Ezber, sohbet ve sahife: hadisin ilk yüzyılı
DHBT-2 · MBSTS · Hadis · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHz. Peygamber döneminde Kur'an nasıl yazıldı, vahiy kâtipleri kimlerdi, arza nedir?Bağlantılı konudan (Kur'an tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hz. Peygamber inen ayetleri sayıları kırkı bulan vahiy kâtiplerine yazdırır, yazılanı okutup kontrol eder ve ayetin yerini bildirirdi; en tanınmış kâtip Zeyd b. Sabit'tir. Her ramazan Cebrail ile o güne kadar inenleri karşılıklı okur (arza), son yıl bunu iki kez yapardı. Vahiy sürdüğü için Kur'an onun döneminde iki kapak arasına alınmadı.
Hz. Peygamber döneminde yazım ve arza
✎Konu anlatımı
Hz. Peygamber döneminde hadisler yazıldı mı, hadis yazma yasağı ve izni nasıl açıklanır, es-Sahîfetü's-sâdıka nedir?
Kısa cevap: Hz. Peygamber döneminde hadisler çoğunlukla dinlenip ezberlenerek ve sohbetlerde müzakere edilerek öğrenildi. Kur'an'la karışma endişesiyle yazmayı yasaklayan rivayet de, Abdullah b. Amr gibi sahabilere izin veren rivayetler de vardır. Elli kadar sahabi hadis yazdı; en meşhur yazılı metin Abdullah b. Amr'ın es-Sahîfetü's-sâdıka'sıdır. Sahabe dönemi 11/632'den 110/728'e uzanır.İki komşu, Hz. Ömer ve ensardan bir arkadaşı, Medine'ye birer gün aşırı iner, akşam duyduklarını birbirine anlatırdı. Hadisin ilk “arşivi” bu nöbetleşe dinlemeydi.
Hadis ve sünnetin aktarılması, Hz. Peygamber'in kendi teşvikiyle başladı. Sahabe onu dinledi, ona soru sordu, öğrendiklerini kendi aralarında müzakere edip ezberledi. Veda Haccı'nda söylediği şu söz, aktarımın bir görev olarak görülmesini sağladı:
“Burada hazır bulunanlar, burada bulunmayanlara tebliğ etsin…”
Hadis · Buhari, “İlim”, 9
Yazma yasağı mı, izni mi?
Kaynaklarda iki grup rivayet yan yana durur. Birinde Hz. Peygamber, sözlerinin Kur'an'la karışması ve hadisle uğraşırken Kur'an'ın ihmal edilmesi endişesiyle kendisinden Kur'an dışında bir şey yazılmamasını ister (Müslim, “Zühd”, 72). Diğerinde okuma yazma bilen Abdullah b. Amr b. As'a ve hafızasından yakınanlara yazma izni verir; Yemenli Ebu Şah, Mekke'nin fethinde dinlediği bir konuşmanın kendisi için yazılmasını isteyince bu isteği kabul edilir (Buhari, “Lukata”, 7). Âlimler iki grubu şöyle bağdaştırır: yasağın gerekçesi Kur'an'la karışma endişesiydi; ayetlerin çoğu inip Kur'an'ın yazımı titizlikle yerleşince ve hafızlar çoğalınca bu endişe kalkmış, izin verilmiştir. Dolayısıyla hadislerin yazılmasının kesin olarak yasaklandığını söylemek mümkün değildir.
Sahifeler ve sahabe dönemi
Elli kadar sahabinin hadis yazdığı tespit edilmiştir. Bu yazılı derlemelere sahife denir. Abdullah b. Amr'ın Hz. Peygamber'den bizzat duyup yazdığı es-Sahîfetü's-sâdıka (“doğru sahife”) aslıyla günümüze ulaşmasa da içindeki hadisler Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde yer alır. Ebu Hüreyre'nin ezberden aktardığı hadisleri talebesi Hemmam b. Münebbih'in yazdığı sahife ise günümüze ulaşan ilk yazılı hadis metnidir.
Hadis tarihinde Hz. Peygamber'in vefatı (11/632) ile son sahabinin vefatı (110/728) arasındaki zamana sahabe dönemi denir. Fetihlerle sahabiler yeni şehirlere dağıldı ve her şehirde bir ilim halkası oluştu: Mekke'de İbn Abbas, Medine'de İbn Ömer, Cabir b. Abdullah ve Ebu Hüreyre, Kûfe'de İbn Mesud, Basra'da Enes b. Malik, Şam'da Ebu'd-Derda, Mısır'da Abdullah b. Amr. Sahabe rivayette titizdi: Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer bilmedikleri bir hadis için şahit ister, Hz. Ali bazen ravisine yemin ettirirdi.
| Sahife | Kimin rivayeti? | Kim yazdı? | Bugün |
|---|---|---|---|
| es-Sahîfetü's-sâdıka | Abdullah b. Amr b. As | Kendisi, Hz. Peygamber hayattayken | Aslı yok; hadisleri Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde |
| Hemmam b. Münebbih sahifesi (es-Sahîfetü's-sahîha) | Ebu Hüreyre | Talebesi Hemmam b. Münebbih | Günümüze ulaşan ilk yazılı hadis metni |
Nasıl sorulur“Hz. Peygamber döneminde hadisler hiç yazılmamıştır” gibi bir yargının doğruluğu sorulur ya da bir sahife tarif edilip sahibi istenir.
TuzakYasak rivayetini mutlak sanmaktır; izin rivayetleri ve elli kadar yazan sahabi bu yargıyı yanlışlar. İkinci tuzak, günümüze ulaşan ilk yazılı metni es-Sahîfetü's-sâdıka sanmaktır; o ulaşmadı, Hemmam'ın sahifesi ulaştı.
▭Boşluk doldurma
Hz. Peygamber'den duyduklarını bizzat yazan bu metne es-Sahîfetü's-sâdıka adını vermiştir. Ebu Hüreyre'nin rivayetlerini yazan talebesi ise günümüze ulaşan ilk yazılı hadis metnini bırakmıştır.
?Soru çöz
Ebu Cuhayfe, Hz. Ali'ye yanlarında Kur'an'dan başka yazılı bir şey bulunup bulunmadığını sormuştur. Hz. Ali, Allah'ın kitabı, bir Müslüman'a verilen anlayış ve yanındaki bir sahife dışında bir şey olmadığını söylemiş; sahifede diyet, esirlerin kurtarılması ve bir Müslüman'ın bir kâfir karşılığında öldürülmemesiyle ilgili hükümlerin yazılı olduğunu belirtmiştir (Buhari, “İlim”, 39).
Bu rivayet aşağıdaki yargılardan hangisini çürütür?