Nöron: dendritten akson ucuna bir sinir hücresinin yapısı
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAkıcı mozaik zar modeli nedir, hücre zarının yapısında neler bulunur?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ökaryot hücre üç temel kısımdan oluşur: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek. Akıcı mozaik modele göre hücre zarı, çift katlı fosfolipit tabaka ile bu tabakaya gömülü ya da yüzeyine bağlı proteinlerden oluşur; hayvan hücresi zarında kolesterol, dış yüzeyde glikoprotein ve glikolipitler bulunur. Zar seçici geçirgendir. Bitki, mantar, alg ve çoğu prokaryotta zarın dışında ayrıca cansız ve tam geçirgen bir hücre duvarı vardır.
Hücre zarı, duvar ve sitoplazma
✎Konu anlatımı
Nöronun kısımları nelerdir, görevleri nedir?
Kısa cevap: Nöron (sinir hücresi) üç temel kısımdan oluşur: uyarıyı alan dendritler, çekirdeği ve organelleri taşıyan hücre gövdesi, impulsu ileten akson. Aksonun ucu nörotransmitter salgılayarak impulsu sonraki hücreye aktarır; birçok aksonu saran miyelin kılıf iletimi hızlandırır.Elini bir çay bardağına uzattığında “sıcak” bilgisi sana saniyenin çok küçük bir kesrinde ulaşır. Bu hızın sırrı, ucu bucağı olmayan bir hücre ağıdır: sinir doku.
Sinir sistemi üç iş yapar: iç ve dış ortamdan gelen değişiklikleri algılar, gelen bilgiyi değerlendirir ve uygun tepkiyi oluşturur. Ortamdaki değişikliğe uyaran, uyaranı alan özel yapıya reseptör (almaç), tepkiyi veren kas ya da bez gibi organa efektör (tepki organı) denir. Uyaranın nöronlarda başlattığı elektriksel ve kimyasal değişime ise impuls (uyartı) adı verilir. Reseptörlerin çeşitlerini duyu organları sayfasında ayrıntılı göreceğiz; burada bilginin yol aldığı hücreye odaklanıyoruz.
Sinir doku: nöronlar ve yardımcıları
Sinir doku iki tür hücreden oluşur. Asıl iş nöronlarındır: impulsu oluşturur, iletir ve başka hücrelere aktarırlar. Nöronların çevresinde ise sayıca onlardan çok daha fazla olan glia (nörogliya) hücreleri bulunur. Glia hücreleri nöronlara destek olur, beslenmelerine yardım eder, ortamın iyon dengesini korur; bazı türleri aksonların çevresine yalıtkan bir kılıf sarar. Birçok aksonun bağ dokuyla sarılıp bir demet oluşturmasına da sinir denir. Yani “sinir” tek bir hücre değil, yüzlerce aksonun kablo demetidir.
Bir nöronun dört durağı
- Dendritler: Hücre gövdesinden çıkan kısa, çok dallı uzantılardır. Reseptörlerden ya da başka nöronlardan gelen uyarıyı alıp hücre gövdesine taşırlar. Dallanma arttıkça nöronun bilgi toplayabildiği alan genişler.
- Hücre gövdesi: Çekirdeğin, organellerin ve sitoplazmanın bulunduğu kısımdır. Nöronun metabolizmasını ve protein sentezini yönetir. Sitoplazmasında gövdeden uzantılara uzanan ince telcikler (nörofibriller) nörona şekil verir ve madde taşınmasına yardım eder.
- Akson: Gövdeden çıkan, dendritten daha uzun ve kalın tek uzantıdır. İmpulsu gövdeden uzağa taşır. Boyu milimetrelerden bir metreyi aşan uzunluğa kadar değişebilir: omurilikten ayak kaslarına inen motor nöronların aksonları bu uzunluktadır.
- Akson ucu (sinaptik uç): Aksonun dallanıp genişleyerek sonlandığı bölgedir. İçindeki keseciklerden salgılanan kimyasal maddelerle impulsu sonraki nörona, kasa ya da beze aktarır.
Miyelin kılıf neden var?
Birçok aksonun çevresini glia hücreleri sarar; çevresel sinir sisteminde bu işi yapan hücre Schwann hücresidir. Üst üste sarılan zar katmanları lipitçe zengin, yalıtkan bir örtü oluşturur: miyelin kılıf. Kılıfın kesintiye uğradığı kısa çıplak bölgelere Ranvier boğumu denir. Yalıtım, elektrik kablosunun plastik kaplaması gibi çalışır: iyon değişimi yalnız boğumlarda olur, impuls boğumdan boğuma atlar ve çok daha hızlı ilerler. Bu atlamalı iletimi bir sonraki konuda ayrıntılı açacağız. İskelet kaslarına giden sinirler çoğunlukla miyelinlidir; iç organlara ve düz kaslara gidenlerde ise genellikle miyelin bulunmaz.
İşlevlerine göre üç nöron
Nöronlar aynı temel plana sahiptir ama farklı işlere özelleşmiştir. Duyu nöronu reseptörden aldığı bilgiyi merkezî sinir sistemine taşır. Ara nöron beyin ve omurilikte bulunur; gelen bilgiyi değerlendirir, karar verir ve duyu nöronu ile motor nöron arasında bağlantı kurar. Merkezî sinir sisteminin büyük kısmı ara nöronlardan oluşur; düşünme, öğrenme ve bilgi depolama bu nöronların ağında gerçekleşir. Motor nöron ise oluşan cevabı kas ya da bez gibi efektörlere iletir.
Bu sınıflandırma işleve göredir ve sınavın istediği de budur. Nöronların uzantı sayısına göre (yapılarına göre) ayrılan çeşitleri YKS kapsamında değildir.
Neden böyle?
Nöron, impuls iletimi ve sinapstaki salgılama sırasında sürekli ATP harcar; bu yüzden sitoplazmasında çok sayıda mitokondri bulunur. Olgun nöronlar ise genellikle bölünmez. Bu, beyin ya da omurilik hasarlarının neden çoğu zaman kalıcı olduğunu da açıklar: kaybedilen nöronun yerine yenisi kolay kolay gelmez. Ama dikkat: bölünmemek, çekirdeği olmamak demek değildir. Nöronun çekirdeği vardır, protein sentezler ve yaşamı boyunca çalışır.
Nasıl sorulurŞema üzerinde numaralı yapılar verilir: “Hangi numaralı kısım nörotransmitter salgılar, hangisi iletimi hızlandırır?” Salgılayan akson ucu, hızlandıran miyelin kılıftır. İkinci kalıp, nöron hücresinin özellikleriyle ilgili öncüllerdir.
Tuzak“olgun nöronlar çekirdeksiz olduğu için bölünmez” yanlıştır, çekirdekleri vardır; “nöronlarda protein sentezi olmaz” yanlıştır. “Duyu nöronu ile efektör organ doğrudan sinaps yapar” da yanlıştır, efektöre impulsu motor nöron götürür.
⇄Bilgi eşleştirme nöronun kısımları
?Soru çöz
Yetişkin bir insanın olgun nöronuyla ilgili; I. Sitoplazmasında çok sayıda mitokondri bulunur. II. İmpulsu dendritten aksona doğru iletir. III. Protein sentezi yapamaz. ifadelerinden hangileri doğrudur?