri ve cüzi intikal

Vatan-ı aslî kişinin doğduğu, evlenip yerleştiği ya da sürekli yaşamak üzere taşındığı yerdir; oraya dönen niyetsiz mukim olur. Vatan-ı ikamet on beş gün ya da fazla kalmaya niyet edilen, vatan-ı süknâ daha az kalınan yerdir; süknâda kişi seferî kalır. Bir mezhebe bağlı kişinin belli bir meselede başka bir mezhebin görüşüyle amel etmesine cüzi intikal denir; yolculukta cem bunun en sık anılan örneğidir.

Akılda kalsın: Seferîlik iki sayıyla açılır: 90 km gitmek, 15 günden az kalmak. Kısalan yalnız dörtlüklerdir (öğle, ikindi, yatsı). Safta kural: imam ne kılıyorsa muktedi ona uyar; yolcu mukimin arkasında dört kılar, mukim yolcunun arkasında kalkıp ikiye ekler. Cem Hanefide yalnız Arafat ve Müzdelife'de.
Sayfa özeti: cemaat, secde, kaza ve ruhsat ölçüleri (Hanefi)
KonuHanefi ölçüsüŞıkta çeldirici olan
Cemaat ve iktidaBeş vakitte sünnet-i müekkede, cumada şart; imamın namazı muktedininkinden aşağı olamazFarz-ı kifaye (Şafii), farz-ı ayn (Hanbeli); farz kılanın nafileye uyması (Şafii)
Rekâta yetişmeİmam rükûdan doğrulmadan rükûya varan rekâtı kazanır“Fatiha'yı kaçıran rekâtı kaçırır”
Müdrik, mesbuk, lahikBaştan sona imamla / sonradan geldi: okuyuş baştan, oturuş sondan / başta vardı, koptu: kıraatsiz tamamlarRükûda yetişeni mesbuk, abdest alıp döneni mesbuk saymak
Sehiv secdesiUnutulan vacip; vacip, selamdan sonra, iki secdeSelamdan önce (Şafii); farz eksiğini ya da kasten terki secdeyle kapatmak
Tilavet ve şükür14 ayet, vacip, tek secde, selamsız; şükür secdesi müstehap11 ayet (Maliki), selam (Şafii), Sad 24'ü şükür secdesi saymak (Şafii)
Kaza ve tertipKazası 6 vakte ulaşmayan sahib-i tertiptir; dar vakit, unutma, 6 vakit tertibi düşürürTertip sünnettir (Şafii); kerahat vaktinde kaza
Hasta namazıİma yalnız başla; başla da edemeyenin aczi 1 gün 1 geceden uzun sürerse namazlar düşerGözle ya da kalple ima (Şafii)
Yolculuk≈90 km, 15 günden az kalmak; kasr vacip; cem yalnız Arafat ve Müzdelife'de4 gün, kasr ruhsat, yolculukta cem (Şafii)

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin gideceği yer, mesafe, kalacağı gün ve kıldığı namaz verilir: “Hanefi mezhebine göre hangisi doğrudur?” Tuzak, sınır değerlerdir: tam on beş gün kalacak olan mukimdir, on dört gün kalacak olan seferî; gidiş ve dönüş toplanarak 90 km'ye tamamlanmaz.

Tuzakİkinci tuzak, yolcunun mukim imamın arkasında da iki kılıp selam vereceğini sanmaktır; imama uyduğu için dört kılar. Yolculukta öğle ile ikindiyi birleştirmeyi caiz gösteren şık Şafii görüşüdür, Hanefi kökünde çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ↔ terim

?Soru çöz

Ankara'da yaşayan Mehmet, 580 km uzaktaki İzmir'e on gün kalmak üzere gider. İzmir'de bir camide öğle namazının farzını, şehirde oturan imamın arkasında cemaatle kılar.
Hanefi mezhebine göre Mehmet'in bu namazla ilgili durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Mehmet seferîdir, ama mukim imama uyan yolcu imama tabi olur ve dört rekâtı tam kılar. A imama uyan kişi imamdan önce selam veremez, iki rekâtta selam yalnız tek başına ya da yolcu imamla kılarken olur; C yolcu mukim imama uyabilir; D imamla kıldığı dört rekât farzı karşılar, ayrıca kaza gerekmez.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kur'an kursunda öğreticilik yapan Zehra Hanım, kursiyerlere dağıtmak için mezheplere göre abdestin farzlarını aşağıdaki çizelgede özetlemiştir. “Ek farz” sütunu, Maide 5/6'daki dört farza mezhebin eklediklerini gösterir.

SatırMezhepEk farzBaşın meshi
1ŞafiiNiyet, tertipBir kısmı
2MalikiNiyet, ovmak, ara vermemekTamamı
3HanbeliTertip, ara vermemek, ağız ve burna su vermekTamamı
4HanefiNiyetDörtte biri

Çizelgenin hangi satırında bir yanlışlık vardır?

✓ D. Hanefiler farzı yalnız ayetin açıkça saydığı dört fiilde görür; niyet onlara göre sünnettir, ek farz sütunu boş kalmalıydı. A Şafiilerin eklediği niyet ve tertip ile başta bir kısmın meshi doğrudur; B Malikilerin niyet, ovma (delk) ve ara vermeme (muvalat) eklemesi ve başın tamamı doğrudur; C Hanbelilerin tertip, muvalat ve ağız-burun eklemesi doğrudur. Kökte “Hanefilere göre abdestin farzı değildir” yazınca niyet ve tertip bu yüzden çeldirici olur.Kaynak: Taharet · Abdestin farzları, sünnetleri ve edepleri

?Soru 2

Bir müftü, cemaate “Şek ile yakîn zâil olmaz.” kaidesini anlatırken aşağıdaki örnekleri sıralar; ancak bunlardan biri bu kaideye dayanmaz.
Aşağıdaki hükümlerden hangisi istishab ilkesiyle açıklanamaz?

✓ D. Trafik kuralları hakkında nas yoktur; zorunluluk canı korumak gibi dinin amacına uygun bir faydaya dayanır, bu mesalih-i mürseledir. A suyun bilinen temizliği, B alacağın varlığı, C nikâhın varlığı şüpheyle ya da ispatsız iddiayla kalkmaz; üçünde de “önceki durum değiştiğine dair delil gelinceye kadar sürer” fikri, yani istishab vardır. Çok suyun az pislikle kirlenmemesi gibi başka bir kurala dayanan hükümler de sınavda bu soruda çeldirici olarak gelir.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Ferî deliller ve örnek hükümler

?Soru 3

Bu ilim; Kur'an, sünnet, icma ve kıyasın delil değerini, bir emir ya da yasak ifadesinin hükme nasıl delalet ettiğini ve müçtehidin yeni bir meselenin hükmüne ulaşırken izleyeceği yolu inceler. Abdestin kaç farzı olduğunu söylemez; o sayıya hangi yolla ulaşıldığını gösterir.
Parçada tanıtılan ilim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Delillerin değerini ve hüküm çıkarma yolunu inceleyen ilim fıkıh usulüdür. A füru-i fıkıh tam da parçanın “söylemez” dediği hükmün kendisidir; B kelam inanç esaslarını inceler; D ilmihal delile girmeden uygulama bilgisini sade biçimde verir.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Fıkıh, fıkıh usulü ve fıkhın bölümleri

?Soru 4

Ahmet Hoca, Hanefi fıkhında bir hüküm basamağını şöyle anlatır: “Bu basamaktaki fiillerin yapılmaması kesin ve bağlayıcı biçimde istenmiştir; ama bu istek haber-i vahit gibi zanni bir delile dayanır. Bu yüzden fiili işleyen günahkâr olur, hükmü inkâr eden ise dinden çıkmaz. Başkasının sürmekte olan pazarlığına girip aynı mala talip olmak bu basamağa örnektir.”
Ahmet Hoca'nın anlattığı hüküm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Zanni delille kesin yasaklanan, işleyeni günahkâr kılan ama inkârı küfür sayılmayan fiil tahrimen mekruhtur. A haram kat'i delile dayanır ve inkârı dinden çıkarır; B tenzihen mekruhta yasak kesin değildir, işleyen ceza görmez; D mübahta ne talep ne yasak vardır.Kaynak: Fıkıh usulü ve şer'i hükümler · Teklifi hükümler: ef'al-i mükellefin

?Soru 5

Uzun bir otobüs yolculuğunda Hanefi mezhebine mensup dört arkadaş, mola verilen yerlerde farklı vakitlerde namaz kılar. Emre güneş doğarken önceki günün yatsısını kaza eder. Kerem sabah farzını kıldıktan sonra, güneş doğmadan iki rekât nafile kılar. Zeynep güneş batarken önceki günün ikindisini kaza eder. Ayşe ise o günün ikindisini geciktirmiştir ve güneş batarken kılar.
Hanefi mezhebine göre bu kişilerden hangisinin kıldığı namaz, o vakitte kılınabilecek bir namazdır?

✓ D. Üç kerahat vaktinin tek istisnası, o günün ikindi farzının batış sırasında da kılınabilmesidir; geciktirmek mekruhtur ama namaz geçerlidir. A Hanefilere göre doğuş, istiva ve batışta kaza da kılınmaz (kazaya izin veren diğer mezheplerdir); B sabah farzından sonra güneş doğuncaya kadar yalnız nafile mekruhtur, Kerem'in kıldığı da nafiledir; C istisna önceki günün değil, o günün ikindisi içindir.Kaynak: Namaz · Vakitler, kerahat vakitleri, ezan ve kamet

?Soru 6

Hanefi mezhebine mensup Kerem, burnu sürekli kanayan bir hastalık geçirmektedir. Öğle vaktinin başından sonuna kadar kanama, abdest alıp öğlenin farzını kılacak kadar bile durmamıştır.
Buna göre Kerem'in durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Bir vaktin tamamında süren kanama Hanefilere göre özür hâlini başlatır; Kerem her vakit abdest alır, vakit çıkınca abdesti bozulur. B Hanefilerde akan kan abdesti bozar; bozmaz diyen Şafiilerdir; C özür namazı ertelemeyi gerektirmez, kolaylık tanır; D her farz için ayrı abdest Şafii görüşüdür.Kaynak: Taharet · Abdesti bozanlar ve özür hâli

?Soru 7

Cami cemaatine ilmihal dersi hazırlayan Hanefi mezhebine mensup Hasan Bey, bazı namazların hükmünü aşağıdaki çizelgeye yazmıştır.

SatırNamazYazdığı hüküm
1Vitir namazıVacip
2Yatsının farzdan önceki dört rekâtıSünnet-i müekkede
3Cenaze namazıFarz-ı kifaye
4Akşamın farzdan sonraki iki rekâtıSünnet-i müekkede

Hanefi mezhebine göre çizelgenin hangi satırındaki hüküm yanlıştır?

✓ B. Yatsının ve ikindinin farzdan önceki dörder rekâtı, Hz. Peygamber zaman zaman terk ettiği için sünnet-i gayr-i müekkededir; yatsının farzdan sonraki iki rekâtı ise müekkededir, satır bu ikisini karıştırıyor. A vitir Ebu Hanife'ye göre vaciptir (sünnet görüşü İmameyn ve diğer mezheplerin); C cenaze namazı bir grup kılınca diğerlerinden düşen farz-ı kifayedir; D akşamın son sünneti müekkededir.Kaynak: Namaz · Namazın hükmü, çeşitleri ve rekâtlar

?Soru 8

Gece vakti ıssız bir yolda aracı bozulan Ömer, yatsı namazını kılmak ister. Soracak kimse bulamaz, telefonunun da şarjı bitmiştir. Yıldızlara ve yolun yönüne bakarak bir kanaate varır ve o yöne dönerek namazını kılar. Sabah, kıldığı yönün kıble olmadığını öğrenir.
Hanefi mezhebine göre Ömer'in durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kıbleyi bilmeyen ve soracak kimse bulamayan kişi araştırıp (taharri) kanaatine göre kılar; yön sonradan yanlış çıksa da namaz geçerlidir. B iade, hiç araştırmadan rastgele kılan için söz konusudur; C sehiv secdesi vacibin unutulması içindir, kıble şartıyla ilgisi yok; D yolculuk kıble şartını düşürmez, Ömer'in yaptığı araştırma tam da gereken şeydir.Kaynak: Namaz · Namazın şartları (dışındaki farzlar)

?Soru 9

Hanefi mezhebine mensup Yusuf ve Emin aynı akşam evlerinde yatsının farzını kılar. Yusuf ikinci rekâttan sonra oturmayı unutup tam olarak ayağa kalkmış, namazını sürdürmüştür. Emin ise ikinci rekâtta Fatiha'yı bilerek okumamış, kıyamda yalnız üç kısa ayetlik bir sure okumuştur.
Hanefi mezhebine göre Yusuf ile Emin'in namazlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. İlk oturuş (ka'de-i ula) ve Fatiha Hanefilere göre vaciptir. Vacip unutularak terk edilince sehiv secdesi yeter; bilerek terk edilince secde çözüm olmaz, namaz eksik kalır ve yeniden kılınması gerekir. A Emin'in terki bilerek olduğu için sehiv secdesi onu kurtarmaz; C ilk oturuş farz değil vaciptir (farz olan son oturuştur); D Fatiha ve ilk oturuş Hanefilere göre sünnet değildir (ilk oturuşu sünnet sayan Şafii görüşü Hanefi kökte çeldiricidir). Emin'in okuduğu sure farz olan kıraati karşıladığı için namaz batıl olmamıştır.Kaynak: Namaz · Namazın vacipleri

?Soru 10

Çiftlikte çalışan Yusuf, öğle namazını kıldıktan sonra pantolonunun paçasına koyun idrarı sıçradığını fark eder. Islak kısım, paçanın yaklaşık sekizde biri kadardır. Bir arkadaşı, namazının bozulduğunu ve yeniden kılması gerektiğini söyler.
Hanefi mezhebine göre Yusuf'un durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Eti yenen hayvanın idrarı hafifedir; bulaştığı yerin dörtte birini geçmediği için namaz geçerlidir. A galiza insan idrarı ve kan gibi kesin necaset içindir; C hafife temiz demek değildir, leke yine yıkanır; D sehiv secdesi vacibin unutulmasında yapılır, necasetle ilgisi yoktur.Kaynak: Taharet · Necaset, hades ve temizlenme yolları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →