Komünitenin yapısı: biyoçeşitlilik neden Ekvator'da artar, derinde azalır?
MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEkosistem nedir, canlı ve cansız bileşenleri nelerdir, popülasyon ve komünite ile ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan bütün canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevrenin (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, pH) oluşturduğu bütündür. Aynı türün bireyleri popülasyonu, bir alandaki bütün popülasyonlar komüniteyi, komünite cansız çevreyle birlikte ekosistemi oluşturur. Canlı bileşenler işlevlerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcıdır.
✎Konu anlatımı
Komünitenin yapısını etkileyen faktörler nelerdir, biyolojik çeşitlilik enlem ve derinlikle nasıl değişir?
Kısa cevap: Komünitenin yapısını ışık, sıcaklık, yağış, toprak gibi cansız (abiyotik) faktörler ile rekabet, av-avcı ve simbiyotik ilişkiler gibi canlılar arası etkileşimler belirler. Karasal ekosistemlerde biyolojik çeşitlilik Ekvator'dan kutuplara doğru, yani enlem arttıkça azalır. Sucul ekosistemlerde su derinleştikçe ve kirlendikçe tür çeşitliliği azalır.Bir tropik yağmur ormanında tek bir ağacın üzerinde, kuzeydeki koca bir iğne yapraklı ormanın bütününden daha fazla böcek türü sayılabilir. Bu fark rastlantı değildir.
Popülasyon, komünite ve ekosistem kavramlarını ekosistem ekolojisi ve çevre sorunları sayfasında tanımlamıştık: aynı alanda yaşayan aynı türün bireyleri popülasyonu, o alandaki bütün popülasyonlar birlikte komüniteyi oluşturur; komüniteye cansız çevre eklenince ekosistem ortaya çıkar. Bu sayfada komünitenin içine giriyoruz: içinde kaç tür var, bu türler birbirini nasıl etkiliyor, zamanla nasıl değişiyor ve popülasyonlar neden büyüyüp küçülüyor?
Komünitenin yapısını ne belirler?
Bir komünitenin yapısı denince içindeki türlerin sayısı, her türün bolluğu ve türlerin birbirleriyle ilişkileri anlaşılır. Bunu iki grup faktör biçimlendirir. Abiyotik faktörler ışık miktarı ve süresi, sıcaklık, yağış, nem, toprağın yapısı ve suyun özellikleridir; bir türün o bölgede yaşayıp yaşayamayacağına önce bunlar karar verir. Biyotik faktörler ise türler arasındaki etkileşimlerdir: rekabet, av-avcı ilişkisi ve simbiyotik ilişkiler. Bu üç etkileşimi sıradaki konularda tek tek anlatacağız.
Bir komünitedeki tür sayısı ve bu türlerin birey sayılarının dengesi, komünitenin biyolojik çeşitliliğini verir. Habitat çeşitliliği de bu sayıyı büyütür: kayalık, çalılık, vadi ve sulak alanı bir arada barındıran bir bölge, düz ve tek tip bir araziye göre çok daha fazla türe yaşam alanı sunar.
Karada: enlem
Karasal ekosistemlerde biyolojik çeşitlilik en çok enlemle ilişkilidir. Ekvator çevresinde güneş ışınları dik gelir, sıcaklık ve yağış yıl boyunca yüksek kalır. Bol ışık ve su, üreticilerin yıl boyu fotosentez yapmasını sağlar; çok sayıda üretici de çok sayıda tüketiciyi ve çok katlı, çok çeşitli yaşam alanlarını besler. Kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık düşer, büyüme mevsimi kısalır ve bu koşullara dayanabilen tür sayısı azalır. Çok az yağış alan çöllerde de çeşitlilik düşüktür; yani enlemin arkasındaki asıl etkenler ışık, sıcaklık ve sudur.
Suda: derinlik ve kirlilik
Sucul ekosistemlerde çeşitliliği suyun derinliği ve suyun kirliliği belirler. Neden derinlik? Çünkü ışık suyun içinde hızla zayıflar. Işığın ulaştığı yüzey sularında fotosentez yapan algler ve su bitkileri boldur; bunlar hem besin hem çözünmüş oksijen sağlar. Derine inildikçe ışık azalır, üreticiler azalır, oksijen ve besin kıtlaşır; bu yüzden tür çeşitliliği genellikle düşer. Işığın hiç ulaşmadığı derinliklerde yalnız bu koşullara uyum sağlamış, fotosentez yapmayan az sayıda tür yaşar.
Kirlilik de çeşitliliği azaltır. Evsel ve endüstriyel atıklar suya karıştığında bazı türler, özellikle bazı algler, aşırı çoğalabilir; buna karşılık temiz suya ve yüksek oksijene ihtiyaç duyan pek çok tür azalır ya da ortadan kalkar. Kirlenmiş bir gölde toplam canlı miktarı artmış gibi görünse bile tür sayısı düşmüştür. Su kirliliğinin nedenlerini ve önlemlerini ekosistem sayfasındaki çevre sorunları konusunda bulacaksın.
Nasıl sorulurÖncüllü yargı sorusu gelir: “Ekvator'dan kutuplara gidildikçe tür çeşitliliği azalır”, “Habitat çeşitliliği arttıkça tür çeşitliliği azalır”, “Sucul ekosistemde derinlik arttıkça tür çeşitliliği artar” gibi. İlki doğru, öteki ikisi ters kurulmuştur.
TuzakTuzak, birey sayısı ile tür çeşitliliğini karıştırmaktır: kirlenen suda bir alg türünün birey sayısı patlayabilir, ama çeşitlilik azalmıştır. Grafik verilirse eksenleri oku: yatay eksen enlem mi, derinlik mi, kirlilik mi?
⇄Bilgi eşleştirme etken → sonuç
?Soru çöz
Bir araştırmacı aynı gölün temiz bir koyunda yüzeyden 2 m ve 40 m derinlikten, ayrıca evsel atıkların döküldüğü başka bir koyunda yüzeyden 2 m derinlikten örnek alıyor.
Bu örneklerle ilgili aşağıdaki beklentilerden hangisi yanlıştır?