ATP'nin yapısı: canlılığın sürekli yenilenen enerji parası
MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.
✎Konu anlatımı
ATP'nin yapısı nedir, canlılar neden sürekli enerjiye ihtiyaç duyar?
Kısa cevap: Canlılar düzenlerini korumak, büyümek, hareket etmek ve madde taşımak için sürekli enerji harcar; bu enerji hücrede ATP (adenozin trifosfat) molekülüyle kullanılır. ATP; adenin bazı, riboz şekeri ve üç fosfat grubundan oluşur. Adenin ile riboz adenozini yapar; adenozine bir fosfat eklenince AMP, iki fosfat eklenince ADP, üç fosfat eklenince ATP oluşur. Uçtaki fosfat koparılınca ADP, inorganik fosfat ve enerji açığa çıkar.Hiç kıpırdamadan otursan bile kalbin dakikada onlarca kez kasılır, beynin durmadan impuls üretir. Bu işlerin her birinin faturası aynı molekülle ödenir: ATP.
Canlı, kendiliğinden dağılmaya meyilli bir düzendir. Hücre zarının iki yanındaki derişim farkını korumak, proteinleri ve nükleik asitleri kurmak, kas kasmak, impuls iletmek, bölünmek: bunların hepsi iş ister. İş yapabilme yeteneğine enerji deriz. Enerji yoktan var edilemez, yok da edilemez; yalnız bir biçimden ötekine dönüşür. Canlılar da enerji üretmez, onu bir biçimden başka bir biçime çevirir.
Enerji neden sürekli gerekli?
Çünkü her dönüşümde enerjinin bir kısmı ısı olarak çevreye dağılır ve bir daha iş için kullanılamaz. Güneş ışığı fotosentezle besinlerin bağlarına kimyasal enerji olarak yerleşir; besin zincirinde canlıdan canlıya geçer; hücresel solunumla ATP'ye aktarılır; ATP'den de işe ve ısıya döner. Madde doğada döngü hâlinde yeniden kullanılır, enerji ise tek yönlü akar. Bu yüzden canlılık, dışarıdan sürekli enerji girişi olmadan sürmez. Uyurken bile kalp atar, solunum kasları çalışır, vücut sıcaklığı korunur; gece boyunca harcanan enerji akşam yemeğinden ve vücuttaki depolardan gelir.
ATP'nin yapısına yakından bakış
ATP'yi organik bileşikler sayfasında hücrenin bozuk parası olarak tanımıştık. Yapısı bir nükleotite benzer: azotlu organik baz olan adenin, beş karbonlu riboz şekeri ve art arda bağlanmış üç fosfat grubu. RNA'daki adenin nükleotitinden tek farkı, bir yerine üç fosfat taşımasıdır. Adenin ile riboz arasında glikozit bağı, riboz ile ona bağlı ilk fosfat arasında ester bağı, fosfatlar arasında da fosfat bağları bulunur (MEB'in kullandığı ad budur; soru kitaplarında “yüksek enerjili bağ”, kimyada fosfoanhidrit bağı da denir). ATP hidroliz edilirken kopan ve enerjiyi veren bağ, uçtaki iki fosfat arasındaki fosfat bağıdır; riboz–fosfat ester bağı ATP ↔ ADP dönüşümünde kopmaz.
Fosfat koparılır, fosfat eklenir: ATP döngüsü
ATP'nin uçtaki fosfat bağı su kullanılarak koparıldığında (hidroliz) ATP, ADP'ye dönüşür; inorganik fosfat (Pi) ve iş için kullanılabilecek enerji açığa çıkar. Ters yönde, ADP'ye enerji kullanılarak bir fosfat eklenmesine fosforilasyon denir; bu sırada su açığa çıkar. Hücre bu iki tepkimeyi durmadan çevirir: enerji veren yıkım tepkimelerinden (ör. glikozun solunumla yıkımı) gelen enerjiyle ATP yapılır, ATP de enerji isteyen yapım tepkimelerine (ör. protein sentezi) harcanır. ATP, bu iki tepkime grubunu birbirine bağlayan aracıdır.
Neden hücre glikozun enerjisini doğrudan kullanmaz da araya ATP'yi koyar? Çünkü bir glikoz molekülünde tek seferde harcanamayacak kadar çok enerji vardır; büyük bir banknotla çay almaya benzer. ATP ise enerjiyi bir işe yetecek küçük paketler hâlinde verir ve bütün canlılarda aynıdır. Ama ATP depo değildir: hücre zarından geçemez, hücreden hücreye taşınmaz, her hücre kendi ATP'sini o an üretip o an harcar. Uzun süreli depo işini nişasta, glikojen ve yağ görür.
Nasıl sorulur“ATP ile ilgili hangisi yanlıştır?” kalıbı gelir.
TuzakTaşınmayla ilgili öncüldür: “ATP kanla taşınarak enerji gereken dokulara dağıtılır” yargısı yanlıştır, ATP hücreden çıkamaz. İkinci kalıp yapı karşılaştırmasıdır: ATP ile RNA nükleotitinin şekeri (riboz) ve bazı (adenin) aynıdır, fark fosfat sayısıdır; DNA nükleotitinin şekeri ise deoksiribozdur. Üçüncüsü su hesabı değil yön sorusudur: fosforilasyonda su açığa çıkar, ATP'nin hidrolizinde su harcanır.
⇄Bilgi eşleştirme ATP ailesi
?Soru çöz
ATP molekülüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?