Üriner sistem: böbrek, nefron ve idrar oluşumu

İdrarın kandan nasıl üretildiğini nefron nefron izle: glomerulusta süzülme, tüplerde geri emilim ve salgılama, ADH ve aldosteronla su-tuz dengesi, eritropoietinle alyuvar üretimi, böbrek rahatsızlıkları, diyaliz ve böbrek bağışı.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
42 sorubu konuda çözebileceğin
SİSTEM · ÜRİNER

Üriner sistem: böbrekten dışarıya idrarın yolu

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSindirim nedir, mekanik ve kimyasal sindirim arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sindirim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sindirim, büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek yapı birimlerine ayrılmasıdır. Mekanik sindirim besini enzim kullanmadan fiziksel yolla küçültür (çiğneme, midenin kasılması, safranın yağları damlacıklara ayırması). Kimyasal sindirim ise enzim ve su kullanarak besini hidrolizle yapı birimlerine ayırır. İnsanda sindirim sistemi, sindirim kanalı ile yardımcı organlardan (tükürük bezleri, karaciğer, pankreas) oluşur.

Sindirim ve sindirim sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üriner sistem hangi organlardan oluşur, idrar hangi yolu izler?

Kısa cevap: Üriner sistem iki böbrek, iki üreter (idrar kanalı), mesane (idrar kesesi) ve üretradan oluşur. İdrar böbreklerde kandan oluşturulur, üreterlerle mesaneye taşınır, mesanede depolanır ve üretrayla vücut dışına atılır.

Kasaptan aldığın bir koyun böbreğini boyuna ikiye kesersen fasulye biçimli bu organın içinin tek parça olmadığını görürsün: dışta ince bir zar, altında bir kabuk, ortada çizgili görünen bir öz ve en içte huni biçimli bir boşluk.

Hücreler çalışırken sürekli atık üretir. Metabolizma sonucu oluşan atıkların, fazla suyun ve bazı iyonların vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir; boşaltımı canlıların ortak özellikleri arasında saymıştık. Akciğerler karbondioksidi, deri terle bir miktar su ve tuzu atar. Ama kanın bileşimini ince ayarla düzenleyen asıl sistem üriner sistemdir (TYMM kitabında “boşaltım sistemi” adıyla geçer).

Dört organ, tek yön

  • Böbrekler: karın boşluğunun arka duvarında, belin hizasında omurganın sağında ve solunda birer tane bulunur. Kanı süzer ve idrarı oluşturur. Her böbreğin üstünde bir böbrek üstü bezi oturur (bkz. endokrin sistem).
  • Üreterler (idrar kanalları): her böbrekten bir tane çıkar. Duvarlarındaki düz kasların dalga gibi kasılmasıyla idrarı mesaneye iletir.
  • Mesane (idrar kesesi): kaslı ve esneyebilen bir kesedir; idrarı üretmez, depolar.
  • Üretra: idrarı mesaneden dışarı taşır. Kadında kısadır; erkekte daha uzundur ve üreme sistemiyle ortak bir yoldur (bkz. üreme sistemi).

Böbreğin içi: üç bölge

Böbreğin dışını bağ dokudan yapılmış koruyucu bir kapsül sarar. Kapsülün altında kabuk (korteks), onun altında öz (medulla) bulunur. Özdeki idrar toplama kanalları piramit biçimli demetler oluşturur; kesitte özün çizgili görünmesi bundandır. Böbreğin iç kenarındaki huni biçimli boşluk havuzcuktur (pelvis): kanallardan gelen idrar burada toplanır ve üretere geçer. Böbreğin girintili kenarından böbrek atardamarı girer, böbrek toplardamarı ile üreter çıkar.

Kesitte dıştan içe kapsül, kabuk, öz ve havuzcuk görülür; havuzcuktan çıkan üreter idrarı mesaneye, üretra dışarıya taşır.Görsel: Sınav Defteri

Kan nereden girer, nereden çıkar?

Böbrek atardamarı aorttan ayrılır ve atıklarca zengin kanı böbreğe getirir. Kalbin her dakika pompaladığı kanın yaklaşık beşte biri böbreklerden geçer; bu kadar çok kan geçmesinin nedeni, böbreğin işinin kanı temizlemek olmasıdır. Süzülüp temizlenen kan böbrek toplardamarıyla çıkar ve alt ana toplardamar aracılığıyla kalbe döner (bkz. kalp, damarlar ve dolaşım).

Mesane neden hemen boşalmaz?

Mesanenin çıkışında, üretranın başında iki kas halkası vardır. Biri düz kastır ve otonom sinirlerle istemsiz çalışır; öteki çizgili kastır ve somatik sinirlerle istemli denetlenir (bkz. sinir sistemi). Mesane doldukça duvarı gerilir ve idrara çıkma isteği doğar. Çizgili kas sayesinde idrar belli bir doluluğa kadar istemli olarak tutulabilir; doygunluk sınırı aşılırsa otonom sinirler devreye girer ve boşaltma istemsiz olur. Küçük çocuklarda istemli denetim henüz gelişmediği için tuvalet alışkanlığı zamanla kazanılır.

Akılda kalsın: İdrarın yolu: böbrek → üreter → mesane → üretra. İki “ü”yü sözlük sırası ayırır: üreter sözlükte üretradan önce gelir, idrar da önce üreterden geçer. İdrar böbrekte üretilir, mesanede depolanır.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı bir şemada böbrek, üreter, mesane ve üretra verilir; yapı–görev eşleştirmesi istenir.

TuzakSıra karışıklığıdır: üreter ile üretra yer değiştirilir. “İdrar mesanede oluşur” yargısı yanlıştır; mesane yalnız depolar. “İnsanın boşaltım sistemine ait olmayan yapı” sorusunda tek hücrelilerin kontraktil kofulu çeldirici olarak gelir. Mesane çıkışındaki iki kasın ikisini de istemli göstermek de bilinen bir tuzaktır.

↕Sıralama idrarın yolu

  1. Üreter, idrarı kasılarak taşır
  2. İdrar üretrayla dışarı atılır
  3. Nefronlarda kandan idrar oluşur
  4. İdrar mesanede depolanır
  5. İdrar toplama kanallarından havuzcuğa akar

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanın üriner sistemine ait yapılarla görevleri arasında yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Mesane idrarı depolar. B idrarı dışarı atan üreter değil üretradır; C kan havuzcukta değil nefronlarda süzülür, havuzcuk idrarı toplar; D böbrekten mesaneye taşıyan üretra değil üreterdir.
YAPI · NEFRON

Nefron: böbreğin süzme birimi ve iki atardamar arasındaki yumak

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtardamar, toplardamar ve kılcal damar arasındaki farklar nelerdir? Kan basıncı (tansiyon) nedir?Bağlantılı konudan (Dolaşım sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atardamarlar kanı kalpten organlara, toplardamarlar organlardan kalbe taşır; kılcal damarlar ikisinin arasındaki, tek katlı epitelden oluşan ince damarlardır ve kan ile doku arasındaki madde alışverişi yalnız onlarda olur. Kan basıncı atardamarlarda en yüksek, toplardamarlarda en düşüktür; akış hızı kılcallarda en yavaştır. Kanın atardamar duvarına yaptığı basınca tansiyon denir.

Atardamar, toplardamar, kılcal damar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nefron nedir, hangi kısımlardan oluşur, glomerulus neden öteki kılcallardan farklıdır?

Kısa cevap: Nefron, böbreğin kanı süzüp idrar oluşturan yapısal ve işlevsel birimidir; her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur. Bir nefron Malpigi cisimciği (glomerulus + Bowman kapsülü), proksimal tüp, Henle kulpu ve distal tüpten oluşur; distal tüpler idrar toplama kanalına açılır.

Mutfaktaki süzgeçte iş tek bir delikli kapta biter. Böbrek ise süzme işini tek bir büyük süzgece değil, gözle görülemeyecek kadar küçük milyonlarca birime dağıtmıştır.

Bu birimlere nefron denir. Neden tek büyük süzgeç değil de milyonlarca küçük birim? Madde geçişi sayfasında yüzey alanı büyüdükçe geçişin hızlandığını görmüştük; nefronlar süzme ve geri alma işini çok geniş bir yüzeye yayar. Ayrıca bir kısmı zarar görse bile kalanlar işi sürdürür. İnsanın tek böbrekle de sağlıklı yaşayabilmesi bu yedek kapasite sayesindedir.

Nefronun kısımları

  • Bowman kapsülü: nefronun başlangıcıdır. Çift katlı bir kadeh gibi glomerulusu sarar ve süzülen sıvıyı (süzüntü) toplar.
  • Glomerulus: Bowman kapsülünün içindeki yumak biçimli kılcal damar ağıdır. Glomerulus ile Bowman kapsülü birlikte Malpigi cisimciği adını alır.
  • Proksimal tüp: kapsülden sonra gelen kıvrımlı kanaldır. Geri emilimin en büyük kısmı burada olur.
  • Henle kulpu: öz bölgesine inip geri dönen U biçimli kısımdır; inen ve çıkan iki kolu vardır.
  • Distal tüp: kabukta yeniden kıvrılan kanaldır; idrarın iyon derişimini ayarlar.
  • İdrar toplama kanalı: birçok nefronun distal tüpünün açıldığı ortak kanaldır. Özden geçerek havuzcuğa açılır; nefronun bir parçası sayılmaz ama idrar oluşumuna katılır.

Kabukta ne var, özde ne var?

Malpigi cisimciği ile proksimal ve distal tüpler kabukta, Henle kulpu ile toplama kanalları özde bulunur. Kesitte kabuğun taneli, özün çizgili görünmesi bu yerleşimden gelir: taneler Malpigi cisimcikleridir, çizgiler ise öze doğru uzanan kulplar ve toplama kanallarıdır.

Kan glomerulusa geniş getirici atardamarla girer, dar götürücü atardamarla çıkar ve nefron kanallarını saran kılcallara dağılır.Görsel: Sınav Defteri

Glomerulus neden öteki kılcallara benzemez?

Vücuttaki kılcallar bir atardamar ile bir toplardamar arasında uzanır. Glomerulus ise iki atardamar arasındadır: böbrek atardamarının dalı olan getirici atardamar glomerulusa kan getirir, götürücü atardamar kanı oradan alır. Getirici atardamarın çapı götürücüden geniştir; giren kan aynı kolaylıkla çıkamaz ve glomerulustaki kan basıncı vücut kılcallarındakinin yaklaşık iki katına çıkar. Bu yüksek basınç sıvıyı tek yönde, kandan Bowman kapsülüne iter. Glomerulusun yapısı tek bir işe göre biçimlenmiştir: süzmek.

Götürücü atardamar sonra nefron kanallarının çevresini saran ikinci bir kılcal ağa dağılır. Bu nefron kılcalları kanallardan geri alınan maddeleri kana katar, salgılanacak maddeleri kanallara verir; sonra birleşerek böbrek toplardamarına açılır. Kısacası kan, böbrekte iki kılcal ağdan art arda geçer.

Kısa kulp, uzun kulp

Nefronların çoğunun Henle kulpu kısadır ve kabuğa yakın durur; bir kısmının kulpu ise özün derinlerine kadar uzanır. Kulp uzadıkça süzüntüden daha çok su geri alınır ve daha derişik idrar oluşur. Bu yüzden çöl gibi kurak yerlerde yaşayan memelilerde uzun kulplu nefronların oranı yüksektir; suyu bol ortamlarda yaşayanlarda kulplar kısadır ve idrar daha seyreltiktir.

Akılda kalsın: Getirici geniş, götürücü dar: bahçe hortumunun ucunu parmağınla daraltınca basınç nasıl artıyorsa glomerulusta da öyle artar. Malpigi = kadeh (Bowman) + içindeki yumak (glomerulus). Kabukta kıvrımlılar ve cisimcik, özde aşağı uzananlar (kulp, toplama kanalı).
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıp: “Glomerulus kılcallarını öteki kılcallardan ayıran özellikler hangileridir?” Doğru öncüller: iki atardamar arasında bulunma, kan basıncının yüksek olması, madde geçişinin yalnız kandan kapsüle doğru olması.

TuzakTek katlı duvar ya da kan taşıma gibi bütün kılcallarda ortak özellikler çeldiricidir. Tuzak: “glomerulusta geri emilim olur”, “Malpigi cisimciği öz bölgesindedir”, “glomerulus iki toplardamar arasındadır” yargıları yanlıştır. Bir de adaptasyon sorusu gelir: kurak ortam memelisinde uzun Henle kulpu beklenir, glomerulus basıncının artması değil.

⇄Bilgi eşleştirme nefronun kısımları

?Soru çöz

Böbrekteki glomerulus kılcallarını vücudun öteki kılcal damarlarından ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Glomerulus getirici ve götürücü atardamar arasında yer alır; bu yüzden basıncı yüksektir. A tek katlı duvar, B kan taşıma ve D madde alışverişi bütün kılcallarda ortaktır, ayırt edici değildir.
SÜREÇ · İDRAR OLUŞUMU

İdrar oluşumu: süzülme, geri emilim ve salgılama

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKılcal damarlarda kan ile doku arasında madde alışverişi nasıl olur? Kan basıncı ve osmotik basıncın rolü nedir?Bağlantılı konudan (Dolaşım sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kılcal damarda madde alışverişi kan basıncı ile kanın osmotik basıncı arasındaki dengeyle olur (Starling hipotezi). Atardamar ucunda kan basıncı osmotik basınçtan büyük olduğu için su, oksijen, glikoz ve amino asit doku sıvısına çıkar; toplardamar ucunda kan basıncı osmotik basıncın altına düştüğü için su, karbondioksit ve üre kana geri girer. Osmotik basıncı damardan çıkamayan plazma proteinleri oluşturur ve kılcal boyunca yaklaşık sabit kalır.

Kılcal damarda madde alışverişi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdrar nasıl oluşur? Süzülme, geri emilim ve salgılama nedir?

Kısa cevap: İdrar nefronda üç olayla oluşur. Süzülmede kan basıncının etkisiyle glomerulustaki kanın sıvı kısmı Bowman kapsülüne geçer; geri emilimde su, glikoz, amino asit ve tuzlar gibi gerekli maddeler nefron kanallarından kana geri alınır; salgılamada kandaki bazı iyonlar, atıklar ve ilaçlar aktif taşımayla nefron kanallarına bırakılır.

Odanı toplarken her şeyi önce yatağın üstüne boşaltıp sonra işine yarayanları tek tek yerine koyarsan, sonunda yatakta yalnız atılacaklar kalır. Böbrek de işi böyle yapar.

Böbrek kandaki atıkları tek tek seçip çıkarmaz. Önce kanın sıvı kısmının büyük bir bölümünü süzer, sonra işe yarayanları geri alır, en sonda süzmede kaçan ya da fazla olan bazı maddeleri ayrıca ekler. Geriye kalan sıvı idrardır.

1. Süzülme: kandan kapsüle

Glomerulustaki yüksek kan basıncı kanın sıvı kısmını kılcal duvarından Bowman kapsülüne iter. Bu geçişe süzülme denir ve pasif bir olaydır: enerjiyi hücre değil, kalbin oluşturduğu kan basıncı sağlar. Süzmede ölçüt büyüklüktür: su, glikoz, amino asit, vitaminler, mineral iyonları, üre, ürik asit ve kreatinin geçer; kan hücreleri ve büyük kan proteinleri geçemez. Bu yüzden Bowman kapsülündeki sıvı (süzüntü) proteinsiz kan plazmasına, yani doku sıvısına benzer.

Kan basıncı yükselirse süzülme hızlanır ve birim zamanda daha çok idrar oluşur. Soğuk bir günde sık tuvalete gitmenin bir nedeni budur: ısı kaybını azaltmak için deri damarları daralınca kan basıncı yükselir, süzülme de artar (soğukta damarların daralmasını endokrin sistem sayfasında vücut sıcaklığıyla birlikte görmüştük).

Günde yaklaşık 180 litre süzüntü oluşur; oysa günlük idrar 1,5 litre kadardır. Aradaki farkı bir sonraki olay kapatır.

2. Geri emilim: kanaldan kana

Süzüntüde vücudun kaybetmek istemediği maddeler de vardır. Bunların nefron kanallarından çevredeki kılcallara geri alınmasına geri emilim denir. Geri emilim hem aktif hem pasif taşımayla olur: glikoz, amino asit ve sodyum büyük ölçüde aktif taşımayla, su osmozla, üre difüzyonla geri alınır (taşıma çeşitleri için madde geçişi sayfasına bak). Sağlıklı bir insanda glikoz ve amino asitlerin tamamı, suyun yaklaşık %99'u, sodyumun %99'dan fazlası, ürenin ise yaklaşık yarısı geri emilir. Geri emilimin büyük kısmı proksimal tüpte gerçekleşir; glikoz ve amino asitlerin geri emilimi burada tamamlanır.

Distal tüpte ve toplama kanalında geri emilim sürer; burada hangi maddeden ne kadar geri alınacağını hormonlar ayarlar (homeostazi konusunda göreceğiz).

Ek bilgi: Henle kulpunun iki kolu

Henle kulpunun iki kolu farklı çalışır. İnen kol suya geçirgendir ve buradan su çıkar. Çıkan kol suya geçirgen değildir ama tuzu dışarı verir. Bu iş bölümü öz bölgesindeki doku sıvısını tuzlu tutar ve toplama kanalından geçen sıvıdan su çekilmesini kolaylaştırır.

3. Salgılama: kandan kanala

Süzülme yalnız glomerulusta olur ve kanın bir kısmı süzülmeden götürücü atardamara geçer. Nefron kılcallarındaki kandan bazı maddelerin aktif taşımayla proksimal ve distal tüplere bırakılmasına salgılama denir. Hidrojen iyonları, potasyum, amonyak, penisilin gibi bazı ilaçlar ve zehirli maddeler bu yolla atılır. Salgılama yalnız atık temizliği değildir; kanın pH'ını ve iyon dengesini ayarlamaya da yarar.

Süzülme ve salgılama maddeyi kandan kanala, geri emilim kanaldan kana taşır.Görsel: Sınav Defteri

Süzüntü ilerledikçe ne değişir?

Kanal boyunca su geri alındıkça süzüntünün hacmi küçülür. Üre gibi tamamı geri alınmayan bir atığın miktarı azalır; ama su ondan çok daha hızlı azaldığı için derişimi artar. Glikozun ise hem miktarı hem derişimi proksimal tüpün sonunda sıfıra iner. Sınavın sevdiği ayrım budur: miktar ile derişim aynı yönde değişmek zorunda değildir.

Glikoz neden idrarda olmaz?

Glikozu geri alan taşıyıcı proteinlerin sayısı sınırlıdır. Kan şekeri normalken süzülen glikozun tamamı geri alınır. Kandaki glikoz belli bir sınırı, yani böbrek eşiğini aşarsa taşıyıcılar yetişemez ve fazlası idrara geçer. Diyabetli bir kişinin idrarında şeker görülmesinin nedeni budur (bkz. endokrin sistem, diyabet).

Adım adım: tablodan olayı bulmak

Sağlıklı bir insanda bir dakikada süzülen ve idrarla atılan miktarlar (birim) şöyle olsun:

Örnek: süzülen ve atılan miktar
MaddeSüzülenAtılanSonuç
P1000tamamı geri emilmiş
R6030yarısı geri emilmiş
T1040salgılanmış
S00süzülemiyor
  • Adım 1, kural: atılan = süzülen − geri emilen + salgılanan.
  • Adım 2, P: 100 süzülmüş, idrarda hiç yok → tamamı geri emilmiş. Glikoz ya da amino asit gibi davranır.
  • Adım 3, R: 60 süzülmüş, 30 atılmış → 60 − 30 = 30 birim geri emilmiş; oran 30 ÷ 60 = %50. Üre gibi davranır.
  • Adım 4, T: atılan süzülenden fazla (40 > 10) → aradaki en az 40 − 10 = 30 birim salgılanmış olmalı. Hidrojen iyonu ya da bir ilaç gibi davranır.
  • Adım 5, S: hiç süzülmüyor ve idrarda yok → kapsüle geçemeyen bir madde: kan hücresi ya da büyük bir protein.
Akılda kalsın: Süzülme ve salgılama kandan kanala, geri emilim kanaldan kana. Enerji: süzülmede ATP yok (kan basıncı), salgılamada ATP var, geri emilimde ikisi birden. Kapsüle geçemeyen bir madde idrarda görülüyorsa salgılanmıştır.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç olay numaralı cümlelerle verilir ve “süzülme, geri emilim, salgılama” eşleştirmesi istenir. Bir başka kalıp yön sorusudur: “Aşağıdaki olaylardan hangisinde madde akışının yönü ötekilerden farklıdır?” Cevap geri emilime ait olandır. “Glomerulustan kapsüle geçemeyen bir molekülün idrarda bulunması hangi olayla açıklanır?” sorusunun cevabı yalnız salgılamadır.

Tuzak“süzülmede ATP harcanır” yanlıştır; “üre kanal boyunca ilerledikçe hem miktarı hem derişimi azalır” yanlıştır, derişimi artar. Süzülen ve atılan miktar tablosu verilirse yukarıdaki beş adımı uygula; altta bir örneği var.

▭Boşluk doldurma

Glomerulustan Bowman kapsülüne madde geçişine denir. Glikoz ve amino asitlerin geri emilimi tüpte tamamlanır. Kandaki bir ilacın aktif taşımayla nefron kanalına bırakılmasına denir.

süzülmeproksimalsalgılamadistalosmoz

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanın nefronunda gerçekleşen aşağıdaki olaylardan hangisinde madde akışının yönü ötekilerden farklıdır?

✓ B. Geri emilimde madde nefron kanalından kana geçer. Süzülme (A) ve salgılamada (C, D) ise yön kandan nefron kanalına doğrudur.

?Soru çöz tablodan olay bul

Sağlıklı bir insanda dört maddenin bir dakikada süzülen ve idrarla atılan miktarları (birim) aşağıda verilmiştir. Bu verilere göre aşağıdaki yorumlardan hangisi kesinlikle doğrudur?

Süzülen ve atılan miktar
MaddeSüzülenAtılan
K1200
L5025
M00
N2060
✓ A. Atılan miktar (60) süzülenden (20) fazlaysa aradaki en az 40 birim kandan kanala salgılanmış olmalıdır. B yanlış: L'nin yarısı (25) idrarda kalmış, yani yalnız yarısı geri emilmiştir. C yanlış: K 120 birim süzülmüş, idrarda olmaması tamamının geri emildiğini gösterir. D yanlış: M ne süzülüyor ne atılıyor; kan hücresi ya da büyük protein gibi kapsüle geçemeyen bir maddedir.
KAVRAM · AZOTLU ATIK

Azotlu atıklar: amonyak, üre, ürik asit ve idrarın bileşimi

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProteinlerin yapısı ve görevleri nelerdir, denatürasyon nedir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Proteinler amino asitlerin peptit bağlarıyla bağlanmasından oluşan organik bileşiklerdir; yapı, enzim, taşıma, savunma ve hareket görevi yapar. Sıcaklık, pH ya da tuz değişimiyle proteinin üç boyutlu yapısının bozulmasına denatürasyon denir; bu sırada amino asit dizisi ve peptit bağları değişmez.

Proteinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Azotlu atıklar nelerdir, üre nerede üretilir, idrarda neler bulunur?

Kısa cevap: Amino asitler yıkılırken zehirli amonyak oluşur. İnsanda amonyak karaciğerde daha az zehirli olan üreye çevrilir; üre kanla böbreklere taşınır ve idrarla atılır. İdrarda su, üre, ürik asit, kreatinin ve mineral tuzlar bulunur; sağlıklı insanın idrarında glikoz, protein ve kan hücresi bulunmaz.

Bol etli bir yemeğin ertesi günü idrarla atılan üre, patates ağırlıklı bir günün ertesindekinden fazladır. Farkı yaratan, etteki proteindir.

Organik bileşikler sayfasında karbonhidrat ve yağların karbon, hidrojen ve oksijenden yapıldığını, proteinlerde bunlara ek olarak azot bulunduğunu görmüştük. Karbonhidrat ve yağ yıkılınca geriye karbondioksit ve su kalır; bunlar solunum ve boşaltımla kolayca atılır. Amino asitler enerji için yıkılırken ya da başka maddelere çevrilirken ise azotlu kısım kopar ve amonyak oluşur. Amonyak çok zehirlidir; vücutta birikmesine izin verilemez.

Karaciğer üretir, böbrek atar

İnsanda amonyak kanla karaciğere taşınır ve burada bir dizi tepkimeyle (ornitin döngüsü) üreye dönüştürülür. Bu dönüşüm ATP harcar ama karşılığında çok daha az zehirli, kanda güvenle taşınabilen bir molekül elde edilir. Üre kanla böbreklere gelir, süzülür ve idrarla atılır. Yani üre karaciğerde üretilir, böbrekte kandan uzaklaştırılır (karaciğerin öteki görevleri için bkz. sindirim sistemi). Karaciğer ağır hasar görürse kanda amonyak, böbrekler iş göremezse üre birikir.

İdrarda başka azotlu atıklar da vardır. Ürik asit insanda nükleik asitlerin yıkımından gelir; suda az çözündüğü için fazlası birikip taş oluşturabilir. Kreatinin kasların enerji metabolizmasından gelen bir atıktır.

Üç atık, üç yaşam biçimi

Hayvanlar azotlu atığı farklı biçimlerde atar; seçimi belirleyen, suyun ne kadar bol olduğudur (hayvan grupları için bkz. hayvanlar âlemi).

Üç azotlu atığın karşılaştırması
AtıkZehirlilikSuda çözünmeAtmak için gereken suÜretim için ATPAtan canlılar
Amonyaken fazlaçok iyien çokharcanmazkemikli balıkların çoğu, birçok sucul omurgasız, kurbağa larvası (iribaş)
Üreortaiyiortaharcanırmemeliler, ergin kurbağalar
Ürik asiten azhemen hemen çözünmezen az (yarı katı atılır)en çokkuşlar, sürüngenlerin çoğu, böcekler

Tabloyu tek kuralla oku: zehirlilik ve su ihtiyacı amonyaktan ürik aside doğru azalır, ATP harcaması aynı yönde artar. Canlı, suyu ne kadar azsa o kadar enerji harcayıp suyu korur.

Neden kuşlar ürik asit atar? Kabuklu yumurtanın içinde gelişen embriyo atığını dışarı atamaz. Amonyak ya da üre biriktirseydi kendi atığıyla zehirlenirdi; suda çözünmeyen ürik asit ise yumurtanın içinde katı hâlde zararsızca birikir. Ergin kuş için de az su kaybetmek ve az su taşımak bir avantajdır.

Kan, süzüntü ve idrar karşılaştırması

Kanda var, süzüntüde yok

  • Kan hücreleri: alyuvar, akyuvar, kan pulcukları (trombosit)
  • Büyük plazma proteinleri
  • Neden: süzmede büyüklük engeli

Süzüntüde var, sağlıklı idrarda yok

  • Glikoz
  • Amino asitler
  • Neden: tamamı geri emilir

Üre, ürik asit ve kreatinin hem süzüntüde hem idrarda vardır; su geri alındığı için idrardaki derişimleri çok daha yüksektir. Hidrojen iyonu, potasyum ve ilaç kalıntıları salgılamayla eklendiği için idrarda süzüntüdekinden fazla olabilir. Bu yüzden idrar tahlilinde glikoz, protein ya da kan görülmesi bir sorunun işaretidir: glikoz kan şekerinin böbrek eşiğini aştığını, protein ve kan hücresi ise süzme engelinin hasar gördüğünü düşündürür.

Böbreğe giren ve çıkan kan

Böbrek atardamarı ile böbrek toplardamarı karşılaştırıldığında toplardamardaki kanda üre ve öteki atıklar azdır, çünkü süzülüp atılmıştır. Oksijen azdır, karbondioksit fazladır, çünkü geri emilim ve salgılama için çok ATP harcayan böbrek hücreleri yoğun oksijenli solunum yapar. Glikoz ise idrara kaybedilmez; böbrek hücrelerinin kullandığı kadar az bir düşüş olur.

Akılda kalsın: Çok su, sıfır ATP: amonyak (balık). Az su, en çok ATP: ürik asit (kuş). Ortada üre (memeli). Zehirlilik de aynı sırayla azalır. Üreyi karaciğer yapar, böbrek atar.
Sınavda

Nasıl sorulurGündelik bir kalıp: birkaç öğün verilir, “hangisini yiyen kişinin idrarında üre daha fazla olur?” Cevap proteinden en zengin olanıdır (et, baklagil).

Tuzak“üretir/atar” karışıklığıdır: “üre böbrekte üretilir” yargısı yanlıştır. Atık karşılaştırma tablosunda zehirlilik, gereken su ve ATP sıraları ters çevrilerek verilir. Adaptasyon sorusunda “vücutta su tutulmasını sağlayan” özellikler ürik asit atımı ve uzun Henle kulpudur; süzme hızının artması su kaybını artırır. Böbrek atardamarı ile toplardamarı karşılaştırmasında toplardamarda üre ve oksijen az, karbondioksit fazladır.

⇄Bilgi eşleştirme azotlu atıklar

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanda böbrek toplardamarındaki kan, böbrek atardamarındaki kanla karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ D. Böbrek hücreleri yoğun oksijenli solunum yapar; çıkan kanda karbondioksit artar. A üre süzülüp atıldığı için toplardamarda azalır; B oksijen kullanıldığı için azalır; C glikoz geri emildiği için toplardamar kanında bulunur.
SÜREÇ · HOMEOSTAZİ

Böbrek ve homeostazi: su, tuz, pH ve kan basıncı ayarı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHomeostazi nedir, negatif ve pozitif geri bildirim nasıl işler, vücut sıcaklığı nasıl düzenlenir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Homeostazi, dış koşullar değişse de vücudun iç ortamının (sıcaklık, su, tuz, glikoz, kalsiyum) dar bir aralıkta tutulmasıdır. Bunu çoğunlukla negatif geri bildirim sağlar: bir sürecin sonucu, onu başlatan değişikliği azaltır. Pozitif geri bildirimde ise sonuç başlatan etkiyi güçlendirir; doğumdaki oksitosin buna örnektir.

Homeostazi ve geri bildirim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Böbrekler homeostaziyi nasıl sağlar? ADH ve aldosteron böbrekte ne yapar?

Kısa cevap: Böbrekler idrarın miktarını ve bileşimini değiştirerek vücudun su, iyon ve asit-baz dengesini ve kan basıncını korur. ADH distal tüp ve toplama kanalında suyun, aldosteron sodyumun geri emilimini artırır; aldosteron potasyumun idrarla atılımını da artırır. Kan asitleşince böbrek hidrojen iyonu salgılar ve bikarbonatı geri alır.

Yazın uzun bir yürüyüşten sonra az ve koyu renkli, bol su içtiğin bir günün akşamında ise çok ve açık renkli idrar yaparsın. Bu fark böbreğin bozuk olduğunu değil, tam da düzgün çalıştığını gösterir.

Endokrin sistem sayfasında homeostaziyi iç ortamın dar sınırlar içinde tutulması olarak tanımlamıştık. Kanın su miktarı, iyon derişimi ve pH'ı bu sınırların en önemlileridir ve her birinin son ayarını böbrek yapar. Ayar düğmesi geri emilim ve salgılamadadır: böbrek, vücudun o anki ihtiyacına göre neyi geri alacağını, neyi idrara bırakacağını değiştirir.

Su dengesi: ADH

Terleme, ishal ya da az su içme kanın suyunu azaltır; tuzlu yemek kandaki tuzu artırır. İki durumda da kanın osmotik basıncı yükselir. Bu değişikliği hipotalamus algılar ve hipotalamusta üretilip arka hipofizde depolanan ADH (antidiüretik hormon) kana verilir; ADH'nin üretim ve salınım yerini endokrin sayfasında görmüştük. ADH distal tüp ve toplama kanalında suyun geri emilimini artırır. Sonuçta idrar azalır ve derişikleşir, kanın suyu yerine konur. Hipotalamus aynı anda susama hissini de uyandırır; su içmek dengeyi dışarıdan tamamlar.

Bol su içilince tersi olur: osmotik basınç düşer, ADH salgısı azalır, toplama kanalından az su geri alınır ve bol, seyreltik idrar çıkar. ADH yetersizse bu tablo kalıcı hâle gelir. Endokrin sayfasında diabetes insipidus olarak gördüğümüz bu durumda idrar çok ve seyreltiktir ama şeker içermez.

Kanın suyu azalınca ADH artar, böbrek suyu geri alır; denge sağlanınca ADH salgısı kendiliğinden azalır.Görsel: Sınav Defteri

Tuz dengesi: aldosteron

Böbrek üstü bezinin kabuk bölgesinden salgılanan aldosteron, distal tüp ve toplama kanalında sodyumun (ve onunla birlikte klorun) geri emilimini artırır, potasyumun idrarla atılmasını artırır. Su tuzu izlediği için sodyumla birlikte su da geri alınır; kan hacmi ve kan basıncı yükselir. Kanda sodyum azaldığında, potasyum arttığında ya da kan basıncı düştüğünde aldosteron salgısı artar. Aldosteronu salgılayan bezi endokrin sistem sayfasında görmüştük.

Kalsiyum: parathormon ve kalsitonin

Kan kalsiyumu düşünce paratiroitten salgılanan parathormon nefronlarda kalsiyumun geri emilimini artırır; kalsiyum yükselince tiroitin salgıladığı kalsitonin geri emilimi azaltır ve fazla kalsiyum idrarla gider. Kemik ve bağırsakla birlikte çalışan bu düzeni endokrin sayfasında “kalsiyum terazisi” başlığıyla anlattık. Parathormonun aşırı salgılanması kandaki ve idrardaki kalsiyumu yükselttiği için böbrek taşı riskini artırır.

Asit-baz dengesi

Kanın pH'ı yaklaşık 7,35–7,45 aralığında tutulmalıdır; enzimler ve öteki proteinler bu aralıkta düzgün çalışır. Metabolizma sürekli asit üretir. Kan asitleşmeye başlarsa böbrek nefron kanallarına daha çok hidrojen iyonu (H⁺) salgılar ve bikarbonatı (HCO₃⁻) geri emer; kan bazikleşirse daha çok bikarbonat idrara bırakılır. Akciğerler de karbondioksit atarak pH'ı ayarlar; akciğer hızlı, böbrek daha yavaş ama kalıcı çalışır (bkz. solunum sistemi). Bu yüzden idrarın pH'ı kanınki gibi sabit değildir; vücudun durumuna göre asidik ya da bazik olabilir.

Kan basıncı

Kan basıncı düştüğünde böbrekler, damarların daralmasını ve su ile tuzun geri emiliminin artmasını sağlayan bir düzeni başlatır; kan hacmi artar, basınç yükselir. Basınç yükselince idrarla atılan su ve tuz artar. Böbrek ile kan basıncı arasındaki ilişki iki yönlüdür: uzun yıllar süren yüksek tansiyon nefronları yıpratır, hasar gören böbrek de tansiyonu yükseltir (bkz. kalp, damarlar ve dolaşım).

Akılda kalsın: ADH = antidiüretik, yani “idrarı azaltan”; adı işini söyler. ALdosteron sodyumu ALır, potasyumu atar. Hormon–iyon eşleşmesi: su → ADH, sodyum → aldosteron, kalsiyum → parathormon.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bol su içen sağlıklı bir insanda hangisi beklenir?” Doğru zincir: ADH azalır, su geri emilimi azalır, idrar yoğunluğu düşer.

Tuzak“İdrarda glikoz artar” ya da “süzülme yavaşlar” çeldiricidir. Tablolu soruda “sodyum, su, kalsiyum geri emilimini artıran hormonlar” istenir; kortizol, adrenalin, tiroksin çeldiricidir. Tuzak: “ADH böbrekte üretilir” yanlıştır, hipotalamusta üretilir ve böbreğe etki eder; “kan asitleşince bikarbonat idrarla atılır” yanlıştır, geri emilir. “Uzun süre su içmeyen birinde hangisi en son gerçekleşir?” sorusunda zinciri sırala: cevap idrarın azalmasıdır.

↕Sıralama uzun süre su içmeyen biri

  1. Toplama kanalında su geri emilimi artar
  2. Kanın suyu azalır, osmotik basıncı yükselir
  3. Az ve derişik idrar oluşur
  4. Arka hipofizden ADH salgısı artar
  5. Hipotalamus değişikliği algılar

?Soru çöz

Gün içinde çok tuzlu yiyecekler tüketen ve yeterince su içmeyen sağlıklı bir insanda aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ A. Tuz kanın osmotik basıncını yükseltir; hipotalamus ADH salgısını artırır. B su geri emildiği için idrar seyrelmez, derişikleşir; C ADH toplama kanalında su geri emilimini azaltmaz, artırır; D susama hissi baskılanmaz, artar.
SÜREÇ · ALYUVAR ÜRETİMİ

Böbrek ve alyuvar üretimi: eritropoietin hormonu

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHormon nedir, endokrin bez ile ekzokrin bez arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hormon, endokrin (iç salgı) bezlerin ürettiği, doğrudan kana verilen ve kanla taşınarak yalnız hedef hücrelerde etki gösteren düzenleyici kimyasal maddedir. Endokrin bezlerin kanalı yoktur, salgısını kana verir; ekzokrin (dış salgı) bezler salgısını bir kanalla vücut boşluğuna ya da dışarıya akıtır; pankreas gibi karma bezler ikisini birden yapar.

Hormon ve endokrin bez

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Böbrek alyuvar üretimini nasıl etkiler? Eritropoietin nedir?

Kısa cevap: Kandaki oksijen azaldığında böbrekler eritropoietin hormonunu üretip kana verir. Eritropoietin kırmızı kemik iliğini uyararak alyuvar üretimini artırır; kanın oksijen taşıma kapasitesi yükselince salgısı azalır. Böbrek yetmezliğinde eritropoietin azaldığı için kansızlık (anemi) görülür.

Yüksek rakımlı bir şehre taşınan biri ilk günlerde merdiven çıkarken çabuk nefes nefese kalır; birkaç hafta sonra bu yakınma azalır. Bu uyumu başlatan organlardan biri, akla ilk gelmeyecek olanıdır: böbrek.

Alyuvarlar oksijeni hemoglobinle taşır ve kırmızı kemik iliğinde üretilir (bkz. kan, lenf ve bağışıklık). Alyuvarın ömrü sınırlı olduğu için üretim sürekli yenilenmelidir. Üretimin hızını ayarlayan hormon eritropoietindir ve onu üreten asıl organ böbrektir. Böbrek bu yönüyle kanı yalnız temizlemez, kanın yapımına da karışır.

Oksijen azalınca zincir

  • 1. Kandaki oksijen azalır: yüksek rakım, kan kaybı, kansızlık ya da bazı akciğer hastalıkları buna yol açar.
  • 2. Böbrek hücreleri bu azalmayı algılar, eritropoietin üretip kana verir.
  • 3. Eritropoietin kırmızı kemik iliğinde alyuvar yapımını hızlandırır.
  • 4. Alyuvar ve hemoglobin miktarı artar, dokulara daha çok oksijen ulaşır.
  • 5. Oksijen normale dönünce eritropoietin salgısı azalır.

Son halka tanıdık: sonuç, kendisini başlatan uyarıyı azaltıyor. Bu, endokrin sayfasında gördüğümüz negatif geri bildirimdir. Neden yüksek rakımda yaşayanların kanında alyuvar sayısı deniz kıyısında yaşayanlarınkinden fazladır? Çünkü havada oksijen azken böbrek eritropoietin salgısını uzun süre yüksek tutar; kemik iliği de buna uyarak daha çok alyuvar yapar.

Böbrek bozulunca kan da etkilenir

Kronik böbrek yetmezliğinde böbrek dokusu azaldıkça eritropoietin üretimi düşer. Kemik iliği sağlam olduğu hâlde yeterince uyarılmaz ve kansızlık (anemi) gelişir; hasta halsizlik, çabuk yorulma ve solukluk yaşar. Diyaliz kanı atıklardan temizler ama hormon üretmez. Bu yüzden diyaliz hastalarına çoğu zaman biyoteknolojiyle üretilen eritropoietin ilaç olarak verilir (bkz. biyoteknoloji). Böbreğin bir başka hormonal katkısı D vitaminini etkin hâle getirmesidir; böbrek yetmezliğinde kemiklerin zayıflaması bununla da ilgilidir.

Akılda kalsın: Böbreğin kanla iki işi var: kanı temizler (süzme) ve kana alyuvar yaptırır (eritropoietin). Eritropoietin bir “oksijen alarmı”dır: oksijen düşünce çalar, kemik iliği uyanır.
Sınavda

Nasıl sorulurDoğrudan kalıp: “Aşağıdaki hormonlardan hangisi böbreklerde üretilir?” Cevap eritropoietindir.

TuzakADH ve aldosteronu böbrek hormonu saymaktır: ikisi böbreğe etki eder ama böbrekte üretilmez. Yüksek rakım senaryosunda alyuvar sayısının zamanla arttığını gösteren grafik doğrudur. Böbrek yetmezliği öncüllerinde kansızlık beklenen bir sonuçtur; “diyaliz eritropoietin eksikliğini de giderir” ya da “eritropoietin kemik iliğinde üretilir” yargıları yanlıştır.

↕Sıralama yüksek rakıma uyum

  1. Kemik iliğinde alyuvar yapımı hızlanır
  2. Eritropoietin salgısı azalır
  3. Kandaki oksijen miktarı azalır
  4. Kanın oksijen taşıma kapasitesi artar
  5. Böbrek eritropoietin salgısını artırır

?Soru çöz

Deniz seviyesinde yaşayan sağlıklı bir sporcu yüksek rakımlı bir kampta birkaç hafta kalıyor. Bu süreçte sporcunun vücudunda aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

✓ C. Havadaki oksijen azlığında alyuvar sayısı azalmaz, artar. A oksijen azlığı böbreği uyarır, eritropoietin artar; B eritropoietin kemik iliğinde alyuvar yapımını hızlandırır; D artan alyuvar oksijen taşıma kapasitesini yükseltir; üçü de beklenir.
SAĞLIK · ÜRİNER

Üriner sistem rahatsızlıkları: böbrek taşı, böbrek yetmezliği, idrar yolu enfeksiyonu

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinerallerin görevleri ve eksikliğinde görülen hastalıklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mineraller canlıların üretemediği, besin ve suyla hazır aldığı inorganik maddelerdir; enerji vermezler ama yapıya katılır ve düzenleyici görev yaparlar. Bilinmesi gereken 11 mineral kalsiyum, potasyum, demir, iyot, flor, magnezyum, sodyum, fosfor, klor, kükürt ve çinkodur. Örneğin demir eksikliği kansızlığa (anemi), iyot eksikliği guatra, flor eksikliği diş çürüklerine yol açar.

Mineraller: 11 mineralin görevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Böbrek taşı, böbrek yetmezliği ve idrar yolu enfeksiyonu nedir, üriner sistem nasıl korunur?

Kısa cevap: Böbrek taşı, idrardaki mineral tuzlarının çökelip kristalleşmesiyle oluşur; az su içmek en önemli risktir. Böbrek yetmezliği, böbreklerin kanı yeterince süzememesidir; atıklar, su ve tuz kanda birikir. İdrar yolu enfeksiyonu çoğunlukla bakterilerin üretradan girip çoğalmasıyla olur. Yeterli su içmek, idrarı tutmamak, tuzu azaltmak ve hekime danışmadan ilaç kullanmamak üriner sistemi korur.

Gece yarısı belinin bir yanından kasığına doğru dalga dalga yayılan, hangi pozisyonda durursa dursun geçmeyen bir ağrıyla uyanan birine acil serviste sorulacak ilk sorulardan biri şudur: Gün içinde ne kadar su içiyorsun?

Böbrek taşı

İdrarda çözünmüş hâlde kalsiyum tuzları gibi mineraller ve ürik asit bulunur. İdrar fazla derişikleşirse bu maddeler çözünmüş kalamaz, kristalleşip birikir ve zamanla böbrek taşı oluşur. Taş böbrekte, havuzcukta ya da üreterde bulunabilir. Başlıca risk etkenleri az su içmek, çok terlemek, aşırı tuzlu ve hayvansal proteinden zengin beslenmek, hareketsizlik, ailede taş öyküsü ve kanda kalsiyumu yükselten durumlardır (ör. parathormonun fazla salgılanması). Taş idrar yolunu tıkarsa şiddetli, dalga dalga gelen bir ağrı (böbrek sancısı) ve idrarda kan görülür. Küçük taşlar bol sıvıyla kendiliğinden düşebilir; büyükleri dışarıdan verilen şok dalgalarıyla kırılır ya da cerrahi yöntemle çıkarılır.

Böbrek yetmezliği

Böbreklerin kanı yeterince süzemez hâle gelmesine böbrek yetmezliği denir. Ani gelişen (akut) yetmezlik büyük kan ya da sıvı kaybı, zehirlenme ya da idrar yolunun tıkanması sonrasında görülebilir ve çoğu zaman tedaviyle geri döner. Yıllar içinde yavaş gelişen (kronik) yetmezliğin en sık nedenleri kontrolsüz diyabet ve yüksek tansiyondur; bu durumda böbrek dokusu kalıcı olarak kaybedilir.

Böbrek işini yapamayınca bütün dengeler aynı anda bozulur. Üre ve öteki azotlu atıklar kanda birikir (üremi). Su ve tuz atılamadığı için ödem ve yüksek tansiyon gelişir. Potasyum yükselip kalp ritmini bozabilir. Hidrojen iyonları atılamadığı için kan asitleşir. Eritropoietin azaldığı için kansızlık görülür. Kronik yetmezlik ilerleyince yaşamı sürdürmek için diyaliz ya da böbrek nakli gerekir (sonraki konu).

İdrar yolu enfeksiyonu

İdrar yolu enfeksiyonu, bakterilerin idrar yoluna yerleşip çoğalmasıdır. Bakteriler çoğunlukla dışarıdan üretra yoluyla girer ve mesaneye ilerler; tedavi edilmezse üreterlerden böbreklere çıkabilir. Kadınlarda üretra kısa olduğu için daha sık görülür. Sık sık ve yanma hissiyle idrara çıkma, idrarı tam boşaltamama hissi ve bulanık idrar tipik belirtilerdir; enfeksiyon böbreğe ulaştıysa ateş ve bel ağrısı eklenir. Tedavi hekimin verdiği antibiyotikle yapılır. İlaç yakınma geçti diye erken bırakılmamalıdır; yoksa enfeksiyon tekrarlayabilir ve dirençli bakteriler seçilebilir (antibiyotik direnci için bkz. doğal seçilim).

Üriner sistemi korumak

  • Yeterli su içmek: sıcak havada ve sporda sıvıyı artırmak. Açık renkli idrar, yeterli su içildiğinin iyi bir göstergesidir.
  • İdrarı uzun süre tutmamak: mesanede bekleyen idrar bakterilerin çoğalmasını kolaylaştırır.
  • Tuzu ve işlenmiş gıdaları azaltmak: dengeli beslenmek, gereksiz protein takviyesinden kaçınmak.
  • Bilinçsiz ilaç kullanmamak: hekime danışmadan ağrı kesici, antibiyotik, vitamin ve mineral takviyesi almamak; bazı ilaçlar uzun süre ve yüksek dozda alınınca nefronlara zarar verir.
  • Kişisel temizlik: tuvaletten sonra önden arkaya temizlenmek, temiz tuvalet kullanmak.
  • Düzenli kontrol: kan şekerini ve tansiyonu ölçtürmek; ikisi de yıllar içinde nefronları sessizce yıpratır.
  • Genel sağlık: düzenli egzersiz yapmak, ideal kiloyu korumak, sigara içmemek.
Akılda kalsın: Taşın düşmanı su, enfeksiyonun düşmanı akış: bol iç, tutma. Kronik yetmezliğin iki büyük nedeni: şeker ve tansiyon. Yetmezlikte böbreğin her işi aksar: atık, su-tuz, potasyum, pH, eritropoietin.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp “üriner sistem sağlığı için yanlış bir davranış hangisidir?” sorusudur; yanlışlar bilinçsiz ilaç kullanmak, idrarı tutmak, az su içmek gibi seçeneklerdir. Öncüllü sorularda böbrek taşının risk etkenleri sorulur; idrarı derişikleştiren ya da kandaki kalsiyumu yükselten her durumu (az su, aşırı terleme, parathormon fazlası) risk say. “İdrar yolu enfeksiyonu kadınlarda neden daha sık?” sorusunun cevabı kısa üretradır.

TuzakYetmezlikte üre üretiminin durduğunu sanmaktır: üreyi karaciğer üretir, üretim sürer ama atılamadığı için kanda birikir.

⇄Bilgi eşleştirme neden → sonuç

?Soru çöz

Üriner sisteminin sağlığını korumak isteyen bir kişinin aşağıdaki davranışlardan hangisini yapması yanlıştır?

✓ D. Bilinçsiz ve uzun süreli ağrı kesici kullanımı nefronlara zarar verebilir. A yeterli su içmek, B idrarı tutmamak, C tansiyon ve şekeri kontrol ettirmek böbreği korur; üçü de doğru davranıştır.
SAĞLIK · DİYALİZ

Diyaliz ve böbrek bağışı: yapay süzgeç ve kalıcı çözüm

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDifüzyon nedir, basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Difüzyon, moleküllerin kendi hareket enerjileriyle çok yoğun (derişimi yüksek) ortamdan az yoğun ortama yayılmasıdır; ATP harcanmaz ve derişim eşitlenince net geçiş durur. Basit difüzyonda madde doğrudan fosfolipit tabakadan, kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı proteinlerden geçer.

Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Diyaliz nedir, nasıl yapılır? Böbrek nakli ve organ bağışı neden önemlidir?

Kısa cevap: Diyaliz, böbrekleri çalışmayan hastanın kanındaki atıkların, fazla su ve tuzun yarı geçirgen bir zar aracılığıyla temizlenmesidir. Hemodiyalizde kan bir makinede diyaliz sıvısına karşı temizlenir, periton diyalizinde karın zarı süzgeç olarak kullanılır. Diyaliz böbreğin hormon işlerini yapmaz ve hastanın yaşamını kısıtlar; kalıcı çözüm, uygun bir vericiden böbrek nakledilmesidir.

Haftada üç gün, her seferinde birkaç saat bir makineye bağlı kalmak zorunda olduğunu düşün: okul, iş, tatil ve sınav takvimin bu randevulara göre kurulur. Diyaliz hastaları tam olarak böyle yaşar.

Hemodiyaliz: makinede temizlik

Hemodiyalizde hastanın kolundaki bir damardan alınan kan, makinedeki çok ince, yarı geçirgen zardan yapılmış boruların içinden geçirilir. Zarın öbür yanında ters yönde diyaliz sıvısı akar. Bu sıvıda üre ve öteki atıklar yoktur; glikoz ve gerekli tuzlar ise sağlıklı kan plazmasındaki derişimdedir. Bu yüzden üre, ürik asit, kreatinin ve fazla potasyum derişim farkıyla kandan sıvıya difüzyonla geçer; glikoz ve gerekli tuzlar için derişim farkı olmadığından net kayıp olmaz. Kan hücreleri ve proteinler zardan geçemez. Fazla su da basınç farkıyla kandan çekilir ve temizlenen kan hastaya geri verilir.

Neden sıvı ters yönde akar? Böylece kan, borunun her noktasında kendisinden daha temiz bir sıvıyla karşılaşır ve derişim farkı boydan boya korunur. Madde geçişi sayfasında yarı geçirgen zar ve difüzyon için kurduğumuz düzeneğin yaşam kurtaran, büyük ölçekli hâlidir.

Diyaliz sıvısında atık yoktur, gerisi kan plazması gibidir; bu yüzden yalnız derişim farkı olan maddeler kandan sıvıya geçer.Görsel: Sınav Defteri

Periton diyalizi: karın zarı süzgeç

Karın boşluğunu döşeyen ince zar (periton) da yarı geçirgen davranır. Periton diyalizinde karına yerleştirilen ince bir boruyla diyaliz sıvısı karın boşluğuna verilir; atıklar zarın kılcallarından bu sıvıya geçer, birkaç saat sonra sıvı boşaltılıp yenisi konur. Hasta bu işlemi evde, gün içinde ya da gece uyurken yapabilir.

Diyalize bağımlı yaşamak

  • Zaman: hemodiyaliz çoğunlukla haftada üç gün ve her seferinde birkaç saat sürer; okul, iş ve yolculuk buna göre planlanır.
  • Beslenme: iki seans arasında atılamayan su, tuz ve potasyum birikir; sıvı, tuz ve potasyumdan zengin besinler kısıtlanır.
  • Eksik kalan işler: diyaliz hormon üretmez; kansızlık ve kemik sorunları için ek ilaç gerekir. Böbreğin gün boyu süren ince ayarının yerini birkaç saatlik temizlik tam olarak tutmaz.
  • Sağlık ve ruh hâli: yorgunluk, damar yolunda enfeksiyon riski, kaygı ve sosyal yaşamın daralması sık görülür.

Böbrek nakli ve bağışın önemi

Kalıcı çözüm, sağlıklı bir böbreğin hastaya nakledilmesidir. Böbrek, sağlığında bağışta bulunan canlı bir vericiden (çoğunlukla bir yakından) ya da beyin ölümü gerçekleşmiş bir bağışçıdan alınabilir. İnsan tek böbrekle sağlıklı yaşayabildiği için canlı vericiden nakil mümkündür. Vericinin dokuları alıcıya uygun olmalıdır; yine de bağışıklık sistemi yeni böbreği yabancı olarak tanıyıp reddedebileceği için alıcı ömür boyu bağışıklığı baskılayan ilaç kullanır (bkz. bağışıklık).

Nakil bekleyen hasta sayısı bağışlanan organ sayısından çok fazladır; bu yüzden pek çok hasta yıllarca diyalizle bekler. Organ bağışı kararını sağlığında vermek ve bunu ailesiyle konuşmak, bekleyen birinin makineden kurtulması demektir. Beyin ölümü gerçekleşmiş tek bir bağışçının organları birden fazla hastaya yaşam verebilir.

Akılda kalsın: Diyaliz sıvısının sırrı: atık yok, gerisi kan gibi. Derişim farkı olan geçer, olmayan yerinde kalır. Diyaliz süzer, üretmez: eritropoietin yine eksik kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı bir diyaliz düzeneği verilir: makineye giren kanda üre fazla, çıkan kanda azdır; makineye giren diyaliz sıvısı temiz, çıkan sıvı üreli olur. Atıkların geçiş yolu difüzyondur ve zar ATP harcamaz.

Tuzak“diyaliz sıvısında glikoz bulunmaz” yargısı yanlıştır, bulunmasaydı kandaki glikoz da sıvıya kaçardı; “diyaliz cihazı eritropoietin de salgılar” yanlıştır. Bağış sorularında “canlı vericiden böbrek alınabilmesi”nin nedeni tek böbrekle yaşanabilmesidir.

▭Boşluk doldurma

Diyaliz sıvısında bulunmadığı için bu atık kandan sıvıya geçer. Sıvıdaki glikoz derişimi kan plazmasınınkine tutulduğu için glikoz kaybedilmez. Atıkların zardan geçişi ile olur.

üreeşitdifüzyonglikozaktif taşıma

?Soru çöz

Kronik böbrek yetmezliği nedeniyle düzenli hemodiyalize giren bir hastayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Diyaliz kanı süzer ama hormon üretmez; eritropoietin ayrıca ilaç olarak verilir. A doğrudur: üre derişim farkıyla diyaliz sıvısına difüzlenir; C doğrudur: zar büyük molekülleri ve hücreleri geçirmez; D doğrudur: diyaliz aralıklı olduğundan sıvı ve tuz birikir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sol kolundaki bir toplardamara serumla verilen bir ilaç, sağ bacağındaki bir kasa ulaşıyor.
İlaç bu yolculukta aşağıdaki yapılardan hangisinden geçmez?

✓ A. Yolu kur: üst ana toplardamar → sağ kulakçık → sağ karıncık → akciğer atardamarı → akciğer kılcalları → akciğer toplardamarı → sol kulakçık → sol karıncık → aort → bacak atardamarı → kas kılcalı. Kapı toplardamarı yalnız mide, bağırsak ve dalaktan gelen kanı karaciğere taşır; koldan başlayan bir yolculuk ondan geçmez. B, C ve D bu yolun zorunlu duraklarıdır: kolda başlayan madde önce kalbin sağ yarısına döner ve küçük dolaşımı tamamlamadan bacağa ulaşamaz.Kaynak: Dolaşım sistemi · Büyük ve küçük kan dolaşımı

?Soru 2

Lösemi tanısı konmuş bir hastada aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

✓ C. Lösemide kan pulcuğu üretimi azalır; pıhtılaşma kısalmaz, tersine gecikir. A işlevsiz akyuvarlar enfeksiyona yol açar; B azalan alyuvar halsizlik ve solukluk yapar; D azalan kan pulcuğu morarma ve kanamaya yol açar; üçü de beklenir.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Anemi, lösemi ve kan bağışı

?Soru 3

Solunum sistemi hastalıklarıyla ilgili; I. Amfizemde alveol duvarları yıkıldığı için gaz değişim yüzeyi azalır. II. Verem, havadaki damlacıklarla bulaşan bir virüs hastalığıdır. III. Uzun süren ses kısıklığı gırtlak kanserinin uyarıcı belirtilerinden biridir. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. Amfizemde alveol duvarları yıkılır ve yüzey azalır (I); ses telleri gırtlakta olduğu için uzun süren ses kısıklığı gırtlak kanserinin uyarısıdır (III). Verem damlacıkla bulaşır ama etkeni bakteridir; II yanlıştır. A III'ü atlar; C ve D veremi virüs hastalığı sanıp II'yi alır.Kaynak: Solunum sistemi · Solunum hastalıkları ve korunma

?Soru 4

Aşağıdaki özelliklerden hangisi T lenfositlerine özgü olup B lenfositlerinde görülmez?

✓ B. T lenfositleri kemik iliğinde üretilip timüste olgunlaşır; B lenfositleri kemik iliğinde olgunlaşır. A ve C iki lenfositin ortak özelliğidir, bu yüzden ayırt edici değildir. D ise B lenfositine özgüdür: antikor salgılayan plazma hücreleri B lenfositlerinden türer, T lenfositleri antikor salgılamaz.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · B ve T lenfositleri

?Soru 5

İnsanın solunum yollarındaki yapılar ve özellikleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Yutak ağız ve burun boşluğunun birleştiği ortak yoldur. B gırtlak kapağı yemek borusunu değil soluk borusunun girişini kapatır; C C kıkırdaklar soluk borusundadır, bronşçukta kıkırdak yoktur; D gaz değişimi soluk borusunda değil alveolde olur.Kaynak: Solunum sistemi · Solunum yolları

?Soru 6

Sağlıklı bir insanda soluk alma sırasında; I. Diyafram kasının düzleşmesi, II. Karın boşluğunun hacminin artması, III. Akciğer içi basıncın atmosfer basıncının altına düşmesi değişimlerinden hangileri gerçekleşir?

✓ D. Soluk almada diyafram kasılıp düzleşir (I), göğüs hacmi artar ve akciğer içi basınç atmosfer basıncının altına düşer (III). Aşağı inen diyafram karın organlarını ittiği için karın boşluğunun hacmi artmaz, azalır. A basınç düşüşünü (III) atlar; B ve C göğüs hacmiyle karın hacmini karıştırıp II'yi alır.Kaynak: Solunum sistemi · Soluk alıp verme

?Soru 7

Sağlıklı bir insanın baldır kasında bulunan bir kılcal damarın toplardamar ucunda aşağıdakilerden hangisinin doku sıvısından kana geçmesi beklenir?

✓ C. Toplardamar ucunda osmotik basınç baskındır ve kas hücrelerinin ürettiği CO₂ kana geçer. A glikoz, B amino asit ve D oksijen hücrenin tükettiği maddelerdir; atardamar ucunda kandan doku sıvısına geçer, yön ters düşünülmüş.Kaynak: Dolaşım sistemi · Kılcal damarda madde alışverişi

?Soru 8

Sağlıklı bir insanda aort, kılcal damarlar ve ana toplardamarlar karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi kılcal damarlarda en düşüktür?

✓ D. Kılcalların toplam kesit alanı en büyük olduğu için kan orada en yavaş akar; bu da madde alışverişine zaman bırakır. A yanlış: basınç kalpten uzaklaştıkça düşer, en düşük değer kılcalda değil toplardamarlardadır. B yanlış: toplam kesit alanı kılcalda en büyüktür. C yanlış: madde alışverişi yalnız kılcalda yapılır, yani en yüksek orada.Kaynak: Dolaşım sistemi · Atardamar, toplardamar, kılcal damar

?Soru 9

Grip aşısının her yıl yeniden hazırlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Grip virüsünde sık mutasyonla yüzey antijenleri değişir, eski bellek hücreleri yeni virüsü tanıyamaz. A aşı bellek hücresi oluşturur; B grip etkeni bakteri değil virüstür; D aşı hazır antikor içermez, o serumdur.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Aşı, serum ve değişen mikroplar

?Soru 10

Koşmakta olan sağlıklı bir insanın bacak kaslarındaki kılcal damarlardan geçen kanın alyuvarlarında aşağıdaki olaylardan hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ A. Kas kılcalı bir doku kılcalıdır: CO₂ yüksektir ve alyuvara girip karbonik anhidrazla karbonik aside dönüşür. B, C ve D alveol kılcalında gerçekleşen tepkimelerdir.Kaynak: Solunum sistemi · Hemoglobin ve gaz taşınması
42
Daha fazla soru çözmek ister misin?Üriner sistem konusundan 42 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →