Komünite ve popülasyon ekolojisi: rekabet, simbiyoz, süksesyon ve büyüme eğrileri

Biyoçeşitliliğin enlem ve derinlikle neden değiştiğini, rekabetin, av-avcı ilişkisinin ve simbiyozun komüniteyi nasıl biçimlendirdiğini, süksesyonu, taşıma kapasitesini, J ve S eğrilerini ve insan yaş piramitlerini neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
38 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KOMÜNİTE

Komünitenin yapısı: biyoçeşitlilik neden Ekvator'da artar, derinde azalır?

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEkosistem nedir, canlı ve cansız bileşenleri nelerdir, popülasyon ve komünite ile ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan bütün canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevrenin (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, pH) oluşturduğu bütündür. Aynı türün bireyleri popülasyonu, bir alandaki bütün popülasyonlar komüniteyi, komünite cansız çevreyle birlikte ekosistemi oluşturur. Canlı bileşenler işlevlerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcıdır.

Ekosistemin bileşenleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Komünitenin yapısını etkileyen faktörler nelerdir, biyolojik çeşitlilik enlem ve derinlikle nasıl değişir?

Kısa cevap: Komünitenin yapısını ışık, sıcaklık, yağış, toprak gibi cansız (abiyotik) faktörler ile rekabet, av-avcı ve simbiyotik ilişkiler gibi canlılar arası etkileşimler belirler. Karasal ekosistemlerde biyolojik çeşitlilik Ekvator'dan kutuplara doğru, yani enlem arttıkça azalır. Sucul ekosistemlerde su derinleştikçe ve kirlendikçe tür çeşitliliği azalır.

Bir tropik yağmur ormanında tek bir ağacın üzerinde, kuzeydeki koca bir iğne yapraklı ormanın bütününden daha fazla böcek türü sayılabilir. Bu fark rastlantı değildir.

Popülasyon, komünite ve ekosistem kavramlarını ekosistem ekolojisi ve çevre sorunları sayfasında tanımlamıştık: aynı alanda yaşayan aynı türün bireyleri popülasyonu, o alandaki bütün popülasyonlar birlikte komüniteyi oluşturur; komüniteye cansız çevre eklenince ekosistem ortaya çıkar. Bu sayfada komünitenin içine giriyoruz: içinde kaç tür var, bu türler birbirini nasıl etkiliyor, zamanla nasıl değişiyor ve popülasyonlar neden büyüyüp küçülüyor?

Komünitenin yapısını ne belirler?

Bir komünitenin yapısı denince içindeki türlerin sayısı, her türün bolluğu ve türlerin birbirleriyle ilişkileri anlaşılır. Bunu iki grup faktör biçimlendirir. Abiyotik faktörler ışık miktarı ve süresi, sıcaklık, yağış, nem, toprağın yapısı ve suyun özellikleridir; bir türün o bölgede yaşayıp yaşayamayacağına önce bunlar karar verir. Biyotik faktörler ise türler arasındaki etkileşimlerdir: rekabet, av-avcı ilişkisi ve simbiyotik ilişkiler. Bu üç etkileşimi sıradaki konularda tek tek anlatacağız.

Bir komünitedeki tür sayısı ve bu türlerin birey sayılarının dengesi, komünitenin biyolojik çeşitliliğini verir. Habitat çeşitliliği de bu sayıyı büyütür: kayalık, çalılık, vadi ve sulak alanı bir arada barındıran bir bölge, düz ve tek tip bir araziye göre çok daha fazla türe yaşam alanı sunar.

Karada: enlem

Karasal ekosistemlerde biyolojik çeşitlilik en çok enlemle ilişkilidir. Ekvator çevresinde güneş ışınları dik gelir, sıcaklık ve yağış yıl boyunca yüksek kalır. Bol ışık ve su, üreticilerin yıl boyu fotosentez yapmasını sağlar; çok sayıda üretici de çok sayıda tüketiciyi ve çok katlı, çok çeşitli yaşam alanlarını besler. Kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık düşer, büyüme mevsimi kısalır ve bu koşullara dayanabilen tür sayısı azalır. Çok az yağış alan çöllerde de çeşitlilik düşüktür; yani enlemin arkasındaki asıl etkenler ışık, sıcaklık ve sudur.

Kavramsal grafikler: eğrilerin yönü önemlidir, sayısal değer yoktur.Görsel: Sınav Defteri

Suda: derinlik ve kirlilik

Sucul ekosistemlerde çeşitliliği suyun derinliği ve suyun kirliliği belirler. Neden derinlik? Çünkü ışık suyun içinde hızla zayıflar. Işığın ulaştığı yüzey sularında fotosentez yapan algler ve su bitkileri boldur; bunlar hem besin hem çözünmüş oksijen sağlar. Derine inildikçe ışık azalır, üreticiler azalır, oksijen ve besin kıtlaşır; bu yüzden tür çeşitliliği genellikle düşer. Işığın hiç ulaşmadığı derinliklerde yalnız bu koşullara uyum sağlamış, fotosentez yapmayan az sayıda tür yaşar.

Kirlilik de çeşitliliği azaltır. Evsel ve endüstriyel atıklar suya karıştığında bazı türler, özellikle bazı algler, aşırı çoğalabilir; buna karşılık temiz suya ve yüksek oksijene ihtiyaç duyan pek çok tür azalır ya da ortadan kalkar. Kirlenmiş bir gölde toplam canlı miktarı artmış gibi görünse bile tür sayısı düşmüştür. Su kirliliğinin nedenlerini ve önlemlerini ekosistem sayfasındaki çevre sorunları konusunda bulacaksın.

Akılda kalsın: Karada enlem, suda derinlik ve kirlilik. Üçünün de arkasında aynı mantık var: ışık ve sıcaklık bolsa üretici bol, üretici bolsa tür bol.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü yargı sorusu gelir: “Ekvator'dan kutuplara gidildikçe tür çeşitliliği azalır”, “Habitat çeşitliliği arttıkça tür çeşitliliği azalır”, “Sucul ekosistemde derinlik arttıkça tür çeşitliliği artar” gibi. İlki doğru, öteki ikisi ters kurulmuştur.

TuzakTuzak, birey sayısı ile tür çeşitliliğini karıştırmaktır: kirlenen suda bir alg türünün birey sayısı patlayabilir, ama çeşitlilik azalmıştır. Grafik verilirse eksenleri oku: yatay eksen enlem mi, derinlik mi, kirlilik mi?

⇄Bilgi eşleştirme etken → sonuç

?Soru çöz

Bir araştırmacı aynı gölün temiz bir koyunda yüzeyden 2 m ve 40 m derinlikten, ayrıca evsel atıkların döküldüğü başka bir koyunda yüzeyden 2 m derinlikten örnek alıyor.
Bu örneklerle ilgili aşağıdaki beklentilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Işık aynı olsa da kirlilik tek başına tür çeşitliliğini azaltır; bu yüzden B yanlıştır. Kirlilikte bazı türler aşırı çoğalabilir (D), derinlik arttıkça ışık ve üretici azaldığından A ve C doğrudur.
EKOLOJİ · REKABET

Tür içi ve türler arası rekabet: aynı kaynağa uzanan eller

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBiyolojik çeşitlilik neden önemlidir, Türkiye'nin biyoçeşitliliği neden zengindir, endemik tür nedir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyolojik çeşitlilik (biyoçeşitlilik); genetik çeşitliliği, tür çeşitliliğini ve ekosistem çeşitliliğini kapsar ve besin, ilaç ve ekosistemin işleyişi için vazgeçilmezdir. Türkiye üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde olması, iklim ve yükselti farklılıkları, üç yanının denizlerle çevrili olması ve göç yolları üzerinde bulunması sayesinde çok zengindir; bitki taksonlarının yaklaşık 3.500'ü endemiktir, yani doğal olarak yalnız Türkiye'de yetişir. Kaynakları gelecek kuşakların payını tüketmeden kullanmaya sürdürülebilirlik denir.

Biyoçeşitlilik ve endemik türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tür içi rekabet ve türler arası rekabet nedir, ekolojik niş rekabeti nasıl etkiler?

Kısa cevap: Rekabet, sınırlı bir kaynaktan (besin, su, ışık, alan, eş) yararlanmak isteyen canlılar arasındaki çekişmedir. Aynı türün bireyleri arasındaki rekabete tür içi rekabet, farklı türler arasındakine türler arası rekabet denir. Rekabetin şiddeti türlerin ekolojik nişlerinin ne kadar örtüştüğüne bağlıdır; nişleri tamamen aynı olan iki türden rekabet gücü düşük olanı zamanla ortamdan elenir.

Sık ekilmiş bir maydanoz saksısında fideler incecik ve uzun boylu kalır; aynı tohumları seyrek ekince her biri gür ve kalın saplı büyür. Fideler aynı ışık, su ve toprak için yarışmaktadır.

Doğada kaynakların neredeyse hepsi sınırlıdır. Bir kaynağa ihtiyaç duyan canlıların sayısı, kaynağın karşılayabileceğinden fazlaysa aralarında rekabet başlar. Rekabet bazen gözle görülür bir kavgadır (iki erkek geyiğin boynuz tokuşturması), çoğu zaman ise sessizdir: kökleri daha derine inen bitki suyu ötekinden önce alır, o kadar.

Habitat ve ekolojik niş

Rekabeti anlamak için iki kavram gerekir. Habitat, bir canlının yaşadığı doğal ortamdır; adresi gibi düşünebilirsin. Ekolojik niş ise o canlının bu adreste yaptığı “iş”tir: ne yer, ne zaman ve nerede beslenir, nerede barınır, ne zaman ürer, hangi sıcaklık ve nem aralığında yaşar, öteki canlılarla nasıl ilişki kurar ve ekosistemde hangi işlevi görür. Aynı habitatta yaşayan iki türün nişleri ne kadar çok örtüşürse, aynı kaynakları o kadar çok paylaşmak zorunda kalırlar.

Tür içi rekabet: en şiddetlisi

Aynı türün bireyleri arasındaki rekabete tür içi rekabet denir. Saksıdaki maydanoz fideleri, aynı tarladaki buğday başakları, bir çayırda aynı bölgeyi sahiplenmeye çalışan erkek kuşlar örnektir. Neden en şiddetli rekabet çoğunlukla tür içindedir? Çünkü aynı türün bireylerinin ihtiyaçları, yani nişleri, neredeyse tamamen aynıdır: aynı besini, aynı barınağı, aynı eşleri isterler. Birey sayısı arttıkça, kaynak azaldıkça ve üreme mevsiminde bu rekabet daha da sertleşir. Bireyler arasındaki kalıtsal farklar kimin üstün geleceğini belirler; örneğin ormanda daha hızlı boy atan ağaç ışığı kapar, gölgede kalan aynı türden komşusu yavaş büyür. Tür içi rekabet, popülasyonun büyümesini sınırlayan en önemli etkenlerden biridir; bunu popülasyon dinamiği konusunda yeniden göreceğiz.

Türler arası rekabet ve rekabette elenme

Aynı kaynağı kullanan farklı türler arasındaki rekabete türler arası rekabet denir. Bir tarlada buğdayla yabani otların su ve ışık için yarışması, aynı ceylanları avlayan aslan ve sırtlan grupları, aynı çiçeklerin nektarına konan farklı arı türleri örnektir. Bu rekabet hangi türün nerede, kaç bireyle yaşayacağını belirler.

Rus ekolog Gause'nin terliksi hayvanlarla (paramesyum) yaptığı deney bu konunun klasik kanıtıdır. Besinleri ve yaşam ihtiyaçları çok benzeyen iki paramesyum türü ayrı kaplarda yetiştirildiğinde ikisi de çoğalıp belli bir sayıda dengeye ulaştı. Aynı kapta birlikte yetiştirildiklerinde ise başlangıçta ikisi de arttı, ama zamanla besini daha etkili kullanan tür çoğalmaya devam ederken öteki azaldı ve sonunda kaptan tamamen elendi. Bu sonuç rekabette elenme diye özetlenir: ekolojik nişleri tamamen aynı olan iki tür aynı yerde uzun süre birlikte yaşayamaz.

Ayrı kaplarda

  • İki tür de çoğalır
  • Her biri bir süre sonra belli bir sayıda dengeye gelir
  • Rekabet yalnız tür içidir

Aynı kapta

  • Başta ikisi de artar
  • Kaynağı daha etkili kullanan tür artmaya devam eder
  • Öteki azalır ve elenir: türler arası rekabet
Sınavdaki “birinci kalıp” budur. Ayrı kapta Y'nin dengeye gelmesi, Y'nin kendi başına yaşayabildiğini gösterir; aynı kaptaki düşüşün nedeni bu yüzden X ile rekabettir.Görsel: Sınav Defteri

Doğa çatışmayı nasıl yumuşatır?

Peki doğada benzer türler nasıl yan yana yaşayabiliyor? Nişlerini ayırarak. Aynı ağaçta beslenen üç böcekçil kuş türünden biri tepe dallarında, biri gövdede, biri alt dallarda avlanıyorsa ya da biri sabah, öteki akşam beslenmeye çıkıyorsa, kaynağı paylaşmış olurlar. Bu kaynak paylaşımı türler arası rekabeti azaltır ve komünitedeki tür çeşitliliğinin sürmesini sağlar.

Akılda kalsın: Habitat adres, niş meslektir. Aynı adreste aynı mesleği yapan iki tür uzun süre barınamaz; biri ya elenir ya mesleğini değiştirir (nişini ayırır). En benzer “meslektaş” da kişinin kendi türüdür: en şiddetli rekabet tür içidir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar. Birincisi grafiktir: iki türün ayrı ve birlikte yetiştirildiği birey sayısı grafikleri verilir, “iki türün hangi özellikleri benzerdir?” diye sorulur. Cevap ekolojik nişleri ve kullandıkları kaynaklardır; rekabet güçleri benzer değildir, biri elendiğine göre. İkincisi öncüllü yargıdır.

Tuzak“Aynı türün bireylerinin nişleri, farklı türlerinkinden daha az benzerdir” yanlıştır, tam tersi doğrudur. Bir başka tuzak, aynı ağacın farklı katlarında yaşayan kuşların “nişleri arasında hiç benzerlik yoktur” yargısıdır; nişleri kısmen örtüşür, ayrıştırdıkları kaynak payıdır.

▭Boşluk doldurma

Bir türün yaşadığı doğal ortama , o ortamda yaptığı bütün faaliyetlere ve kurduğu ilişkilere ekolojik denir. Bu iki tür arasındaki örtüşme arttıkça da artar.

habitatnişrekabetkomünitemutualizm

?Soru çöz

Aynı otlakta yaşayan X ve Y kemirgen türleri aynı tohumlarla beslenmektedir. X türü bölgeye yeni getirildikten birkaç yıl sonra Y türünün birey sayısının hızla azaldığı, X türünün ise arttığı gözleniyor.
Bu gözleme göre,
I. X ve Y türlerinin ekolojik nişleri örtüşmektedir.
II. X türü tohumları Y türünden daha etkili kullanmaktadır.
III. Y türünün azalmasının tek nedeni tür içi rekabettir.
yargılarından hangileri çıkarılabilir?

✓ D. Aynı besini kullandıkları için nişler örtüşür (I); X'in artıp Y'nin azalması X'in kaynağı daha etkili kullandığını gösterir (II). III çıkarılamaz: azalma X'in gelişiyle başladığı için neden türler arası rekabettir. A II'yi atlar; B ve C tür içi rekabeti asıl neden sanıp III'ü alır.

?Soru çöz

Benzer besinlerle beslenen X ve Y paramesyum türleri önce ayrı kaplarda, sonra aynı kapta yetiştiriliyor. Ayrı kaplarda iki tür de artıp belli bir sayıda dengeye geliyor. Aynı kapta ise X dengeye gelirken Y bir süre artıp sonra tamamen ortadan kalkıyor.
Bu sonuçlara göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Ayrı kapta Y de dengeye gelmiştir; yani tek başına yaşayabilir. Aynı kaptaki elenmenin nedeni X ile girdiği türler arası rekabettir. A, B ve D bu sonuçtan çıkarılır: benzer besin nişlerin örtüştüğünü, birlikte yetiştirmedeki düşüş türler arası rekabeti, X'in kalıp Y'nin elenmesi X'in rekabet gücünün yüksek olduğunu gösterir. C'yi seçmeyen öğrencinin yanılgısı, ayrı kap grafiğini okumadan karar vermektir.
EKOLOJİ · AV-AVCI

Av-avcı ilişkisi: birlikte yükselip birlikte düşen iki eğri

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBesin zinciri ve besin ağı nedir, ekosistemde madde ve enerji nasıl akar?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Besin zinciri, üreticiden başlayıp tüketicilere uzanan "kim kimi yer" dizisidir; enerji bu dizide üreticiden tüketiciye tek yönlü akar ve her aktarımda bir kısmı ısı olarak kaybolur. Bir ekosistemdeki birbirine bağlı besin zincirlerinin oluşturduğu yapıya besin ağı denir. Madde ise ayrıştırıcılar sayesinde inorganik hâle döner ve üreticilerce yeniden kullanılır: enerji akar, madde döngü yapar.

Besin zinciri ve besin ağı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Av-avcı ilişkisi nedir, av ve avcı popülasyonları neden dalgalanır?

Kısa cevap: Av-avcı ilişkisinde bir canlı (avcı) başka bir canlıyı (av) yakalayıp yiyerek beslenir. Av çoğalınca avcı da çoğalır; avcı çoğalınca av azalır, av azalınca avcı da besin bulamayıp azalır. Bu yüzden iki popülasyon zaman içinde birbirini izleyen dalgalanmalar gösterir ve avcı eğrisi av eğrisini biraz geriden takip eder.

Bir yıl tarlalarda fare istilası olduğu konuşulur, ertesi yıl köylüler çevrede her zamankinden çok baykuş ve kızıl şahin gördüklerini söyler. İki haber birbirine bağlıdır.

Komünitede rekabetin yanında yapıyı biçimlendiren ikinci büyük etkileşim av-avcı ilişkisidir. Beslenmek için bir canlıyı yakalayıp yiyene avcı, yenen canlıya av denir. Ekosistem sayfasındaki besin zincirlerinde gördüğün tüketici basamaklarının çoğu bu ilişkiyle birbirine bağlanır: kurbağa sineğin avcısı, yılanın ise avıdır.

Dalgalanmanın mantığı

Tek bir av türüne büyük ölçüde bağlı bir avcıyı düşünelim. Besin bol olduğunda avcı popülasyonunda yavru sayısı ve hayatta kalma artar, avcı çoğalır. Çoğalan avcılar daha çok av tüketir ve av popülasyonu azalmaya başlar. Av azalınca avcılar arasında besin için rekabet başlar; bir kısmı açlıktan ölür, bir kısmı başka bölgelere göç eder, üreme azalır. Avcı azalınca av üzerindeki baskı kalkar ve av yeniden çoğalır. Döngü baştan başlar.

Bu döngünün belgelenmiş en ünlü örneği Kanada'nın kuzey ormanlarındaki kar tavşanı ile onu avlayan vaşaktır; iki türün sayısı onlarca yıl boyunca birbirini izleyen inişler ve çıkışlar göstermiştir.

Avcı eğrisi av eğrisinin “gölgesi” gibidir: aynı ritimle, ama daha düşük düzeyde ve biraz geriden.Görsel: Sınav Defteri

Neden avcı eğrisi hep biraz geriden gelir?

Çünkü avcının çoğalması zaman alır. Bol besin bugün bulunsa bile avcının bunu yavruya dönüştürmesi için çiftleşme, gebelik ya da kuluçka ve yavru büyütme süresi geçmelidir. Aynı şekilde av azaldığında avcılar bir süre daha var olan yağ depolarıyla ve kalan avla idare eder. Bu gecikme yüzünden avın tepe noktasından bir süre sonra avcının tepe noktası gelir. Avcı sayısının genellikle avdan az olmasının nedeni de besin zincirinde üst basamağa çıkıldıkça aktarılan enerjinin azalmasıdır; bunu ekosistem sayfasındaki enerji piramidinde görmüştük.

Avcı, avın düşmanı mı?

Tek tek bireyler için öyle, ama popülasyon için değil. Avcılar çoğunlukla yaşlı, hasta ya da zayıf bireyleri yakalar. Böylece av popülasyonunun aşırı çoğalıp otladığı bitkileri tüketmesinin, hastalıkların yayılmasının önüne geçer. Bir bölgedeki kurtlar tamamen avlanırsa geyikler önce hızla çoğalır, sonra otları tüketip açlıktan büyük kayıplar verir. Avcı, avın popülasyonunu taşıma kapasitesi çevresinde tutan çevresel etkenlerden biridir.

Akılda kalsın: Döngüyü dört kelimeyle kur: av ↑ → avcı ↑ → av ↓ → avcı ↓. Avcı eğrisi aynı ritmi daha düşükten ve biraz geç çalar.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik verilir ve öncüllerin hangilerinin “yapılabilir” yorum olduğu sorulur. Kontrol listen: av ve avcı tepeleri aynı anda değil, avcınınki sonra gelir; “av sayısının en fazla olduğu her anda avcı sayısı en azdır” yargısı genellikle yapılamaz, çünkü eğriler tam ters fazda değildir. “İki popülasyon hiçbir zaman birlikte artmaz” da yanlıştır; avcı tepesine kadar ikisinin birlikte arttığı aralıklar vardır.

TuzakNeden ile sonucu ters kurmaktır: “avcı azaldığı için av azalmıştır” yargısı yanlıştır.

↕Sıralama av bollaşınca başlayan döngü

  1. Av popülasyonu azalmaya başlar
  2. Av üzerindeki baskı kalkar, av yeniden çoğalır
  3. Bol besin bulan avcıların yavru sayısı artar
  4. Avcılar arasında rekabet artar, bir kısmı ölür ya da göç eder
  5. Çoğalan avcılar daha fazla av tüketir

?Soru çöz

Bir adada yalnız tavşanlarla beslenen tilkiler ile tavşanların birey sayıları yıllarca izleniyor. Tavşan sayısının en yüksek olduğu yıldan iki yıl sonra tilki sayısının en yüksek değerine ulaştığı görülüyor.
Bu gözlemin en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Avcının çoğalması üreme süresi kadar gecikir; bu yüzden avcı tepesi av tepesinden sonra gelir. Tilki tavşana bağlıdır (B yanlış), tilkiler artınca tavşanlar azalır (C yanlış), ilişki av-avcıdır (D yanlış).
EKOLOJİ · SİMBİYOZ

Simbiyotik ilişkiler: mutualizm, kommensalizm ve bağırsak florası

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSindirim sistemi sağlığı için neler yapılmalı, lifli beslenme ve antibiyotik bağırsağı nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Sindirim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sindirim sistemi sağlığı için düzenli fiziksel etkinlik, iyi yıkanmış ve temiz besinler, yeterli su ve sebze, meyve, baklagil, tam tahıl gibi lifçe zengin doğal beslenme gerekir. Asitli içecekler ve fast-food beslenme reflü, gastrit, diş çürüğü, kabızlık ve obezite riskini artırır. Bilinçsiz antibiyotik kullanımı zararlı bakterilerle birlikte yararlı bağırsak florasını da öldürür; ishale ve dirençli bakterilerin yayılmasına yol açar.

Sindirim sistemi sağlığı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Simbiyotik ilişkiler nelerdir, mutualizm ve kommensalizm arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Simbiyoz (ortak yaşam), iki farklı türün uzun süre yakın ilişki içinde birlikte yaşamasıdır. Mutualizmde iki tür de yarar görür (+/+): insan ile bağırsak florası, baklagil ile azot bağlayan bakteri, liken. Kommensalizmde türlerden biri yarar görür, öteki etkilenmez (+/0). Parazitlikte biri yarar görürken öteki zarar görür (+/−).

Kalın bağırsağında, vücudundaki hücre sayısıyla yarışan sayıda bakteri yaşar. Onları beslersin; karşılığında onlar senin için vitamin üretir.

Rekabet ve av-avcı ilişkisi kısa süreli karşılaşmalardır. Bazı türler ise birbirine çok daha sıkı bağlanır ve hayatlarının uzun bir bölümünü, hatta tamamını yan yana geçirir. İki farklı türün böyle yakın ve sürekli birlikte yaşamasına simbiyoz ya da ortak yaşam, bu ilişkilere de simbiyotik ilişkiler denir. Simbiyotik ilişkiler, tarafların bu birliktelikten yarar mı, zarar mı gördüğüne ya da hiç etkilenmediğine göre adlandırılır.

Önce her ortağın işaretini bul, sonra ilişkinin adını koy. İşaretler iki taraf için ayrı ayrı okunur; tek bir “+” ilişkiyi belirlemez. Seyrek sorulan amensalizm (0/−) aşağıda ayrıca geçiyor.Görsel: Sınav Defteri

Parazitliği insan sağlığıyla bağlantısı nedeniyle bir sonraki konuda ayrıca ele alıyoruz.

Mutualizm: karşılıklı kazanç

Bağırsak florası: Kalın bağırsaktaki yararlı bakteriler, sindirilemeden gelen besin artıklarında barınak ve besin bulur. Karşılığında K vitamini ve bazı B vitaminleri üretirler; bu vitaminler kalın bağırsaktan emilir. Flora ayrıca bağırsağa zararlı mikropların yerleşmesini zorlaştırır. Sindirim sistemi sayfasında gördüğümüz gibi, gereksiz antibiyotik kullanımı bu bakterileri de öldürür; flora zayıflayınca vitamin üretimi azalabilir ve ishal gibi yakınmalar başlayabilir. Yani insan ile bağırsak florası arasındaki mutualizm doğrudan sağlığımızı ilgilendirir.

Baklagil ve azot bağlayan bakteri: Fasulye, nohut, mercimek, yonca gibi baklagillerin köklerinde, havadaki azotu bağlayabilen bakterilerin yerleştiği küçük şişlikler (nodüller) bulunur. Bakteri havanın azotunu bitkinin kullanabileceği azotlu bileşiklere dönüştürür, bitki de bakteriye organik besin ve yaşam alanı sağlar. Bu ilişki toprağı azotça da zenginleştirir; azotun ekosistemdeki dolaşımını ekosistem sayfasındaki azot döngüsünde bulacaksın.

Liken: Bir mantar ile bir alg (ya da siyanobakteri) birlikte yaşar. Alg fotosentezle organik besin ve oksijen üretir, mantar ise suyu ve mineralleri tutar, algi kurumaya karşı korur. Bu ortaklık o kadar sıkıdır ki taraflardan en azından biri öteki olmadan yaşayamaz; bu tür mutualizme zorunlu mutualizm denir. Canlıların sınıflandırılması sayfasında likenlerin çıplak kayalarda bile yaşayabildiğini görmüştük; nedeni bu iş bölümüdür. Hatırla: Ekosistem ekolojisi sayfasındaki beslenme şekillerine göre likendeki alg hangi grupta, mantar hangi gruptadır? Alg fotoototroftur; mantar ise heterotroftur, klorofili olmadığı için besin üretemez. Liken, bir üretici ile bir heterotrofu tek bir ortaklıkta birleştirir.

Çiçek ve tozlaştırıcı: Arı çiçekten nektar ve polen alır, bu sırada polenleri başka çiçeklere taşıyarak bitkinin tozlaşmasını sağlar. Taraflar birbirinden ayrı da yaşayabildiği için bu, zorunlu olmayan (isteğe bağlı) bir mutualizmdir.

Kommensalizm: biri kazanır, öteki fark etmez

Kommensalizmde türlerden biri yarar görür, öteki ne yarar ne zarar görür. Otlayan sığır sürülerinin peşinden giden sığır balıkçılları, sığırların yürürken yerinden oynattığı böcekleri yakalar; balıkçıl kolayca besin bulur, sığır bundan etkilenmez. Tropik ormanlarda bazı orkideler büyük ağaçların dallarına tutunarak ışığa ulaşır; topraktan ve ağaçtan besin almadıkları için ağaca zarar vermezler.

Bir ilişki türü daha vardır: türlerden biri zarar görürken ötekinin etkilenmediği amensalizm (0/−). Bazı ağaçların yaprak ve köklerinden toprağa geçen maddelerin, altındaki otların gelişmesini engellemesi buna örnektir.

Akılda kalsın: İşaretleri ezberleme, “kim ne kazanıyor?” diye sor. İkisi kazanıyorsa mutualizm (+/+), biri kazanıp öteki umursamıyorsa kommensalizm (+/0), biri kazanıp öteki kaybediyorsa parazitlik (+/−). Bağırsak florası = mutualizm, vitaminle ödenen kira.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp eşleştirmedir: canlı çiftleri verilir, “hangisi mutualizm değildir?” ya da “eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?” diye sorulur. Bir ikinci kalıp şemadır: oklarla “yarar sağlar / zarar verir / etkilemez” gösterilir, ilişki adı istenir.

TuzakBüyük hayvanın üzerindeki parazitleri yiyen kuşu kommensalizm sanmak (kuş besin bulur, hayvan parazitten kurtulur: mutualizm); likende besini mantarın ürettiğini sanmak (besini üreten algdir); bağırsak bakterilerini “zararsız ama yararsız” sayıp kommensalizm demek (K ve B vitamini üretirler: mutualizm).

⇄Bilgi eşleştirme örnek → ilişki

?Soru çöz

Bakteri enfeksiyonu nedeniyle uzun süre geniş etkili antibiyotik kullanan bir kişide kanın pıhtılaşma süresinin uzadığı belirleniyor.
Bu durumun en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bağırsak florası ile insan arasında mutualizm vardır: bakteriler pıhtılaşmada görev alan K vitaminini üretir. Antibiyotik bu bakterileri öldürünce K vitamini azalır, pıhtılaşma uzar. A alyuvar azalması pıhtılaşmayı değil oksijen taşımayı etkiler; B mide öz suyu pıhtılaşmayla ilgili değildir; D parazitin azalması pıhtılaşmayı uzatmaz, florayla karıştırılıyor.
SAĞLIK · PARAZİTLİK

Parazitlik: bit, pire, kene, tenya ve korunma yolları

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProtistler âleminin genel özellikleri nelerdir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Protistler, bitki, hayvan ya da mantar sayılmayan ökaryotlardır. Çoğu tek hücrelidir; alglerin bir kısmı koloni ya da çok hücreli yaşar ama kök, gövde, yaprak gibi organlar oluşturmaz. Algler ve öglena fotosentezle ototrof, amip ve paramesyum heterotrof, cıvık mantarlar çürükçül, sıtma etkeni plazmodyum ise parazittir. Hareket yalancı ayak, sil ya da kamçıyla sağlanır; üreme çoğunlukla eşeysizdir.

Protistler âlemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parazitlik nedir, bit, pire, kene ve tenya insan sağlığını nasıl etkiler?

Kısa cevap: Parazitlik (TYMM: parazitizm), bir canlının (parazit) başka bir canlının (konak) üzerinde ya da içinde yaşayıp besinine ortak olduğu, konağın zarar gördüğü simbiyotik ilişkidir (+/−). Bit, pire ve kene konağın üzerinde yaşayıp kan emen dış parazitlerdir ve bazı hastalık etkenlerini taşıyabilir. Tenya ince bağırsakta yaşayan, konağın sindirdiği besinleri emen bir iç parazittir.

Okulda bir sınıfta bit görüldüğünde veliye mektup gider; yaz başında da haberlerde “kene tutunursa çıplak elle koparmayın” uyarısı okunur. İkisi de aynı ilişkinin, parazitliğin, gündelik yüzüdür.

Parazitlik, simbiyotik ilişkilerin zarar veren tarafıdır: parazit yarar görür, konak zarar görür. Parazit, konağın besinine, kanına ya da dokularına ortak olarak yaşar. Bazı parazitler bakteri, protist ya da mantar gibi mikroskobik canlılardır ve konakta hastalık yapar; sıtma etkeni plazmodyumu canlıların sınıflandırılması sayfasında görmüştük. Bu konuda gözle görülebilen hayvansal parazitlere odaklanıyoruz.

Dış parazitler: bit, pire, kene

Dış parazitler konağın vücut yüzeyinde sürekli ya da geçici olarak yaşar; çoğu kan emerek beslenir. Sindirim sistemleri vardır. Asıl tehlikeleri çoğu zaman kan emerken taşıdıkları hastalık etkenlerini konağa bulaştırmalarıdır.

  • Bit: saçlı deride ya da giysilerde yaşar, kan emer, kaşıntı ve yara yapar. Baş teması, ortak tarak, şapka ve yastık kullanımıyla kişiden kişiye geçer. Bazı bit türleri hastalık etkeni taşıyabilir.
  • Pire: kedi, köpek, kemirgen gibi hayvanlarda ve insanda kan emer; sıçrayarak konak değiştirir. Isırığı kaşıntı yapar; bazı türleri hastalık etkenlerini hayvandan insana taşıyabilir.
  • Kene: otlak ve çalılık alanlarda bekler, insana ya da hayvana tutunup günlerce kan emer. Türkiye'de özellikle ilkbahar ve yaz aylarında görülen Kırım-Kongo kanamalı ateşi (KKKA) gibi ağır hastalıkların etkenini taşıyabilir.

İç parazitler: tenya

İç parazitler konağın vücudunun içinde, çoğunlukla sindirim kanalında yaşar. Tenya (şerit) ince bağırsakta tutunarak yaşayan yassı bir solucandır. İnsana çoğunlukla iyi pişmemiş sığır ya da domuz etindeki larvalarla geçer. Sindirim sistemi yoktur: konağın zaten sindirdiği besin monomerlerini vücut yüzeyinden emer. Bu nedenle konakta kilo kaybı, karın ağrısı ve besin eksikliği görülebilir.

Neden tenyada sindirim sistemi yok da üreme sistemi çok gelişmiş? Yapı-işlev ilişkisi burada çok açıktır. İçinde yaşadığı ince bağırsakta besinler zaten sindirilmiş hâldedir; sindirim yapmasına gerek kalmamıştır. Buna karşılık yumurtalarının yeni bir konağa ulaşma şansı çok düşüktür; bu yüzden çok sayıda yumurta üretir. İç parazitlerde hareket ve duyu yapıları basit, üreme yetenekleri yüksektir. Bit, pire ve kenenin hangi hayvan gruplarına girdiğini hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında bulabilirsin.

Bitkilerde de parazit var

Parazitlik yalnız hayvanlara özgü değildir. Yarı parazit bitkiler (ökse otu) klorofil taşır, fotosentez yapar; üzerinde yaşadığı ağaçtan yalnız su ve mineral alır. Tam parazit bitkiler (küsküt, canavar otu) klorofil taşımaz, fotosentez yapamaz; su ve minerallerin yanında organik besinini de konak bitkiden alır.

Parazit neden konağını hemen öldürmez?

Çünkü konak, parazitin hem evi hem besin kaynağıdır. Konak ölürse parazit de yaşam alanını kaybeder. Bu yüzden konağıyla uzun süre birlikte yaşayan parazitler genellikle konağı zayıflatır, hasta eder ama hemen öldürmez.

Korunma

  • Kişisel temizlik: düzenli banyo, saçların taranması ve kontrolü; tarak, havlu, şapka gibi eşyaların ortak kullanılmaması bit bulaşmasını önler.
  • Ev hayvanlarının bakımı: kedi ve köpeklerin veteriner kontrolünde düzenli parazit bakımı pire sorununu azaltır.
  • Kene: kırsal alanda açık renkli, vücudu kapatan giysiler giyilir; dönüşte vücut kontrol edilir. Tutunan kene çıplak elle sıkılarak ezilmez, koparılmaz; en yakın sağlık kuruluşunda çıkartılır.
  • Tenya: et iyi pişirilir, denetimden geçmiş et tüketilir; yemekten önce ve tuvaletten sonra eller yıkanır.
Akılda kalsın: Dışarıdakiler kan emer, içerideki hazır yer. Bit, pire, kene dış parazit: sindirim sistemi var, kan emer, hastalık taşır. Tenya iç parazit: sindirim sistemi yok, sindirilmiş besini emer, üreme sistemi çok gelişmiş.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru gelir: “tenya, kene ve bitten hangileri gelişmiş bir sindirim sistemine sahiptir?” Cevap kene ve bittir; tenyada sindirim sistemi yoktur. Yapı-işlev kalıbı da sorulur: “Tenyanın hangi enzimleri üretmesine gerek yoktur?” Hücre dışı sindirim enzimleri; solunum ve protein sentezi enzimleri ise her canlıda olduğu gibi tenyada da vardır.

TuzakTers eşleştirmedir: pireyi iç parazit, ökse otunu tam parazit, küsküt ya da canavar otunu yarı parazit göstermek. Hepsi ters eşleştirmedir.

▭Boşluk doldurma

İnce bağırsakta yaşayan bir iç parazittir; sindirim sistemi olmadığı için konağın sindirdiği besinleri vücut yüzeyinden emer. Ağaçların üzerinde yaşayan ve fotosentez yapabilen ökse otu ise bir bitkidir.

tenyayarı parazitkenetam parazit

?Soru çöz

Bit, pire, kene ve tenya için aşağıdakilerden hangisi ortak özelliktir?

✓ B. Dördü de parazittir ve besinini konaktan alır. Tenya konağın içinde yaşar (A değil), sindirim sistemi yoktur (C değil); monomer emme ise yalnız tenyaya özgüdür (D değil).
EKOLOJİ · SÜKSESYON

Süksesyon: lavın üstünde ve yanmış ormanda yeniden başlayan yaşam

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSu, karbon ve azot döngüsü nasıl gerçekleşir, madde döngüleri neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, karbon ve azot canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşır. Su buharlaşma, terleme, yoğuşma ve yağışla döner. Karbon fotosentez ve kemosentezle canlıya girer; solunum, ayrışma ve yanmayla karbondioksit olarak atmosfere döner. Havadaki azotu (N₂) bitkiler doğrudan kullanamaz: azot bağlayıcı bakteriler ve yıldırımlar onu toprağa bağlar, ayrıştırıcılar atıkları amonyağa, nitrifikasyon bakterileri amonyağı nitrata çevirir, denitrifikasyon bakterileri de nitratı yeniden N₂ olarak atmosfere verir.

Su, karbon ve azot döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Süksesyon nedir, birincil ve ikincil süksesyon arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Süksesyon, bir bölgedeki komünitede türlerin uzun yıllar boyunca basamak basamak yer değiştirmesi ve komünitenin bu sırada yeniden biçimlenmesidir. Birincil süksesyon, daha önce hiç canlı ve toprak bulunmayan yerlerde (soğumuş lav, buzulun çekildiği çıplak kaya) başlar ve çok yavaş ilerler. İkincil süksesyon, var olan komünitenin yangın, sel, ağaç kesimi ya da tarımın bırakılması gibi nedenlerle bozulduğu, ama toprağın kaldığı yerlerde başlar ve daha hızlı ilerler.

Ekimi bırakılmış bir tarla birkaç yıl içinde otlarla, sonra dikenli çalılarla kaplanır; yıllar geçince arada genç ağaçlar boy gösterir. Kimse tohum ekmeden tarla kendi kendine değişmiştir.

Komüniteler donmuş bir fotoğraf değildir. Türler birbirini ve yaşadıkları çevreyi sürekli değiştirir: bitkiler toprağa organik madde katar, gölge yapar, nemi tutar; bu yeni koşullar başka türlerin yerleşmesine imkân verir, önceki türlerin bir kısmı ise yerini yenilere bırakır. Komünitedeki türlerin yıllar, yüzyıllar boyunca adım adım el değiştirmesine süksesyon denir. Süksesyon ilerledikçe tür çeşitliliği ve komünitenin yapısal karmaşıklığı genellikle artar. Ancak süreç her zaman aynı sonuca varmaz; yangın, kuraklık, sel ya da insan etkisi yönünü değiştirebilir.

Birincil süksesyon: sıfırdan başlamak

Birincil süksesyon, daha önce hiç canlının yaşamadığı, toprağın da bulunmadığı yerlerde başlar. Volkanik patlamadan sonra soğuyan lav yüzeyleri, buzulların çekilmesiyle açığa çıkan çıplak kayalıklar, denizde yeni oluşan volkanik adalar örnektir. Burada yaşamın ilk işi toprağı oluşturmaktır: kayayı ayrıştırabilen likenler gibi dayanıklı canlılar ve onların ölü kalıntıları, yavaş yavaş ince bir toprak tabakası biriktirir. Toprak olmadan bitkiler kök salamayacağı için birincil süksesyon çok yavaş ilerler; yüzlerce, hatta binlerce yıl sürebilir.

İkincil süksesyon: yarım kalan yerden devam

İkincil süksesyon, daha önce bir komünitenin bulunduğu ama doğal ya da insan kaynaklı bir nedenle bozulduğu yerlerde başlar: orman yangını, sel, şiddetli fırtına, ağaçların kesilmesi, aşırı otlatma ya da ekimi bırakılmış bir tarla. Bu yerlerde toprak çoğunlukla korunmuştur; içinde tohumlar, kökler, toprak altı gövdeler, mantar sporları ve mikroorganizmalar vardır. Bu yüzden ikincil süksesyon birincil süksesyondan çok daha hızlı ilerler. Örneğin Akdeniz kıyılarımızdaki kızılçam ormanlarında yangından sonraki ilk yıllarda otsu bitkiler, toprak altında yangını atlatan çalı sürgünleri ve kozalaklardan dökülen tohumlardan çıkan çam fideleri ortaya çıkar; ormanın eski boyuna kavuşması ise on yıllar alır.

Birincil süksesyon

  • Başlangıçta canlı yok
  • Toprak yok, önce toprak oluşmalı
  • Çok yavaş (yüzlerce–binlerce yıl)
  • Örnek: soğumuş lav, buzulun çekildiği kaya, yeni volkanik ada

İkincil süksesyon

  • Daha önce komünite vardı, bozuldu
  • Toprak, tohum, kök ve sporlar korunmuş
  • Daha hızlı
  • Örnek: yanmış orman, bırakılmış tarla, kesilmiş orman, sel alanı
Akılda kalsın: Ayırt edici soru tek: “Toprak var mı?” Toprak yoksa birincil (yavaş), toprak varsa ikincil (hızlı). Yangın ne kadar büyük olursa olsun, toprak kaldığı için ikincildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBirincil ve ikincil süksesyon karşılaştırılır ya da bir senaryo verilip türü sorulur: “Lavla kaplanan alan”, “buzulun çekildiği kayalık” → birincil; “yangın geçiren orman”, “terk edilmiş bağ” → ikincil.

Tuzak“İkincil süksesyon toprağın bulunmadığı yerde başlar” (yanlış); “Birincil süksesyon ikincilden hızlıdır” (yanlış); “Süksesyon sürecinde tür çeşitliliği hiç değişmez” (yanlış, genellikle artar).

Sınavda işaretlesüksesyonun evreleri ve sıralanması sorulmaz; sorular birincil–ikincil farkını ve örneklerini yoklar.

▭Boşluk doldurma

Volkanik patlamadan sonra soğuyan lav üzerinde başlayan değişim süksesyondur. Yangın geçiren bir ormanda toprak korunduğu için süksesyon görülür ve bu süreç daha ilerler.

birincilikincilhızlıyavaş

?Soru çöz

Bir bölgede birincil ve ikincil süksesyon süreçleri karşılaştırılıyor.
Buna göre,
I. Başlangıçta toprağın bulunup bulunmaması
II. Sürecin tamamlanma hızı
III. Süreç boyunca komünitenin tür bileşiminin değişmesi
özelliklerinden hangileri iki süksesyonu birbirinden ayırt etmek için kullanılabilir?

✓ D. Birincilde başlangıçta toprak yoktur ve süreç çok yavaştır; ikincilde toprak vardır, süreç hızlıdır; I ve II ayırt eder. Tür bileşiminin değişmesi süksesyonun tanımıdır, ikisinde de ortaktır. A hızı (II) atlar; B ortak özelliği (III) ayırt edici sanır; C III'ü de ayırt edici sayar.
EKOLOJİ · POPÜLASYON

Popülasyon dinamiği: taşıma kapasitesi, J ve S büyüme eğrileri

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBesin piramidi nedir, enerji piramidinde yüzde 10 kuralı ve biyolojik birikim nedir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Besin piramidi, trofik basamakları tabanda üreticiler olacak biçimde üst üste dizer. Üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji her zaman, biyokütle ve birey sayısı genellikle azalır; bir basamaktan ötekine enerjinin yalnız yaklaşık %10'u geçer. Vücuttan atılamayan cıva, kurşun, kadmiyum ve DDT gibi maddeler ise basamaklar boyunca artarak birikir. Buna biyolojik birikim denir; en çok etkilenen, zincirin en üstündeki tüketicilerdir.

Besin piramidi ve biyolojik birikim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Popülasyon büyüklüğünü hangi faktörler değiştirir, J ve S tipi büyüme eğrileri nedir?

Kısa cevap: Popülasyon büyüklüğü doğum ve içe göçle artar, ölüm ve dışa göçle azalır. Kaynakların sınırsız olduğu ideal koşullarda popülasyon giderek hızlanarak büyür ve J tipi (üstel) büyüme eğrisi çizer. Doğada ise birey sayısı arttıkça çevre direnci (besin kıtlığı, rekabet, hastalık, avcılar) artar; büyüme yavaşlar ve popülasyon ortamın taşıma kapasitesi çevresinde dengeye gelerek S tipi (lojistik) büyüme eğrisi çizer.

Ilık bir sabah mutfakta bırakılan meyvenin üstünde birkaç sirke sineği görürsün; birkaç gün sonra sayıları kat kat artmıştır. Ama sonsuza kadar artmazlar.

Popülasyonlar yerinde saymaz: birey sayıları da yaş yapıları da sürekli değişir. Bu değişimlerin bütününe ve onları doğuran etkenlere birlikte popülasyon dinamiği denir. Popülasyonu tanımlayan başlıca özellikler büyüklüğü, yoğunluğu ve yaş dağılımıdır. Yaş dağılımını bir sonraki konuda insan popülasyonu üzerinden göreceğiz.

Büyüklük ve yoğunluk

Popülasyon büyüklüğü, belli bir anda popülasyondaki toplam birey sayısıdır. Popülasyon yoğunluğu ise birim alanda ya da birim hacimde düşen birey sayısıdır: bir hektarlık çayırdaki karahindiba sayısı, bir litre göl suyundaki su piresi sayısı gibi. Aynı sayıda birey, dar bir alanda yüksek, geniş bir alanda düşük yoğunluk demektir. Yoğunluk arttıkça bireyler arasındaki rekabet de artar.

Dört kapı: doğum, ölüm, içe göç, dışa göç

Bir popülasyona birey yalnız iki kapıdan girer, iki kapıdan çıkar. Doğum (üreme yoluyla katılan birey) ve içe göç (başka popülasyonlardan gelen birey) büyüklüğü artırır; ölüm ve dışa göç (popülasyondan ayrılıp giden birey) azaltır.

Popülasyon büyüklüğündeki değişim = (doğum + içe göç) − (ölüm + dışa göç)

  • Girenler çıkanlardan fazlaysa popülasyon büyür.
  • Çıkanlar girenlerden fazlaysa popülasyon küçülür.
  • Girenler ile çıkanlar eşitse popülasyon dengededir, büyüme hızı sıfırdır.
Adım adım çözüm: 5 km²'lik bir çayırda yıl başında 1.500 tarla faresi var. Yıl içinde 420 yavru doğuyor, komşu alanlardan 90 fare geliyor, 350 fare ölüyor, 60 fare başka alanlara gidiyor.
1) Girenler: 420 + 90 = 510. 2) Çıkanlar: 350 + 60 = 410. 3) Değişim: 510 − 410 = +100, popülasyon büyüdü. 4) Yıl sonu büyüklük: 1.500 + 100 = 1.600 fare. 5) Yoğunluk: başta 1.500 ÷ 5 = 300 fare/km², yıl sonunda 1.600 ÷ 5 = 320 fare/km².
Dikkat: Yalnız doğum ile ölüme bakıp (420 > 350) “büyür” demek bu örnekte doğru sonuç verir ama yöntem olarak yanlıştır; göçler sonucu tersine çevirebilir.

J eğrisi: hayalî sınırsızlık

Besin, su ve yaşam alanının bol, avcı ve hastalığın olmadığı ideal bir ortamda popülasyon her kuşakta katlanarak büyür: birey sayısı arttıkça üreyen birey sayısı da artar, büyüme giderek hızlanır. Bu büyüme J tipi (üstel) büyüme eğrisi çizer. Yeni bir ortama giren ve henüz rakibi ya da avcısı olmayan türlerde, laboratuvarda besin ortamına konan bakterilerde kısa süreliğine görülür. Ama hiçbir popülasyon bu hızla sonsuza kadar büyüyemez, çünkü kaynaklar sınırlıdır.

S eğrisi: taşıma kapasitesi ve çevre direnci

Bir ortamın kaynaklarına bağlı olarak orada sürekli yaşayabilecek en fazla birey sayısına taşıma kapasitesi denir. Popülasyonun büyümesini sınırlayan bütün biyotik ve abiyotik etkenlerin toplamına ise çevre direnci denir: besin ve su kıtlığı, yaşam alanının daralması, tür içi ve türler arası rekabet, avcılar, parazitler ve salgın hastalıklar, olumsuz iklim koşulları.

Doğadaki popülasyonların çoğu şöyle büyür: başta birey az, kaynak bol olduğu için büyüme yavaş başlar ve hızlanır. Birey sayısı arttıkça çevre direnci artar; doğumlar azalır, ölümler artar, büyüme yavaşlar. Popülasyon taşıma kapasitesine ulaşınca giren ve çıkan birey sayısı eşitlenir, büyüme hızı sıfıra iner ve birey sayısı bu değerin çevresinde küçük dalgalanmalarla dengede kalır. Bu büyüme S tipi (lojistik) büyüme eğrisi çizer.

J eğrisinde büyüme hep hızlanır; S eğrisinde ortada en hızlıdır, taşıma kapasitesine yaklaştıkça yavaşlayıp durur.Görsel: Sınav Defteri

Taşıma kapasitesi sabit değildir

Taşıma kapasitesi ortamın kaynaklarına bağlıdır ve onlarla birlikte değişir. Kuraklık, yangın ya da yaşam alanının tahribi onu düşürür; yağışlı bir yıl ya da yeni besin kaynağı onu yükseltebilir. Taşıma kapasitesini aşan bir popülasyonda kıtlık, rekabet ve hastalık hızla artar; ölümler ve dışa göçler çoğalır, birey sayısı yeniden taşıma kapasitesinin altına iner.

Sınırlayıcı etkenlerin bir kısmı yoğunluğa bağlıdır: besin kıtlığı, rekabet, salgın hastalıklar ve avcıların etkisi popülasyon kalabalıklaştıkça şiddetlenir. Bir kısmı ise yoğunluktan bağımsızdır: ani bir don, sel ya da yangın, popülasyon seyrek de olsa kalabalık da olsa bireylerin önemli bir bölümünü öldürebilir.

Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp var. Birincisi sayısaldır: doğum, ölüm ve göç sayıları verilir, popülasyonun büyüyüp küçüldüğü sorulur; dört kapıyı da hesaba kat. İkincisi grafiktir: S eğrisinde “taşıma kapasitesine ulaşılan anda büyüme hızı en fazladır” yargısı yanlıştır; o anda birey sayısı en fazla, büyüme hızı sıfırdır. Büyüme hızı eğrinin ortasında, en dik yerinde en fazladır. Üçüncüsü öncüllü yargıdır.

Tuzak“Doğum oranı ölüm oranından fazla olan popülasyon kesinlikle büyür” (göçler hesaba katılmamış); “Taşıma kapasitesi sabittir” (çevreyle değişir); “Çevre direnci birey sayısı arttıkça azalır” (artar).

↕Sıralama taşıma kapasitesi aşılınca

  1. Ölümler ve dışa göçler artar, doğumlar azalır
  2. Bol yağışlı yıllarda geyik sayısı taşıma kapasitesini aşar
  3. Geyik sayısı yeniden taşıma kapasitesi çevresine iner
  4. Otlar tükenir, besin için rekabet sertleşir

?Soru çöz

Aynı türe ait K, L ve M popülasyonlarında bir yıl içinde gerçekleşen doğum, ölüm ve göç sayıları şöyledir:
K: doğum 200, ölüm 150, içe göç 20, dışa göç 70
L: doğum 120, ölüm 160, içe göç 50, dışa göç 0
M: doğum 300, ölüm 250, içe göç 0, dışa göç 80
Buna göre bu yıl içinde K, L ve M popülasyonlarının büyüklüğündeki değişim aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. K: (200 + 20) − (150 + 70) = 0, dengede. L: (120 + 50) − (160 + 0) = +10, büyür. M: (300 + 0) − (250 + 80) = −30, küçülür. B göçü yok sayar: yalnız doğum − ölümle L küçülür, M büyür görünür; A K'de göçü atlayıp büyür der, L'yi dengede sayar; D K'yi küçülür, M'yi dengede sayar, iki hesap da yanlış.
EKOLOJİ · İNSAN POPÜLASYONU

İnsan yaş piramitleri: bir ülkenin geleceği tabandan okunur

MEB 11. sınıf · Komünite ve popülasyon ekolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüresel iklim değişikliği, erozyon ve orman yangınlarının nedenleri nelerdir, ekolojik, karbon ve su ayak izi nedir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fosil yakıtların yakılması ve ormanların yok edilmesi atmosferdeki sera gazlarını artırarak sera etkisini güçlendirir; ortaya çıkan küresel ısınma küresel iklim değişikliğine yol açar. Erozyon, bitki örtüsü kaybolan toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır; orman yangınları ve doğal hayat alanlarının tahribi de biyolojik çeşitliliği azaltır. Bir insanın doğaya yükü ayak iziyle ölçülür: ekolojik ayak izi tüketimi karşılayacak verimli alanı, karbon ayak izi sera gazı salımını, su ayak izi tüketilen ve kirletilen tatlı suyu (mavi, yeşil, gri) gösterir.

İklim değişikliği, erozyon, ayak izi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yaş piramidi nedir, geniş tabanlı ve dar tabanlı yaş piramitleri neyi gösterir?

Kısa cevap: Yaş piramidi, bir popülasyondaki bireylerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir; tabanda en genç, tepede en yaşlı grup yer alır. Geniş tabanlı piramit doğum oranı yüksek, büyüyen bir popülasyonu; tabanı ve ortası yaklaşık eşit genişlikteki piramit durağan (dengede) bir popülasyonu; tabanı orta kısmından dar piramit doğum oranı düşmüş, küçülmeye giden (gerileyen) bir popülasyonu gösterir.

Bir ülkenin otuz yıl sonra kaç öğretmene, kaç huzurevine, kaç kreşe ihtiyaç duyacağını tahmin etmek isteyen biri, ilk iş o ülkenin yaş piramidine bakar.

Bir popülasyonun yalnız kaç bireyden oluştuğu değil, bu bireylerin hangi yaşta olduğu da geleceğini belirler. Çünkü yeni bireyleri yalnız üreme çağındakiler dünyaya getirir. Bireyler genellikle üç gruba ayrılır: üreme öncesi (çocuk ve gençler), üreme dönemi (yetişkinler) ve üreme sonrası (yaşlılar). Her yaş grubundaki birey sayısı, popülasyonun yaş dağılımını oluşturur.

Piramit nasıl okunur?

Yaş piramidinde dikey eksen boyunca yaş grupları sıralanır: en altta 0–4 yaş, yukarı çıktıkça daha yaşlı gruplar. Her çubuğun uzunluğu o yaş grubundaki birey sayısını ya da toplam nüfus içindeki payını gösterir. Erkekler bir yanda, kadınlar öteki yanda çizilir. Piramidin tabanı doğum oranını, tepeye doğru ne kadar hızlı daraldığı ise ölüm oranını ve ortalama yaşam süresini yansıtır.

Piramidin tabanı bugünün doğumlarını, yarının yetişkinlerini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Üç temel biçim

  • Geniş tabanlı (büyüyen): doğum oranı yüksek, çocuk ve genç sayısı çok, yaşlı sayısı azdır. Bugünün kalabalık çocukları birkaç on yıl sonra üreme çağına gireceği için popülasyon hızla büyümeye devam eder.
  • Sütun biçimli (durağan): doğum ve ölüm oranları birbirine yakındır; yaş gruplarının büyüklükleri tepeye kadar yaklaşık eşittir. Popülasyon büyüklüğü fazla değişmez.
  • Dar tabanlı (gerileyen): doğum oranı düşmüştür; çocuk ve genç sayısı orta yaş gruplarından azdır, yaşlıların payı yüksektir. Üreme çağına girecek birey sayısı azaldığı için popülasyon zamanla küçülmeye gider.

Neden piramitler zamanla biçim değiştirir?

Çünkü doğum ve ölüm oranları değişir. Sağlık hizmetleri, aşılama, temiz su ve beslenme iyileştikçe önce bebek ve çocuk ölümleri azalır, ortalama yaşam süresi uzar; piramidin üst kısmı genişler. Ardından eğitim düzeyinin yükselmesi, kentleşme ve ekonomik koşullar gibi nedenlerle doğum oranı düşer; taban daralır. Bu yüzden birçok ülkenin piramidi on yıllar içinde geniş tabanlı biçimden sütun, sonra dar tabanlı biçime doğru kayar.

Dünyada ve Türkiye'de nüfus değişimi

Birleşmiş Milletler'in Dünya Nüfus Beklentileri 2024 raporuna göre dünya nüfusu 2024'te yaklaşık 8,2 milyardır; artışın yavaşlayarak süreceği ve 2080'lerin ortasında yaklaşık 10,3 milyarla en yüksek düzeye ulaşacağı öngörülmektedir. Yani dünya nüfusu hâlâ büyüyor, ama büyüme hızı azalıyor: J eğrisinden çok, tepeye yaklaşan bir S eğrisine benziyor. Dünyanın taşıma kapasitesini insanların besin, su ve enerji tüketimi belirlediği için bu tartışma ekolojik ayak izi konusuyla da bağlantılıdır; onu ekosistem sayfasında ele aldık.

Türkiye'de de TÜİK'in her yıl yayımladığı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçları aynı yönü gösteriyor: nüfus artış hızı yavaşlıyor, ortanca yaş yükseliyor, 0–14 yaş grubunun payı azalırken 65 yaş ve üstünün payı artıyor. Başka bir deyişle Türkiye'nin piramidi geniş tabanlı biçimden uzaklaşıp tabanı daralan bir biçime doğru değişiyor.

Olası sonuçlar

Geniş tabanlı piramide sahip, hızla büyüyen bir nüfusta okul, sağlık hizmeti, konut ve iş olanağı ihtiyacı hızla artar; kaynaklar ve çevre üzerindeki baskı yükselir. Dar tabanlı, yaşlanan bir nüfusta ise çalışma çağındaki kişi sayısı azalırken yaşlı bakımına, sağlık harcamalarına ve emeklilik sistemine olan yük artar. Her iki durum da planlama gerektirir; yaş piramidi bu planlamanın başlangıç noktasıdır.

Akılda kalsın: Taban bugünün doğumu, yarının nüfusudur. Geniş taban = büyüyen, düz sütun = durağan, dar taban = gerileyen. Piramide bakarken önce tabanı ortasıyla karşılaştır.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç ya da dört piramit çizilir; büyüyen, durağan ve gerileyen popülasyonların eşleştirilmesi ya da büyüme hızlarının sıralanması istenir. Çözüm: her piramitte tabanı üreme çağındaki grupla karşılaştır; taban genişse büyüyor, eşitse durağan, darsa geriliyor. İki yılın piramidi yan yana verilirse “doğum oranı azalmıştır”, “yaşlı nüfusun payı artmıştır” gibi yorumlar beklenir.

TuzakTepedeki genişliği büyümenin göstergesi sanmak (tepe yaşlıları, yani uzun yaşamı gösterir); dar tabanlı piramitte “popülasyon şu anda en kalabalık dönemindedir” gibi piramitten çıkarılamayacak bir sonuç seçmek.

⇄Bilgi eşleştirme piramit → popülasyon

?Soru çöz

Bir ülkenin 1980 ve 2020 yıllarına ait yaş piramitleri karşılaştırıldığında 2020 piramidinde tabanın daraldığı, üst yaş gruplarına ait çubukların ise uzadığı görülüyor.
Bu değişimle ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılamaz?

✓ A. Piramit yaş gruplarının payını gösterir; toplam nüfusun azaldığı bundan kesin çıkarılamaz. B yapılabilir: tabanın daralması doğumun azaldığını gösterir; C yapılabilir: üst çubukların uzaması yaşlı payının arttığını gösterir; D yapılabilir: yaşlı payının artması yaşam süresinin uzadığına işaret eder.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Tek yumurta ikizleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Tek yumurta ikizleri aynı zigottan geldiği için eşey kromozomları da aynıdır; cinsiyet farkı yalnız çift yumurta ikizlerinde görülür. A tanımın kendisidir; B genotip aynı olduğu için kan grubu da aynıdır; C fenotip farkı çevrenin etkisidir (modifikasyon).Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Döllenme, ikizler ve tüp bebek

?Soru 2

Sağlıklı bir insanda X damarındaki kanın PO₂ değeri yaklaşık 40, PCO₂ değeri yaklaşık 45 mmHg; Y damarındaki kanın PO₂ değeri yaklaşık 100, PCO₂ değeri yaklaşık 40 mmHg olarak ölçülüyor. Buna göre X ve Y damarları aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ B. X oksijence fakir, karbondioksitçe zengin kandır (akciğer atardamarı); Y alveolden oksijen almış kandır (akciğer toplardamarı). A eşleşmeyi ters kurar; C aort zengin, ana toplardamar fakir kan taşır, yine ters; D akciğer toplardamarı zengin, alt ana toplardamar fakir kan taşır.Kaynak: Solunum sistemi · Dış ve iç solunum

?Soru 3

28 günlük düzenli bir menstrual döngünün 21. gününde aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. 21. gün korpus luteum evresinin ortasıdır; progesteron en yüksek düzeye yakındır. A LH tepesi yumurtlama sırasında, yaklaşık 14. gündedir; C endometrium progesteron düşünce, döngünün başında dökülür; D yüksek progesteron FSH'yi baskıladığı için bu evrede yeni folikül gelişmez.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Menstrual döngü ve hormonlar

?Soru 4

İnsanda zigottan morula evresine kadar geçen segmentasyon sürecinde,
I. hücre sayısı,
II. toplam DNA miktarı,
III. hücre başına düşen sitoplazma miktarı
niceliklerinden hangileri artar?

✓ C. Her mitozda hücre sayısı artar ve her yeni hücre DNA'nın tam kopyasını aldığı için toplam DNA da artar. A toplam DNA'nın arttığını atlar; B ve D hücre başına sitoplazmanın arttığını sanır, oysa toplam hacim aynı kalırken hücreler küçülür.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Embriyonik gelişim ve plasenta

?Soru 5

Üriner sisteminin sağlığını korumak isteyen bir kişinin aşağıdaki davranışlardan hangisini yapması yanlıştır?

✓ D. Bilinçsiz ve uzun süreli ağrı kesici kullanımı nefronlara zarar verebilir. A yeterli su içmek, B idrarı tutmamak, C tansiyon ve şekeri kontrol ettirmek böbreği korur; üçü de doğru davranıştır.Kaynak: Üriner sistem · Böbrek taşı, yetmezlik, enfeksiyon

?Soru 6

Koşmakta olan sağlıklı bir insanın bacak kaslarındaki kılcal damarlardan geçen kanın alyuvarlarında aşağıdaki olaylardan hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ A. Kas kılcalı bir doku kılcalıdır: CO₂ yüksektir ve alyuvara girip karbonik anhidrazla karbonik aside dönüşür. B, C ve D alveol kılcalında gerçekleşen tepkimelerdir.Kaynak: Solunum sistemi · Hemoglobin ve gaz taşınması

?Soru 7

Gün içinde çok tuzlu yiyecekler tüketen ve yeterince su içmeyen sağlıklı bir insanda aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ A. Tuz kanın osmotik basıncını yükseltir; hipotalamus ADH salgısını artırır. B su geri emildiği için idrar seyrelmez, derişikleşir; C ADH toplama kanalında su geri emilimini azaltmaz, artırır; D susama hissi baskılanmaz, artar.Kaynak: Üriner sistem · Böbrek ve homeostazi

?Soru 8

Sağlıklı bir insanın nefronunda gerçekleşen aşağıdaki olaylardan hangisinde madde akışının yönü ötekilerden farklıdır?

✓ B. Geri emilimde madde nefron kanalından kana geçer. Süzülme (A) ve salgılamada (C, D) ise yön kandan nefron kanalına doğrudur.Kaynak: Üriner sistem · Süzülme, geri emilim, salgılama

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi hamileliğin erken döneminde bebeğin gelişimini olumsuz etkileyen etkenlerden biri değildir?

✓ A. Folik asit desteği nöral tüp bozukluğu riskini azaltır; zararlı olan folik asit yetersizliğidir. B erken dönemde ilaç ve antibiyotik organ gelişimini bozabilir; C X ışını bölünen hücrelerde DNA hasarı yapar; D yoğun stres annenin hormon dengesini değiştirerek bebeği etkileyebilir.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Gebelikte riskler ve üreme sağlığı

?Soru 10

Sağlıklı bir insanda soluk alma sırasında; I. Diyafram kasının düzleşmesi, II. Karın boşluğunun hacminin artması, III. Akciğer içi basıncın atmosfer basıncının altına düşmesi değişimlerinden hangileri gerçekleşir?

✓ D. Soluk almada diyafram kasılıp düzleşir (I), göğüs hacmi artar ve akciğer içi basınç atmosfer basıncının altına düşer (III). Aşağı inen diyafram karın organlarını ittiği için karın boşluğunun hacmi artmaz, azalır. A basınç düşüşünü (III) atlar; B ve C göğüs hacmiyle karın hacmini karıştırıp II'yi alır.Kaynak: Solunum sistemi · Soluk alıp verme
38
Daha fazla soru çözmek ister misin?Komünite ve popülasyon ekolojisi konusundan 38 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →