Hadis tarihi ve kaynakları: yazım, tedvin, tasnif ve Kütüb-i Sitte

Hadisler ne zaman yazıldı, Kütüb-i Sitte'yi kimler derledi, sünen ile müsned nasıl ayrılır? Hadis kaynaklarını ve sünnetin bağlayıcılığını öğren.

7 durakDHBT-2 · MBSTS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
I. YY · SAHABE

Ezber, sohbet ve sahife: hadisin ilk yüzyılı

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Peygamber döneminde Kur'an nasıl yazıldı, vahiy kâtipleri kimlerdi, arza nedir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Peygamber inen ayetleri sayıları kırkı bulan vahiy kâtiplerine yazdırır, yazılanı okutup kontrol eder ve ayetin yerini bildirirdi; en tanınmış kâtip Zeyd b. Sabit'tir. Her ramazan Cebrail ile o güne kadar inenleri karşılıklı okur (arza), son yıl bunu iki kez yapardı. Vahiy sürdüğü için Kur'an onun döneminde iki kapak arasına alınmadı.

Hz. Peygamber döneminde yazım ve arza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hz. Peygamber döneminde hadisler yazıldı mı, hadis yazma yasağı ve izni nasıl açıklanır, es-Sahîfetü's-sâdıka nedir?

Kısa cevap: Hz. Peygamber döneminde hadisler çoğunlukla dinlenip ezberlenerek ve sohbetlerde müzakere edilerek öğrenildi. Kur'an'la karışma endişesiyle yazmayı yasaklayan rivayet de, Abdullah b. Amr gibi sahabilere izin veren rivayetler de vardır. Elli kadar sahabi hadis yazdı; en meşhur yazılı metin Abdullah b. Amr'ın es-Sahîfetü's-sâdıka'sıdır. Sahabe dönemi 11/632'den 110/728'e uzanır.

İki komşu, Hz. Ömer ve ensardan bir arkadaşı, Medine'ye birer gün aşırı iner, akşam duyduklarını birbirine anlatırdı. Hadisin ilk “arşivi” bu nöbetleşe dinlemeydi.

Hadis ve sünnetin aktarılması, Hz. Peygamber'in kendi teşvikiyle başladı. Sahabe onu dinledi, ona soru sordu, öğrendiklerini kendi aralarında müzakere edip ezberledi. Veda Haccı'nda söylediği şu söz, aktarımın bir görev olarak görülmesini sağladı:

“Burada hazır bulunanlar, burada bulunmayanlara tebliğ etsin…”

Hadis · Buhari, “İlim”, 9

Yazma yasağı mı, izni mi?

Kaynaklarda iki grup rivayet yan yana durur. Birinde Hz. Peygamber, sözlerinin Kur'an'la karışması ve hadisle uğraşırken Kur'an'ın ihmal edilmesi endişesiyle kendisinden Kur'an dışında bir şey yazılmamasını ister (Müslim, “Zühd”, 72). Diğerinde okuma yazma bilen Abdullah b. Amr b. As'a ve hafızasından yakınanlara yazma izni verir; Yemenli Ebu Şah, Mekke'nin fethinde dinlediği bir konuşmanın kendisi için yazılmasını isteyince bu isteği kabul edilir (Buhari, “Lukata”, 7). Âlimler iki grubu şöyle bağdaştırır: yasağın gerekçesi Kur'an'la karışma endişesiydi; ayetlerin çoğu inip Kur'an'ın yazımı titizlikle yerleşince ve hafızlar çoğalınca bu endişe kalkmış, izin verilmiştir. Dolayısıyla hadislerin yazılmasının kesin olarak yasaklandığını söylemek mümkün değildir.

Sahifeler ve sahabe dönemi

Elli kadar sahabinin hadis yazdığı tespit edilmiştir. Bu yazılı derlemelere sahife denir. Abdullah b. Amr'ın Hz. Peygamber'den bizzat duyup yazdığı es-Sahîfetü's-sâdıka (“doğru sahife”) aslıyla günümüze ulaşmasa da içindeki hadisler Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde yer alır. Ebu Hüreyre'nin ezberden aktardığı hadisleri talebesi Hemmam b. Münebbih'in yazdığı sahife ise günümüze ulaşan ilk yazılı hadis metnidir.

Hadis tarihinde Hz. Peygamber'in vefatı (11/632) ile son sahabinin vefatı (110/728) arasındaki zamana sahabe dönemi denir. Fetihlerle sahabiler yeni şehirlere dağıldı ve her şehirde bir ilim halkası oluştu: Mekke'de İbn Abbas, Medine'de İbn Ömer, Cabir b. Abdullah ve Ebu Hüreyre, Kûfe'de İbn Mesud, Basra'da Enes b. Malik, Şam'da Ebu'd-Derda, Mısır'da Abdullah b. Amr. Sahabe rivayette titizdi: Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer bilmedikleri bir hadis için şahit ister, Hz. Ali bazen ravisine yemin ettirirdi.

Karıştırılanlar: iki ünlü sahife
SahifeKimin rivayeti?Kim yazdı?Bugün
es-Sahîfetü's-sâdıkaAbdullah b. Amr b. AsKendisi, Hz. Peygamber hayattaykenAslı yok; hadisleri Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde
Hemmam b. Münebbih sahifesi (es-Sahîfetü's-sahîha)Ebu HüreyreTalebesi Hemmam b. MünebbihGünümüze ulaşan ilk yazılı hadis metni
Akılda kalsın: Yasak ile iznin anahtarı tek kelimedir: karışma endişesi. Endişe varken yazma kısıtlandı, Kur'an'ın yazımı yerleşince izin verildi. İki sahifeyi yazanla ayır: Sâdıka'yı Abdullah b. Amr kendisi, Ebu Hüreyre'ninkini talebesi Hemmam yazdı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hz. Peygamber döneminde hadisler hiç yazılmamıştır” gibi bir yargının doğruluğu sorulur ya da bir sahife tarif edilip sahibi istenir.

TuzakYasak rivayetini mutlak sanmaktır; izin rivayetleri ve elli kadar yazan sahabi bu yargıyı yanlışlar. İkinci tuzak, günümüze ulaşan ilk yazılı metni es-Sahîfetü's-sâdıka sanmaktır; o ulaşmadı, Hemmam'ın sahifesi ulaştı.

▭Boşluk doldurma

Hz. Peygamber'den duyduklarını bizzat yazan bu metne es-Sahîfetü's-sâdıka adını vermiştir. Ebu Hüreyre'nin rivayetlerini yazan talebesi ise günümüze ulaşan ilk yazılı hadis metnini bırakmıştır.

Hemmam b. MünebbihEbu ŞahAbdullah b. Amrİbn Şihab ez-Zühri

?Soru çöz

Ebu Cuhayfe, Hz. Ali'ye yanlarında Kur'an'dan başka yazılı bir şey bulunup bulunmadığını sormuştur. Hz. Ali, Allah'ın kitabı, bir Müslüman'a verilen anlayış ve yanındaki bir sahife dışında bir şey olmadığını söylemiş; sahifede diyet, esirlerin kurtarılması ve bir Müslüman'ın bir kâfir karşılığında öldürülmemesiyle ilgili hükümlerin yazılı olduğunu belirtmiştir (Buhari, “İlim”, 39).
Bu rivayet aşağıdaki yargılardan hangisini çürütür?

✓ B. Hz. Ali'nin sahifesi, Hz. Peygamber'den gelen hükümlerin onun döneminde yazıya geçirildiğini gösterir; Abdullah b. Amr'ın sahifesi gibi bu da “hiç yazılmadı” yargısını çürütür. A sahabenin rivayetteki titizliğidir, rivayetle çelişmez; C resmî tedvin ayrı ve sonraki bir adımdır, özel sahifelerin varlığı onu çürütmez; D Kur'an'ın yazımı ayrı bir olgudur, rivayet onu da doğrular.
II. YY · TEDVİN

Tedvin: Ömer b. Abdülaziz'in emri, Zühri'nin defterleri

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an Hz. Ebu Bekir döneminde nasıl toplandı, Hz. Osman döneminde neden ve nasıl çoğaltıldı?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yemame Savaşı'nda pek çok hafız şehit olunca Hz. Ömer'in teklifiyle Hz. Ebu Bekir, Zeyd b. Sabit başkanlığında Kur'an'ı iki şahit şartıyla toplatıp iki kapak arasına aldırdı (cem). Hz. Osman ise okuyuş farkları üzerine bu nüshayı esas alıp dört kişilik heyete çoğalttı, Kureyş lehçesini esas aldırdı ve nüshaları merkezlere gönderdi (istinsah).

Cem (Ebu Bekir) ve istinsah (Osman)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hadislerin tedvini nedir, hadisleri resmî olarak ilk kim derletti, Ömer b. Abdülaziz ve İbn Şihab ez-Zühri'nin rolü nedir?

Kısa cevap: Tedvin, dağınık hadislerin sınıflandırılmadan bir araya toplanmasıdır; tasnif ise toplananların konu ya da raviye göre düzenlenmesidir. Resmî tedvini Emevi halifesi Ömer b. Abdülaziz başlattı: Medine valisi Ebu Bekir b. Hazm'a hadisleri yazmasını emretti. Emri ilk uygulayan ve derlediklerini halifeye gönderen muhaddis İbn Şihab ez-Zühri'dir (ö. 124/742).

Sahabi Cabir b. Abdullah, başka bir sahabiden tek bir hadisi bizzat duymak için bir ay yol gitti. Tâbiin bu yolculuğu bir öğrenim geleneğine çevirdi.

Tâbiin ve rihle

Tâbiî (çoğulu tâbiin), bir sahabiyle mümin olarak görüşüp ondan ilim alan ve iman üzere ölen kimsedir. Hz. Peygamber zamanında yaşadığı hâlde onu göremeyen kişilere muhadram denir; sahabeyi gördükleri için tâbiinden sayılırlar. Tâbiin, sahabeden öğrendiklerini sonraki kuşağa aktarırken iki şeyi güçlendirdi. Birincisi, hadis için şehir şehir dolaşma geleneği olan rihledir: Kûfe'de yaşayan bir talebe Basra, Mekke ve Medine'deki rivayetleri yerinde öğrenebildi. İkincisi, senet sistemidir: hadis uydurmanın baş gösterdiği bir ortamda “Kimden duydun?” sorusu yerleşti. Yazı da yaygınlaştı; hadisler küçük notlar hâlinde kayda geçirildi.

Tedvin ve tasnif: iki ayrı adım

Tedvin, ezberlenmiş ya da dağınık yazılmış hadislerin belirli bir düzene konmadan bir araya toplanmasıdır. Tasnif, toplanan hadislerin aranan kolay bulunsun diye konulara ya da ravilere göre başlıklar altında düzenlenmesidir. Tedvini yapan derleyiciye müdevvin, tasnifi yapana musannif denir.

Resmî tedvine giden yolda ilk adım, Emevi döneminde Mısır valisi Abdülaziz b. Mervan'ın (valiliği 65–85 h.) hadisleri toplatma girişimidir; bu çaba sonuç vermese de hadislerin devlet eliyle toplanması fikrini doğurdu. Asıl resmî tedvini oğlu, halife Ömer b. Abdülaziz (hilafeti 99–101/717–720) başlattı. Âlimlerin ölüp ilmin kaybolmasından endişe ederek Medine valisi ve kadısı Ebu Bekir b. Hazm'a şöyle yazdı:

“Resulullah'ın hadisinden bulduklarını yaz. Çünkü ben, ilmin yok olmasından ve âlimlerin ölüp gitmesinden endişe ediyorum…”

Buhari, “İlim”, 34

Ebu Bekir b. Hazm çalışmasını tamamlayamadı, topladıkları da kayboldu. Emri ilk uygulayan muhaddis İbn Şihab ez-Zühri (ö. 124/742) oldu: hadisleri defterlere yazdı, halife de bu defterlerin birer nüshasını hâkimiyetindeki bölgelere gönderdi. Bu yüzden kaynaklarda “hadisleri ilk tedvin eden” olarak Zühri anılır.

Önce ezber ve sahife, sonra devlet eliyle toplama, en sonda konu ve raviye göre düzenleme: her evre bir öncekinin sorununa cevaptır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tedvin üçlüsü: emreden Ömer b. Abdülaziz, emri alan vali Ebu Bekir b. Hazm, işi bitiren İbn Şihab ez-Zühri. Tedvin topla, tasnif düzenle: önce defter dolar, sonra başlıklar konur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖmer b. Abdülaziz'in icraatları madde madde verilir; hadislerin resmî tedvini bunlardan biridir. Ya da “hadisleri ilk tedvin eden muhaddis” sorulur.

TuzakEmri veren halifeyi muhaddis sanmak ya da Ebu Bekir b. Hazm'ı işi tamamlayan kişi saymaktır; işi tamamlayan Zühridir. İkinci tuzak, tedvin ile tasnifi eş anlamlı okumaktır: tedvinde düzen yoktur.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Ömer b. Abdülaziz'in hadislerin yazılmasını emretmesi
  2. İmam Malik'in Muvatta'ı derlemesi
  3. Abdullah b. Amr'ın es-Sahîfetü's-sâdıka'yı yazması
  4. Zühri'nin derlediği defterlerin bölgelere gönderilmesi
  5. Hemmam b. Münebbih'in Ebu Hüreyre'den duyduklarını yazması

?Soru çöz

Bir halife, âlimlerin vefatıyla ilmin kaybolmasından endişe ederek Medine valisine Resulullah'ın hadislerini araştırıp yazmasını emretmiştir. Valinin çalışması tamamlanamamış; emri ilk uygulayan muhaddis derlediklerini halifeye göndermiş, halife de bunları çoğaltıp bölgelere ulaştırmıştır.
Parçada sözü edilen halife ve muhaddis aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Resmî tedvini Emevi halifesi Ömer b. Abdülaziz başlatmış, emri ilk uygulayan muhaddis Zühri olmuştur. A Hz. Ömer bilmediği hadis için şahit isteyen halifedir, tedvin emri vermedi; B Abdülaziz b. Mervan vali olarak ilk girişimi yaptı, sonuç alamadı; D İmam Malik tasnif evresinin, Muvatta'nın sahibidir.
HADİS · KAYNAK

Câmi, sünen, musannef, müsned, mu'cem: kitap neye göre dizildi?

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerfu, mevkuf ve maktu hadis nedir, hükmen merfu ne demektir?Bağlantılı konudan (Hadis usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hadisler, sözün kime ait olduğuna göre ayrılır: Hz. Peygamber'e ait olana merfu, sahabiye ait olana mevkuf, tâbiîye (ve tebe-i tâbiine) ait olana maktu denir; Allah'a nispet edilerek aktarılan söz kudsi hadistir. Sahabinin kendi görüşüyle söyleyemeyeceği bir sözü ya da “sünnettendir” ifadesi hükmen merfu sayılır.

Sözün sahibine göre: merfu, mevkuf, maktu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Câmi, sünen, musannef, müsned ve mu'cem türü hadis kitapları arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Tasnif edilen hadis kitapları iki ölçüye göre dizilir. Konuya göre olanlar: dinin sekiz ana konusunu içeren câmi, fıkıh hükümlerine dair hadisleri toplayan sünen, sahabe ve tâbiin sözlerini de alan musannef ve muvatta. Raviye göre olanlar: hadisleri sahabi ravisine göre sıralayan müsned ve ravileri ya da hocaları alfabetik dizen mu'cem.

Bir hadis kitabında aradığını bulmak için önce şunu bilmelisin: kitap konuya mı göre dizilmiş, raviye mi?

Tedvinden sonra rivayetlerin karışık hâlde kaydedilmesi, aranan hadisi bulmayı zorlaştırdı. Hicri II. (VIII.) yüzyılda başlayan tasnif bu sorunu çözdü ve her biri ayrı bir düzen ilkesine dayanan eser türleri doğdu. Câmi türünün ilk örneği Ma'mer b. Raşid'in (ö. 153/770) el-Câmi'idir; o dönemin eserlerinden günümüze ulaşan iki önemli kitap onunki ile İmam Malik'in (ö. 179/795) el-Muvatta'ıdır.

Konuya göre dizilen eserler

Câmi, dinle ilgili meselelerin tamamını, yani sekiz ana konuyu içeren eserdir: iman ve akaid; ibadet ve muamelat (ahkâm); ahlak ve nefis terbiyesi (rikak); yeme, içme ve yolculuk âdabı; tefsir, tarih ve siyer; oturup kalkma âdabı (şemail); fiten ve melahim; peygamberlerin ve sahabenin menkıbeleri. Fiten ve melahim bölümü, ileride çıkacak fitnelere, büyük savaşlara ve kıyamet alametlerine dair rivayetleri toplar. Buhari ve Tirmizi'nin eserleri câmi türündendir; Müslim'in eseri de câmi sayılır, ancak tefsir ve kıraatle ilgili hadislere yer vermediği gerekçesiyle bazı âlimler onu bu türe almamıştır.

Sünen, fıkıh bablarına (taharet, namaz, zekât…) göre dizilmiş, ağırlıkla merfu ahkâm hadislerini toplayan eserdir; Ebu Davud, Nesai, İbn Mace ve Darimi'nin kitapları bu türdendir. Musannef kelimesinin iki anlamı vardır: genel olarak “tasnif edilmiş eser” ve konulara göre dizilip Hz. Peygamber'in hadisleriyle birlikte sahabe ve tâbiin sözlerine de geniş yer veren ayrı bir tür. Bu türün bilinen örnekleri Abdürrezzak b. Hemmam (ö. 211/826) ile İbn Ebi Şeybe'nin (ö. 235/849) Musannef'leridir. Muvatta (“düzenlenmiş, kolaylaştırılmış”) da aynı yapıdadır: merfu hadislerin yanında mevkuf ve maktu haberleri de içerir.

Raviye göre dizilen eserler

Müsned, hadisleri konuya değil, onları rivayet eden sahabiye göre sıralar: önce bir sahabinin bütün rivayetleri, sonra öbürününkiler gelir. En geniş ve en meşhuru Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'idir. Mu'cem, ravilerin adlarına göre alfabetik dizilen eserdir. Taberani'nin (ö. 360/971) üç mu'ceminden el-Mu'cemü'l-kebîr sahabe adlarına göre, el-Mu'cemü's-sağîr ise derleyicinin hocalarının adlarına göre alfabetik düzenlenmiştir. Cüz ise tek bir konuya ya da tek bir raviye ait hadisleri toplayan küçük hacimli derlemedir.

Bir eserin türünü bulmanın yolu, içindekiler kısmına bakmaktır: başlıklar “Namaz, Oruç” diye gidiyorsa konuya, “Ebu Bekir'in rivayetleri” diye gidiyorsa raviye göre dizilmiştir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Müsned = sahabi (kimin rivayeti?), mu'cem = alfabe (ravi ya da hoca adı), sünen = fıkıh (hüküm hadisi), câmi = hepsi (sekiz konu, fiten dahil), musannef ve muvatta = hadis + sahabe-tâbiin sözü. “Fiten” görürsen câmi düşün: sünende bu bölüm aranmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kitabın içindekiler sayfası ya da düzen ilkesi tarif edilir ve türü sorulur; “hadisleri raviye göre sınıflayan iki tür” sorusunda cevap müsned ve mu'cemdir.

TuzakMusannef kelimesinin genel anlamını (tasnif edilmiş her eser) tür adıyla karıştırmaktır. İkinci tuzak, kıyamet alametlerine dair bölümü sünen türünde aramaktır; fiten ve melahim câminin sekiz konusundandır.

⇄Bilgi eşleştirme içindekiler ↔ eser türü

?Soru çöz

Hadis dersinde Hatice, kütüphanede bulduğu bir eseri şöyle tanıtır: “İçindekiler taharet, namaz, zekât, oruç, nikâh gibi fıkıh başlıklarından oluşuyor. Ama her başlıkta Hz. Peygamber'in hadislerinin yanında sahabe ve tâbiin âlimlerinin fetvaları da uzun uzun yer alıyor. Kitapta iman, siyer ya da kıyamet alametleri bölümü yok.”
Hatice'nin tanıttığı eser, aşağıdaki türlerden hangisine en uygundur?

✓ B. Konuya göre dizilip hadislerle birlikte sahabe ve tâbiin sözlerine geniş yer veren tür musanneftir (Abdürrezzak, İbn Ebi Şeybe). A câmi sekiz ana konunun hepsini, iman, siyer ve fiten dahil, içerir; C müsned konuya değil sahabi raviye göre dizilir; D mu'cem ravi ya da hoca adlarını alfabetik sıralar. Yalnız merfu ahkâm hadisi olsaydı cevap sünen olurdu.
III. YY · KÜTÜB-İ SİTTE

Kütüb-i Sitte: altın çağın altı kitabı ve dokuza tamamlayan üç eser

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSahih hadisin şartları nelerdir, hasen ve zayıf hadis sahihten nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hadis usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sahih hadis beş şartı taşır: ravilerin adil olması, zabt sahibi (hafızası sağlam) olması, senedin kesintisiz (muttasıl) olması, hadisin şaz olmaması ve gizli bir kusur (illet) taşımaması. Hasen hadis aynı şartları taşır, yalnız ravilerinden birinin zabtı biraz zayıftır; ikisiyle de amel edilir. Şartlardan biri eksikse hadis zayıftır.

Sahih, hasen ve zayıf hadis

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütüb-i Sitte hangi kitaplardır, müellifleri kimlerdir ve Kütüb-i Tis'a'ya hangi eserler eklenir?

Kısa cevap: Kütüb-i Sitte, Müslümanların en çok başvurduğu altı hadis kitabıdır: Buhari ve Müslim'in Sahih'leri (Sahihayn), Ebu Davud, Tirmizi, Nesai ve İbn Mace'nin Sünen'leri. Hepsi hicri III. yüzyılın eseridir. Bunlara İmam Malik'in Muvatta'ı, Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i ve Darimi'nin Sünen'i eklenince dokuz kitaplık Kütüb-i Tis'a oluşur.

Hicri III. yüzyıl hadisin altın çağıdır: yarım yüzyıl içinde yazılan altı kitap, sonraki bin yılın hadis öğretimine yön verdi.

Bu altı kitap yazıldıkları anda değil, sahih hadisleri içermeleri, düzenli ve kullanışlı olmaları sayesinde zamanla öne çıktı ve “altı kitap” anlamında Kütüb-i Sitte diye anılmaya başladı. Din Kültürü serisindeki Hz. Muhammed sayfasında bu kitapların adlarını gördük; burada ayırt edici özellikleri sınavın istediği derinlikte ele alınıyor.

Kütüb-i Sitte: müellif, eser, tür ve ayırt edici özellik
Müellif (ö.)EserTürTanıyıcı özellik
Buhari (256/870)el-Câmiu's-sahîhCâmiYalnız sahih hadisleri toplayan ilk eser; Kur'an'dan sonra en güvenilir kitap kabul edilir; Buhara'da doğdu
Müslim (261/875)el-Câmiu's-sahîh (Sahîh-i Müslim)CâmiSahih toplayan ikinci muhaddis; her hadisin farklı senetlerini bir arada verir; Nişaburlu
Ebu Davud (275/889)es-SünenSünenAhkâm hadisleri; dikkat çekmek için az sayıda zayıf hadise de yer verir
Tirmizi (279/892)el-Câmi (Sünen-i Tirmizi)Câmi ve sünenHadislerden sonra sıhhat değerlendirmesi yapar (hasen, sahih…); fakihlerin delillerini toplar
Nesai (303/915)es-Sünen (el-Müctebâ)Sünenes-Sünenü'l-kübrâ'dan seçilmiştir, “seçilmiş” anlamında Müctebâ; sünenler içinde en az zayıf hadis
İbn Mace (273/887)es-SünenSünenTertibi güzel, tekrarı az; Kütüb-i Sitte içinde en fazla zayıf hadis

Buhari ile Müslim'in kitapları birlikte Sahihayn (“iki sahih”), iki müellif Şeyhayn, ikisinin de aldığı hadisler müttefekun aleyh diye anılır. Müellifler arasında hoca-talebe bağları sıkıdır: Müslim, Buhari'nin ve Ahmed b. Hanbel'in talebesidir; Tirmizi, Buhari, Müslim ve Ebu Davud'dan hadis almıştır; Ebu Davud, Ahmed b. Hanbel'in talebesi, Tirmizi'nin hocasıdır.

Altıdan dokuza

Altıncı kitap konusunda görüş birliği yoktur: bazı âlimler İbn Mace'nin Sünen'i yerine İmam Malik'in Muvatta'ını, bazıları Darimi'nin Sünen'ini altıncı kitap saymıştır. Daha sonra Kütüb-i Sitte'ye üç eser eklenerek “dokuz kitap” anlamında Kütüb-i Tis'a kavramı ortaya çıktı:

  • İmam Malik (93–179/712–795), el-Muvatta: Maliki mezhebinin imamı; ilk tasnif edilen kitaplardandır, fıkıh konularına göre dizilmiştir.
  • Ahmed b. Hanbel (164–241/780–855), el-Müsned: Hanbeli mezhebinin imamı; sahabi ravisine göre dizilmiş, günümüze ulaşan en hacimli hadis eseri.
  • Darimi (181–255/797–869), es-Sünen: Semerkantlı; sünen türünün ilk örneklerinden; Buhari, Müslim, Ebu Davud, Tirmizi ve Nesai'nin hocası.
Lisans düzeyi için ek: Kütüb-i Tis'a için fihrist

Kütüb-i Tis'a'daki bir hadisin yerini bulmak için müsteşriklerin hazırladığı, Arapçada el-Mu'cemü'l-müfehres li-elfâzi'l-hadîsi'n-nebevî, Batı dillerinde “Concordance” diye bilinen kelime fihristi kullanılır. Kelimenin kökünden aranarak hadisin dokuz kitapta nerede geçtiği bulunur.

Akılda kalsın: Altı kitabı 2 + 4 diye ayır: iki Sahih (Buhari, Müslim), dört Sünen (Ebu Davud, Tirmizi, Nesai, İbn Mace). Sünenlerin iki ucu: en temiz Nesai (Müctebâ = seçilmiş), en çok zayıf İbn Mace. Tis'a'nın ek üçlüsü iki mezhep imamı + Semerkantlı hoca: Malik, Ahmed b. Hanbel, Darimi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müellifin hayatı ve eserinin özellikleri madde madde verilir, kim olduğu sorulur (“es-Sünenü'l-kübrâ'dan seçerek yazdı” → Nesai); ya da tabloda müellif-eser eşleşmesinin yanlışı istenir.

TuzakMuvatta ve Müsned'i Kütüb-i Sitte'de saymaktır: ikisi dokuzluk listeye sonradan eklenir. İkinci tuzak, Tirmizi'nin eserini yalnız sünen sanmaktır; o hem câmi hem sünen özelliği taşır.

▭Boşluk doldurma

Buhari ve Müslim'in eserlerine birlikte denir. Nesai'nin Sünen'i “seçilmiş” anlamında diye de anılır. Kütüb-i Sitte içinde en çok zayıf hadis, müellifi olan Sünen'dedir.

ŞeyhaynMüctebâes-Sünenü'l-kübrâİbn MaceSahihaynEbu Davud

?Soru çöz

Bir müftülük kursunda Kütüb-i Sitte için şu tablo hazırlanmıştır:

SatırMüellifEserTanıyıcı özellik
IBuhariel-Câmiu's-sahîhYalnız sahih hadisleri toplayan ilk eser
IITirmiziel-CâmiHadislerden sonra sıhhat değerlendirmesi yapar
IIINesaiel-MüctebâKütüb-i Sitte içinde en fazla zayıf hadis bu eserdedir
IVEbu Davudes-SünenAhkâm hadislerini fıkıh bablarına göre toplar

Buna göre tablonun hangi satırında yanlış bir bilgi vardır?

✓ C. Nesai'nin Müctebâ'sı sünenler içinde en az zayıf hadis bulunan eserdir; en fazla zayıf hadis İbn Mace'nin Sünen'indedir, özellik yanlış satıra kaymıştır. A Buhari yalnız sahih toplayan ilk müelliftir; B Tirmizi hadislerin sıhhatini (hasen, sahih…) değerlendirir; D Ebu Davud'un Sünen'i ahkâm hadislerinin temel kaynağıdır.
HADİS · LİTERATÜR

Şerh, etraf, zevaid, müstedrek: kitap üstüne kitap

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütüb-i Sitte hangi kitaplardır, müellifleri kimlerdir ve Kütüb-i Tis'a'ya hangi eserler eklenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütüb-i Sitte, Müslümanların en çok başvurduğu altı hadis kitabıdır: Buhari ve Müslim'in Sahih'leri (Sahihayn), Ebu Davud, Tirmizi, Nesai ve İbn Mace'nin Sünen'leri. Hepsi hicri III. yüzyılın eseridir. Bunlara İmam Malik'in Muvatta'ı, Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i ve Darimi'nin Sünen'i eklenince dokuz kitaplık Kütüb-i Tis'a oluşur.

Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fethu'l-bârî kimin eseridir, Buhari şerhleri hangileridir; etraf, zevaid, müstedrek ve mevzuat türü eserler nedir?

Kısa cevap: Hadislerin büyük kısmı tasnif edildikten sonra âlimler bu kitaplar üzerine yeni türler geliştirdi: hadisleri açıklayan şerh (Buhari için Fethu'l-bârî, Umdetü'l-kārî, İrşâdü's-sârî, el-Kevâkibü'd-derârî), hadisin baş kısmıyla senetlerini dizen etraf, temel kaynaklarda olmayanları toplayan zevaid, bir müellifin şartına uyup onda bulunmayanları toplayan müstedrek ve uydurmaları ayıklayan mevzuat eserleri.

III. yüzyılın sonunda hadislerin neredeyse tamamı bir kitaba girmişti. Sonraki âlimlerin sorusu “ne toplayalım?” değil, “toplananı nasıl anlayalım, nasıl bulalım?” oldu.

Şerh: açıklama

Bir hadis kitabındaki rivayetleri dil, fıkıh, ravi ve anlam yönünden ayrıntılı açıklayan esere şerh denir. Şerhlerin çoğu Kütüb-i Sitte üzerine yazılmıştır ve en büyük birikim Buhari'nin Sahih'i etrafında oluşmuştur. Sınavda müellifiyle sorulan dört Buhari şerhi şunlardır:

Karıştırılanlar: Buhari'nin Sahih'i üzerine dört şerh
ŞerhMüellif (ö.)Not
el-Kevâkibü'd-derârîŞemseddin el-Kirmani (786/1384)Dördün en eskisi; İbn Hacer kendi şerhinde ondan yararlanmış, bazı hatalarını da eleştirmiştir
Fethu'l-bârîİbn Hacer el-Askalani (852/1449)En meşhur Buhari şerhi; muallakların tam senetlerini de bulmaya çalışır
Umdetü'l-kārîBedreddin el-Ayni (855/1451)İbn Hacer'in çağdaşı
İrşâdü's-sârîKastallani (923/1517)Dördün en sonuncusu

Öbür kitapların da meşhur şerhleri vardır: Müslim'in Sahih'ini Nevevi, Ebu Davud'un Sünen'ini Hattabi şerh etmiştir; Suyuti'nin Muvatta şerhi de bilinir. Sınavda Buhari şerhleri listesine böyle başka bir kitabın şerhi “sızan öğe” olarak konur.

Bulmayı ve tamamlamayı kolaylaştıran türler

  • Etraf: Hadis metninin yalnız baş kısmını ve o hadisin bütün senetlerini bir araya getirir; hadisler sahabi adına ya da metnin başına göre alfabetik dizilir. En meşhuru Mizzi'nin (ö. 742/1341), Kütüb-i Sitte'yi kapsayan Tuhfetü'l-eşraf'ıdır.
  • Zevaid: Bir hadis kitabında bulunup temel kaynaklarda (ör. Kütüb-i Sitte'de) bulunmayan rivayetleri toplar. En meşhuru Heysemi'nin (ö. 807/1405) Mecmau'z-zevaid'idir.
  • Müstedrek: Bir müellifin şartlarına uyduğu hâlde onun kitabına girmemiş hadisleri toplar. Hâkim en-Nisaburi'nin (ö. 405/1014) el-Müstedrek ale's-Sahihayn'ı, Buhari ve Müslim'in şartlarına uyup Sahihayn'da yer almayan rivayetleri derler; içinde zayıf, hatta uydurma rivayetler de bulunduğu için eleştirilmiştir.
  • Erbain (kırk hadis): Çeşitli konulardan seçilmiş kırk hadisi ezberlenmek üzere bir araya getirir; en bilineni Nevevi'nin Kırk Hadis'idir.
  • Terğib ve terhib: İyiliğe teşvik eden, kötülükten sakındıran hadisleri toplar; Münziri'nin et-Terğîb ve't-terhîb'i en tanınmışıdır.
  • Mevzuat: Uydurma hadisleri ve halk arasında hadis diye dolaşan sözleri tespit eder. İbnü'l-Cevzi'nin el-Mevzûât'ı bu türün klasiğidir; Aclûni'nin (ö. 1162/1749) Keşfü'l-hafâ'sı ise dillerde dolaşan sözleri alfabetik dizip hangisinin sahih, hangisinin uydurma ya da atasözü olduğunu belirtir.
Akılda kalsın: Türleri bir fiile bağla: şerh açıklar, etraf bulur (hadisin başı + senetleri), zevaid ekler (fazla olanı), müstedrek tamamlar (şartına uyup alınmayanı), mevzuat ayıklar (uydurmayı). Buhari şerhlerini yüzyıla göre diz: Kirmani (VIII.) → İbn Hacer ve Ayni (IX., çağdaş) → Kastallani (X.).
Sınavda

Nasıl sorulurBir eserin amacı paragrafla tarif edilir (“hadislerin yalnız ilk cümlesini ve bütün senetlerini alfabetik dizer”) ve türü istenir: etraf. Ya da Buhari şerhleri sayılır, “hangisi bunlardan değildir?” diye sorulur.

TuzakBaşka bir kitabın şerhinin (Muvatta, Müslim) listeye sızmasıdır. İkinci tuzak, zevaid ile müstedreki karıştırmaktır: müstedrek belirli bir müellifin şartına bakar, zevaid yalnız “orada var, burada yok” der.

⇄Bilgi eşleştirme eserin tanıtımı ↔ müellif

?Soru çöz

Vaaz hazırlayan Hafız Mustafa Bey, bir hadisin yalnız ilk cümlesini hatırlamaktadır. Bu hadisin Kütüb-i Sitte'nin hangi kitaplarında, hangi senetlerle geçtiğini tek bir eserde, kitapları tek tek taramadan görmek istemektedir.
Mustafa Bey'in başvurması gereken eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Hadisin baş kısmını alıp belirli kitaplardaki bütün senetlerini bir arada veren tür etraftır (Mizzi'nin Tuhfetü'l-eşraf'ı Kütüb-i Sitte için). A zevaid temel kaynaklarda olmayan rivayetleri toplar, var olanın yerini göstermez; B müstedrek bir müellifin şartına uyup onda bulunmayanları derler; C şerh hadisi açıklar, senetlerin yerini dizinlemez.
HADİS · GELENEK

Riyazü's-Salihin'den Hadislerle İslam'a: halkın hadis kitapları

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMevzu (uydurma) hadis nedir, hadisler neden uyduruldu ve uydurma hadisler nasıl tespit edilir?Bağlantılı konudan (Hadis usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mevzu hadis, Hz. Peygamber'e ait olmadığı hâlde uydurulup ona nispet edilen sözdür; teknik anlamda hadis değildir. Uydurma, Hz. Osman'ın şehadetinden sonraki siyasi karışıklıkla yaygınlaştı. Sebepleri fırka, mezhep, dil veya bölge taraftarlığı, İslam düşmanlığı, dine faydalı olma isteği ve menfaattir. Muhaddisler isnad sistemi, ravi tenkidi ve uydurma hadis derlemeleriyle karşı koydu.

Mevzu hadis ve uydurmanın sebepleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Riyazü's-Salihin kimin eseridir, kırk hadis geleneği nedir, Türklerin hadis ilmine katkısı nelerdir?

Kısa cevap: Riyazü's-Salihin, Nevevi'nin (ö. 676/1277) çoğunu Kütüb-i Sitte'den seçtiği yaklaşık 1.900 hadisten oluşan ahlak ve adap kitabıdır. Kırk hadis geleneği, ezberlensin diye kırk hadis derleme alışkanlığıdır. Kütüb-i Sitte müelliflerinin bir kısmı Maveraünnehir ve Horasan'da yetişmiştir; Türkçede Tecrid-i Sarih Tercümesi ve Diyanet'in Hadislerle İslam'ı öne çıkan eserlerdir.

Bir caminin vaaz kürsüsünde en çok okunan hadis kitabı ne Buhari'dir ne Müslim: çoğu zaman Riyazü's-Salihin'dir.

Okumak ve ezberlemek için derlemeler

Senetli büyük kitaplar âlim içindir; halkın günlük hayatında uygulayabileceği hadisleri sade bir düzenle sunan derlemeler de gerekiyordu. Şafii fakihi ve muhaddisi Nevevi'nin Riyazü's-Salihin'i (“salihlerin bahçeleri”) bu ihtiyacın en başarılı cevabıdır: çoğu Kütüb-i Sitte'den seçilmiş yaklaşık 1.900 hadis, ihlas, tövbe, sabır, aile ve komşu hakları gibi ahlak ve adap başlıkları altında, her bölümün başında ilgili ayetlerle verilir. Nevevi'nin Kırk Hadis'i ise bir başka geleneğin, kırk hadis derleme alışkanlığının en tanınmış örneğidir; kırk hadis, Türk edebiyatında da şairlerin manzum çevirileriyle yaşamıştır.

Türklerin hadise katkısı

Kütüb-i Sitte müelliflerinin bir kısmı, bugün Türk dünyasının önemli bir parçası olan Maveraünnehir ve Horasan'da doğup yetişmiştir: Buhari Buhara'da doğdu, Semerkant yakınlarında vefat etti; Tirmizi Tirmiz'de doğup öldü; Nesai Horasan'daki Nesa'da doğdu; Kütüb-i Tis'a müelliflerinden Darimi Semerkantlıdır. Türklerin Müslümanlaşmasından sonra bu bölge hadis öğretiminin merkezlerinden biri olmaya devam etti; Osmanlı medreselerinde hadis öğretimine ayrılmış darülhadisler kuruldu.

Cumhuriyet döneminde iki eser öne çıkar. Yemenli muhaddis Zebidi'nin Buhari'nin Sahih'ini tekrarları ve sahabe-tâbiin sözlerini çıkarıp kısalttığı Tecrid-i Sarih'in Türkçe tercüme ve şerhi, TBMM'de verilen bir önergeyle başlayıp 1948'de yayımlandı. Yakın dönemde Diyanet'in yayımladığı Hadislerle İslam ise hadisleri konu konu, ilgili ayetlerle birlikte ve sade bir dille açıklayan yedi ciltlik bir eserdir.

Lisans düzeyi için ek: Tecrid-i Sarih Tercümesi'nin hikâyesi

Zebidi'nin kısaltması Buhari'nin Sahih'ini yaklaşık üçte iki oranında küçültür. Türkçe tercüme ve şerh 1925'te TBMM'de verilen bir önergeyle başladı; Babanzade Ahmed Naim'in vefatından sonra Kâmil Miras tamamladı. Eser ilk kez 1948'de 12 cilt olarak yayımlandı, Diyanet İşleri Başkanlığı sonra 8 cilt olarak yeniden bastı.

Karıştırılanlar: halka yönelik dört hadis eseri
EserMüellif / hazırlayanTanıyıcı özellik
Riyazü's-SalihinNevevi (ö. 676/1277)~1.900 hadis, çoğu Kütüb-i Sitte'den; ahlak ve adap babları, başta ayetler
Kırk Hadis (el-Erbaûn)NeveviEzber için seçilmiş kırk hadis; bir geleneğin adı
Tecrid-i Sarih TercümesiAhmed Naim, Kâmil Miras (asıl eser: Zebidi)Buhari'nin kısaltması; TBMM önergesi (1925), ilk baskı 1948
Hadislerle İslamDiyanet İşleri BaşkanlığıKonulara göre, ayetlerle birlikte, sade dille; yedi cilt
Akılda kalsın: Nevevi üç kez karşına çıkar: Riyazü's-Salihin (ahlak derlemesi), Kırk Hadis (ezber), Müslim şerhi. Türkçe iki eseri yüzyıla göre ayır: Tecrid-i Sarih Tercümesi Cumhuriyet'in ilk yıllarının, Hadislerle İslam günümüzün Diyanet eseridir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kütüb-i Sitte'den seçilen hadislerden oluşan, ahlak ve adap konularını işleyen eser” tarif edilir; cevap Riyazü's-Salihin'dir.

TuzakBu tarifi Nevevi'nin Kırk Hadis'iyle ya da Münziri'nin terğib-terhib eseriyle karıştırmaktır. Türk katkısı sorularında Buhari ve Tirmizinin doğum yerleri (Buhara, Tirmiz) bilinir; Müslim'in Nişaburlu olduğunu da unutma.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Nevevi'nin Riyazü's-Salihin'i
  2. Tecrid-i Sarih Tercümesi'nin ilk baskısı
  3. İmam Malik'in Muvatta'ı
  4. İbn Hacer'in Fethu'l-bârî'si
  5. Buhari'nin el-Câmiu's-sahîh'i

?Soru çöz

Şafii fakihi ve muhaddisi olan bir âlim, Müslümanların günlük hayatta kolayca okuyup uygulayabileceği hadisleri çoğunlukla Kütüb-i Sitte'den seçmiş, bunları ihlas, tövbe, sabır, komşu hakkı gibi ahlak ve adap başlıkları altında, her bölümün başına ilgili ayetleri koyarak düzenlemiştir.
Parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Nevevi'nin Kütüb-i Sitte'den seçtiği, ahlak ve adap bablarına ayetlerle başlayan eseri Riyazü's-Salihin'dir. B Münziri'nin teşvik ve sakındırma hadisleri derlemesidir; C Zebidi'nin yalnız Buhari'den yaptığı kısaltmadır; D Heysemi'nin temel kaynaklarda olmayan rivayetleri toplayan zevaid eseridir.
HADİS · SÜNNET

Sünnetin yeri: Kur'an'ı açıklayan, uygulayan ve tamamlayan kaynak

DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFıkhın asli delilleri nelerdir, Kitap, sünnet, icma ve kıyas ne demektir ve kıyas nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fıkıh usulü ve şer'i hükümler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fıkhın dört temel delili (edille-i erbaa) Kitap, sünnet, icma ve kıyastır. Kur'an bütün delillerin aslı, sünnet onu açıklayan ve tamamlayan ikinci delildir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir hükümde birleşmesidir; kıyas ise hükmü nasta bulunmayan meseleyi ortak illet üzerinden nastaki meseleye bağlamaktır.

Asli deliller: Kitap, sünnet, icma, kıyas

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sünnetin dindeki yeri nedir, sünnet neden bağlayıcıdır ve Hz. Peygamber'in tebliğ, tebyin, teşri, temsil görevleri ne demektir?

Kısa cevap: Sünnet, Kur'an'dan sonra dinin ikinci temel kaynağıdır ve vahye dayandığı için müminler için bağlayıcıdır. Hz. Peygamber vahyi bildirir (tebliğ), açıklar (tebyin), Kur'an'da yer almayan hükümler koyar (teşri), yaşayarak örnek olur (temsil) ve Kur'an hükümlerini pekiştirir (tekit). Onun beşerî tercihleri ile peygamberlik görevi gereği yaptıkları ayrı tutulur.

Kur'an namazı emreder ama kaç rekât olduğunu söylemez; o bilgiyi Hz. Peygamber'in “Namazı benden gördüğünüz gibi kılın” sözüyle öğreniriz.

Kur'an, Peygamber'e itaati Allah'a itaatle birlikte anar ve müminlere onun getirdiğine uymalarını emreder:

“… Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan vazgeçin. …”

Haşr 59/7 · Kur'an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Nahl suresinde de Kur'an'ın, insanlara indirileni açıklaması için Hz. Peygamber'e indirildiği bildirilir (Nahl 16/44). Bu ayetler sünnetin Kur'an'dan bağımsız bir kaynak olmadığını, onu açıklayan ve hayata geçiren kaynak olduğunu gösterir. Hz. Peygamber'in kendi hevasından konuşmadığını bildiren ayet (Necm 53/3–4) de sünnetin vahiy kaynaklı oluşuna dayanak gösterilir.

Karıştırılanlar: Hz. Peygamber'in sünnetle ilgili beş görevi
GörevAnlamıÖrnek
TebliğVahyi değiştirmeden insanlara bildirmekAyetleri okuyup duyurması
TebyinBildirileni açıklamak, ayrıntısını vermekNamazın rekâtlarını ve kılınışını göstermesi
TeşriKur'an'da yer almayan bir konuda hüküm koymakAzı dişli yırtıcıların ve ehlî eşek etinin yenmesini yasaklaması
TemsilDinî ve dünyevi hayatta örnek olmakAhzab 33/21'de “en güzel örnek” diye nitelenmesi
TekitKur'an hükmünü pekiştirip önemini vurgulamakNamazın faziletini haber vermesi

Beşerî yön ve peygamberlik yönü

Sahabe, Hz. Peygamber'in vahye dayanan hükümlerine itirazsız uymuş, vahye dayanmayan konularda ise görüş bildirmiştir. Bedir'de Hubab b. Münzir, ordunun yerinin vahiyle mi seçildiğini sormuş, Hz. Peygamber'in kendi görüşü olduğunu öğrenince başka bir yer önermiş ve öneri kabul edilmiştir. Bu yüzden balı sevmesi gibi kişisel ve kültürel tercihler uyulması zorunlu sünnet sayılmaz; adaleti, merhameti, ibadete devamı ise örnek alınması gereken yönleridir. Sünnetin evrenselliği de buradan gelir: doğruluk, adalet, can ve mal güvenliği gibi ilkeler her topluma hitap eder.

Sünnetin korunması için gösterilen çabayı, isnad sistemini ve uydurma hadislerle mücadeleyi Hadis usulü sayfasında gördük; bu sayfadaki tedvin ve tasnif süreci aynı çabanın tarihsel yüzüdür. Kaynağı belirsiz bir rivayetle karşılaşan din görevlisinin yapacağı ilk iş, onun senetli bir hadis kitabında yer alıp almadığına ve muhaddislerin hükmüne bakmaktır.

Akılda kalsın: Beş görevi bir öğretmen gibi düşün: duyurur (tebliğ), açıklar (tebyin), kural koyar (teşri), yaşayarak gösterir (temsil), altını çizer (tekit). Bağlayıcılık için sor: vahiy kaynaklı mı, kişisel tercih mi? Bal sevmek tercihtir, merhamet sünnettir.
Sayfa özeti: hadis tarihinde karıştırılan aileler
AileAyırt eden soruCevaplarKarıştırılan çiftKonu
AşamalarHadis yazıldı mı, toplandı mı, düzenlendi mi?Sahifeler (Peygamber ve sahabe dönemi) → tedvin (Ömer b. Abdülaziz, Zühri) → tasnif (Muvatta, musannefler) → altın çağ (III. yy)Tedvin ↔ tasnif; “hiç yazılmadı” yargısık1, k2
İki sahifeKim yazdı, bugüne ulaştı mı?Sâdıka: Abdullah b. Amr kendisi (aslı yok) · Hemmam: Ebu Hüreyre'den (ulaşan ilk metin)Sâdıka ↔ Hemmam sahifesik1
Düzen ölçütüKonuya mı, raviye mi göre?Konu: câmi (sekiz konu), sünen (ahkâm), musannef ve muvatta (+ sahabe-tâbiin sözü) · Ravi: müsned (sahabi), mu'cem (alfabe)Câmi ↔ sünen; müsned ↔ musannefk3
Altı ve dokuz kitapSahih mi, sünen mi; listede mi?2 Sahih + 4 Sünen; en az zayıf Nesai, en çok İbn Mace · Tis'a: + Muvatta, Müsned, DarimiMüsned'i altıya sokmakk4
Kitap üstüne kitapEser ne yapıyor?Şerh açıklar · etraf yerini bulur · zevaid ekler · müstedrek tamamlar · mevzuat ayıklarEtraf ↔ zevaid; Buhari şerhine sızan Müslim şerhik5
Halkın kitaplarıKim, neyi, kimin için derledi?Riyazü's-Salihin ve Kırk Hadis (Nevevi) · Tecrid-i Sarih (Buhari kısaltması) · Hadislerle İslam (Diyanet)Riyazü's-Salihin ↔ Tecrid-i Sarihk6
Sünnetin görevleriHz. Peygamber burada ne yapıyor?Tebliğ · tebyin · teşri · temsil · tekit; vahiy ↔ kişisel görüşTeşri ↔ tebyink7

Bu tabloyu kapatıp satır satır söyleyebiliyorsan sayfa tamam; takıldığın satırın konusuna dön.

Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir ve hangi göreve örnek olduğu sorulur: Kur'an'da olmayan bir yasak teşri, namazın kılınışını göstermek tebyindir.

TuzakTebliğ ile tebyini karıştırmaktır: tebliğ olduğu gibi bildirmek, tebyin açıklamaktır. İkinci tuzak, “sünnet Kur'an'dan bağımsız bir kaynaktır” ya da “Hz. Peygamber'in her tercihi bağlayıcıdır” gibi aşırı yargılardır; ikisi de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama ↔ görev

?Soru çöz

Medine'ye geldiğinde Hz. Peygamber, hurma ağaçlarını aşılayan çiftçilere bunu yapmasalar da olabileceğini söylemiştir. Aşılamayı bırakanların o yıl ürünü azalınca durum Hz. Peygamber'e bildirilmiş; o da kendi görüşünü söylediğini, dünya işlerini onların daha iyi bildiğini belirtmiştir (Müslim, “Fezâil”, 141).
Bu olaydan sünnetle ilgili aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

✓ D. Tarım tecrübesine dayanan bir görüş, vahye dayanan hükümden ayrılmış ve bağlayıcı sayılmamıştır; Bedir'de Hubab b. Münzir'in önerisinde olduğu gibi. A olay Kur'an-sünnet ilişkisini değil sünnetin kendi içindeki ayrımı gösterir; B bağlayıcılık yalnız dünya işindeki kişisel görüş için kalkar, tümden değil; C tam tersini söyler, her söz teşri değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kış tırmanışında bir mağarada mahsur kalan Yusuf ile Bora'nın erzakı biter. Üçüncü gün, mağarada daha önce ölmüş bir yaban keçisi bulurlar ve bayılmamak için ondan bir miktar yerler. Kurtarıldıklarında Bora, “Madem izin vardı, dönüşte de kalanı pişirip yiyebiliriz.” der.
Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Hayati tehlike anında haram, ihtiyaç kadar mubah olur; zaruret ortadan kalkınca hüküm eski hâline döner. A Bakara 2/173'teki zaruret istisnasını yok sayar; C zaruretin kalıcı değil geçici bir izin olduğunu unutur; D zaruretle yenen şey için keffaret öngörülmez, keffaret yasak ihlallerine bağlanır.Kaynak: Helal ve haram · Helal ve haramın ölçüsü, zaruret

?Soru 2

Tâbiin âlimlerinden birinin talebelerine “Arkasında namaz kıldığın imamın bidatı devam etse de namazını kıl.” dediği, senedi bu âlimde son bulan bir rivayetle aktarılmıştır.
Bu rivayet, sözün kime ait olduğu bakımından aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

✓ D. Söz bir tâbiîye ait olduğu için maktudur. A munkatı senette kopukluğu anlatır, sözün sahibini değil; B mevkuf sahabiye ait sözdür; C hükmen merfu, sahabinin reyle söyleyemeyeceği ya da “sünnettendir” dediği sözdür, burada sahabi yok.Kaynak: Hadis usulü · Sözün sahibine göre: merfu, mevkuf, maktu

?Soru 3

Kardeşiyle tartışan Emre, “Vallahi bir daha seninle konuşmayacağım.” diye yemin eder. Bir ay sonra pişman olur, kardeşini arayıp barışır. Maddi durumu iyi olan Emre, yemini için ne yapması gerektiğini sorar.
Hanefi mezhebine göre Emre'ye verilecek cevap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gelecekteki bir iş için bilerek edilen yemin mün'akidedir; bozulunca Maide 5/89'daki keffaret gerekir ve oruç ancak doyurma ya da giydirmeye gücü yetmeyene düşer. A lağv, doğru sanılarak ya da kasıtsız edilen yemindir; B altmış gün oruç ramazan orucunu bozmanın keffaretidir; D hayırlı olanı engelleyen yemini bozup keffaret vermek öğütlenir.Kaynak: Helal ve haram · Yemin çeşitleri ve yemin keffareti

?Soru 4

Hz. Peygamber'in “Allah buyurdu ki …” diyerek aktardığı rivayetlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Kudsi hadisin lafzı Hz. Peygamber'e ait olduğundan namazda okunmaz; namazda yalnız Kur'an okunur. B kudsi hadisin tanımıdır; C kudsi hadisler de senet incelemesine tabidir, zayıfı bulunur; D tilavetin ibadet oluşu Kur'an'a özgüdür, bu yüzden doğrudur.Kaynak: Hadis usulü · Sened, metin, ravi ve kudsi hadis

?Soru 5

Bekâr olan Ahmet evlenmek istemektedir.
Hanefi mezhebine göre Ahmet aşağıdakilerden hangisiyle evlenebilir?

✓ A. Dayının kızı kuzendir; dede-ninenin torunları evlenme engeli halkasının dışında kalır. B teyzedir, nesep yoluyla ebediyen haramdır; C süt kardeştir, Hanefilere göre bir kez emme süt hısımlığı için yeter (beş emme şartı Şafiilerindir); D babanın eşi boşanmış da olsa sıhriyet yoluyla ebediyen haramdır.Kaynak: Aile hukuku ve muamelat · Evlenme engelleri: sürekli ve geçici

?Soru 6

İlmihal dersine hazırlanan Seher Hanım, Hanefi mezhebine göre keffaretleri aşağıdaki çizelgede özetlemiştir.

KeffaretDüzenBasamaklar
YeminSeçimli, oruç en sonda10 yoksulu doyurmak ya da giydirmek ya da köle; hiçbiri olmazsa 3 gün oruç
Ramazan orucuSıralıKöle; olmazsa 60 gün peş peşe oruç; olmazsa 60 yoksul
ZıharSıralıKöle; olmazsa 2 ay peş peşe oruç; olmazsa 60 yoksul
Katl-i hataSıralıMümin köle; olmazsa 2 ay peş peşe oruç; olmazsa 60 yoksul

Seher Hanım'ın çizelgesinde hangi keffaretin satırında hata vardır?

✓ D. Nisa 4/92 katl-i hata keffaretinde yalnız iki basamak verir: mümin köle azadı, olmazsa iki ay peş peşe oruç; “60 yoksulu doyurmak” basamağı bu keffarette yoktur, çizelge zıharınkini buraya taşımıştır. A yemin keffareti seçimlidir ve orucu üç gündür, satır doğrudur; B ramazan orucu keffareti Hanefilere göre sıralıdır (seçimli diyen Malikilerdir), satır doğrudur; C zıhar keffareti Mücadele 58/3-4'te bu sırayla verilir, satır doğrudur.Kaynak: Helal ve haram · Keffaretler tablosu

?Soru 7

Bir vaiz, cemaati belirli gecelerde namaza teşvik etmek amacıyla “Bu gece şu kadar rekât kılana şu kadar sevap verilir” şeklinde, Hz. Peygamber'e ait olmayan sözleri ona nispet ederek anlatmıştır. Vaiz bunu yaparken dine hizmet ettiğini düşünmektedir.
Bu davranış, hadis uydurma sebeplerinden hangisine örnektir?

✓ D. İbadete teşvik için abartılı sevap uydurmak, dine faydalı olduğunu sanan kişinin uydurmasıdır. A mezhep taraftarlığında bir grubu üstün gösterme amacı vardır; B İslam düşmanlığı dine zarar verme kastı taşır, vaizin niyeti bu değil; C yöneticiye yaranma bir menfaat amacıdır, parçada yok.Kaynak: Hadis usulü · Mevzu hadis ve uydurmanın sebepleri

?Soru 8

Bir âlim, “Bu kelimeyi Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarının bütünü için kullanırız; bizim dilimizde hadisle aynı anlama gelir.” derken bir başkası aynı kelimeyi “kesin ve bağlayıcı olmadan yapılması istenen fiil” diye tanımlamaktadır.
Bu iki âlimin farklı tanımladığı kavram ve âlimlerin alanları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Sünneti hadisle eş anlamlı kullanan hadisçi, hüküm derecesi olarak tanımlayan fıkıhçıdır. A eser daha çok sahabe ve tâbiin sözüdür, hüküm derecesi değildir; B haber bir hüküm derecesi olarak tanımlanmaz; D rivayet, hadisi sonraki nesle aktarma işidir, fiil derecesi değildir.Kaynak: Hadis usulü · Hadis, sünnet, haber ve eser

?Soru 9

Hanefi mezhebine mensup, akıllı ve ergen Zeynep, kendisine denk olan Murat'la, iki erkek şahidin önünde ve aynı mecliste karşılıklı “evlendim”, “kabul ettim” diyerek nikâhlanır. Nikâh sırasında babası hazır bulunmamış, mehir de konuşulmamıştır.
Hanefi mezhebine göre bu nikâhla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Hanefilere göre ergen ve akıllı kadın denkiyle kendi nikâhını kıyabilir; mehir şart değil sonuç olduğundan belirlenmediğinde mehr-i misil gerekir. A veli şartı Maliki, Şafii ve Hanbelilerin görüşüdür; B mehri nikâhın şartı sayan Malikilerin görüşüne yakındır; D Hanefilerde iki şahit yeterlidir.Kaynak: Aile hukuku ve muamelat · Nikâh: rükün, şartlar, resmî nikâh

?Soru 10

Hasan, eşi Nur'u ilk kez ve açık sözle boşar; evlilikleri zifafla gerçekleşmiştir. İki hafta sonra pişman olur ve Nur'a döner.
Hanefi mezhebine göre Hasan'ın dönüşüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Zifaftan sonra açık sözle verilen ilk talak ric'idir; iddet bitmeden koca yeni nikâh ve mehir olmadan eşine dönebilir. A yeni nikâh ve mehir bain-i sugranın sonucudur; C bu şart üçüncü talaktan (beynunet-i kübra) sonra aranır; D hâkim kararı tefrik içindir, ric'at kocanın sözü ya da davranışıyla olur.Kaynak: Aile hukuku ve muamelat · Talak, muhalaa, tefrik ve iddet
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Hizmetleri Alan Bilgisi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene; karmayı 1, 3 ve 7 gün sonra yeniden çöz.
Soru çöz →