Üriner sistem: böbrekten dışarıya idrarın yolu
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSindirim nedir, mekanik ve kimyasal sindirim arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sindirim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sindirim, büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek yapı birimlerine ayrılmasıdır. Mekanik sindirim besini enzim kullanmadan fiziksel yolla küçültür (çiğneme, midenin kasılması, safranın yağları damlacıklara ayırması). Kimyasal sindirim ise enzim ve su kullanarak besini hidrolizle yapı birimlerine ayırır. İnsanda sindirim sistemi, sindirim kanalı ile yardımcı organlardan (tükürük bezleri, karaciğer, pankreas) oluşur.
✎Konu anlatımı
Üriner sistem hangi organlardan oluşur, idrar hangi yolu izler?
Kısa cevap: Üriner sistem iki böbrek, iki üreter (idrar kanalı), mesane (idrar kesesi) ve üretradan oluşur. İdrar böbreklerde kandan oluşturulur, üreterlerle mesaneye taşınır, mesanede depolanır ve üretrayla vücut dışına atılır.Kasaptan aldığın bir koyun böbreğini boyuna ikiye kesersen fasulye biçimli bu organın içinin tek parça olmadığını görürsün: dışta ince bir zar, altında bir kabuk, ortada çizgili görünen bir öz ve en içte huni biçimli bir boşluk.
Hücreler çalışırken sürekli atık üretir. Metabolizma sonucu oluşan atıkların, fazla suyun ve bazı iyonların vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir; boşaltımı canlıların ortak özellikleri arasında saymıştık. Akciğerler karbondioksidi, deri terle bir miktar su ve tuzu atar. Ama kanın bileşimini ince ayarla düzenleyen asıl sistem üriner sistemdir (TYMM kitabında “boşaltım sistemi” adıyla geçer).
Dört organ, tek yön
- Böbrekler: karın boşluğunun arka duvarında, belin hizasında omurganın sağında ve solunda birer tane bulunur. Kanı süzer ve idrarı oluşturur. Her böbreğin üstünde bir böbrek üstü bezi oturur (bkz. endokrin sistem).
- Üreterler (idrar kanalları): her böbrekten bir tane çıkar. Duvarlarındaki düz kasların dalga gibi kasılmasıyla idrarı mesaneye iletir.
- Mesane (idrar kesesi): kaslı ve esneyebilen bir kesedir; idrarı üretmez, depolar.
- Üretra: idrarı mesaneden dışarı taşır. Kadında kısadır; erkekte daha uzundur ve üreme sistemiyle ortak bir yoldur (bkz. üreme sistemi).
Böbreğin içi: üç bölge
Böbreğin dışını bağ dokudan yapılmış koruyucu bir kapsül sarar. Kapsülün altında kabuk (korteks), onun altında öz (medulla) bulunur. Özdeki idrar toplama kanalları piramit biçimli demetler oluşturur; kesitte özün çizgili görünmesi bundandır. Böbreğin iç kenarındaki huni biçimli boşluk havuzcuktur (pelvis): kanallardan gelen idrar burada toplanır ve üretere geçer. Böbreğin girintili kenarından böbrek atardamarı girer, böbrek toplardamarı ile üreter çıkar.
Kan nereden girer, nereden çıkar?
Böbrek atardamarı aorttan ayrılır ve atıklarca zengin kanı böbreğe getirir. Kalbin her dakika pompaladığı kanın yaklaşık beşte biri böbreklerden geçer; bu kadar çok kan geçmesinin nedeni, böbreğin işinin kanı temizlemek olmasıdır. Süzülüp temizlenen kan böbrek toplardamarıyla çıkar ve alt ana toplardamar aracılığıyla kalbe döner (bkz. kalp, damarlar ve dolaşım).
Mesane neden hemen boşalmaz?
Mesanenin çıkışında, üretranın başında iki kas halkası vardır. Biri düz kastır ve otonom sinirlerle istemsiz çalışır; öteki çizgili kastır ve somatik sinirlerle istemli denetlenir (bkz. sinir sistemi). Mesane doldukça duvarı gerilir ve idrara çıkma isteği doğar. Çizgili kas sayesinde idrar belli bir doluluğa kadar istemli olarak tutulabilir; doygunluk sınırı aşılırsa otonom sinirler devreye girer ve boşaltma istemsiz olur. Küçük çocuklarda istemli denetim henüz gelişmediği için tuvalet alışkanlığı zamanla kazanılır.
Nasıl sorulurNumaralı bir şemada böbrek, üreter, mesane ve üretra verilir; yapı–görev eşleştirmesi istenir.
TuzakSıra karışıklığıdır: üreter ile üretra yer değiştirilir. “İdrar mesanede oluşur” yargısı yanlıştır; mesane yalnız depolar. “İnsanın boşaltım sistemine ait olmayan yapı” sorusunda tek hücrelilerin kontraktil kofulu çeldirici olarak gelir. Mesane çıkışındaki iki kasın ikisini de istemli göstermek de bilinen bir tuzaktır.
↕Sıralama idrarın yolu
- Üreter, idrarı kasılarak taşır
- İdrar üretrayla dışarı atılır
- Nefronlarda kandan idrar oluşur
- İdrar mesanede depolanır
- İdrar toplama kanallarından havuzcuğa akar
?Soru çöz
Sağlıklı bir insanın üriner sistemine ait yapılarla görevleri arasında yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?