Fotosentez ve kemosentez: ATP, ışık tepkimeleri ve fotosentez hızı

Hücrenin enerji parası ATP'den başlayıp ışığın besine nasıl dönüştüğünü, oksijenin neden sudan geldiğini, fotosentez hızını sınırlayan faktörleri ve güneşsiz besin üreten kemosentez bakterilerini grafik ve deney soru kalıplarıyla öğren.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
72 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ENERJİ

ATP'nin yapısı: canlılığın sürekli yenilenen enerji parası

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.

Nükleik asitler ve ATP

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ATP'nin yapısı nedir, canlılar neden sürekli enerjiye ihtiyaç duyar?

Kısa cevap: Canlılar düzenlerini korumak, büyümek, hareket etmek ve madde taşımak için sürekli enerji harcar; bu enerji hücrede ATP (adenozin trifosfat) molekülüyle kullanılır. ATP; adenin bazı, riboz şekeri ve üç fosfat grubundan oluşur. Adenin ile riboz adenozini yapar; adenozine bir fosfat eklenince AMP, iki fosfat eklenince ADP, üç fosfat eklenince ATP oluşur. Uçtaki fosfat koparılınca ADP, inorganik fosfat ve enerji açığa çıkar.

Hiç kıpırdamadan otursan bile kalbin dakikada onlarca kez kasılır, beynin durmadan impuls üretir. Bu işlerin her birinin faturası aynı molekülle ödenir: ATP.

Canlı, kendiliğinden dağılmaya meyilli bir düzendir. Hücre zarının iki yanındaki derişim farkını korumak, proteinleri ve nükleik asitleri kurmak, kas kasmak, impuls iletmek, bölünmek: bunların hepsi iş ister. İş yapabilme yeteneğine enerji deriz. Enerji yoktan var edilemez, yok da edilemez; yalnız bir biçimden ötekine dönüşür. Canlılar da enerji üretmez, onu bir biçimden başka bir biçime çevirir.

Enerji neden sürekli gerekli?

Çünkü her dönüşümde enerjinin bir kısmı ısı olarak çevreye dağılır ve bir daha iş için kullanılamaz. Güneş ışığı fotosentezle besinlerin bağlarına kimyasal enerji olarak yerleşir; besin zincirinde canlıdan canlıya geçer; hücresel solunumla ATP'ye aktarılır; ATP'den de işe ve ısıya döner. Madde doğada döngü hâlinde yeniden kullanılır, enerji ise tek yönlü akar. Bu yüzden canlılık, dışarıdan sürekli enerji girişi olmadan sürmez. Uyurken bile kalp atar, solunum kasları çalışır, vücut sıcaklığı korunur; gece boyunca harcanan enerji akşam yemeğinden ve vücuttaki depolardan gelir.

ATP'nin yapısına yakından bakış

ATP'yi organik bileşikler sayfasında hücrenin bozuk parası olarak tanımıştık. Yapısı bir nükleotite benzer: azotlu organik baz olan adenin, beş karbonlu riboz şekeri ve art arda bağlanmış üç fosfat grubu. RNA'daki adenin nükleotitinden tek farkı, bir yerine üç fosfat taşımasıdır. Adenin ile riboz arasında glikozit bağı, riboz ile ona bağlı ilk fosfat arasında ester bağı, fosfatlar arasında da fosfat bağları bulunur (MEB'in kullandığı ad budur; soru kitaplarında “yüksek enerjili bağ”, kimyada fosfoanhidrit bağı da denir). ATP hidroliz edilirken kopan ve enerjiyi veren bağ, uçtaki iki fosfat arasındaki fosfat bağıdır; riboz–fosfat ester bağı ATP ↔ ADP dönüşümünde kopmaz.

Adenin + riboz = adenozin; her eklenen fosfat adı değiştirir: AMP, ADP, ATP. Enerjinin kullanıldığı bağlar uçtaki fosfat bağlarıdır.Görsel: Sınav Defteri

Fosfat koparılır, fosfat eklenir: ATP döngüsü

ATP'nin uçtaki fosfat bağı su kullanılarak koparıldığında (hidroliz) ATP, ADP'ye dönüşür; inorganik fosfat (Pi) ve iş için kullanılabilecek enerji açığa çıkar. Ters yönde, ADP'ye enerji kullanılarak bir fosfat eklenmesine fosforilasyon denir; bu sırada su açığa çıkar. Hücre bu iki tepkimeyi durmadan çevirir: enerji veren yıkım tepkimelerinden (ör. glikozun solunumla yıkımı) gelen enerjiyle ATP yapılır, ATP de enerji isteyen yapım tepkimelerine (ör. protein sentezi) harcanır. ATP, bu iki tepkime grubunu birbirine bağlayan aracıdır.

Neden hücre glikozun enerjisini doğrudan kullanmaz da araya ATP'yi koyar? Çünkü bir glikoz molekülünde tek seferde harcanamayacak kadar çok enerji vardır; büyük bir banknotla çay almaya benzer. ATP ise enerjiyi bir işe yetecek küçük paketler hâlinde verir ve bütün canlılarda aynıdır. Ama ATP depo değildir: hücre zarından geçemez, hücreden hücreye taşınmaz, her hücre kendi ATP'sini o an üretip o an harcar. Uzun süreli depo işini nişasta, glikojen ve yağ görür.

Akılda kalsın: A-R-P-P-P: adenin, riboz, üç fosfat. Adenozin + 1P = AMP, + 2P = ADP, + 3P = ATP. Fosfat koparmak = hidroliz, su harcanır, enerji çıkar; fosfat eklemek = fosforilasyon, enerji harcanır, su çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulur“ATP ile ilgili hangisi yanlıştır?” kalıbı gelir.

TuzakTaşınmayla ilgili öncüldür: “ATP kanla taşınarak enerji gereken dokulara dağıtılır” yargısı yanlıştır, ATP hücreden çıkamaz. İkinci kalıp yapı karşılaştırmasıdır: ATP ile RNA nükleotitinin şekeri (riboz) ve bazı (adenin) aynıdır, fark fosfat sayısıdır; DNA nükleotitinin şekeri ise deoksiribozdur. Üçüncüsü su hesabı değil yön sorusudur: fosforilasyonda su açığa çıkar, ATP'nin hidrolizinde su harcanır.

⇄Bilgi eşleştirme ATP ailesi

?Soru çöz

ATP molekülüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. ATP hücre zarından geçemez; her hücre kendi ATP'sini üretir ve hemen harcar, kanla taşınmaz. B doğrudur: ATP'deki şeker RNA'daki gibi ribozdur; C doğrudur: uç fosfat kopunca ADP ve enerji oluşur; D doğrudur: ATP bütün canlılarda aynıdır.
SÜREÇ · ATP ÜRETİMİ

Fosforilasyon çeşitleri: ATP üç ayrı yoldan üretilir

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMitokondri ve kloroplastın ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mitokondri, besinlerdeki enerjiyi oksijenli solunumla ATP'ye aktaran çift zarlı organeldir ve neredeyse bütün ökaryot hücrelerde bulunur. Kloroplast, bitki ve alg hücrelerinde ışık enerjisini fotosentezle besindeki kimyasal enerjiye çevirir. İkisi de çift zarlıdır, kendi DNA'sını, RNA'sını ve ribozomlarını taşır, bölünerek çoğalır ve ATP üretir. Kloroplast, kromoplast ve lökoplast birlikte plastitleri oluşturur.

Mitokondri ve plastitler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fosforilasyon çeşitleri nelerdir, substrat düzeyinde, oksidatif ve fotofosforilasyon arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: ADP'ye fosfat eklenerek ATP yapılmasının üç yolu vardır. Substrat düzeyinde fosforilasyonda fosfat, bir organik molekülden enzimle doğrudan ADP'ye aktarılır; ETS gerekmez, glikoliz ve fermantasyonda görülür. Oksidatif fosforilasyonda besinlerden koparılan elektronlar ETS'de taşınırken açığa çıkan enerjiyle ATP yapılır (mitokondri iç zarı). Fotofosforilasyonda enerji ışıktan gelir; ATP kloroplastın tilakoit zarında, fotosentezin ışığa bağımlı reaksiyonlarında üretilir.

Bir kasabada para üç yoldan basılabilir diyelim: elden ele doğrudan, bir bankanın kasasından ya da güneş paneliyle çalışan bir makineden. Hücrenin ATP üretimi de buna benzer; para hep aynıdır, basım yolu farklıdır.

Her fosforilasyonda olan şey aynıdır: ADP + Pi + enerji → ATP. Fark, gereken enerjinin nereden geldiğinde ve tepkimenin hücrenin neresinde yürüdüğündedir.

Üç fosforilasyon yolu
YolEnerji nereden?ETSNerede?Kimde, hangi olayda?
Substrat düzeyindefosfatlı organik molekül (substrat); fosfat enzimle doğrudan ADP'ye aktarılırgerekmez (oksijen de gerekmez)sitoplazma (glikoliz), mitokondri (Krebs)bütün canlılarda; fermantasyonda tek ATP kaynağı
Oksidatifbesinlerden koparılan elektronlargerekir; sondaki elektronları oksijen alırmitokondri iç zarı (kristalar); prokaryotta hücre zarıoksijenli solunum; ATP'nin büyük bölümü bu yolla
Fotofosforilasyonklorofilin soğurduğu ışıkgerekir (tilakoit zardaki ETS)kloroplastın tilakoit zarı; fotosentetik bakteride zar kıvrımlarıyalnız fotosentez yapan canlılarda

Glikoz her canlıda glikolizle pirüvik aside yıkıldığı için substrat düzeyinde fosforilasyon bütün canlılarda vardır. Öteki iki yol ise bir zar ve onun üzerindeki elektron taşıma sistemini (ETS) ister.

Neden bir yaprak hücresi üçünü de yapabilir?

Çünkü üç yolun gerektirdiği yapıların üçü de onda vardır. Yaprağın fotosentez yapan hücresi sitoplazmasında glikoliz yapar (substrat düzeyinde), mitokondrisinde oksijenli solunum yapar (oksidatif), kloroplastında ışıkla ATP üretir (foto). İnsanın kas hücresinde kloroplast olmadığı için fotofosforilasyon yoktur. Bitkinin kök hücresi de bitkiye ait olduğu hâlde kloroplast taşımaz; o da yalnız iki yolu kullanır. Bir sorudaki hücreyi gördüğünde “Hangi organeller var?” diye sor; cevap fosforilasyon çeşidini verir.

Oksidatif fosforilasyon ile fotofosforilasyonun ortak noktası ETS'dir: ikisinde de ATP, bir zar üzerinde elektronların taşınmasıyla yapılır. ATP'nin zarda nasıl üretildiğini açıklayan kemiosmotik görüşü, mitokondri ve kloroplastı yan yana koyarak hücresel solunum ve fermantasyon sayfasında şemayla anlatıyoruz. Oksijenli solunumun glikoliz, Krebs ve ETS evreleri de orada.

Akılda kalsın: Substrat = doğrudan, ETS yok, herkes yapar. Oksidatif = besin elektronu + ETS + mitokondri. Foto = ışık + ETS + kloroplast. ETS'li iki yol: oksidatif ve foto.
Sınavda

Nasıl sorulurHücre tipi verilip hangi fosforilasyonların görülebileceği sorulur: yaprağın mezofil hücresi üçünü de, hayvan hücresi ve kök hücresi ikisini (substrat düzeyinde ve oksidatif), yalnız fermantasyon yapan bir hücre birini (substrat düzeyinde) yapar.

TuzakTuzak genellemedir: “Bütün bitki hücreleri fotofosforilasyon yapar” yargısı yanlıştır, kök hücresinde kloroplast yoktur. Bir başka tuzak: fotosentezin ışıktan bağımsız reaksiyonlarında ATP üretilmez, harcanır.

⇄Bilgi eşleştirme yol → yer

?Soru çöz

Aşağıdaki hücrelerin hangisinde substrat düzeyinde fosforilasyon, oksidatif fosforilasyon ve fotofosforilasyonun üçü de gerçekleşebilir?

✓ C. Fotofosforilasyon için kloroplast gerekir; mezofil hücresinde kloroplast, mitokondri ve sitoplazmanın üçü de vardır. A kas, B maya ve D depo kökü hücresi kloroplast taşımaz, fotofosforilasyon yapamaz.
KAVRAM · FOTOSENTEZ

Fotosentezin önemi: bir söğüt fidanından oksijenin kaynağına

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBesin zinciri ve besin ağı nedir, ekosistemde madde ve enerji nasıl akar?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Besin zinciri, üreticiden başlayıp tüketicilere uzanan "kim kimi yer" dizisidir; enerji bu dizide üreticiden tüketiciye tek yönlü akar ve her aktarımda bir kısmı ısı olarak kaybolur. Bir ekosistemdeki birbirine bağlı besin zincirlerinin oluşturduğu yapıya besin ağı denir. Madde ise ayrıştırıcılar sayesinde inorganik hâle döner ve üreticilerce yeniden kullanılır: enerji akar, madde döngü yapar.

Besin zinciri ve besin ağı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentez neden önemlidir, fotosentezin keşfine katkı sağlayan bilim insanları kimlerdir?

Kısa cevap: Fotosentez, klorofilli canlıların ışık enerjisini kullanarak karbondioksit ve sudan organik besin üretip oksijen açığa çıkarmasıdır. Besin zincirlerinin çoğunun başlangıcıdır, atmosfere oksijen verir ve havadaki karbondioksiti azaltır. Van Helmont bitki kütlesinin topraktan gelmediğini, Priestley bitkilerin havayı düzelttiğini, Ingenhousz bunun için ışığın gerektiğini, Engelmann fotosentezin en çok hangi renklerde yürüdüğünü, Hill açığa çıkan oksijenin sudan geldiğini gösterdi.

Bir domates yediğinde, domatesin aylarca güneşten topladığı enerjinin küçük bir kısmını almış olursun. Yediğin et de ekmek de, izini sürersen, bir yaprağa varır.

Klorofil taşıyan canlıların ışık enerjisiyle inorganik maddelerden (karbondioksit ve su) organik madde üretmesine fotosentez denir. Fotosentez yapanlar bitkiler (küsküt gibi tam parazit bitkiler dışında), algler, öglena gibi protistler ve siyanobakteriler, mor kükürt bakterileri gibi fotosentetik bakterilerdir. Enerjisini ışıktan alarak besin üreten bu canlılar fotoototrof olarak da anılır. Üreticileri ve tüketicileri canlıların ortak özellikleri sayfasında tanımıştık.

Fotosentez olmasaydı ne kaybederdik?

  • Besin ve enerji: Işık enerjisini canlılar dünyasına sokan ana kapı fotosentezdir. Karadaki besin zincirleri bitkilerle, sudakiler alg ve siyanobakterilerle başlar; tüketiciler bu besini doğrudan ya da başka tüketicilerden dolaylı alır.
  • Oksijen: Atmosferdeki oksijen fotosentezin ürünüdür. Oksijenli solunum yapan bütün canlılar bu oksijene bağımlıdır.
  • Karbon dengesi: Fotosentez havadaki karbondioksiti organik maddeye bağlar; solunum ve yanma ise geri verir. Karbon döngüsünü ekosistem ekolojisi sayfasında görüyoruz.
  • Hammadde ve yakıt: Odun, pamuk, kâğıt, birçok ilaç bitkilerden gelir. Kömür, petrol ve doğal gaz da milyonlarca yıl önce fotosentezle üretilmiş organik maddenin kalıntısıdır.

Bir sorunun cevabı, yeni bir soru: fotosentez nasıl anlaşıldı?

Fotosentez tek bir deneyle çözülmedi; her bilim insanı bir soruyu cevapladı, cevap da yeni bir soru doğurdu. Bu zinciri bilmek, “kim, neyi gösterdi?” sorularının mantığını verir.

  • Jan Baptist van Helmont (17. yüzyıl): Bir söğüt fidanını tartılmış toprağa dikti ve yıllarca yalnız su verdi. Ağacın kütlesi çok arttı, toprağınki neredeyse değişmedi. Kütle artışının topraktan gelmediğini gösterdi ama kaynağın yalnız su olduğu sonucuna vardı. Bugün kuru kütlenin büyük bölümünün havadaki karbondioksitten geldiğini biliyoruz.
  • Joseph Priestley (18. yüzyıl): Kapalı bir kapta yanan mumun söndüğünü, farenin yaşayamadığını gözledi. Kaba yeşil bir bitki koyduğunda havanın yeniden mumu yakabilecek, fareyi yaşatabilecek hâle geldiğini gördü: bitkiler, hayvanların ve yanmanın bozduğu havayı düzeltiyordu.
  • Jan Ingenhousz (18. yüzyıl): Bitkilerin havayı yalnız ışıkta ve yalnız yeşil kısımlarıyla düzelttiğini, karanlıkta ise onların da havayı bozduğunu gösterdi. Fotosentez için ışığın gerekliliği böylece ortaya çıktı.
  • Theodor Engelmann (19. yüzyıl): Fotosentezin en çok hangi ışık renklerinde yürüdüğünü gösterdi; deneyini fotosentez hızı konusunda anlatıyoruz.
  • Robert Hill (20. yüzyıl): Hücreden ayrılmış kloroplastların ışıkta, karbondioksit olmadan da oksijen çıkarabildiğini gösterdi. Buradan açığa çıkan oksijenin karbondioksitten değil sudan geldiği sonucu çıktı. Sonraki yıllarda ağır oksijen atomu taşıyan suyla yapılan deneyler bunu doğruladı.
  • Melvin Calvin ve ekibi (20. yüzyıl): İşaretli karbon kullanarak karbondioksitteki karbonun organik maddeye geçişini izledi; adını taşıyan tepkime döngüsünün basamakları YKS kapsamında değildir.
Akılda kalsın: Soruların sırası hikâyeyi verir: Helmont “kütle nereden?”, Priestley “bitki havayı düzeltir”, Ingenhousz “ama ışıkta ve yeşil kısımda”, Engelmann “hangi renkte?”, Hill “oksijen sudan”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney anlatılır ve neyi kanıtladığı sorulur; yıl ve isim ezberi değil, deneyin mantığı önemlidir.

TuzakHelmont'un sonucudur: deneyi kütle artışının topraktan gelmediğini gösterir, ama “kütle artışının kaynağının su olduğunu kanıtladı” yargısı bugünkü bilgiyle eksik ve yanlıştır, karbonun kaynağı karbondioksittir. Hill sorusunda kilit söz “karbondioksit olmadan oksijen çıkışı”dır; bu, oksijenin kaynağının su olduğuna kanıttır. Önem sorularında “fotosentez bütün besin zincirlerinin tek başlangıcıdır” yargısı genellemedir: ışıksız ortamlarda kemosentez de üretim yapar.

▭Boşluk doldurma

Bitkilerin havayı yalnız ışıkta düzelttiğini gösterdi. Ayrılmış kloroplastların karbondioksit olmadan da oksijen çıkardığını gösteren ise oksijenin kaynağının su olduğunu ortaya koydu.

IngenhouszHillHelmontPriestley

?Soru çöz deney → kanıt

Bir araştırmacı yapraktan ayırdığı kloroplastları karbondioksit bulunmayan bir sıvıya koyuyor ve ışıkta bekletiyor. Bir süre sonra sıvıdaki oksijen miktarının arttığını ölçüyor. Bu sonuç tek başına aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

✓ A. Ortamda karbondioksit yokken oksijen çıkıyorsa bu oksijen karbondioksitten gelemez; geriye su kalır (Hill'in vardığı sonuç). B için klorofilsiz bir karşılaştırma düzeneği gerekirdi; C'de glikoz ölçülmemiştir, üstelik karbondioksit olmadan glikoz yapılamaz; D için farklı renklerde ışık denenmemiştir.
SÜREÇ · FOTOLİZ

Fotosentez denklemi ve suyun fotolizi: oksijen nereden gelir?

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuyun canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, canlıların yapısında en çok bulunan inorganik bileşiktir. Polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve taşır, kimyasal tepkimelere ortam ve ham madde olur. Öz ısısı yüksek olduğu için sıcaklık değişimlerini yumuşatır, buharlaşırken çok ısı aldığı için terleme serinletir, buz sudan hafif olduğu için göller yüzeyden donar ve alttaki canlılar yaşar.

Su ve inorganik bileşikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentezin denklemi nedir, suyun fotolizi nedir ve açığa çıkan oksijen nereden gelir?

Kısa cevap: Bitkilerde fotosentezin genel denklemi 6CO₂ + 12H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O'dur (ışık ve klorofil gerekir). Suyun fotolizi, suyun ışık enerjisiyle hidrojen iyonları, elektronlar ve oksijene ayrışmasıdır. Açığa çıkan oksijen gazının tamamı sudan gelir; karbondioksitin karbonu ve oksijeni glikoza, oksijeninin bir kısmı da oluşan suya geçer.

Yapraklar neden yeşildir? Çünkü yeşil, klorofilin işine en az yarayan renktir; onu soğurmak yerine geri gönderir.

Işık ve pigmentler

Güneşten gelen ışığın gözümüzün gördüğü kısmına görünür ışık denir; yaklaşık 380 nm (mor) ile 750 nm (kırmızı) dalga boyları arasındadır. Fotosentez yalnız bu aralıktaki ışıkla yürür; morötesi ve kızılötesi ışınlar fotosentezde kullanılmaz. Işığı soğuran maddelere pigment denir. Fotosentezin temel pigmenti klorofildir: mor-mavi ve kırmızı ışığı çok, yeşil ışığı çok az soğurur. Yeşil ışığın çoğu yansıtıldığı ya da geçirildiği için yaprak yeşil görünür.

Bitkide klorofilden başka, karoten ve ksantofil gibi turuncu-sarı karotenoitler de bulunur. Bunlar klorofilin iyi soğuramadığı dalga boylarını yakalayıp enerjiyi klorofile aktarır, fazla ışığa karşı da klorofili korur. Sonbaharda yapraktaki klorofil yıkılınca, o güne kadar yeşilin altında kalan sarı ve turuncu karotenoitler görünür hâle gelir. Klorofilin kimyasal yapısı YKS kapsamında değildir.

Nerede olur?

Ökaryotlarda fotosentez kloroplastta yürür. Kloroplastın yapısını, üst üste dizili tilakoitlerden oluşan granumları ve bunların arasını dolduran stromayı hücre ve organeller sayfasında görmüştük. Klorofil tilakoit zarındadır, ışığı yakalayan tepkimeler de orada yürür; karbondioksitin organik maddeye bağlandığı tepkimeler stromada gerçekleşir. Kloroplastı olmayan fotosentetik bakterilerde klorofil, hücre zarının içe kıvrılmış kısımlarındadır ve tepkimeler sitoplazmada tamamlanır.

Denklem ve suyun fotolizi

Bitkilerde, alglerde ve siyanobakterilerde fotosentezin genel denklemi şöyledir:
6CO₂ + 12H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O (ışık ve klorofil varlığında)
Denklemin iki yanında da su vardır: su hem harcanır hem oluşur. Sadeleştirilmiş hâli 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂'dir. Harcanan suyun asıl rolü, ışık enerjisiyle parçalanmasıdır. Bu olaya suyun fotolizi denir:
H₂O → 2H⁺ + 2e⁻ + ½O₂ (ışık enerjisiyle)

Fotolizde çıkan elektronlar, ışıkla uyarılıp elektron veren klorofilin elektron eksiğini kapatır; hidrojen iyonları organik madde üretiminde kullanılacak taşıyıcıya (NADPH) yüklenir; oksijen ise bir yan ürün olarak kalır. Bitki bu oksijenin bir kısmını kendi solunumunda kullanır, fazlasını stomalarından atmosfere verir. Fotosentez yapan her canlıda karbondioksit kullanılır ama hidrojen kaynağı her zaman su değildir. Mor kükürt bakterileri suyun yerine hidrojen sülfürü (H₂S) parçalar; bu yüzden fotosentezlerinde yan ürün olarak oksijen değil kükürt açığa çıkar.

Atomlar nereye gider?

Atomları ağır izotopla işaretleyip izleyerek her atomun hangi ürüne geçtiği bulunmuştur. Açığa çıkan oksijenin tamamı sudan gelir; karbondioksitin oksijeni ise havaya hiç çıkmaz.

Açığa çıkan oksijen gazına yalnız suyun oksijeni gider; karbondioksitin karbonu ve oksijeni glikoza, oksijeninin bir kısmı da yeni suya geçer.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: O₂'nin annesi sudur. Karbondioksitin oksijeni havaya hiç çıkmaz; glikoza ve yeni suya girer. Fotoliz = foto (ışık) + liz (parçalama). Hidroliz su kullanarak parçalamaktır, fotoliz suyun kendisini parçalamaktır.
Sınavda

Nasıl sorulurİşaretli atom soruları gelir: oksijeni işaretli su verilen bitkide işaret oksijen gazında görülür; oksijeni işaretli karbondioksit verilende glikozda ve fotosentezde oluşan suda görülür, açığa çıkan oksijende görülmez.

Tuzakİşaretli suyun oksijenini glikozda aramaktır. İkinci kalıp “fotosentez yapan bütün canlılarda ortak olan” öncüldür: karbondioksit kullanılması ve ışık enerjisinin kullanılması ortaktır; oksijen üretimi ve suyun kullanılması ortak değildir (mor kükürt bakterileri), kloroplast da ortak değildir (bakteriler).

▭Boşluk doldurma

Suyun ışık enerjisiyle parçalanmasına denir. Bu olayda açığa çıkan gazının fazlası stomalardan atmosfere verilir.

fotolizoksijenhidrolizkarbondioksit

?Soru çöz

Aydınlık bir ortamdaki su bitkisine, oksijen atomları ağır izotopla işaretlenmiş su veriliyor. Bitkinin yalnız fotosentez yaptığı kısa bir süre sonunda işaretli oksijene aşağıdakilerin hangisinde rastlanır?

✓ D. Fotolizde parçalanan suyun oksijeni oksijen gazına geçer. A ve B, glikozdaki ve oluşan sudaki oksijenin karbondioksitten geldiğini atlar; C kullanılan karbondioksiti suyla karıştırır, işaretli olan yalnız sudur.
SÜREÇ · FOTOSENTEZ

Işığa bağımlı ve ışıktan bağımsız reaksiyonlar: kim ne üretir?

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFosforilasyon çeşitleri nelerdir, substrat düzeyinde, oksidatif ve fotofosforilasyon arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

ADP'ye fosfat eklenerek ATP yapılmasının üç yolu vardır. Substrat düzeyinde fosforilasyonda fosfat, bir organik molekülden enzimle doğrudan ADP'ye aktarılır; ETS gerekmez, glikoliz ve fermantasyonda görülür. Oksidatif fosforilasyonda besinlerden koparılan elektronlar ETS'de taşınırken açığa çıkan enerjiyle ATP yapılır (mitokondri iç zarı). Fotofosforilasyonda enerji ışıktan gelir; ATP kloroplastın tilakoit zarında, fotosentezin ışığa bağımlı reaksiyonlarında üretilir.

Fosforilasyon çeşitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentezde ışığa bağımlı ve ışıktan bağımsız reaksiyonların ürünleri nelerdir, farkları nedir?

Kısa cevap: Işığa bağımlı reaksiyonlar tilakoit zarda yürür; ışık ve su kullanılır, oksijen açığa çıkar, ATP ve NADPH üretilir. Işıktan bağımsız reaksiyonlar stromada yürür; karbondioksit, ATP ve NADPH kullanılarak glikoz gibi organik maddeler üretilir, ADP, fosfat ve NADP⁺ ışığa bağımlı reaksiyonlara geri döner. İkinci evre ışığı doğrudan kullanmaz ama birinci evrenin ürünlerine muhtaçtır.

Bir fırını düşün: önce elektrik santrali enerji üretir, sonra fırıncı o enerjiyle unu ekmeğe çevirir. Santral durursa fırıncı da bir süre sonra durur, fırıncı hiç ışık görmese bile.

Fotosentez iki evrede yürür: ışığa bağımlı reaksiyonlar ve ışıktan bağımsız reaksiyonlar (TYMM kitabında: ışığın kullanıldığı ve ışığın kullanılmadığı tepkimeler). YKS'de bu iki evre ürünleri açısından karşılaştırılır; tepkimelerin basamaklarına girilmez, hesap yapılmaz.

İki evre birbirine bağlıdır: biri ATP ve NADPH üretir, öteki bunları harcayıp ADP, fosfat ve NADP⁺'yı geri gönderir.Görsel: Sınav Defteri

Işığa bağımlı reaksiyonlar: enerjiyi yakalamak

Tilakoit zarında yürür. Klorofil ışığı soğurur ve fotosentez, ışıkla uyarılan klorofilin elektron vermesiyle başlar. Işık enerjisinin bir kısmıyla ATP üretilir (fotofosforilasyon), bir kısmıyla da elektron ve hidrojen taşıyıcısı NADP⁺ indirgenerek NADPH'a dönüşür. Klorofilin eksilen elektronu suyun fotoliziyle karşılanır, oksijen açığa çıkar. Kısacası: girenler ışık, su, ADP + Pi, NADP⁺; çıkanlar O₂, ATP, NADPH.

Işıktan bağımsız reaksiyonlar: besini kurmak

Stromada yürür ve enzimlerle yönetilir. Havadan gelen karbondioksit, ATP'nin enerjisi ve NADPH'ın taşıdığı hidrojenlerle organik maddeye çevrilir. Girenler CO₂, ATP, NADPH; çıkanlar glikoz gibi organik maddeler, ADP + Pi ve NADP⁺. Klorofil bu evrede görev almaz. Geri kalan ADP, fosfat ve NADP⁺ tilakoitlere döner ve yeniden yüklenir; bu yüzden NADP⁺ ve ADP tükenmez, tekrar tekrar kullanılır.

Peki adı neden “ışıktan bağımsız”? Çünkü ışığı doğrudan kullanmaz. Ama karanlığa özgü de değildir; normalde gündüz, ışığa bağımlı reaksiyonlarla aynı anda yürür. Işık kesilirse ATP ve NADPH yapımı durur, stromadaki stok kısa sürede tükenir ve karbondioksit bağlanması da durur. İki evre bir zincirin iki halkasıdır.

Işığa bağımlı reaksiyonlar

  • Yer: tilakoit zar (granum)
  • Işık ve klorofil: gerekli
  • Harcanan: su, ADP + Pi, NADP⁺
  • Üretilen: O₂, ATP, NADPH
  • ATP: üretilir

Işıktan bağımsız reaksiyonlar

  • Yer: stroma
  • Işık: doğrudan gerekmez; klorofil görev almaz
  • Harcanan: CO₂, ATP, NADPH
  • Üretilen: glikoz (organik madde), ADP + Pi, NADP⁺
  • ATP: harcanır

Glikozdan sonra ne olur?

Fotosentezle üretilen şeker bitkinin ham maddesidir. Glikoz birleştirilip nişasta olarak depolanır, selüloz olarak hücre duvarına katılır; sükroza çevrilerek bitkinin öteki kısımlarına taşınır (taşınmayı bitkilerde madde taşınması sayfasında görüyoruz). Şekerlerden yağ asidi ve gliserol, yani yağlar yapılır. Kökle topraktan alınan azot tuzları eklenince amino asitler, proteinler, nükleotitler ve vitaminler üretilir. Bir bitkinin kendi proteinini yapabilmesi bu yüzden hem fotosenteze hem de topraktaki minerallere bağlıdır.

Akılda kalsın: Işıklı evre su ister, oksijen verir, ATP + NADPH doldurur. Işıksız evre CO₂ ister, şeker verir, ATP + NADPH boşaltır. Dolu piller (ATP, NADPH) sağa gider, boş piller (ADP, NADP⁺) sola döner.
Sınavda

Nasıl sorulurİki sütunlu karşılaştırma tablosu verilir, yanlış eşleşen satır sorulur.

Tuzak“ışıktan bağımsız reaksiyonlar yalnız karanlıkta olur” yanlıştır; “ışıktan bağımsız reaksiyonlarda oksijen tüketilir” yanlıştır, oksijen bu evreye girmez; “klorofil iki evrede de kullanılır” yanlıştır. Sıralama sorusunda su kullanımı karbondioksit kullanımından önce gelir, çünkü ATP ve NADPH önce üretilmelidir. YKS yalnız ürün karşılaştırmasını sorar: Calvin döngüsünün basamakları, RuBP, PGAL, Rubisko ve fotosistem I/II YKS kapsamında değildir.

⇄Bilgi eşleştirme ürün → evre

?Soru çöz

Fotosentezin ışığa bağımlı ve ışıktan bağımsız reaksiyonlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Işıktan bağımsız reaksiyonlar ışığı doğrudan kullanmaz ama ATP ve NADPH'a muhtaç olduğu için gündüz, ışığa bağımlı reaksiyonlarla birlikte yürür; karanlıkta kısa sürede durur. A doğrudur: fotolizde su harcanır, oksijen çıkar; C doğrudur: CO₂ organik maddeye bağlanır; D doğrudur: ATP ve NADPH iki evreyi birbirine bağlar.
KAVRAM · FOTOSENTEZ HIZI

Fotosentez hızı: ışık, renk, sıcaklık, klorofil ve karbondioksit

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnzim aktivitesini etkileyen faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enzim aktivitesini sıcaklık, pH, substrat yoğunluğu, enzim miktarı, ortamdaki su miktarı, substratın yüzey alanı ile aktivatör ve inhibitör maddeler etkiler. Her enzimin en hızlı çalıştığı bir optimum sıcaklığı ve optimum pH'ı vardır; düşük sıcaklık enzimi yavaşlatır, yüksek sıcaklık ve aşırı pH ise denatüre eder.

Enzim aktivitesi ve deney

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentez hızını etkileyen faktörler nelerdir, ışık şiddeti, sıcaklık ve karbondioksit grafikleri nasıl yorumlanır?

Kısa cevap: Fotosentez hızını ışık şiddeti, ışığın dalga boyu, sıcaklık, klorofil miktarı ve karbondioksit yoğunluğu etkiler. Işık şiddeti, karbondioksit ve klorofil arttıkça hız önce artar, sonra sabit kalır; sıcaklıkta hız optimuma kadar artar, sonra enzimler bozulduğu için hızla düşer. Fotosentez mor-mavi ve kırmızı ışıkta en hızlı, yeşil ışıkta en yavaştır. Hızı, o an en yetersiz olan faktör belirler (sınırlayıcı faktör, minimum kuralı).

Bulutlu bir günde seradaki domatesler yavaş büyür; ama güneşli bir günde de kapılar kapalı kalırsa büyüme bir yerde takılır. Bitki, eksik olan şeyin hızında çalışır.

Fotosentez hızı, birim zamanda üretilen oksijen, tüketilen karbondioksit ya da üretilen organik madde miktarıyla ölçülür. Su bitkilerinde en kolay ölçüm, dakikada çıkan gaz kabarcıklarını saymaktır. Sınavda sorulan beş faktörü tek tek ele alalım.

Üç faktörde eğri düzleşir, sıcaklıkta tepe yapıp düşer, dalga boyunda iki tepe ve yeşilde bir çukur vardır.Görsel: Sınav Defteri

Işık şiddeti

Işık olmadan ışığa bağımlı reaksiyonlar başlamaz, dolayısıyla fotosentez olmaz. Işık şiddeti arttıkça klorofil daha çok enerji yakalar ve hız artar. Ama bir noktadan sonra eğri düzleşir. Neden? Çünkü artık darboğaz ışık değildir: karbondioksit, sıcaklık ya da enzim miktarı yetişemez. Işığı ne kadar artırırsan artır, hız o faktörün izin verdiği düzeyde kalır.

Işığın dalga boyu

Fotosentez yalnız görünür ışıkta (yaklaşık 380–750 nm) olur. Klorofil mor-mavi ve kırmızı ışığı çok soğurduğu için hız bu renklerde en yüksektir; yeşil ışığı çok az soğurduğu için hız yeşilde en düşüktür, ama sıfır değildir, çünkü karotenoitler ve klorofil bir miktar soğurur. Morötesi ve kızılötesi ışınlarda fotosentez olmaz. Bunu ilk gösteren Engelmann'dır: ipliksi bir algin üzerine prizmayla ayrılmış ışık renklerini düşürdü ve ortama oksijen arayan bakteriler ekledi. Bakteriler en çok mor-mavi ve kırmızı ışığın düştüğü bölgelerde toplandı; çünkü alg en çok oksijeni orada üretiyordu.

Sıcaklık

Işıktan bağımsız reaksiyonlar enzimlerle yürür. Sıcaklık arttıkça enzimler hızlanır ve fotosentez hızı optimum sıcaklığa kadar artar; optimumun üstünde enzimlerin yapısı bozulur ve hız hızla düşer, sıcaklık daha da artarsa fotosentez durur. Enzimlerin sıcaklıkla ilişkisini organik bileşikler sayfasında enzim grafikleriyle görmüştük. Bir incelik: ışık zayıfken sıcaklığı artırmak hızı pek değiştirmez, çünkü o sırada sınırlayıcı olan ışıktır.

Klorofil miktarı

Klorofil ne kadar çoksa o kadar çok ışık yakalanır; öteki faktörler yeterliyse hız artar, sonra yine bir faktör sınırlar. Klorofil yapımı için ışık ve bazı mineraller gerekir: magnezyumun klorofilin yapısına katıldığını, demirin klorofil yapımında gerektiğini canlıların ortak özellikleri sayfasında mineraller arasında görmüştük; azot da gereklidir. Bu yüzden karanlıkta çimlenen bir fide yeşermez, sarımsı kalır; magnezyum ya da demir eksikliğinde yapraklar sararır ve fotosentez yavaşlar.

Karbondioksit yoğunluğu

Karbondioksit, ışıktan bağımsız reaksiyonların ham maddesidir. Öteki koşullar en uygun olsa bile karbondioksit azsa hız düşük kalır. Yoğunluk arttıkça hız artar, bir noktadan sonra sabitlenir. Ortama potasyum hidroksit (KOH) ya da kalsiyum hidroksit gibi karbondioksit tutan maddeler konursa karbondioksit azalır ve fotosentez yavaşlar; deneylerde bu maddeler karbondioksitin etkisini göstermek için kullanılır.

Sınırlayıcı faktör ve grafik okuma: adım adım

Hızı, o an en yetersiz durumda olan faktör belirler. Buna sınırlayıcı faktör ya da minimum kuralı denir. Grafik sorularının neredeyse hepsi bu fikre dayanır.

  • Örnek: Aynı türden iki su bitkisinde ışık şiddeti adım adım artırılıyor. Birinci bitkinin suyunda karbondioksit az, ikincisinde çok; sıcaklık ikisinde de eşit ve uygun. Birinci bitkinin eğrisi erken ve alçakta düzleşiyor, ikincisininki daha geç ve daha yukarıda düzleşiyor.
  • Adım 1, eksenleri oku: Yatay eksen ışık şiddeti, yani değiştirilen (bağımsız) değişken; dikey eksen fotosentez hızı, yani ölçülen (bağımlı) değişken.
  • Adım 2, yükselen kısım: Eğri yükselirken hız ışıkla birlikte artıyor; burada sınırlayıcı faktör ışık şiddetidir.
  • Adım 3, düz kısım: Işık arttığı hâlde hız artmıyorsa ışık artık sınırlayıcı değildir; başka bir faktör sınırlıyordur.
  • Adım 4, eğrileri karşılaştır: İki bitki arasındaki tek fark karbondioksit. Çok karbondioksitli bitkinin daha yukarıda düzleşmesi, birinci bitkinin düz kısmında sınırlayıcı faktörün karbondioksit olduğunu gösterir.
  • Adım 5, sonuç: Birinci bitkinin düz bölgedeki hızını artırmak için ışığı değil, karbondioksiti artırmak gerekir.
Akılda kalsın: Eğri yükseliyorsa sınırlayan x eksenindeki faktördür; eğri düzse sınırlayan başka bir faktördür. Üç “doyan” eğri: ışık, CO₂, klorofil. Bir “tepeli” eğri: sıcaklık. Bir “çukurlu” eğri: dalga boyu, çukur yeşilde.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik yorumlama ve “hangisi yapılırsa hız artar?” kalıbı gelir. Önce eğrinin hangi bölgesinde olduğunu bul, sonra sınırlayıcı faktörü seç.

Tuzak“ışık şiddeti arttıkça fotosentez hızı sürekli artar” ve “sıcaklık arttıkça hız hep artar” yargıları yanlıştır; “yeşil ışıkta fotosentez hiç olmaz” da yanlıştır, en yavaş olur. Engelmann deneyinde bakterilerin toplandığı yer oksijenin çok üretildiği yerdir; bakterilerin dağılımını belirleyen organik besin değil oksijendir. Bir başka kalıp: ortama KOH eklemek fotosentezi yavaşlatır, çünkü karbondioksiti tutar.

▭Boşluk doldurma

Fotosentez hızını o an en yetersiz olan faktör belirler; buna faktör denir. Klorofil en az ışığı soğurduğu için fotosentez bu ışıkta en yavaştır.

sınırlayıcıyeşilkırmızıoptimum

?Soru çöz

Bir bitkide ışık şiddeti artırıldıkça fotosentez hızı önce artmış, belirli bir değerden sonra sabit kalmıştır. Ortamın sıcaklığı bu bitki için optimum değerdedir.
Hızın sabit kaldığı bölgede fotosentez hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Eğri düzleştiği için ışık artık sınırlayıcı değildir; sıcaklık da optimumda olduğuna göre sınırlayan CO₂'dir. A ışığı hâlâ sınırlayıcı sanır; C yeşil ışık en az soğurulur, hızı düşürür; D KOH karbondioksiti tutar, hızı azaltır.
DENEY · FOTOSENTEZ

Fotosentez deneyi: kabarcıkları saymak ve serada ışığı yönetmek

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağımlı ve bağımsız değişken nedir, kontrol grubu ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kontrollü deneyde yalnız bir etken bilerek değiştirilir (bağımsız değişken), bunun etkisi ölçülür (bağımlı değişken), geri kalan bütün koşullar aynı tutulur (kontrol edilen değişkenler). Bağımsız değişkenin uygulanmadığı ya da normal düzeyde tutulduğu düzenek kontrol grubudur; deney grubunun sonuçları ona göre karşılaştırılır.

Kontrollü deney ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentez hızı deneyi nasıl yapılır, bağımlı ve bağımsız değişkenler nelerdir, seralarda yapay ışıklandırma neden kullanılır?

Kısa cevap: Fotosentez hızı deneyinde bir faktör değiştirilir (bağımsız değişken), hızın ölçüsü olan oksijen kabarcığı sayısı ölçülür (bağımlı değişken), öteki bütün koşullar eşit tutulur (kontrol edilen değişkenler). Örneğin su bitkisine farklı uzaklıklardan ışık verilip dakikadaki kabarcıklar sayılır. Seralarda yapay ışıklandırma, ışığın yetersiz kaldığı günlerde ve saatlerde fotosentezi sürdürerek ürün miktarını artırır.

Akvaryumdaki su bitkisinin yapraklarından ışıkta minik kabarcıklar yükselir. O kabarcıkları saymak, fotosentezin hızını ölçmenin en ucuz yoludur.

Bilimsel yöntemin basamaklarını ve değişken türlerini canlıların ortak özellikleri sayfasında öğrenmiştik: problem, hipotez, kontrollü deney, verilerin analizi, sonuç. Fotosentez bu yöntemi uygulamak için çok uygun bir konudur, çünkü hızı gözle görülür bir şeyle, çıkan gazla ölçülebilir.

Tek bir faktör değiştirilir, sonuç sayılır, geri kalan her şey eşit tutulur: kontrollü deneyin özü budur.Görsel: Sınav Defteri

Neden yalnız bir faktör değiştirilir?

Çünkü iki faktörü birden değiştirirsen sonuçtaki farkın hangisinden kaynaklandığını bilemezsin. Lambayı yaklaştırınca su da ısınırsa kabarcık artışı ışıktan mı, sıcaklıktan mı? Bu yüzden lamba ile beher arasına su dolu bir cam kap konur ya da ısı yaymayan bir lamba kullanılır, termometre de sıcaklığın sabit kaldığını kanıtlar. Aynı mantıkla suya eşit miktarda sodyum bikarbonat eklenir ki karbondioksit bütün denemelerde aynı olsun. Deney, aynı düzenekte en az birkaç kez tekrarlanır.

Aynı düzenekle başka sorular

  • Dalga boyu: Lamba uzaklığı sabit, önüne farklı renkte filtreler konur. Kabarcık en çok kırmızı ve mavi filtrede, en az yeşil filtrede çıkar.
  • Karbondioksit: Işık sabit, suya farklı miktarda sodyum bikarbonat eklenir. Hiç eklenmeyen kap karşılaştırma için kontrol grubu olur.
  • Işığın gerekliliği: Birkaç gün karanlıkta bekletilip nişastası tükenmiş bir bitkinin bir yaprağının bir kısmı ışık geçirmez folyoyla kapatılır, bitki ışığa konur. Ertesi gün klorofili alkolle giderilen yaprak iyot çözeltisiyle test edilince yalnız ışık alan kısım koyu mavi-mor renk verir: orada fotosentezle nişasta yapılmıştır.

Serada ışığı yönetmek: yapay ışıklandırma

Kışın günler kısa, ışık zayıftır; bulutlu günlerde de ışık şiddeti düşer. Bu dönemlerde seradaki bitkilerin sınırlayıcı faktörü çoğu zaman ışıktır. Yapay ışıklandırmayla aydınlatma süresi uzatılır, ışık şiddeti artırılır ve fotosentez, dolayısıyla ürün miktarı artar. Günümüzde seralarda ağırlıklı olarak kırmızı ve mavi ışık veren LED lambalar kullanılır. Neden bu renkler? Çünkü klorofil en çok bu ışıkları soğurur; az soğurulan yeşil ışığa elektrik harcamak boşa gider. Işık artırılınca karbondioksit sınırlayıcı hâle gelebileceği için seralarda karbondioksit zenginleştirme ve uygun sıcaklık da birlikte düşünülür; hızı en yetersiz faktör belirler.

Akılda kalsın: Değiştirdiğin = bağımsız, ölçtüğün = bağımlı, eşit tuttuğun = kontrol edilen. Serada para nereye harcanır? Sınırlayıcı faktöre: kışın ışığa, ışık bolken karbondioksite.
Sınavda

Nasıl sorulurDeney düzeneği verilir, değişkenler sorulur ya da “hipotezi test etmek için hangi düzenekler karşılaştırılmalıdır?” diye sorulur. Doğru seçim, yalnız test edilen faktörü farklı, ötekileri aynı olan iki düzenektir.

Tuzakİki faktörün birden değiştiği düzenekleri seçmek; kabarcık sayısını bağımsız değişken sanmak; seraya yeşil ışık vermenin hızı artıracağını düşünmek. “Çiftçi hangi uygulamayla ürünü artırabilir?” kalıbında yapay ışıklandırma ve karbondioksit zenginleştirme hızı artırır, ortama KOH koymak azaltır.

↕Sıralama bilimsel yöntem

  1. Lamba farklı uzaklıklara konur, her uzaklıkta dakikadaki kabarcıklar sayılır
  2. Problem: “Işık şiddeti fotosentez hızını etkiler mi?”
  3. Sonuç hipotezle karşılaştırılır ve yorumlanır
  4. Hipotez: “Lamba yaklaştıkça kabarcık sayısı artar.”
  5. Veriler tabloya ve grafiğe dökülür

?Soru çöz

Bir öğrenci aynı türden, aynı büyüklükte üç su bitkisini eşit sıcaklıkta ve eşit miktarda karbondioksit içeren üç kaba koyuyor. Kapları eşit şiddette sırasıyla kırmızı, yeşil ve mavi ışıkla aydınlatıyor ve her kaptan dakikada çıkan gaz kabarcıklarını sayıyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Değiştirilen tek faktör ışığın rengidir; klorofil yeşili en az soğurduğu için en az kabarcık yeşil ışıkta çıkar. A bağımsızla bağımlıyı karıştırır, kabarcık sayısı ölçülen sonuçtur; B sıcaklık sabit tutulan değişkendir; D ışık şiddeti değil rengi değiştirilmiştir.
SÜREÇ · KEMOSENTEZ

Kemosentez: güneşi hiç görmeden besin üretmek

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBakteriler ve arkeler âleminin genel özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bakteriler ve arkeler, çekirdek zarı ve zarlı organeli olmayan tek hücreli prokaryotlardır; DNA'ları halkasaldır, çoğunun hücre duvarı vardır ve bölünerek çoğalırlar. Bakterilerin duvarında peptidoglikan bulunur; arkelerin duvarında bulunmaz, zar lipitleri ve RNA dizileri de bakterilerinkinden farklıdır. Bakterilerin fotosentez yapan, kemosentez yapan, çürükçül ve hastalık yapan türleri vardır; arkelerin bir kısmı aşırı tuzlu, sıcak ya da asidik ortamlarda yaşar ve hastalık yapan türleri bilinmez.

Bakteriler ve arkeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kemosentez nedir, kemosentez yapan canlılar hangileridir, madde döngüsüne ve endüstriye katkısı nedir?

Kısa cevap: Kemosentez, bazı bakteri ve arkelerin amonyak, nitrit, hidrojen sülfür, kükürt, demir ya da hidrojen gibi inorganik maddeleri oksitleyerek açığa çıkan kimyasal enerjiyle karbondioksitten organik madde üretmesidir. Işık ve klorofil gerekmez, gece-gündüz sürer. Nitrit ve nitrat bakterileri azot döngüsünde amonyağı bitkilerin kullandığı nitrata çevirir; kemosentetik bakteriler madencilikte metal çıkarımında ve atık suların arıtılmasında da kullanılır.

Okyanusun binlerce metre dibinde, ışığın hiç ulaşmadığı sıcak su çıkışlarının çevresinde yengeçler, midyeler ve tüp kurtları kalabalık topluluklar kurar. Bu besin zincirinin ilk halkası bir yaprak değil, bir bakteridir.

Ototrof canlılar inorganik maddelerden organik madde yapar; aralarındaki fark enerjiyi nereden aldıklarıdır. Fotoototroflar enerjiyi ışıktan alır. Kemoototroflar ise inorganik maddeleri oksitleyerek, yani onlardan elektron kopararak açığa çıkan kimyasal enerjiyi kullanır. Bu yolla karbondioksitten organik madde üretilmesine kemosentez denir.

Kemosentez nasıl işler?

İki aşamada düşünülebilir. Önce inorganik bir madde oksitlenir ve açığa çıkan enerjiyle ATP üretilir. Sonra bu ATP'nin enerjisi ve çeşitli kaynaklardan sağlanan hidrojenlerle karbondioksit organik maddeye çevrilir; ikinci aşama fotosentezin ışıktan bağımsız evresine benzer. Kemoototroflarda klorofil yoktur, ışık kullanılmaz; bu yüzden kemosentez gece de gündüz de, toprağın derinliklerinde ve okyanus diplerinde de sürer.

Kemosentez, fotosentezin ışık evresinin yerine inorganik madde oksitlemeyi koyar; organik madde yapılan ikinci aşama ortaktır.Görsel: Sınav Defteri

Kimler yapar, neyi oksitler?

Kemosentezi yalnız bazı prokaryotlar, yani bazı bakteriler ve arkeler yapar; kemosentez yapan bir bitki, hayvan, mantar ya da protist yoktur. Bakteri ve arkelerin genel özelliklerini canlıların sınıflandırılması sayfasında görmüştük. Başlıca örnekler, oksitledikleri maddeye göre adlandırılır:

  • Nitrit bakterileri: amonyağı nitrite oksitler.
  • Nitrat bakterileri: nitriti nitrata oksitler.
  • Kükürt bakterileri: hidrojen sülfürü ve kükürdü oksitler.
  • Demir bakterileri: demir iyonlarını (Fe²⁺) oksitler.
  • Hidrojen bakterileri: hidrojen gazını oksitler.
  • Metan üreten arkeler: bataklık diplerinde, çöplüklerde ve otçulların sindirim kanalında, oksijensiz ortamda hidrojen ve karbondioksitten yararlanarak besin üretir, metan gazı açığa çıkarır.

Nitrit ve nitrat bakterileri gibi pek çok kemoototrof, oksitleme için oksijen kullanır; metan üreten arkeler ise oksijensiz ortamda yaşar. Yani kemosentez “oksijensiz yapılır” diye genellenemez.

Madde döngüsüne katkı

Bitkiler azotu topraktan çoğunlukla nitrat olarak alır. Ölü canlıların ve atıkların ayrışmasıyla toprağa amonyak geçer; nitrit ve nitrat bakterileri bu amonyağı önce nitrite, sonra nitrata çevirir. Bu olaya nitrifikasyon denir. Bu bakteriler olmasa toprağın azotu bitkilerin kullanamayacağı biçimde kalır. Azot döngüsünün bütününü ekosistem ekolojisi sayfasında görüyoruz. Kükürt ve demir bakterileri de kükürt ve demirin doğadaki dönüşümünde rol oynar. Okyanus diplerindeki sıcak su çıkışlarında ise kemoototroflar, ışığın hiç ulaşmadığı bir ekosistemin üreticisidir.

Endüstride kemosentez

  • Madencilik: Demir ve kükürt oksitleyen bakteriler, metal oranı düşük cevherlerdeki bakır gibi metallerin çözeltiye geçmesini sağlar; metal bu çözeltiden elde edilir.
  • Atık su arıtımı: Arıtma tesislerinde nitrifikasyon yapan bakteriler, sudaki zehirli amonyağı nitrata çevirir.
  • Kükürtlü gazların giderilmesi: Kükürt bakterileri, kötü kokulu ve zararlı hidrojen sülfürü atık gazlardan ve biyogazdan uzaklaştırmakta kullanılır.
  • Biyogaz: Metan üreten arkeler, atıklardan yakıt olarak kullanılabilen metan gazı elde edilmesini sağlar. Aynı gaz çöplüklerde birikirse patlama tehlikesi yaratır.

Fotosentez

  • Enerji: ışık
  • Klorofil: gerekli
  • Zaman: yalnız ışıkta
  • Yapanlar: bitki, alg, öglena, bazı bakteriler
  • Karbon kaynağı: CO₂

Kemosentez

  • Enerji: inorganik maddenin oksitlenmesi
  • Klorofil: yok
  • Zaman: gece ve gündüz
  • Yapanlar: yalnız bazı bakteri ve arkeler
  • Karbon kaynağı: CO₂
Akılda kalsın: Foto = ışıkla, kemo = kimyasalla. İkisinin ortak cümlesi: CO₂'den organik madde, ATP kullanarak. Kemosentezcileri oksitledikleri maddeyle hatırla: amonyak → nitrit → nitrat, kükürt, demir, hidrojen.
Sınavda

Nasıl sorulur“Fotosentez ve kemosentezde ortak olan” öncüller sorulur: karbondioksit kullanılması, inorganik maddeden organik madde yapılması, ATP üretilip kullanılması, enzimlerin görev alması ortaktır; klorofil, ışık ve oksijen üretimi ortak değildir.

TuzakGenellemedir: “her ototrof ışık kullanır” yanlıştır; “kemosentez yapan canlılar oksijen kullanmaz” yanlıştır, nitrifikasyon bakterileri kullanır. Hücre sorusunda kemosentez yapan canlı prokaryot olduğu için çekirdek, mitokondri ve kloroplast taşımaz; ribozom, hücre zarı ve DNA taşır. Havadaki azot gazının bağlanması da kemosentez değildir; azot bağlayan bakteriler azot gazını amonyağa çevirir.

↕Sıralama bir nitrit bakterisinde

  1. ATP ve hidrojenler kullanılarak karbondioksitten organik madde yapılır
  2. Topraktaki amonyak oksitlenerek nitrite dönüştürülür
  3. Üretilen organik madde bakterinin büyümesi ve bölünmesi için kullanılır
  4. Oksitlenme sırasında açığa çıkan enerjiyle ATP üretilir

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi fotosentez ile kemosentezin ortak özelliğidir?

✓ D. İkisinde de karbon kaynağı CO₂'dir, inorganik maddeden organik madde yapılır. A ve B yalnız fotosentezde geçerlidir, kemosentez klorofilsiz ve ışıksızdır; C fotosentezi bitki ve algler gibi ökaryotlar da yapar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir araştırmacı, insülin genini antibiyotik direnç geni taşıyan plazmitlere yerleştiriyor ve bu plazmitleri başlangıçta antibiyotiğe duyarlı olan bakterilerle karıştırıyor. Ardından bakterileri antibiyotikli besi ortamına ekiyor.
Bu ortamda çoğalan bakteriler için aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?

✓ D. Bakteriler başlangıçta duyarlı olduğuna göre antibiyotikli ortamda yaşayabilmeleri, direnç genini taşıyan plazmiti almalarına bağlıdır. A insülin geni yerleşmemiş boş plazmit alan bakteriler de yaşar; B gen kromozoma değil plazmite eklenmiştir; C bakterilerin başlangıçta duyarlı olduğu bilgisiyle çelişir.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Gen aktarımı ve rekombinant DNA

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi genetiği değiştirilmiş bitkilerin yaygın tarımının olası risklerinden biri olarak gösterilemez?

✓ B. Böcek ilacı kullanımının azalması GDO'nun beklenen bir yararıdır, risk değildir. A gen kaçışı yoluyla çevreye yayılma riskidir; C genetik çeşitliliğin azalması bir biyoçeşitlilik riskidir; D hedef olmayan canlıların zarar görmesi de bir biyogüvenlik riskidir.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Biyogüvenlik ve biyoetik

?Soru 3

Ağır azot (¹⁵N) içeren tek bir DNA molekülü, yalnız normal azot (¹⁴N) içeren nükleotitlerin bulunduğu bir ortamda art arda 4 kez eşleniyor.
Oluşan moleküllerden kaçı ağır azotlu zincir taşır?

✓ C. Yarı korunumlu eşlenmede iki eski zincir hiç kaybolmaz, yalnız iki ayrı molekülde kalır; kaç eşlenme olursa olsun ağır zincirli molekül 2'dir. A toplam molekül sayısıdır (2⁴); B eski zincirlerin her eşlenmede çoğaldığını sanır; D eşlenme sayısını molekül sayısıyla karıştırır.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · DNA'nın eşlenmesi

?Soru 4

Aynı otlakta yaşayan X ve Y kemirgen türleri aynı tohumlarla beslenmektedir. X türü bölgeye yeni getirildikten birkaç yıl sonra Y türünün birey sayısının hızla azaldığı, X türünün ise arttığı gözleniyor.
Bu gözleme göre,
I. X ve Y türlerinin ekolojik nişleri örtüşmektedir.
II. X türü tohumları Y türünden daha etkili kullanmaktadır.
III. Y türünün azalmasının tek nedeni tür içi rekabettir.
yargılarından hangileri çıkarılabilir?

✓ D. Aynı besini kullandıkları için nişler örtüşür (I); X'in artıp Y'nin azalması X'in kaynağı daha etkili kullandığını gösterir (II). III çıkarılamaz: azalma X'in gelişiyle başladığı için neden türler arası rekabettir. A II'yi atlar; B ve C tür içi rekabeti asıl neden sanıp III'ü alır.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Tür içi ve türler arası rekabet

?Soru 5

Bir genin DNA kalıp zincirinde TAC GGA CTT dizisi bulunmaktadır.
Bu bölgeden sentezlenen mRNA'nın kodonları ve bu kodonları okuyan tRNA'ların antikodonları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. mRNA kalıbın tamamlayıcısıdır ve T yerine U taşır: AUG CCU GAA; antikodon kodonu tamamlar: UAC GGA CUU. A RNA'ya timin yazar; B kalıbı tamamlamak yerine kopyalar; C antikodonu kodonla aynı sanır.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Genetik şifre

?Soru 6

Bir adada yalnız tavşanlarla beslenen tilkiler ile tavşanların birey sayıları yıllarca izleniyor. Tavşan sayısının en yüksek olduğu yıldan iki yıl sonra tilki sayısının en yüksek değerine ulaştığı görülüyor.
Bu gözlemin en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Avcının çoğalması üreme süresi kadar gecikir; bu yüzden avcı tepesi av tepesinden sonra gelir. Tilki tavşana bağlıdır (B yanlış), tilkiler artınca tavşanlar azalır (C yanlış), ilişki av-avcıdır (D yanlış).Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Av-avcı ilişkisi

?Soru 7

Bir babalık testinde çocuğun DNA parmak izinde altı bant görülüyor. Bu bantların üçü annede de bulunuyor. Anneden gelmeyen üç banttan üçü de Y adayında, yalnız biri X adayında bulunuyor; X adayı ise çocukla toplam dört ortak banda sahip.
Bu sonuçlara göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Anneden gelmeyen bantlar babadan gelmek zorundadır ve üçü de yalnız Y'de tam olarak bulunur. B toplam ortak bant sayısına bakar, oysa X'in ortak bantlarının çoğu anneyle de ortaktır; C X'te anneden gelmeyen iki bant eksik olduğu için X dışlanır; D altı banttan yalnız üçü annede vardır.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · DNA parmak izi, kök hücre, model organizma

?Soru 8

Bir insanın karaciğer hücresi ile sinir hücresi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisinin aynı olması beklenir?

✓ A. İki hücre de aynı zigottan mitozla oluştuğu için aynı genomu taşır. B, C ve D hücreler farklı genleri kullandığı için farklıdır: karaciğer ve sinir hücresi farklı mRNA'lar üretir, farklı proteinler sentezler; farklılaşmanın kaynağı budur.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Nükleotitten kromozoma, gen

?Soru 9

Bir bölgede birincil ve ikincil süksesyon süreçleri karşılaştırılıyor.
Buna göre,
I. Başlangıçta toprağın bulunup bulunmaması
II. Sürecin tamamlanma hızı
III. Süreç boyunca komünitenin tür bileşiminin değişmesi
özelliklerinden hangileri iki süksesyonu birbirinden ayırt etmek için kullanılabilir?

✓ D. Birincilde başlangıçta toprak yoktur ve süreç çok yavaştır; ikincilde toprak vardır, süreç hızlıdır; I ve II ayırt eder. Tür bileşiminin değişmesi süksesyonun tanımıdır, ikisinde de ortaktır. A hızı (II) atlar; B ortak özelliği (III) ayırt edici sanır; C III'ü de ayırt edici sayar.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Süksesyon

?Soru 10

Bakteriyel bir enfeksiyon için antibiyotik kullanmaya başlayan bir hastanın vücudundaki bakteri sayısı hızla azalıyor. Hasta kendini iyi hissedince ilacı üçüncü günde bırakıyor. Birkaç gün sonra bakteri sayısı yeniden artıyor ve aynı antibiyotik artık etkili olmuyor.
Bu durumun en doğru açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İlaç duyarlı bakterileri öldürdü; erken bırakılınca popülasyonda zaten bulunan dirençliler rakipsiz kalıp çoğaldı. B direnci ilacın yarattığını sanır, oysa mutasyon rastgeledir ve ilaç yalnız seçer; C bireyin ömründe “alışma”yı kalıtsal direnç sanır; D antibiyotiğin etkisizliğini bakteriye değil hastanın bağışıklığına yükler.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Antibiyotik direnci ve yapay seçilim
72
Daha fazla soru çözmek ister misin?Canlılarda enerji dönüşümleri konusundan 72 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →