Üreme sistemi ve embriyonik gelişim: üreme organları, menstrual döngü, gebelik

Spermin ve yumurtanın nasıl oluştuğunu, FSH, LH, östrojen ve progesteronun döngüyü nasıl yönettiğini, zigotun plasentaya bağlanıp bebeğe nasıl dönüştüğünü ve gebelikte nelerin risk oluşturduğunu öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
37 sorubu konuda çözebileceğin
SİSTEM · ERKEK ÜREME

Erkek üreme sistemi: testisten üretraya spermin yolculuğu

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜriner sistem hangi organlardan oluşur, idrar hangi yolu izler?Önceki sayfadan (Üriner sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üriner sistem iki böbrek, iki üreter (idrar kanalı), mesane (idrar kesesi) ve üretradan oluşur. İdrar böbreklerde kandan oluşturulur, üreterlerle mesaneye taşınır, mesanede depolanır ve üretrayla vücut dışına atılır.

Üriner sistemin yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Erkek üreme sistemi hangi yapılardan oluşur, sperm nerede üretilir ve hangi yolu izler?

Kısa cevap: Erkek üreme sistemi spermleri ve testosteron hormonunu üreten testislerden, spermlerin olgunlaştığı epididimden, sperm kanallarından, sperme sıvı katan sperm kesecikleri, prostat ve Cowper bezlerinden ve dışarı açılan üretradan oluşur. Spermler testislerdeki seminifer tüpçüklerde mayozla üretilir; bir ana hücreden dört sperm oluşur.

Testislerin karın boşluğunun dışında, deri bir kese içinde durması bir tasarım hatası değildir: sperm üretimi vücut sıcaklığının birkaç derece altında en iyi yürür.

Testis: üretim merkezi

İki testis, karın boşluğunun dışındaki skrotum adlı torbada bulunur. Her testisin içi kıvrımlı, ince seminifer tüpçüklerle doludur; spermler bu tüpçüklerin duvarında üretilir. Tüpçüklerin arasındaki ara hücreler ise erkeklik hormonu testosteronu salgılar. Testis bu yüzden hem üreme hücresi hem hormon üreten karma bir bezdir; bunu endokrin sistem sayfasında gördük. Ön hipofizin FSH hormonu sperm üretimini, LH hormonu testosteron salgısını uyarır. Testosteron sperm üretimini destekler ve ergenlikte sesin kalınlaşması, yüzde ve vücutta kıllanma, kas ve kemik gelişimi gibi ikincil eşey özelliklerini ortaya çıkarır.

Spermin yolu ve semen

Tüpçüklerde oluşan spermler henüz yüzemez. Testisin üstündeki kıvrımlı epididimde olgunlaşır, hareket yeteneği kazanır ve depolanır. Buradan sperm kanalıyla taşınır, idrar yoluyla ortak olan üretraya ulaşır. Yol boyunca üç salgı bezi spermlere sıvı katar; spermlerle bu sıvıların karışımına semen denir.

Spermler testiste üretilir ama hareket yeteneğini epididimde kazanır; semenin sıvı kısmını yol üzerindeki bezler oluşturur.Görsel: Sınav Defteri

Spermatogenez ve sperm hücresi

Ergenlikte başlayıp yaşam boyu süren sperm üretimine spermatogenez denir. Tüpçük duvarındaki 2n kromozomlu ana hücreler önce mitozla çoğalır. Bir kısmı büyüyüp mayoza girer; hücre bölünmeleri sayfasında gördüğümüz iki bölünmeden sonra n kromozomlu dört hücre oluşur. Bu dört hücre farklılaşarak dört sperme dönüşür. Sperm hücresi göreve göre biçimlenmiştir: başta çekirdek ve yumurta zarını eritecek enzimleri taşıyan akrozom, orta kısımda kuyruğa enerji sağlayan çok sayıda mitokondri, arkada ise hareketi sağlayan kuyruk bulunur. Sitoplazması çok azdır; sperm hafif ve hızlı olmak üzere “tasarlanmıştır”.

Akılda kalsın: Yol: Seminifer tüpçük → Epididim → Sperm kanalı → Üretra (“Tüp, Epi, Kanal, Üre”). Bezler sıvı katar, sperm üretmez. Hormon eşleşmesi: FSH → sperm üretimi, LH → testosteron. Sperm: akrozom = anahtar, mitokondri = motor, kuyruk = pervane.
Sınavda

Nasıl sorulurSpermin izlediği yol sıralatılır ya da yapı ile görev eşleştirilir.

Tuzak“spermler epididimde üretilir” öncülüdür; epididim olgunlaştırır ve depolar, üretim seminifer tüpçüklerdedir. İkinci tuzak, prostat ve sperm keseciklerinin sperm ürettiğini söyleyen şıktır; bezler yalnız sıvı katar. Spermin orta kısmındaki mitokondri sayısının fazla olmasının nedeni sorulursa cevap, kuyruğun hareketi için gereken ATP'dir. Testosteronu salgılayan hücrelerin seminifer tüpçük duvarında değil, tüpçüklerin arasında olduğu da sorulur.

↕Sıralama spermin yolu

  1. Sperm kanalı
  2. Seminifer tüpçükler
  3. Üretra
  4. Epididim

?Soru çöz

Erkek üreme sistemindeki yapılar ve görevleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Spermler hareket yeteneğini epididimde kazanır ve orada depolanır. B prostat yalnız bazik sıvı katar, sperm üretmez; C testosteronu tüpçük duvarı değil tüpçüklerin arasındaki ara hücreler salgılar; D LH ön hipofizde üretilir, sperm kesecikleri şekerce zengin sıvı verir.
SİSTEM · DİŞİ ÜREME

Dişi üreme sistemi ve oogenez: bir ana hücreden tek bir yumurta

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dişi üreme sistemi hangi yapılardan oluşur ve yumurta nasıl oluşur? Oogenez ile spermatogenez arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Dişi üreme sistemi yumurta ile östrojen ve progesteron hormonlarını üreten yumurtalıklardan, döllenmenin gerçekleştiği yumurta kanallarından (fallop tüpleri), embriyonun geliştiği rahimden ve doğum kanalı olan vajinadan oluşur. Yumurta oluşumunda (oogenez) sitoplazma eşit bölünmez: bir ana hücreden besince zengin tek bir yumurta ve küçük kutup hücreleri oluşur.

Bir sperm hücresi gözle görülemez; insan yumurtası ise noktacık hâlinde çıplak gözle seçilebilecek kadar büyüktür ve vücudun en büyük hücrelerindendir.

Yapılar ve görevleri

  • Yumurtalıklar (ovaryum): karın boşluğunda, rahmin iki yanında bulunur. Yumurta üretir, östrojen ve progesteron salgılar; testis gibi karma bezdir.
  • Yumurta kanalları (fallop tüpleri): huni biçimli ağızlarıyla yumurtalıktan atılan yumurtayı yakalar; iç yüzlerindeki kirpikler ve kas kasılmaları yumurtayı rahme doğru iter. Döllenme burada, kanalın üst kısmında olur.
  • Rahim (uterus): kalın düz kas duvarlı, armut biçimli organ. İç yüzünü döşeyen, damarca zengin endometrium tabakası embriyonun tutunup beslendiği yerdir ve her ay yenilenir.
  • Vajina: rahmi dışarıya bağlayan kanal; doğum kanalıdır, iç ortamı asidiktir.

Oogenez: doğmadan başlayan bölünme

Yumurta oluşumu, kız bebek daha anne karnındayken başlar. Yumurtalıktaki ana hücreler mitozla çoğalır, büyüyüp birincil oosite dönüşür ve mayoz I'e girip bölünmenin başında durur. Kız doğduğunda yumurtalıklarında sayısı sınırlı, beklemedeki birincil oositler vardır; yaşam boyu yeni yumurta ana hücresi eklenmez. Ergenlikten sonra her döngüde genellikle bir oosit mayoz I'i tamamlar. Sitoplazma eşit bölünmez: büyük bir ikincil oosit ile küçük bir kutup hücresi oluşur. Yumurtlamada (ovulasyon) atılan hücre bu ikincil oosittir ve mayoz II'yi ancak bir sperm içine girince tamamlar; yine eşit olmayan bölünmeyle yumurta ve ikinci bir kutup hücresi oluşur. Kutup hücreleri dejenere olur. Eşitsiz bölünmenin nedeni, döllenmeden sonra embriyonun ilk günlerini besleyecek sitoplazma ve besin stokunu tek hücrede toplamaktır.

Spermatogenez ile oogenezin karşılaştırması
ÖzellikSpermatogenezOogenez
Yertestis (seminifer tüpçükler)yumurtalık
Başlangıçergenlikdoğum öncesi (ergenlikte devam eder)
Bitişyaşam boyu sürermenopozla sona erer
Bir ana hücreden4 işlevsel sperm1 yumurta + kutup hücreleri
Sitoplazma bölünmesieşiteşit değil
Oluşan hücreküçük, hareketli, sitoplazması azbüyük, hareketsiz, besince zengin

Kadınlarda yumurtalık işlevi yaşla azalır ve genellikle 45–55 yaşlarında döngüler kalıcı olarak durur; buna menopoz denir. Östrojen düzeyinin düşmesi kemik kaybını hızlandırabilir.

Akılda kalsın: Tüp = buluşma yeri (döllenme), rahim = büyüme yeri (embriyo), yumurtalık = üretim yeri. Oogenezin iki “bekleme noktası”: doğumdan önce mayoz I'de, yumurtlamadan sonra mayoz II'de (sperm gelene kadar). Bir ana hücre → 4 sperm ama 1 yumurta.
Sınavda

Nasıl sorulurSpermatogenez ile oogenezin ortak ve farklı yönleri öncül olarak verilir: ikisinde de mayoz olur ve n kromozomlu hücreler oluşur (ortak); oluşan işlevsel hücre sayısı ve sitoplazmanın paylaşımı farklıdır.

Tuzak“döllenme rahimde gerçekleşir” öncülüdür; döllenme yumurta kanalında, tutunma rahimde olur. İkinci tuzak, yumurtlamada atılan hücrenin mayozu tamamlamış olgun bir yumurta olduğunu söyleyen şıktır; mayoz II sperm girince tamamlanır.

⇄Bilgi eşleştirme dişi üreme sistemi

?Soru çöz

Oogenez ile spermatogenez karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnız oogeneze özgüdür?

✓ C. Oogenezde sitoplazma eşit bölünmez, besin tek yumurtada toplanır; spermatogenezde bölünmeler eşittir. A ve B iki süreçte de ortaktır: ikisi de mayozla n hücre üretir; D iki süreçte de ana hücreler önce mitozla çoğalır.
SÜREÇ · MENSTRUAL DÖNGÜ

Menstrual döngü: dört hormonun 28 günlük dansı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Menstrual döngü nedir, evreleri nelerdir ve FSH, LH, östrojen ve progesteron döngüde nasıl değişir?

Kısa cevap: Menstrual döngü, ergenlikten menopoza kadar yaklaşık 28 günde bir tekrarlanan; yumurtalıkta bir yumurtanın olgunlaşıp atıldığı ve rahim iç tabakasının gebeliğe hazırlandığı süreçtir. FSH folikülü geliştirir, folikül östrojen salgılar; LH'nin ani yükselişi yaklaşık 14. günde yumurtlamayı sağlar; geride kalan korpus luteum progesteron salgılar. Döllenme olmazsa progesteron düşer ve endometrium dökülür.

Ergenlikten menopoza kadar bu döngü yüzlerce kez tekrarlanır ve her seferinde aynı hormon sırası işler.

Endokrin sistem sayfasında ön hipofizin FSH ve LH hormonlarını, yumurtalığın da östrojen ve progesteronu salgıladığını gördük. Menstrual döngü bu dört hormonun birbirini sırayla uyarıp baskıladığı bir geri bildirim zinciridir. Döngünün iki sahnesi vardır: yumurtalık (yumurtanın gelişimi) ve rahim (endometriumun kalınlaşıp dökülmesi).

LH'deki keskin tepe yumurtlamayı tetikler; progesteronun en yüksek olduğu dönem korpus luteum evresidir. Döllenme olmazsa progesteronun düşüşü yeni menstruasyonu başlatır.Görsel: Sınav Defteri

Evre evre

Menstruasyon (1–5. günler): önceki döngüde kalınlaşan endometrium, progesteron düştüğü için yıkılır ve kanla birlikte dışarı atılır. Folikül evresi: FSH'nin etkisiyle yumurtalıkta bir folikül (oositi saran hücre kesesi) gelişir. Büyüyen folikül östrojen salgılar; östrojen endometriumu yeniden kalınlaştırır. Yumurtlama (ovulasyon): östrojen belirli bir düzeyi aşınca hipofizi uyararak LH'nin ani ve büyük bir yükselişine yol açar; bu, hormonun kendi üretimini artıran nadir olumlu geri bildirim örneğidir. LH tepesi olgun folikülü yırtar ve ikincil oosit yumurta kanalına atılır. Korpus luteum evresi: yırtılan folikülün kalıntısı LH etkisiyle korpus luteuma (sarı cisim) dönüşür ve progesteron ile bir miktar östrojen salgılar. Progesteron endometriumu damarca zengin, salgı yapan, embriyoyu karşılamaya hazır bir tabakaya çevirir. Yüksek progesteron ve östrojen hipofizi baskılar (olumsuz geri bildirim): FSH ve LH düşer, yeni folikül gelişmez.

Döllenme olursa, olmazsa

Döllenme olmazsa korpus luteum yaklaşık iki hafta içinde geriler, progesteron ve östrojen düşer, endometrium dökülür ve yeni döngü başlar; baskı kalktığı için FSH yeniden yükselir. Döllenme olursa rahme tutunan embriyonun dış hücreleri hCG hormonu salgılar. hCG korpus luteumu yaşatır, progesteron yüksek kalır ve menstruasyon olmaz. Gebelik testleri idrardaki hCG'yi saptar. Gebeliğin ilerleyen aylarında progesteronu plasenta üretir.

Akılda kalsın: Sıra: FSH → folikül → östrojen ↑ → LH tepesi → yumurtlama → korpus luteum → progesteron ↑ → (döllenme yoksa) progesteron ↓ → menstruasyon. “Progesteron = gebeliği koruyan hormon”: yüksek kaldıkça endometrium dökülmez.
Sınavda

Nasıl sorulurHormon grafiği verilip bir günün hangi evreye ait olduğu ya da o günde hangi hormonun en yüksek olduğu sorulur: 14. gün civarı LH tepesi, 21. gün civarı progesteron tepesi.

Tuzak“progesteronu folikül salgılar” öncülüdür; progesteronun asıl kaynağı korpus luteumdur. İkinci tuzak, yumurtlamayı FSH'ye bağlayan şıktır; yumurtlamayı LH tepesi tetikler. Gebelikte menstruasyonun neden durduğu sorulursa cevap, hCG'nin korpus luteumu korumasıyla progesteronun yüksek kalmasıdır.

↕Sıralama döngüde olay zinciri

  1. Olgun folikülün yırtılıp oositin atılması
  2. Gelişen folikülün östrojen salgılaması
  3. Korpus luteumun progesteron salgılaması
  4. FSH'nin folikül gelişimini uyarması
  5. LH düzeyinin ani ve keskin yükselişi

?Soru çöz

28 günlük düzenli bir menstrual döngünün 21. gününde aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. 21. gün korpus luteum evresinin ortasıdır; progesteron en yüksek düzeye yakındır. A LH tepesi yumurtlama sırasında, yaklaşık 14. gündedir; C endometrium progesteron düşünce, döngünün başında dökülür; D yüksek progesteron FSH'yi baskıladığı için bu evrede yeni folikül gelişmez.
SÜREÇ · DÖLLENME

Döllenme, ikizler ve tüp bebek: zigotun doğduğu an

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Döllenme nerede ve nasıl olur? Tek ve çift yumurta ikizleri nasıl oluşur, tüp bebek (in vitro fertilizasyon) nedir?

Kısa cevap: Döllenme, yumurta kanalının üst kısmında tek bir spermin oosite girmesi ve iki haploit çekirdeğin birleşerek 2n kromozomlu zigotu oluşturmasıdır. Bir sperm girince yumurtanın çevresi değişir ve başka spermlerin girişi engellenir. In vitro fertilizasyonda (tüp bebek) yumurta ile sperm vücut dışında, laboratuvarda buluşturulur ve oluşan embriyo rahme yerleştirilir.

Yola çıkan yüz milyonlarca spermden yalnız birkaç yüzü yumurtanın yanına ulaşabilir; içeri girebilen ise tek bir spermdir.

Döllenme adım adım

Spermler vajinadan rahme, oradan yumurta kanallarına yüzer. Asidik ortam, uzun yol ve bağışıklık hücreleri spermlerin çoğunu eler. Yumurtaya ulaşan spermlerin akrozomundaki enzimler oositi saran tabakaları eritir ve bir sperm hücre zarına ulaşır. Sperm girer girmez oositin çevresinde değişiklikler olur ve başka spermlerin girişi engellenir; böylece zigotun kromozom sayısı 46'da kalır. Sperm girişi oositin mayoz II'yi tamamlamasını başlatır. Sonra spermin ve yumurtanın n kromozomlu çekirdekleri birleşir: zigot oluşur. Çocuğun cinsiyeti de bu anda, spermin X ya da Y taşımasıyla belirlenir. Oosit atıldıktan sonra yaklaşık bir gün döllenebilir kalır; bu yüzden döllenme genellikle yumurta kanalının üst kısmında gerçekleşir.

Tek yumurta, çift yumurta

Tek yumurta ikizleri, tek bir zigotun ilk bölünmelerde iki ayrı hücre grubuna ayrılması ve her birinin ayrı bir embriyo oluşturmasıyla doğar. Aynı zigottan geldikleri için genetik yapıları aynıdır ve cinsiyetleri her zaman aynıdır. Çift yumurta ikizleri ise aynı döngüde iki ayrı oositin atılıp iki ayrı spermle döllenmesiyle oluşur; genetik olarak sıradan kardeşler kadar benzerdir, cinsiyetleri farklı olabilir.

In vitro fertilizasyon (tüp bebek)

Yumurta kanallarının tıkalı olması, sperm sayısının ya da hareketinin az olması gibi nedenlerle doğal yolla gebe kalamayan çiftlerde in vitro fertilizasyon (“cam içinde döllenme”) uygulanır. Kadına hormon ilaçları verilerek yumurtalıklarda birden çok folikülün gelişmesi sağlanır, olgunlaşan oositler ince bir iğneyle toplanır. Laboratuvarda iki yol vardır:

Tüp bebekte iki döllenme yöntemi
YöntemNasıl yapılır?Ne zaman tercih edilir?
Klasik IVFoositler bir kap içinde çok sayıda spermle bir araya bırakılır; döllenme kendiliğinden oluryumurta kanalları tıkalı, sperm sayısı ve hareketi yeterli
Mikroenjeksiyonseçilen tek bir sperm ince bir iğneyle doğrudan oositin içine verilirsperm sayısı ya da hareketi çok düşük

Oluşan embriyolar birkaç gün laboratuvarda izlenir, uygun olanlar ince bir kateterle rahme yerleştirilir (embriyo transferi). Yalnız döllenme vücut dışında olur; tutunma ve gebeliğin geri kalanı annenin rahminde sürer.

Akılda kalsın: Yer kuralı: döllenme = yumurta kanalı, tutunma = rahim. İkizler: tek yumurta = tek zigot = aynı genotip, aynı cinsiyet; çift yumurta = iki zigot = kardeş kadar farklı. Tüp bebekte vücut dışına çıkan tek aşama döllenmedir.
Sınavda

Nasıl sorulurİkizlerle ilgili öncüller verilir: “tek yumurta ikizleri farklı cinsiyette olabilir” yanlıştır; “çift yumurta ikizlerinin kan grupları farklı olabilir” doğrudur. Tek yumurta ikizleri arasındaki boy ya da kilo farkı çevrenin etkisidir.

TuzakTüp bebek yönteminde embriyonun bütün gelişimini laboratuvarda tamamladığını söyleyen öncüldür. Döllenmede birden fazla spermin girişinin neden engellendiği sorulursa cevap, zigotun kromozom sayısının korunmasıdır.

▭Boşluk doldurma

İnsanda döllenme genellikle gerçekleşir. Tüp bebek uygulamasında tek bir spermin iğneyle oositin içine verildiği yönteme denir.

yumurta kanalındamikroenjeksiyonrahimdeembriyo transferi

?Soru çöz

Tek yumurta ikizleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Tek yumurta ikizleri aynı zigottan geldiği için eşey kromozomları da aynıdır; cinsiyet farkı yalnız çift yumurta ikizlerinde görülür. A tanımın kendisidir; B genotip aynı olduğu için kan grubu da aynıdır; C fenotip farkı çevrenin etkisidir (modifikasyon).
SÜREÇ · EMBRİYONİK GELİŞİM

Embriyonik gelişim: zigottan fetüse ve plasenta

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İnsanda embriyonik gelişim hangi evrelerden geçer? Segmentasyon, morula, blastula, gastrula nedir ve plasentanın görevi nedir?

Kısa cevap: Zigot yumurta kanalında ilerlerken mitozla hızla bölünür (segmentasyon), önce morula, sonra içi sıvı dolu blastula evresine geçer ve yaklaşık bir hafta sonra rahim duvarına tutunur. Gastrula evresinde üç embriyonik tabaka oluşur; hücreler farklılaşarak doku ve organları kurar. Plasenta anne ile bebek arasında kanlar karışmadan madde alışverişini sağlar ve hormon salgılar.

Toplu iğne başından küçük tek bir hücre, yaklaşık dokuz ayda 3 kilogram civarında, trilyonlarca hücreli bir bebeğe dönüşür.

Segmentasyon: büyümeden bölünmek

Zigot, yumurta kanalında rahme doğru ilerlerken art arda mitoz bölünmeleri geçirir: 2, 4, 8, 16 hücre… Bu ilk bölünmelere segmentasyon denir. Bölünmeler arasında hücreler büyümeye zaman bulamaz; bu yüzden hücre sayısı artarken her hücre küçülür, embriyonun toplam büyüklüğü hemen hemen değişmez. Hücreler arası etkileşim artar, toplam DNA miktarı her bölünmede artar, ama embriyo henüz dışarıdan besin almadığı için toplam kuru kütle artmaz. Bu dönemde enerji, oositin sitoplazmasındaki stoktan karşılanır.

Blastulanın iç hücre kütlesi embriyoyu, dış hücre tabakası plasentanın embriyo tarafını oluşturur; tutunma rahimde olur, öncesindeki bütün evreler yumurta kanalındadır.Görsel: Sınav Defteri

Morula, blastula, tutunma, gastrula

Yaklaşık 16 hücreye ulaşan dut görünümlü dolu hücre topuna morula denir. Hücreler sonra bir sıvı boşluğunun çevresine dizilir ve blastula (insanda blastosist) oluşur: dışta tek sıra hücre tabakası, bir yanda iç hücre kütlesi. İç hücre kütlesi bebeği oluşturacak, henüz farklılaşmamış hücrelerdir; dış tabaka ise plasentanın oluşumuna katılır. Döllenmeden yaklaşık 6–7 gün sonra blastula rahme ulaşır ve endometriuma gömülür; buna tutunma (implantasyon) denir ve gebelik bu anla başlar. Ardından hücreler göç ederek üç katlı bir yapı oluşturur: gastrula. Bu üç tabakaya dıştan içe ektoderm, mezoderm ve endoderm denir. Hücreler farklılaşır, doku ve organlar kurulur. İlk sekiz haftanın sonunda temel organların taslakları oluşmuştur; bu noktadan doğuma kadar bebeğe fetüs denir. Gebelik döllenmeden itibaren yaklaşık 38 hafta sürer.

Embriyonik zarlar ve plasenta

  • Amniyon: embriyoyu saran, içi amniyon sıvısıyla dolu kese; darbelere karşı korur, kurumayı önler, sıcaklığı sabit tutar, bebeğin rahatça hareket etmesini sağlar.
  • Koryon: en dıştaki zar; rahim duvarına doğru uzantılar yaparak plasentanın embriyo kısmını oluşturur.
  • Plasenta: koryon ile rahim dokusunun birlikte oluşturduğu organ. Anne ve bebek kanı karışmaz; iki kan dolaşımı ince bir doku engeliyle ayrılır ve maddeler bu engelden geçer. Anneden bebeğe oksijen, besin, su, mineral, vitamin ve bazı antikorlar; bebekten anneye karbondioksit ve üre gibi atıklar geçer. Plasenta hCG, progesteron ve östrojen salgılar.
  • Göbek kordonu: bebeği plasentaya bağlar; içindeki damarlar maddeleri taşır.
Ek bilgi: kuş yumurtasındaki zarlar insanda ne oldu?

Kuş ve sürüngen yumurtalarında embriyoyu besleyen büyük bir vitellüs (besin) kesesi ve atıkları depolayan allantois bulunur. İnsan embriyosu besini plasentadan aldığı için bu iki yapı çok küçük kalır; allantoisin damarları göbek kordonunun damarlarına katılır.

Akılda kalsın: Sıra: Zigot → segmentasyon → Morula → Blastula → Tutunma → Gastrula → organ oluşumu → fetüs (“Ziya Mor Balonla Tuttu Gazı”). Plasenta = bariyerli kapı: maddeler geçer, kan karışmaz; ilaç, alkol, nikotin ve bazı virüsler de geçebilir.
Sınavda

Nasıl sorulurSegmentasyon için öncüller verilir: hücre sayısı ve toplam DNA artar, hücre başına sitoplazma azalır, embriyonun toplam hacmi hemen hemen değişmez.

Tuzak“segmentasyonda embriyo büyür” yargısıdır. Plasenta sorularında tuzak, “anne ve bebeğin kanı plasentada karışır” öncülüdür; karışmaz. Tutunmanın yeri rahim, ilk bölünmelerin yeri yumurta kanalıdır. Embriyonik tabakaların hangi organları oluşturduğu YKS kapsamında değildir; tabakaların adı ve gastrulada oluştukları bilinir.

↕Sıralama embriyonik gelişim

  1. Blastula oluşumu
  2. Gastrula ve üç embriyonik tabaka
  3. Zigotun ilk mitoz bölünmeleri
  4. Rahim duvarına tutunma
  5. Morula oluşumu

?Soru çöz

İnsanda zigottan morula evresine kadar geçen segmentasyon sürecinde,
I. hücre sayısı,
II. toplam DNA miktarı,
III. hücre başına düşen sitoplazma miktarı
niceliklerinden hangileri artar?

✓ C. Her mitozda hücre sayısı artar ve her yeni hücre DNA'nın tam kopyasını aldığı için toplam DNA da artar. A toplam DNA'nın arttığını atlar; B ve D hücre başına sitoplazmanın arttığını sanır, oysa toplam hacim aynı kalırken hücreler küçülür.
SAĞLIK · GEBELİK

Gebelikte riskler ve üreme sağlığı: en hassas ilk haftalar

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hamilelikte bebeğin gelişimini olumsuz etkileyen faktörler nelerdir? Gebelik izlemi neden önemlidir ve üreme sistemi sağlığı nasıl korunur?

Kısa cevap: Gebeliğin ilk haftalarında organlar oluştuğu için bebek dış etkilere en duyarlı hâldedir. Bu dönemde doktor önerisi olmadan ilaç ve antibiyotik kullanımı, yoğun stres, folik asit yetersizliği ve X ışınına maruz kalma bebeğin gelişimini olumsuz etkileyebilir; sigara ve alkol de zararlıdır. Düzenli gebelik izlemi anne ve bebekteki sorunların erken fark edilmesini sağlar.

Birçok kadın gebe olduğunu ancak birkaç hafta sonra öğrenir; oysa bebeğin beyni, kalbi ve omuriliği tam da bu haftalarda kurulmaya başlar.

Neden ilk haftalar?

Organ oluşumu sırasında hücreler hızla bölünür ve farklılaşır. Bu süreçte DNA'ya ya da bölünmeye zarar veren her etken, oluşmakta olan organda kalıcı bir yapı bozukluğuna yol açabilir. Organlar oluştuktan sonraki dönemde ise etkiler daha çok büyümenin yavaşlaması biçiminde görülür. Plasentanın bir “süzgeç” olmadığını hatırla: anneye verilen birçok ilaç, alkol ve nikotin plasentayı geçerek bebeğe ulaşır.

Gebelikte bebeği olumsuz etkileyen başlıca etkenler
EtkenNeden zararlı?Önlem
Erken dönemde ilaç ve antibiyotik kullanımıbazı ilaçlar plasentayı geçip organ gelişimini bozabilirgebelik olasılığında hiçbir ilacı doktora danışmadan kullanmamak
Folik asit yetersizliğibeyin ve omuriliğin taslağı olan nöral tüpün kapanmasında bozukluk riski artargebelik planlanırken ve ilk aylarda doktor önerisiyle folik asit, yeşil yapraklı sebzeler
X ışınına maruz kalmabölünen hücrelerde DNA hasarı ve gelişim bozukluğuröntgen öncesi gebelik olasılığını bildirmek
Yoğun stresannenin hormon dengesini değiştirerek bebeğin gelişimini ve doğum zamanını etkileyebilirdestek, dinlenme, düzenli yaşam
Sigara ve alkolnikotin damarları daraltıp oksijen ve besin akışını azaltır; alkol bebeğin beyin gelişimine zarar verirgebelik boyunca hiç kullanmamak

Gebelik izlemi

Gebelik boyunca belirli aralıklarla yapılan doktor kontrolleri hem annenin hem bebeğin sağlığını korur. Kontrollerde annenin kan basıncı ve kilosu izlenir, kan ve idrar tahlilleriyle kansızlık, gebelik şekeri ve enfeksiyonlar araştırılır, ultrasonla bebeğin büyümesi, kalp atımı ve plasentanın konumu izlenir. Annenin Rh⁻, babanın Rh⁺ olduğu durumlarda kan uyuşmazlığı riski takip edilir; bunu kan, lenf ve bağışıklık sayfasında gördük. Sorunların erken fark edilmesi, erken doğum ve doğum sırasındaki risklerin büyük ölçüde azaltılmasını sağlar.

Üreme sisteminin sağlığını korumak

Üreme organlarının sağlığı kişisel temizlikle, temiz ve pamuklu iç çamaşırıyla, düzenli sağlık kontrolleriyle korunur. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (ör. AIDS'e yol açan HIV, hepatit B, rahim ağzı kanserine yol açabilen HPV) kısırlığa ve ciddi hastalıklara neden olabilir; korunma yollarını bilmek ve belirtilerde erken tedavi önemlidir. HPV ve hepatit B'ye karşı aşılar vardır. Sigara, alkol, aşırı kilo ve testislerin uzun süre yüksek sıcaklıkta kalması üreme hücrelerinin üretimini olumsuz etkiler. Kadınlarda meme, erkeklerde testis için düzenli kendi kendine muayene, kanserlerin erken fark edilmesine yardımcı olur.

Akılda kalsın: Gebelikte dört temel risk (“İlaç, Folik, X, Stres”): erken dönemde ilaç-antibiyotik, folik asit yetersizliği, X ışını, yoğun stres. Ortak mantık: organlar ilk haftalarda kurulur, bozulma en çok o zaman kalıcı olur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi hamilelikte bebeğin gelişimini olumsuz etkileyen faktörlerden biri değildir?” kalıbı gelir; çeldirici olarak dengeli beslenme, folik asit desteği ya da düzenli doktor kontrolü konur.

Tuzak“folik asit alımı bebeğe zarar verir” gibi tersine çevrilmiş öncüllerdir; zararlı olan folik asit yetersizliğidir. İkinci tuzak, antibiyotiklerin gebelikte her koşulda güvenli olduğunu söyleyen şıktır.

⇄Bilgi eşleştirme etken → etki

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi hamileliğin erken döneminde bebeğin gelişimini olumsuz etkileyen etkenlerden biri değildir?

✓ A. Folik asit desteği nöral tüp bozukluğu riskini azaltır; zararlı olan folik asit yetersizliğidir. B erken dönemde ilaç ve antibiyotik organ gelişimini bozabilir; C X ışını bölünen hücrelerde DNA hasarı yapar; D yoğun stres annenin hormon dengesini değiştirerek bebeği etkileyebilir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sağlıklı bir insanda X damarındaki kanın PO₂ değeri yaklaşık 40, PCO₂ değeri yaklaşık 45 mmHg; Y damarındaki kanın PO₂ değeri yaklaşık 100, PCO₂ değeri yaklaşık 40 mmHg olarak ölçülüyor. Buna göre X ve Y damarları aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ B. X oksijence fakir, karbondioksitçe zengin kandır (akciğer atardamarı); Y alveolden oksijen almış kandır (akciğer toplardamarı). A eşleşmeyi ters kurar; C aort zengin, ana toplardamar fakir kan taşır, yine ters; D akciğer toplardamarı zengin, alt ana toplardamar fakir kan taşır.Kaynak: Solunum sistemi · Dış ve iç solunum

?Soru 2

Aşağıdaki özelliklerden hangisi T lenfositlerine özgü olup B lenfositlerinde görülmez?

✓ B. T lenfositleri kemik iliğinde üretilip timüste olgunlaşır; B lenfositleri kemik iliğinde olgunlaşır. A ve C iki lenfositin ortak özelliğidir, bu yüzden ayırt edici değildir. D ise B lenfositine özgüdür: antikor salgılayan plazma hücreleri B lenfositlerinden türer, T lenfositleri antikor salgılamaz.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · B ve T lenfositleri

?Soru 3

Grip aşısının her yıl yeniden hazırlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Grip virüsünde sık mutasyonla yüzey antijenleri değişir, eski bellek hücreleri yeni virüsü tanıyamaz. A aşı bellek hücresi oluşturur; B grip etkeni bakteri değil virüstür; D aşı hazır antikor içermez, o serumdur.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Aşı, serum ve değişen mikroplar

?Soru 4

Kronik böbrek yetmezliği nedeniyle düzenli hemodiyalize giren bir hastayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Diyaliz kanı süzer ama hormon üretmez; eritropoietin ayrıca ilaç olarak verilir. A doğrudur: üre derişim farkıyla diyaliz sıvısına difüzlenir; C doğrudur: zar büyük molekülleri ve hücreleri geçirmez; D doğrudur: diyaliz aralıklı olduğundan sıvı ve tuz birikir.Kaynak: Üriner sistem · Diyaliz ve böbrek bağışı

?Soru 5

İnsan akciğerinin aşağıdaki özelliklerinden hangisi, alveollerde birim zamanda gerçekleşen gaz değişimini doğrudan artırmaya yönelik değildir?

✓ C. Lob sayısı akciğerin bölümlenmesiyle ilgilidir, difüzyon hızını etkilemez. A ince duvar, B yoğun kılcal ağ ve D nemli yüzey difüzyon hızını artıran özelliklerdir; üçü de gaz değişimine yöneliktir.Kaynak: Solunum sistemi · Akciğerler ve alveol

?Soru 6

Aşağıdaki durumlardan hangisinin ödeme yol açması beklenmez?

✓ B. Kanın osmotik basıncı artarsa doku sıvısından damara çekilen su artar, ödem olmaz. A albümin azalması osmotik basıncı düşürür; C lenf tıkanması doku sıvısının toplanmasını engeller; D geçirgenlik artışı sıvı kaçışını artırır; üçü de ödem yapar.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Lenf dolaşımı ve ödem

?Soru 7

İnsanın solunum yollarındaki yapılar ve özellikleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Yutak ağız ve burun boşluğunun birleştiği ortak yoldur. B gırtlak kapağı yemek borusunu değil soluk borusunun girişini kapatır; C C kıkırdaklar soluk borusundadır, bronşçukta kıkırdak yoktur; D gaz değişimi soluk borusunda değil alveolde olur.Kaynak: Solunum sistemi · Solunum yolları

?Soru 8

Gün içinde çok tuzlu yiyecekler tüketen ve yeterince su içmeyen sağlıklı bir insanda aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ A. Tuz kanın osmotik basıncını yükseltir; hipotalamus ADH salgısını artırır. B su geri emildiği için idrar seyrelmez, derişikleşir; C ADH toplama kanalında su geri emilimini azaltmaz, artırır; D susama hissi baskılanmaz, artar.Kaynak: Üriner sistem · Böbrek ve homeostazi

?Soru 9

Sağlıklı bir insanda böbrek toplardamarındaki kan, böbrek atardamarındaki kanla karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ D. Böbrek hücreleri yoğun oksijenli solunum yapar; çıkan kanda karbondioksit artar. A üre süzülüp atıldığı için toplardamarda azalır; B oksijen kullanıldığı için azalır; C glikoz geri emildiği için toplardamar kanında bulunur.Kaynak: Üriner sistem · Azotlu atıklar ve idrar

?Soru 10

Sağlıklı bir insanın üriner sistemine ait yapılarla görevleri arasında yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Mesane idrarı depolar. B idrarı dışarı atan üreter değil üretradır; C kan havuzcukta değil nefronlarda süzülür, havuzcuk idrarı toplar; D böbrekten mesaneye taşıyan üretra değil üreterdir.Kaynak: Üriner sistem · Üriner sistemin yapısı
37
Daha fazla soru çözmek ister misin?Üreme ve gelişim konusundan 37 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →