Kan, lenf ve bağışıklık: kan grupları, lenf dolaşımı, aşı ve savunma

Plazmadan kan gruplarına, dokuda kalan sıvıyı toplayan lenf dolaşımından deri ve mukusun doğal kalkanına, B ve T lenfositlerinin belleğinden aşı ile serumun farkına kadar vücudun taşıma ve savunma düzenini neden-sonuç zinciriyle öğren.

9 durakAYT
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
57 sorubu konuda çözebileceğin
YAPI · KAN DOKU

Kan doku: damarlarda akan, ara maddesi sıvı bağ doku

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKalbin yapısı nasıldır, kalpte hangi odacıklar, tabakalar ve kapakçıklar bulunur?Bağlantılı konudan (Dolaşım sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kalp, göğüs boşluğunda iki akciğerin arasında duran, dıştan içe perikart, miyokart ve endokart tabakalarından oluşan kaslı bir pompadır. İki kulakçık ve iki karıncık olmak üzere dört odacığı vardır; sağ yarısında oksijence fakir, sol yarısında oksijence zengin kan bulunur ve iki yarı arasındaki bölme kanların karışmasını engeller. Triküspit, biküspit ve yarım ay kapakçıkları kanın yalnız tek yönde akmasını sağlar.

Kalbin yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kan dokunun yapısı nedir, kan plazmasında neler bulunur?

Kısa cevap: Kan, ara maddesi sıvı olan özelleşmiş bir bağ dokudur. Hacminin yaklaşık %55'ini plazma, yaklaşık %45'ini kan hücreleri (alyuvar, akyuvar) ve kan pulcukları oluşturur. Plazmanın yaklaşık %90'ı sudur; geri kalanında albümin, globülin ve fibrinojen gibi proteinler, glikoz ve amino asit gibi besin monomerleri, mineraller, hormonlar, antikorlar ve üre gibi atıklar çözünmüş hâlde bulunur.

Kâğıtla parmağını kestiğinde akan damla kırmızıdır. Ama aynı kan bir tüpte hızla döndürülürse üstte saman sarısı, saydam bir sıvı ayrılır; kanın asıl taşıyıcısı o sarı sıvıdır.

Kalp, damarlar ve dolaşım sayfasında pompayı ve boruları gördük; bu sayfa borularda akan sıvıyla başlıyor. Kan, hücrelerinin arasını sıvı bir ara maddenin doldurduğu bir bağ dokudur. Bu sıvı ara maddeye plazma, içinde yüzen hücrelere ve hücre parçalarına kanın şekilli elemanları denir. Şekilli elemanların hepsi kırmızı kemik iliğindeki kök hücrelerden üretilir; iliğin yerini destek ve hareket sistemi sayfasında görmüştük.

Neden ara maddesi sıvı? Kemik ve kıkırdak gibi bağ dokular bir yeri desteklemek için katıdır. Kanın işi ise vücudun her köşesine ulaşmaktır: taşıyıcı bir dokunun en ince kılcala kadar akabilmesi, hücrelerinin de birbirine tutunmadan serbestçe sürüklenmesi gerekir.

Santrifüj tüpünde katlar

Pıhtılaşması engellenmiş kan santrifüjle döndürülürse bileşenleri yoğunluğa göre ayrılır. En ağır olan alyuvarlar dibe çöker; kırmızı rengi onların taşıdığı hemoglobin verir. Alyuvarların üzerinde ince, beyazımsı bir katmanda akyuvarlar ve kan pulcukları toplanır. En üstte sarımsı plazma kalır. Kan hacminin yaklaşık %55'i plazma, %45'i hücresel kısımdır ve hücresel kısmın büyük bölümünü alyuvarlar oluşturur.

Tüpü yukarıdan aşağı oku: sarı plazma, ince beyaz katman, kırmızı alyuvarlar.Görsel: Sınav Defteri

Plazmada neler taşınır?

Plazmanın yaklaşık %90'ı sudur. Su iyi bir çözücü olduğu için vücudun taşıması gereken maddelerin çoğu plazmada çözünmüş olarak yol alır:

  • Plazma proteinleri: çoğu karaciğerde yapılır. Albümin kanın osmotik basıncını sağlar ve suyu damarın içinde tutar; bu basıncın kılcal damardaki rolünü kalp ve damarlar sayfasında Starling hipotezi başlığıyla görmüştük. Globülinler bazı maddeleri taşır ve savunmada görev alır. Fibrinojen pıhtılaşmada fibrin ipliklerine dönüşür.
  • Besin monomerleri ve vitaminler: glikoz, amino asit, yağ asidi, gliserol.
  • Mineraller (iyonlar): sodyum, potasyum, kalsiyum, klor ve bikarbonat iyonları osmotik dengeyi ve kanın pH'ını korur.
  • Hormonlar ve antikorlar: endokrin bezlerin salgıları ve savunma proteinleri kanla hedefe ulaşır.
  • Atıklar ve gazlar: üre, karbondioksidin büyük bölümü ve az miktarda çözünmüş oksijen.

Plazmada ne bulunmadığı da sorulur. Nişasta ve glikojen gibi büyük polimer besinler ile sindirim enzimleri plazmada taşınmaz; besinler sindirim sistemi sayfasında gördüğümüz gibi monomerlerine ayrılmadan kana geçemez. Bir ayrıntı daha: kan tüpte pıhtılaşmaya bırakılırsa fibrinojen pıhtıya katılır. Geriye kalan, fibrinojeni harcanmış sarımsı sıvıya kan serumu denir. Kan grubu testinde kullanılan test serumları ve tedavi amaçlı serumlar bu sıvıdan hazırlanır.

Kanın görevleri

  • Taşıma: oksijen ve karbondioksit, besinler, atıklar, hormonlar.
  • Savunma: akyuvarlar ve antikorlarla mikroplara karşı koruma.
  • Pıhtılaşma: damar yırtılınca kan kaybını durdurma.
  • Isı dağıtma: kaslarda ve karaciğerde üretilen ısıyı vücuda yayma; deri damarlarının genişleyip daralmasıyla ısı kaybını ayarlama (endokrin sistem sayfasındaki vücut sıcaklığı tablosu).
  • İç dengeyi koruma: pH, su ve iyon dengesini sürdürerek homeostaziye katkı.
Akılda kalsın: Tüp üç kat: sarı plazma (su + çözünenler), ince beyaz katman (akyuvar + pulcuk), kırmızı dip (alyuvar). Plazma ≈ %55, hücresel kısım ≈ %45. Plazmada polimer besin ve sindirim enzimi yok. Plazma − fibrinojen = serum.
Sınavda

Nasıl sorulurSantrifüj tüpü şeması verilir, kısımlar X ve Y diye harflenir ve yorumlar sorulur.

TuzakBir başka kalıp “plazmada bulunması beklenmeyen madde” sorusudur: cevap glikojen, nişasta ya da bir sindirim enzimidir; üre, fibrinojen ve hormon çeldiricidir. Tuzak, şu öncüllerdedir: “plazmada en çok bulunan organik madde karbonhidrattır” (proteinlerdir), “akyuvarların ürettiği antikorlar tüpün dibindeki kısımdadır” (antikorlar plazmada çözünmüştür), “kan grubunu belirleyen antijenler plazmada bulunur” (alyuvar zarındadır).

⇄Bilgi eşleştirme plazmadaki madde → görev

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanın kan plazmasında aşağıdakilerden hangisinin bulunması beklenmez?

✓ B. Glikojen karaciğer ve kas hücrelerinde depolanan bir polimerdir; kana glikoz olarak geçer. A fibrinojen ve D antikor plazma proteinidir; C üre kanla böbreğe taşınan atıktır; üçü de plazmada bulunur.
YAPI · KAN HÜCRELERİ

Alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları: taşıyan, savunan, onaran

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük ve küçük kan dolaşımı nedir, kan hangi yolu izler? İbn Nefis dolaşımla ilgili ne buldu?Bağlantılı konudan (Dolaşım sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küçük (akciğer) dolaşımı sağ karıncıkta başlar, akciğer atardamarı ile akciğerlere gider, kan orada CO₂ verip O₂ alır ve akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçıkta biter. Büyük (vücut) dolaşımı sol karıncıkta başlar, aort ve atardamarlarla organlara gider, kan orada O₂ verip CO₂ alır ve üst ve alt ana toplardamarlarla sağ kulakçıkta biter. Küçük dolaşımı 13. yüzyılda ilk kez İbn Nefis tarif etmiştir.

Büyük ve küçük kan dolaşımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarının görevleri nelerdir, kan nasıl pıhtılaşır?

Kısa cevap: Alyuvarlar (eritrosit) hemoglobinleriyle oksijen taşır; memelilerde olgun alyuvar çekirdeksiz ve mitokondrisizdir. Akyuvarlar (lökosit) çekirdekli, renksiz savunma hücreleridir ve şekil değiştirerek damar dışına çıkabilir; YKS kapsamındaki çeşitleri B ve T lenfositleridir. Kan pulcukları (trombosit) kemik iliğindeki büyük hücrelerden kopan çekirdeksiz parçalardır ve kanın pıhtılaşmasını başlatır: protrombin trombine, trombin de fibrinojeni fibrin ağına dönüştürür.

Dizindeki sıyrık birkaç dakika içinde kanamayı keser, sonraki günlerde de çoğu zaman mikrop kapmadan kabuk bağlar. İlk işi kan pulcukları, ikincisini akyuvarlar üstlenir.

Alyuvar: hemoglobin dolu bir taşıyıcı

Alyuvarlar (eritrosit) kanda sayıca en çok bulunan hücrelerdir ve kana rengini veren hemoglobin proteiniyle doludur. Hemoglobinin yapısındaki demir oksijene bağlanır; ilk sayfada demiri önemli mineraller arasında saymamızın nedeni budur. Akciğerde oksijen yüklenen alyuvar onu dokulara bırakır, karbondioksidin taşınmasına da katkı yapar; gazların taşınmasını solunum sistemi sayfasında ayrıntılı ele alıyoruz.

Alyuvar neden çekirdeksiz?

Memelilerde alyuvar olgunlaşırken çekirdeğini ve mitokondri gibi zarlı organellerini kaybeder. Kazancı iki yönlüdür: boşalan yer daha çok hemoglobine ayrılır, mitokondrisi olmadığı için de taşıdığı oksijeni yolda kendisi tüketmez. İki yüzü çukur disk biçimi, hacmine göre yüzeyini büyütür ve gaz alışverişini hızlandırır; esnekliği sayesinde kendi çapından dar kılcallardan bükülerek geçer. Bedeli de vardır: çekirdeği olmayan hücre bölünemez, protein sentezleyemez, kendini onaramaz. ATP'yi oksijen kullanmadan, glikozu yıkarak üretir (hücresel solunum ve fermantasyon sayfası).

Bu yüzden alyuvarın ömrü kısıtlıdır, yaklaşık 120 gün. Yaşlanan alyuvarlar karaciğer ve dalakta parçalanır, hemoglobindeki demir yeniden kullanılır; karaciğerin bu görevini sindirim sistemi sayfasında saymıştık. Yerine yenileri kırmızı kemik iliğinde sürekli üretilir. Kanda oksijen azaldığında böbreklerden salgılanan eritropoietin hormonu kemik iliğini uyarır ve alyuvar üretimi artar; yüksek rakımda yaşayanlarda alyuvar sayısının fazla olması bu yüzdendir. Böbreğin bu görevini üriner sistem sayfasında göreceğiz.

Akyuvar: kan yolunu kullanan savunma hücresi

Akyuvarlar (lökosit) çekirdekli ve hemoglobinsizdir, bu yüzden renksizdir; sayıları alyuvarlardan çok azdır. Alyuvarın aksine asıl iş yerleri çoğu zaman kanın dışıdır: amip gibi şekil değiştirerek kılcal damar duvarındaki aralıklardan dokulara geçer ve mikrobun bulunduğu yere ulaşırlar. Bir kısmı mikropları içine alıp sindirir; bu, hücre zarından madde geçişi sayfasındaki endositozun bir türü olan fagositozdur. Enfeksiyon sırasında kandaki akyuvar sayısı artar; kan tahlilinde yüksek akyuvar bu yüzden bir enfeksiyon işareti olabilir. Akyuvarların birçok çeşidi vardır; YKS kapsamında yalnız B ve T lenfositleri bilinmelidir. Onları bağışıklık konularında ayrıntılı tanıyacağız.

Kan pulcukları ve pıhtılaşma

Kan pulcukları (trombosit) gerçek hücre değil, kırmızı kemik iliğindeki çok büyük hücrelerden kopan sitoplazma parçalarıdır; çekirdekleri yoktur ve ömürleri kısadır. Görevleri, damar yırtıldığında kan kaybını durdurmaktır. Pıhtılaşma bir zincir gibi ilerler:

Öncül adı uzun olan madde (protrombin, fibrinojen) etkisiz hâldir; zincir pulcukla başlar, fibrin ağıyla biter.Görsel: Sınav Defteri

Protrombin karaciğerde yapılır ve yapımı için K vitamini gerekir; K vitamini ya da kalsiyum yetersizse kanama süresi uzar (organik bileşikler sayfasındaki vitaminler). Pıhtı büyüdükçe daha çok faktör salınır ve süreç kendini hızlandırır; endokrin sistem sayfasında bunun bir pozitif geri bildirim örneği olduğunu görmüştük. Pıhtılaşma faktörlerinden birinin kalıtsal eksikliği hemofiliye yol açar; onu eşeye bağlı kalıtım sayfasında soy ağacıyla çözüyoruz.

Peki sağlıklı damarda kan neden kendiliğinden pıhtılaşmaz? Çünkü damarın iç yüzeyi pürüzsüzdür, kan pulcukları tutunacak yer bulamaz ve fibrinojen çözünmüş hâlde kalır. Damar içinde yağ plağı gibi pürüzlü bir yüzey oluşursa pıhtı orada da başlayabilir ve damarı tıkar; kalp krizi ve damar tıkanıklığını kalp ve damarlar sayfasında anlatıyoruz.

Kanın üç şekilli elemanı
ÖzellikAlyuvar (eritrosit)Akyuvar (lökosit)Kan pulcuğu (trombosit)
Görevhemoglobinle O₂ taşır, CO₂ taşınmasına katkı yaparsavunma; bir kısmı fagositoz yaparpıhtılaşmayı başlatır
Çekirdekolgun memeli alyuvarında yokvaryok (hücre parçası)
Hemoglobinvar (kırmızı renk)yok (renksiz)yok
Damar dışına çıkmaçıkamazşekil değiştirip çıkarçıkamaz
Sayıen çoken azikisinin arasında
Ömüryaklaşık 120 günçeşide göre değişirkısa
Üretim yeriüçü de kırmızı kemik iliği
Akılda kalsın: Üç eleman, üç fiil: alyuvar taşır, akyuvar savunur, pulcuk tıkar. Pıhtı zinciri: pulcuk → faktör (+ Ca²⁺) → protrombin → trombin → fibrinojen → fibrin. Öncül adlar uzun (“pro-”, “-ojen”), eki düşen hâl etkin olandır.
Sınavda

Nasıl sorulurİlk kalıp “alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarının ortak özelliği” sorusudur. Cevap kırmızı kemik iliğinde üretilmeleridir; çekirdek taşıma (alyuvar ve pulcukta yok), hemoglobin (yalnız alyuvarda) ve damar dışına çıkabilme (yalnız akyuvarda) ortak değildir.

Tuzakİkinci kalıp pıhtılaşma şemasıdır: “görev yapmayan” sorulur, çeldirici olarak C vitamini ya da demir verilir; kalsiyum, K vitamini, fibrinojen ve trombin görev yapar. Tuzak, şu öncüllerdedir: “akyuvarların tümü antikor üretir” (yalnız B lenfositlerinden türeyen hücreler üretir), “olgun memeli alyuvarı oksijenli solunum yapar” (mitokondrisi yoktur).

↕Sıralama pıhtılaşma zinciri

  1. Trombin fibrinojeni fibrin ipliklerine çevirir
  2. Kan pulcuklarından ve hasarlı dokudan pıhtılaşma faktörleri salınır
  3. Fibrin ağına alyuvarlar takılır, pıhtı oluşur
  4. Kan pulcukları yaradaki pürüzlü yüzeye yapışır
  5. Kalsiyumun yardımıyla protrombin trombine dönüşür

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanın kanındaki olgun alyuvarlar, akyuvarlar ve kan pulcukları için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ D. Üç elemanın hepsi kırmızı kemik iliğinde üretilir. A olgun alyuvar ve kan pulcuğu çekirdeksizdir; B hemoglobin yalnız alyuvarda bulunur; C damar dışına çıkabilen yalnız akyuvardır.
KAVRAM · KAN GRUBU

Kan grupları: alyuvarın kimlik kartı ve kan nakli

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarbonhidratlar nelerdir, monosakkarit, disakkarit ve polisakkarit örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, canlıların temel enerji kaynağı olan organik bileşiklerdir. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı taşıdır; iki monosakkarit birleşince disakkarit (maltoz, sükroz, laktoz), çok sayıda monosakkarit birleşince polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) oluşur.

Karbonhidratlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ABO ve Rh kan grupları nasıl belirlenir, kan naklinde neden kendi grubundan kan verilir?

Kısa cevap: Kan grubu, alyuvar zarındaki antijenlere göre belirlenir. ABO sisteminde A grubunda A antijeni ve plazmada anti-B, B grubunda B antijeni ve anti-A, AB grubunda iki antijen bulunur ve antikor yoktur; 0 grubunda antijen yoktur, plazmada anti-A ve anti-B bulunur. Rh antijeni taşıyan Rh(+), taşımayan Rh(–) olur. Farklı gruptan verilen kanda antijen karşıt antikorla birleşip alyuvarları çöktürdüğü (aglütinasyon) için kan naklinde kişiye kendi grubundan kan verilir.

Hastane panolarında “A Rh(+) kana acil ihtiyaç var” duyuruları görürsün. Neden herhangi bir kan değil de tam o grup aranır?

Hücre ve organeller sayfasında hücre zarının dış yüzündeki glikoprotein ve glikolipitlerin hücreye kimlik kazandırdığını görmüştük. Alyuvar zarındaki bu kimlik işaretlerinin bazıları kişiden kişiye değişir ve başka birinin vücudu onları yabancı olarak tanıyabilir. Bağışıklık tepkisi başlatan böyle yabancı moleküllere antijen, onlara özgül olarak bağlanan savunma proteinlerine antikor denir. İki kavramı bağışıklık konularında genişleteceğiz; kan gruplarını anlamak için şimdilik bu tanım yeter.

ABO sistemi: iki antijen, dört grup

ABO sisteminde alyuvar zarında A antijeni, B antijeni, ikisi birden ya da hiçbiri bulunabilir. Şaşırtıcı olan, kişinin plazmasında kendi alyuvarlarında olmayan antijene karşı antikorun doğuştan, hiçbir nakil yapılmadan bulunmasıdır:

  • A grubu: alyuvarda A antijeni; plazmada anti-B antikoru.
  • B grubu: alyuvarda B antijeni; plazmada anti-A antikoru.
  • AB grubu: alyuvarda A ve B antijeni; plazmada ikisine karşı da antikor yok.
  • 0 grubu: alyuvarda A ya da B antijeni yok; plazmada anti-A ve anti-B antikorları.

Neden kimsenin plazmasında kendi antijenine karşı antikor yoktur? Olsaydı kişi kendi alyuvarlarını çöktürürdü. Bağışıklık sistemi vücudun kendi moleküllerini tanır ve onlara saldırmaz; bu kuralın bozulduğu durumlara bağışıklık konusunun sonunda değineceğiz.

Çökelme olan serumun adı, alyuvardaki antijenin adını verir; plazmadaki antikor her zaman karşıt harftir.Görsel: Sınav Defteri

Rh sistemi

Alyuvar zarında Rh antijeni bulunan kişi Rh(+), bulunmayan kişi Rh(–) olarak adlandırılır. ABO'dan önemli bir farkı var: Rh(–) bir kişinin plazmasında anti-Rh antikoru doğuştan yoktur. Ancak nakil ya da doğum sırasında Rh(+) alyuvarlarla karşılaşırsa vücudu anti-Rh üretmeye başlar ve bu karşılaşmayı “hatırlar”. Kan grubu iki sistem birlikte yazılarak belirtilir: “B Rh(–)” gibi. Kan gruplarının ebeveynden çocuğa nasıl aktarıldığını (çok alellilik) kalıtımın genel ilkeleri sayfasında çözüyoruz.

Lamda kan grubu tayini

Bir lamın üç ayrı yerine birer damla kan konur ve üzerlerine sırasıyla anti-A, anti-B ve anti-Rh antikoru içeren test serumları damlatılır. Hangi damlada alyuvarlar kümelenip çökerse (aglütinasyon), kan o serumun aradığı antijeni taşıyor demektir. Örneğin yalnız anti-A ve anti-Rh damlalarında çökelme varsa kan A Rh(+)'dır; hiçbir damlada çökelme yoksa 0 Rh(–)'dir. Düşünme sırası hep aynıdır: serumdaki antikorun adı, aradığı antijenin adıdır.

Kan naklinde neden kendi grubu?

Nakilde asıl tehlike, vericinin alyuvarlarındaki antijenin alıcının plazmasındaki karşıt antikorla karşılaşmasıdır. A grubu bir hastaya B grubu kan verilirse hastanın anti-B antikorları gelen alyuvarlara bağlanır, onları kümeleştirip parçalar. Kümelenen alyuvarlar küçük damarları tıkayabilir, parçalanan alyuvarlardan açığa çıkan maddeler böbreklere zarar verebilir. Vericinin plazmasındaki antikorlar da alıcının alyuvarlarına bağlanabilir. Rh(–) bir alıcıya Rh(+) kan verilmesi ilk seferde belirgin bir tepki yapmasa da anti-Rh üretimini başlatır ve sonraki nakilleri tehlikeli hâle getirir. Bu yüzden programın vurguladığı ilke açıktır: kan naklinde kişiye kendi grubundan kan verilir. Nakilden önce vericinin ve alıcının kanı laboratuvarda ayrıca karşılaştırılarak uygunluk denetlenir.

Rh uyuşmazlığı

Rh(–) bir anne Rh(+) bir bebek taşıyorsa, doğum sırasında bebeğin bir miktar alyuvarı annenin kanına geçebilir. Anne bu alyuvarlara karşı anti-Rh antikoru ve bellek hücresi oluşturur. İlk bebek genellikle etkilenmez, çünkü antikor üretimi doğumdan sonra başlar. Sonraki gebelikte bebek yine Rh(+) ise annenin anti-Rh antikorları plasentadan bebeğe geçer ve bebeğin alyuvarlarını parçalar; bebekte ağır kansızlık ve sarılık görülebilir. Önlem olarak Rh(–) anneye, Rh(+) bebeği doğurduktan kısa süre sonra hazır anti-Rh antikoru içeren bir iğne yapılır. Bu antikorlar annenin kanına geçen bebek alyuvarlarını, anne kendi antikorunu ve bellek hücrelerini üretmeden ortadan kaldırır. Hazır antikorla korunmanın adı pasif bağışıklıktır; son konuda göreceğiz. Anne Rh(+) ise ya da bebek Rh(–) ise bu sorun ortaya çıkmaz.

Akılda kalsın: Antijen alyuvarın üstünde, antikor plazmanın içinde; harfler çaprazdır: A grubu → anti-B, B grubu → anti-A. AB “iki antijen, sıfır antikor”, 0 “sıfır antijen, iki antikor”. Rh(–) kişide anti-Rh doğuştan yoktur, Rh(+) kanla karşılaşınca oluşur. Rh uyuşmazlığı tek kurguda: anne Rh(–), bebek Rh(+), ikinci gebelik.
Sınavda

Nasıl sorulurLam şeması verilir ve “bu bireyle ilgili hangisi doğrudur?” diye sorulur. Önce çökelme olan serumların adını antijene çevir, sonra plazmadaki antikoru karşıt harften bul; Rh'de çökelme yoksa birey Rh(–)'dir.

TuzakTuzak 1: “kan grubunu belirleyen antijenler akyuvar ya da kan pulcuğu zarındadır” (alyuvar zarındadır). Tuzak 2: “Rh(–) kişinin plazmasında doğuştan anti-Rh bulunur.” Tuzak 3: Rh uyuşmazlığı için anne Rh(+), bebek Rh(–) kurgusu verilir; bu durumda sorun çıkmaz.

Sınavda işaretlenakil sorularını “genel alıcı / genel verici” kavramlarıyla değil, antijen–antikor eşleşmesi ve “kendi grubundan kan” ilkesiyle çöz; bu kavramlar programda kullanılmaz.

▭Boşluk doldurma

Kan grubunu alyuvar zarındaki belirler. A kan grubundan bir bireyin plazmasında anti- antikoru bulunur.

antijenlerBantikorlarA

?Soru çöz

Bir bireyin kanıyla lamda yapılan testte anti-A serumu damlatılan kanda çökelme görülmemiş, anti-B serumu damlatılan kanda çökelme görülmüş, anti-Rh serumu damlatılan kanda çökelme görülmemiştir. Bu bireyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Yalnız anti-B ile çökelme olduğu için birey B grubudur ve plazmasında karşıt antikor anti-A bulunur. B anti-Rh ile çökelme yok, birey Rh(–)'dir, Rh antijeni taşımaz; C anti-B antikoru A grubunda bulunur, B grubunda değil; D anti-A ile çökelme olmadığı için A antijeni yoktur, AB değildir.
SAĞLIK · KAN

Anemi ve lösemi: az taşıyan kan, kontrolsüz çoğalan akyuvar

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinerallerin görevleri ve eksikliğinde görülen hastalıklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mineraller canlıların üretemediği, besin ve suyla hazır aldığı inorganik maddelerdir; enerji vermezler ama yapıya katılır ve düzenleyici görev yaparlar. Bilinmesi gereken 11 mineral kalsiyum, potasyum, demir, iyot, flor, magnezyum, sodyum, fosfor, klor, kükürt ve çinkodur. Örneğin demir eksikliği kansızlığa (anemi), iyot eksikliği guatra, flor eksikliği diş çürüklerine yol açar.

Mineraller: 11 mineralin görevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anemi ve lösemi nedir, belirtileri nelerdir? Kan ve kemik iliği bağışı neden önemlidir?

Kısa cevap: Anemi (kansızlık), kandaki alyuvar sayısının ya da hemoglobin miktarının normalin altına düşmesidir; dokulara yeterli oksijen gitmediği için yorgunluk, solukluk, çarpıntı ve nefes darlığı görülür, en sık nedeni demir eksikliğidir. Lösemi (kan kanseri), kemik iliğinde olgunlaşmamış, işlevsiz akyuvarların kontrolsüz çoğalmasıdır; enfeksiyonlara yatkınlık, kansızlık ve kanama eğilimi yapar. Tedavide kemoterapi ve kemik iliği nakli kullanılır; bu yüzden kan ve kemik iliği bağışı hayat kurtarır.

En kısa koşuda nefesi kesilen, yüzü hep soluk bir arkadaşının kan tahlilinde hemoglobin düşük çıktıysa sorun akciğerinde değil, oksijeni taşıyacak alyuvarlardadır.

Anemi: oksijen var, taşıyıcı az

Akciğerler oksijeni almakta zorlanmaz; ama hemoglobin azsa kan bu oksijeni dokulara yeterince taşıyamaz. Hücrelerde oksijenli solunum yavaşlar ve ATP azalır: kişi çabuk yorulur, halsizleşir, dikkati dağılır; deri ve göz kapağının içi solar. Vücut az sayıdaki alyuvarla aynı işi yapabilmek için kalbi hızlandırır ve soluk alıp vermeyi sıklaştırır. Çarpıntı ve merdivende nefes nefese kalma buradan gelir. Başlıca nedenler:

Aneminin başlıca nedenleri
NedenNasıl anemiye yol açar?
Demir eksikliği (en sık)Demir hemoglobinin yapısındadır. Yetersiz alım, emilim sorunu ya da uzun süreli kan kaybı demir depolarını boşaltır. Kırmızı et, yumurta, baklagiller ve koyu yeşil yapraklı sebzeler demir kaynağıdır; C vitamini bitkisel kaynaklı demirin emilimini artırır.
Bazı vitaminlerin eksikliğialyuvar üretimi kemik iliğinde hızlı bölünmeler gerektirir; folik asit gibi bölünme için gereken vitaminler eksikse üretim aksar.
Kan kaybıkaza ve ameliyattaki ağır kanamalar ya da mide ülseri gibi uzun süreli, fark edilmeyen kanamalar (sindirim sistemi sayfası).
Kalıtsal anemilerhemoglobinin ya da alyuvarın yapısını bozan kalıtsal hastalıklar; Akdeniz anemisi (talasemi) ve orak hücreli anemi bunlardandır. Taşıyıcı iki kişinin çocuklarında hastalık riskini akraba evliliği artırır.
Üretimin azalmasıkronik böbrek hastalığında eritropoietin azaldığı için alyuvar yapımı düşer; kemik iliği hastalıkları da üretimi bozar.

Lösemi: kemik iliğinde kontrolden çıkan bölünme

Hücre bölünmesinin denetimden çıkmasının kansere yol açtığını hücre bölünmeleri sayfasında görüyoruz. Lösemide bu denetim kaybı kemik iliğindeki akyuvar öncüllerinde olur: olgunlaşamayan, işini yapamayan akyuvarlar hızla çoğalır ve kana dökülür. Sonuç üç yönlüdür:

  • Savunma zayıflar: kanda akyuvar sayısı çoğu zaman artar ama bunlar işlevsizdir; enfeksiyonlar sık ve ağır geçer.
  • Kansızlık gelişir: kemik iliği işlevsiz hücrelerle dolduğu için alyuvar üretimi azalır.
  • Kanama eğilimi artar: kan pulcuğu üretimi düşer; kolay morarma, diş eti ve burun kanaması görülür, kanama geç durur.

Akyuvar sayısı arttığı hâlde savunma neden zayıflar? Çünkü önemli olan sayı değil işlevdir: olgunlaşmamış hücreler mikrobu tanıyıp yok edemez, üstelik sağlıklı hücrelerin üretim alanını işgal eder. Lösemi çocuklukta da görülebilir; nedenleri tam bilinmese de yüksek doz radyasyon ve bazı kimyasallara maruz kalmak riski artırır. Tedavide çoğalan hücreleri öldüren ilaçlar (kemoterapi) ve gerekirse sağlıklı bir bağışçıdan kemik iliği (kök hücre) nakli uygulanır.

Kan ve kemik iliği bağışı

Kan yapay olarak üretilemez ve uzun süre saklanamaz. Ameliyatlar, kazalar, doğumlar, lösemi ve kalıtsal anemi hastalarının tedavisi gönüllü bağışçılara bağlıdır. Bağışlanan kan alyuvar, plazma ve kan pulcuğu olarak ayrılabildiği için tek bir bağış birden fazla hastaya ulaşabilir; sağlıklı bağışçının vücudu verdiği kanı birkaç hafta içinde yeniler. Kemik iliği naklinde ise kan grubundan farklı olarak alıcı ile verici arasında doku uyumu aranır. Uygun bağışçı her zaman kardeşler arasında bulunmaz; gönüllü kök hücre bağışçısı kayıtlarının hayat kurtarmasının nedeni budur. Doku uyumunun neden gerektiğini T lenfositleri anlatırken göreceğiz.

Akılda kalsın: Anemi = taşıyıcı az (alyuvar ya da hemoglobin ↓). Lösemi = savunucu bozuk (işlevsiz akyuvar ↑). Lösemide üç belirti üç elemandan gelir: enfeksiyon (akyuvar işlevsiz), solukluk (alyuvar ↓), kanama (pulcuk ↓).
Sınavda

Nasıl sorulur“Lösemili bir bireyin kanında sağlıklı bireye göre hangisi fazladır?” sorusunun cevabı akyuvardır; alyuvar, hemoglobin ve kan pulcuğu azalır.

TuzakÖncüllü kalıpta aneminin nedenleri sorulur: demir eksikliği, kalıtsal etkenler, kan kaybı ve böbrek yetmezliği anemiye yol açabilir; “D vitamini eksikliği” tipik çeldiricidir, o kemik sağlığıyla ilgilidir. Tuzak, şu öncüllerdedir: “lösemide akyuvar arttığı için bağışıklık güçlenir” ve “anemide sorun oksijenin akciğerden kana geçememesidir” (sorun taşıyıcının azlığıdır).

⇄Bilgi eşleştirme durum → açıklama

?Soru çöz

Lösemi tanısı konmuş bir hastada aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

✓ C. Lösemide kan pulcuğu üretimi azalır; pıhtılaşma kısalmaz, tersine gecikir. A işlevsiz akyuvarlar enfeksiyona yol açar; B azalan alyuvar halsizlik ve solukluk yapar; D azalan kan pulcuğu morarma ve kanamaya yol açar; üçü de beklenir.
SİSTEM · LENF

Lenf dolaşımı: dokuda kalan sıvının dönüş yolu ve ödem

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKılcal damarlarda kan ile doku arasında madde alışverişi nasıl olur? Kan basıncı ve osmotik basıncın rolü nedir?Bağlantılı konudan (Dolaşım sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kılcal damarda madde alışverişi kan basıncı ile kanın osmotik basıncı arasındaki dengeyle olur (Starling hipotezi). Atardamar ucunda kan basıncı osmotik basınçtan büyük olduğu için su, oksijen, glikoz ve amino asit doku sıvısına çıkar; toplardamar ucunda kan basıncı osmotik basıncın altına düştüğü için su, karbondioksit ve üre kana geri girer. Osmotik basıncı damardan çıkamayan plazma proteinleri oluşturur ve kılcal boyunca yaklaşık sabit kalır.

Kılcal damarda madde alışverişi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lenf dolaşımı nedir, kan dolaşımıyla ilişkisi nasıldır ve ödem neden oluşur?

Kısa cevap: Lenf dolaşımı, kılcal damarlardan doku aralarına sızıp kılcala geri dönmeyen sıvıyı ve proteinleri toplayarak kana geri kazandıran tek yönlü bir dolaşımdır. Bir ucu kapalı lenf kılcalları sıvıyı toplar; lenf, kapakçıklı lenf damarlarından ve lenf düğümlerinden geçip göğüs kanalı ve sağ lenf kanalıyla köprücük altı toplardamarlarına dökülür. Lenf sisteminde atardamar ve pompa yoktur; lenf düğümleri lenfi süzer ve lenfosit barındırır. Doku sıvısının dokuda birikmesine ödem denir.

Uzun bir otobüs yolculuğundan sonra ayakkabın sıkmaya başlar, bileklerin şişmiştir. O şişlik, kandan dokuya kaçıp geri dönemeyen sıvıdır.

Kalp ve damarlar sayfasında kılcal damarın atardamar ucunda sıvının dokuya çıktığını, toplardamar ucunda büyük bölümünün geri girdiğini gördük. “Büyük bölümü” ifadesi önemli: dokuya çıkan sıvının bir kısmı kılcala dönmez, kılcal duvarından az miktarda sızan plazma proteinleri de dokuda kalır. Bunlar toplanmasa dokular şişer, kan da giderek hacim ve protein kaybederdi. Bu toplama işini lenf dolaşımı yapar.

Lenf kılcalından kalbe

Doku aralarında bir ucu kapalı lenf kılcalları başlar. Duvarları tek katlı yassı epitelden oluşur ve kan kılcallarından daha geçirgendir; proteinler ve sindirim sistemi sayfasında gördüğümüz şilomikronlar gibi büyük parçacıklar bile içeri girebilir. Lenf kılcalına giren doku sıvısına artık lenf denir. Kılcallar birleşerek lenf damarlarını oluşturur; bu damarlar yapıca toplardamarlara benzer ve içlerinde lenfin geri kaçmasını önleyen tek yönlü kapakçıklar bulunur. Lenf yol boyunca lenf düğümlerinden geçer. Sonunda vücudun büyük bölümünden gelen lenf göğüs kanalıyla sol köprücük altı toplardamarına; sağ kol ile başın ve göğsün sağ yarısından gelen lenf sağ lenf kanalıyla sağ köprücük altı toplardamarına dökülür ve kanla birlikte kalbe ulaşır.

Lenf dolaşımı bir döngü değil, dokuda başlayıp toplardamarda biten tek yönlü bir toplama yoludur.Görsel: Sınav Defteri

Neden bir ucu kapalı, neden yavaş?

Lenf sistemi kalpten çıkan bir döngü değil, doku arasında başlayan bir toplama ağıdır; başlangıç noktası doku arası olduğu için kılcallarının bir ucu kapalıdır ve sistemde atardamar bulunmaz. Kalp gibi bir pompası da yoktur. Lenfi ileten, çevredeki iskelet kaslarının kasılırken damarları sıkması, soluk alıp verme sırasında göğüs boşluğundaki basınç değişimi ve lenf damarı duvarındaki düz kasların kasılmasıdır; kapakçıklar akışı kalbe doğru tek yöne çevirir. Bu yüzden lenf kandan çok daha yavaş akar; uzun süre hareketsiz kalan bacakta akış daha da yavaşlar.

Lenf neyi taşır, ne işe yarar?

Lenfin bileşimi doku sıvısına benzer: alyuvar içermediği için renksiz ya da hafif sarımsıdır, protein miktarı kandakinden azdır ve lenfositler bakımından zengindir. Bağırsaktan gelen lenf yemekten sonra yağ damlacıkları nedeniyle süt beyazı görünür. Lenf sisteminin görevleri:

  • Sıvı ve protein geri kazanımı: doku sıvısını ve dışarı sızan plazma proteinlerini kana döndürerek kan hacmini ve osmotik basıncı korur.
  • Yağların taşınması: ince bağırsakta emilen yağların yapı taşlarını ve yağda çözünen vitaminleri (A, D, E, K) kana ulaştırır.
  • Savunma: lenf düğümleri lenfi süzer; içlerindeki lenfositler ve mikrop yutan akyuvarlar yabancı maddeleri tutup yok eder.

Lenf organları ve bağışıklık

Lenf düğümleri özellikle boyun, koltuk altı ve kasıkta yoğundur. Bir enfeksiyonda o bölgenin düğümlerinde lenfositler hızla çoğaldığı için düğümler şişer ve ağrıyabilir; boğaz enfeksiyonunda çene altında ele gelen şişlik budur. Lenf sistemiyle bağlantılı öteki organlar da bağışıklıkta görev alır: dalak kanı süzer, yaşlı alyuvarları parçalar ve lenfosit barındırır; timüs T lenfositlerinin olgunlaştığı yerdir; bademcikler ağız ve burundan girebilecek mikroplara karşı nöbet tutar; lenfositler kırmızı kemik iliğinde üretilir. Böylece lenf dolaşımı hem sıvı dengesinin hem de bağışıklığın parçasıdır.

Ödem: dokuda biriken sıvı

Doku aralarında normalden fazla sıvı birikmesine ödem denir; parmakla bastırınca iz kalan şişlik olarak görülür. Kılcal damardaki dengeyi hatırla: kan basıncı sıvıyı dışarı iter, plazma proteinlerinin oluşturduğu osmotik basınç geri çeker, lenf de kalanı toplar. Ödemin dört temel nedeni bu üç halkadan birinin bozulmasıdır:

  • Kan basıncının artması: uzun süre ayakta kalmak ya da kalbin kanı yeterince pompalayamaması kılcalda dışarı itmeyi artırır.
  • Plazma proteinlerinin azalması: karaciğer yetmezliğinde albümin yapımı düşer; uzun süreli protein yetersizliğinde ya da böbrek hastalığında proteinin idrarla kaybedilmesinde de aynı sonuç doğar. Kanın osmotik basıncı düşer, sıvı geri çekilemez.
  • Kılcal geçirgenliğinin artması: iltihaplanma, yanık, böcek sokması ve alerjide proteinler dokuya kaçar ve sıvıyı da dokuya çeker.
  • Lenf akışının engellenmesi: lenf damarlarının parazit ya da tümörle tıkanması ya da ameliyatla lenf düğümlerinin alınması, toplanamayan sıvının birikmesine yol açar.

Neden ne olursa olsun ortak sonuç aynıdır: dokuya süzülen sıvı, kılcala geri dönen ve lenfle toplanan sıvıdan fazladır. Bacakları yüksekte tutmak ve hareket etmek, kas pompasıyla hem toplardamar hem lenf akışını hızlandırdığı için basit ödemi azaltır.

Akılda kalsın: Lenf = dokudan kalbe tek yön. Başı kapalı (lenf kılcalı), ortası süzgeç (lenf düğümü), sonu toplardamar (köprücük altı). Lenfte ne yok? Atardamar, pompa, alyuvar. Ödem dört kapıdan girer: basınç ↑, protein ↓, geçirgenlik ↑, lenf tıkalı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kalbe doğru akan lenfte hangisi bulunmaz?” sorusunun cevabı alyuvardır; akyuvar, antikor, karbondioksit ve az miktarda protein bulunur. “Lenf sisteminde hangi damar çeşidi yoktur?” sorusunun cevabı atardamardır. Ödem sorularında “kesin olarak doğru olan” şık, dokuya süzülen sıvının geri dönenden fazla olduğudur; “lenf damarları çalışmıyordur” ya da “kan basıncı yüksektir” ödemin olası nedenlerinden yalnız biridir.

TuzakŞu öncüllerdedir: “kanın osmotik basıncının artması ödem yapar” (tersine sıvıyı damara çeker), “lenf sıvısı kalbin pompalamasıyla ilerler.”

↕Sıralama lenfin yolu

  1. Lenf damarı ve lenf düğümü
  2. Köprücük altı toplardamarı
  3. Doku arasındaki sıvı
  4. Göğüs kanalı
  5. Bir ucu kapalı lenf kılcalı

?Soru çöz

Aşağıdaki durumlardan hangisinin ödeme yol açması beklenmez?

✓ B. Kanın osmotik basıncı artarsa doku sıvısından damara çekilen su artar, ödem olmaz. A albümin azalması osmotik basıncı düşürür; C lenf tıkanması doku sıvısının toplanmasını engeller; D geçirgenlik artışı sıvı kaçışını artırır; üçü de ödem yapar.
SÜREÇ · DOĞAL SAVUNMA

Doğal savunma: deri, mukus, gözyaşı ve vücudun doğuştan kalkanları

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMidede sindirim nasıl olur, mide neden kendini sindirmez?Bağlantılı konudan (Sindirim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mide besini geçici olarak depolar, kaslı duvarıyla ezip karıştırır (mekanik sindirim) ve mide öz suyuyla proteinlerin kimyasal sindirimini başlatır. Mide öz suyundaki HCl mikropları öldürür, proteinlerin yapısını bozar ve etkisiz pepsinojeni pepsine çevirir; pepsin proteinleri polipeptitlere parçalar. Mide, iç yüzeyini örten mukus tabakası ve enzimini etkisiz hâlde salgılaması sayesinde kendini sindirmez.

Mide ve mide öz suyu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vücudun doğal savunma mekanizmaları nelerdir? Deri, tükürük, mide öz suyu, mukus ve gözyaşı vücudu nasıl korur?

Kısa cevap: Doğal (doğuştan, özgül olmayan) bağışıklık, vücudun mikropları ayırt etmeden durduran kalıtsal savunmasıdır. Deri fiziksel bir engeldir ve ter ile yağ salgısıyla yüzeyi asidik tutar; mukus solunum ve sindirim yollarında mikrobu yakalar; gözyaşı ve tükürük yüzeyi yıkar ve içerdikleri lizozim enzimiyle bakteri parçalar; mide öz suyu asidiyle besinle gelen mikropları öldürür. Engeli aşan mikroplara mikrop yutan akyuvarlar, ateş ve virüse karşı interferon gibi iç tepkiler karşı koyar.

Her nefeste, her lokmada, her tokalaşmada vücuduna sayısız mikroorganizma ulaşır; yine de çoğu gün hasta olmazsın.

Hastalık yapan virüs, bakteri, mantar ve parazitlere patojen, patojenin vücuda girip çoğalmasına enfeksiyon denir; virüslerin neden canlı sayılmadığını hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında görüyoruz. Vücudu patojenlere ve yabancı maddelere karşı koruyan organ, hücre ve moleküllerin oluşturduğu düzene bağışıklık sistemi, bu korunma durumuna bağışıklık denir. Bağışıklık iki çeşittir: doğuştan getirdiğimiz doğal bağışıklık ve yaşam boyunca karşılaştığımız mikroplara göre sonradan edindiğimiz kazanılmış bağışıklık. Bu konu birinciyle, sonraki iki konu ikinciyle ilgili.

Doğal bağışıklık

  • Doğuştan, kalıtsal
  • Mikrop ayırt etmez (özgül değil)
  • Hemen devreye girer
  • Hafızası yok, her seferinde aynı tepki
  • Deri, salgılar, mikrop yutan akyuvarlar, ateş, interferon

Kazanılmış bağışıklık

  • Sonradan edinilir
  • Belirli antijene özgü
  • İlk karşılaşmada yavaş başlar
  • Bellek hücresi var, ikinci seferde güçlü
  • B ve T lenfositleri, antikorlar

Dış kalkanlar: beş engel

  • Deri: En dışta sıkı dizilmiş, sürekli dökülen ölü hücre katmanı mikroba geçit vermez; yüzeye tutunan mikroplar da dökülen hücrelerle atılır. Ter ve yağ bezlerinin salgıları yüzeyi asidik tutarak pek çok bakterinin üremesini zorlaştırır. Derinin yapısını duyu organları sayfasında gördük; kesik ve yanıklarda enfeksiyon riskinin artması bu engelin delinmesi yüzündendir.
  • Mukus: Solunum, sindirim, boşaltım ve üreme yollarının iç yüzeyini örten zarlar yapışkan mukus salgılar. Mukus tozu ve mikrobu yakalar; solunum yollarında silli hücreler onu yutağa doğru süpürür, öksürük ve hapşırıkla atılır. Burun kılları da büyük parçacıkları süzer.
  • Gözyaşı: göz yüzeyini sürekli yıkar; içerdiği lizozim enzimi bazı bakterilerin hücre çeperini parçalar.
  • Tükürük: ağız boşluğunu yıkar ve yine lizozim içerir; sindirim sistemi sayfasında tükürüğün bu görevine değinmiştik.
  • Mide öz suyu: içerdiği hidroklorik asidin oluşturduğu güçlü asidik ortam, besin ve suyla gelen mikropların çoğunu öldürür.

Bu engellerin hepsi “kim gelirse gelsin” mantığıyla çalışır: lizozim hangi bakteriyle karşılaştığını bilmez, mide asidi mikrop ayırt etmez. Bu yüzden doğal savunma hızlıdır ama bir mikrobu “öğrenmez”; aynı mikrop yüz kez gelse yüz kez aynı tepkiyi görür.

İçerideki doğal savunma

Engeli aşan mikroba vücut içinde de doğuştan tepkiler gösterilir. Bazı akyuvarlar mikrobu içine alıp sindirir (fagositoz). Vücut sıcaklığının orta derecede yükselmesi, yani ateş, mikropların çoğalmasını yavaşlatır ve savunma hücrelerinin çalışmasını hızlandırır; ama çok yüksek ateş vücudun kendi enzimlerinin yapısını bozduğu için düşürülmelidir (organik bileşikler sayfasındaki enzim–sıcaklık grafiği). Virüslere karşı özel bir doğal silah daha vardır: interferon.

İnterferon: hasta hücrenin komşularına uyarısı

Virüsler yalnız canlı bir hücrenin içinde çoğalabilir. Virüsle enfekte olmuş bir hücre, protein yapılı interferon salgılar. İnterferon enfekte hücreyi kurtarmaz; komşu sağlıklı hücrelere bağlanır ve onlarda virüsün çoğalmasını engelleyen maddelerin yapılmasını uyarır. Böylece virüsün hücreden hücreye yayılması yavaşlar. İnterferon belirli bir virüse özgü değildir, farklı virüslere karşı da etkilidir ve bir hafıza bırakmaz; bu yüzden doğal savunmanın parçasıdır. Gen teknolojisiyle üretilen interferonun ilaç olarak kullanılmasını biyoteknoloji sayfasında göreceğiz.

Doğal bağışıklığın bir özelliği daha var: kalıtsaldır ve türe özgüdür. Bazı hayvan hastalıklarının etkenleri insanda hastalık yapmaz, insanı hasta eden bazı etkenler de bazı hayvan türlerini etkilemez. Bu direnç öğrenilmez, genlerle gelir.

Akılda kalsın: Doğal savunma kapıdaki bekçidir: herkesi aynı kuralla durdurur, kimseyi hatırlamaz. Beş dış engel: deri, mukus, gözyaşı, tükürük, mide öz suyu. Lizozim gözyaşında ve tükürükte. İnterferon: hasta hücre salgılar, komşuyu korur, virüs ayırt etmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi vücudun doğal engellerinden biri değildir?” sorusunda doğru cevap genellikle alyuvar, antikor ya da aşıdır. Öncüllü kalıpta mikrop yutan akyuvarlar, mide salgıları ve lenfositler verilir, özgül olmayanlar sorulur: lenfositler özgüldür, öteki ikisi değildir. Akyuvar çeşitlerinden yalnız B ve T lenfositleri kapsamdadır; mikrop yutan hücrelerin adları, kompleman proteinleri ve “savunma hatları” numaralandırması sorulmaz.

Tuzakİnterferonla ilgili şu öncüllerdedir: “belirli bir virüse özgüdür”, “enfekte hücreyi korur”, “antikor yapısındadır.”

⇄Bilgi eşleştirme engel → nasıl korur?

?Soru çöz

Virüsle enfekte olmuş hücrelerin salgıladığı interferon ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. İnterferon enfekte hücreden salgılanır ve komşu hücrelerin virüse direnç kazanmasını sağlar. B virüse özgü değildir, antikorla karıştırılıyor; C antikor değildir, enfekte hücre salgılar; D bakteri çeperini parçalayan lizozimdir.
SÜREÇ · KAZANILMIŞ BAĞIŞIKLIK

B ve T lenfositleri: antijeni tanıyan özgül savunma

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProteinlerin yapısı ve görevleri nelerdir, denatürasyon nedir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Proteinler amino asitlerin peptit bağlarıyla bağlanmasından oluşan organik bileşiklerdir; yapı, enzim, taşıma, savunma ve hareket görevi yapar. Sıcaklık, pH ya da tuz değişimiyle proteinin üç boyutlu yapısının bozulmasına denatürasyon denir; bu sırada amino asit dizisi ve peptit bağları değişmez.

Proteinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kazanılmış bağışıklık nasıl oluşur? Antijen ve antikor nedir, B ve T lenfositlerinin görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Kazanılmış (özgül) bağışıklığı B ve T lenfositleri sağlar. İkisi de kırmızı kemik iliğinde üretilir; B lenfositleri kemik iliğinde, T lenfositleri timüste olgunlaşır. Antijeni tanıyan B lenfositlerinden oluşan plazma hücreleri kana ve lenfe antikor salgılar (antikorla bağışıklık). T lenfositleri virüsle enfekte, kanserleşmiş ya da nakledilmiş doku hücrelerini temasla yok eder ve öteki savunma hücrelerini düzenler (hücresel bağışıklık). İki çeşitte de bellek hücreleri oluşur.

Bir organ naklinde yalnız kan grubunun uyması yetmez; vericiyle alıcının doku uyumu da aranır. Vücut, kendinden olmayanı bu kadar ince ayırt edebilir.

Doğal savunma bütün mikroplara aynı tepkiyi verir. Kazanılmış bağışıklık ise önce mikrobu tanır, sonra yalnız ona karşı silah üretir, en sonunda da onu hatırlar; hatırlama kısmını sonraki konuda göreceğiz. Tanınan şey mikrobun bütünü değil, yüzeyindeki moleküller ve salgıladığı toksinler gibi antijenlerdir. Antijenler çoğunlukla protein, bazen karbonhidrat yapılıdır. Mikrop yüzeyindeki proteinler, bakteri toksinleri, polen, nakledilen bir organın hücreleri ve başka gruptan bir alyuvar antijen olarak davranabilir.

Antikor: antijene özgü anahtar

Antikor, B lenfositlerinden türeyen hücrelerin ürettiği protein yapılı savunma molekülüdür; proteinlerin savunma görevini organik bileşikler sayfasında saymıştık. Her antikor yalnız kendi antijenine anahtar-kilit gibi uyar: kızamık virüsüne karşı oluşan antikor su çiçeği virüsünü tanımaz. Antijene bağlanan antikor mikrobu ya da toksini etkisiz bırakır, mikropları birbirine yapıştırıp kümeleştirir ve mikrop yutan akyuvarların onları kolayca yok etmesini sağlar. Kan grubu testindeki çökelme de bu bağlanmanın gözle görülen sonucudur. Antikorlar plazmada ve lenfte taşınır.

B lenfositleri: antikorla bağışıklık

B lenfositleri kırmızı kemik iliğinde üretilir ve orada olgunlaşır, sonra lenf düğümlerine ve dalağa yerleşir. Her B lenfositi yalnız tek bir antijeni tanıyabilir. Kendi antijeniyle karşılaşan lenfosit uyarılır ve art arda bölünür. Oluşan hücrelerin bir kısmı kısa ömürlü, bol antikor salgılayan plazma hücrelerine, bir kısmı uzun ömürlü bellek hücrelerine dönüşür. Antikorlar vücut sıvılarında dolaştığı için bu savunmaya antikorla (sıvısal) bağışıklık denir; özellikle vücut sıvılarında serbest dolaşan bakterilere ve toksinlere karşı etkilidir.

T lenfositleri: hücresel bağışıklık

T lenfositleri de kemik iliğinde üretilir ama olgunlaşmak için göğüs boşluğundaki timüs bezine göç eder. Endokrin sistem sayfasında timüsün çocuklukta etkin olduğunu ve T lenfositlerinin olgunlaşmasında görev aldığını söylemiştik; o hücreler bunlardır. T lenfositleri antikor salgılamaz. Virüs girmiş ya da kanserleşmiş bir hücrenin yüzeyindeki değişmiş molekülleri tanır, o hücreye temas ederek salgıladığı zehirli proteinlerle onu öldürür. Hücrenin içine saklanmış patojene antikor ulaşamaz; bu yüzden hücre içindeki virüse karşı asıl savunma T lenfositlerindir. Bu savunmaya hücresel bağışıklık denir. Bazı T lenfositleri de B lenfositlerini ve öteki savunma hücrelerini uyararak bütün tepkiyi yönetir. AIDS'e yol açan HIV'in bu yönetici T lenfositlerini yok etmesi, hastaların sıradan enfeksiyonlara bile direnememesinin nedenidir.

T lenfositleri nakledilen bir organın hücrelerini de yabancı olarak tanıyıp saldırabilir. Organ ve kemik iliği nakillerinde doku uyumunun aranması, nakilden sonra da hastaya bağışıklığı baskılayan ilaçlar verilmesi bu yüzdendir.

B ve T lenfositleri karşılaştırması
ÖzellikB lenfositiT lenfositi
Üretildiği yerkırmızı kemik iliğikırmızı kemik iliği
Olgunlaştığı yerkemik iliğitimüs
Savunma biçimitüreyen plazma hücreleri antikor salgılar: antikorla (sıvısal) bağışıklıkantikor salgılamaz; hedef hücreye temas edip öldürür: hücresel bağışıklık
Asıl hedefivücut sıvılarında serbest dolaşan bakteri ve toksinlervirüs girmiş, kanserleşmiş ya da nakledilmiş doku hücreleri
Bellek hücresioluştururoluşturur
Ek görev—bazıları B lenfositlerini ve öteki savunma hücrelerini uyarıp tepkiyi yönetir
Akılda kalsın: B lenfositi kemik iliğinde kalır, antikor bırakır; T lenfositi timüse gider, hedefe temas eder. İkisinin ortak noktası bellek, özgüllük ve kemik iliğinden köken almak. Hücrenin içine saklanmış virüse antikor ulaşamaz; oraya T lenfositi yetişir.
Sınavda

Nasıl sorulurKarşılaştırma kalıbında “yalnız hücresel bağışıklığa özgü” özellik sorulur: olgunlaşmanın timüste tamamlanması ya da enfekte hücrenin temasla öldürülmesi. Ortak özellik ise bellek hücresi oluşması, kemik iliğinden köken alma ve özgüllüktür. Antikorun yapısı ve antikor sınıfları YKS kapsamında değildir.

Tuzak“T lenfositleri antikor salgılar” yargısıdır; antikoru B lenfositlerinden türeyen plazma hücreleri salgılar. “Bir antikor birçok farklı antijene bağlanabilir” yargısı da yanlıştır, antikor özgüldür.

▭Boşluk doldurma

B lenfositleri kemik iliğinde, T lenfositleri ise 'te olgunlaşır. Antijeni tanıyan B lenfositlerinden oluşan plazma hücreleri salgılar.

timüsantikordalakhormon

?Soru çöz

Aşağıdaki özelliklerden hangisi T lenfositlerine özgü olup B lenfositlerinde görülmez?

✓ B. T lenfositleri kemik iliğinde üretilip timüste olgunlaşır; B lenfositleri kemik iliğinde olgunlaşır. A ve C iki lenfositin ortak özelliğidir, bu yüzden ayırt edici değildir. D ise B lenfositine özgüdür: antikor salgılayan plazma hücreleri B lenfositlerinden türer, T lenfositleri antikor salgılamaz.
SÜREÇ · BAĞIŞIKLIK BELLEĞİ

Bağışıklık belleği ve alerji: ilk karşılaşma hazırlar, ikincisi farklıdır

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSinir sistemi hastalıkları nelerdir? MS, Parkinson, Alzheimer, epilepsi ve depresyonun özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MS'te bağışıklık sistemi MSS'deki miyelin kılıfa zarar verir. Parkinson'da dopamin üreten nöronlar kaybolur; titreme ve hareket yavaşlığı görülür. Alzheimer'da nöronlar giderek ölür, unutkanlık başlar. Epilepside nöronlarda ani, aşırı elektriksel boşalma nöbetlere yol açar. Depresyon ise beyindeki kimyasal dengenin bozulmasıyla ilişkili, tedavi edilebilir bir duygu durum bozukluğudur.

Sinir sistemi rahatsızlıkları ve korunma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkincil bağışıklık yanıtı neden daha hızlıdır? Alerji ve otoimmün hastalık nasıl oluşur?

Kısa cevap: Antijenle ilk karşılaşmada antikor geç ve düşük düzeyde yükselir (birincil yanıt). Bu sırada oluşan bellek hücreleri sayesinde aynı antijenle ikinci karşılaşmada yanıt daha erken, daha güçlü ve daha uzun sürelidir (ikincil yanıt). Bellek özgüldür, başka bir antijeni tanımaz. Alerji, zararsız bir maddeye (alerjen) verilen aşırı tepkidir: ilk karşılaşmada vücut duyarlanır, sonrakilerde histamin gibi maddeler salınır. Otoimmün hastalıkta bağışıklık sistemi vücudun kendi hücrelerine saldırır.

Kızamığı çocukken geçiren biri yıllar sonra aynı virüsle karşılaşsa çoğu zaman hasta olmaz. Ama aynı kişi bu kış yine grip olabilir.

Bellek: ikinci karşılaşma neden farklı?

Bir antijenle ilk karşılaşmada uygun lenfositin bulunması, bölünüp çoğalması ve antikor üretiminin yükselmesi günler alır; bu sürede mikrop da çoğalır ve kişi hastalanabilir. Buna birincil bağışıklık yanıtı denir. Enfeksiyon geçince antikor düzeyi düşer ama bellek hücreleri kalır. Aynı antijen yeniden girerse bellek hücreleri onu hemen tanır ve hızla çoğalır: antikor daha kısa sürede, çok daha yüksek düzeye çıkar ve uzun süre yüksek kalır. Bu ikincil bağışıklık yanıtıdır; mikrop hastalık yapamadan temizlenir. Aşının çalışma ilkesi de budur.

İkinci karşılaşmada fark yaratan bellek hücreleridir; bellek özgül olduğu için yeni bir antijene yardım etmez.Görsel: Sınav Defteri

Grafikteki kesik çizgiye dikkat et: ikinci karşılaşma anında vücuda ilk kez giren başka bir antijen, ona ait bellek hücresi olmadığı için yine yavaş ve düşük bir birincil yanıt doğurur. Bellek özgüldür; bir antijenin belleği başka bir antijeni tanımaz. Kızamık belleği gripten korumaz.

Yanlış hedefe verilen tepki: alerji

Bağışıklık sistemi bazen zararsız bir maddeye tehlikeliymiş gibi aşırı tepki verir: polen, ev tozu, kedi tüyü, küf, yer fıstığı ya da yumurta gibi bir besin, arı zehri ya da penisilin gibi bir ilaç. Bu duruma alerji, tepkiyi başlatan maddeye alerjen denir. İlk karşılaşmada belirti görülmez; vücut alerjene karşı antikor üretir ve duyarlı hâle gelir. Sonraki karşılaşmalarda bu antikorlar alerjeni yakalar ve bazı savunma hücrelerinden histamin gibi maddeler salınır. Histamin kılcalları genişletir ve geçirgenliğini artırır: kızarıklık, kaşıntı, şişlik (ödem), hapşırma, burun akıntısı ve göz sulanması görülür; solunum yolları daralırsa astım krizi gelişebilir (solunum sistemi sayfası). Alerjide genetik yatkınlık kadar hava kirliliği gibi çevresel etkenler de rol oynar.

Tedavide histaminin etkisini engelleyen antihistaminik ilaçlar kullanılır. Çok duyarlı kişilerde arı sokması ya da bir ilaçla, damarların aniden genişleyip kan basıncının düştüğü ve solunum yollarının daraldığı ağır bir tepki (anafilaktik şok) gelişebilir; acil adrenalin iğnesi hayat kurtarır. Alerjinin ilk değil ikinci ve sonraki karşılaşmalarda ortaya çıkması, onun da bir bellek tepkisi olduğunu gösterir.

Bağışıklık sisteminin vücudun kendi hücrelerini yabancı sanıp saldırdığı durumlara otoimmün hastalık denir. Sinir sistemi sayfasındaki MS'te sinir hücrelerinin miyelin kılıfı, destek ve hareket sistemi sayfasındaki romatoid artritte eklemler, tip 1 diyabette pankreasın insülin üreten hücreleri hedef olur.

Akılda kalsın: İkincil yanıt: daha erken, daha yüksek, daha uzun. Bellek özgüldür: kızamık belleği gripten korumaz. Alerji ve ikincil yanıt aynı mantıkla işler: ilk karşılaşma hazırlar, ikincisi patlar.
Sınavda

Nasıl sorulurAntikor derişimi–zaman grafiği verilir; iki antijenden biri ikinci kez, öteki ilk kez verilmiştir. Doğru yorum: tekrar gelen antijene yanıt hızlı ve yüksektir, yeni antijene yanıt birincildir. Alerji sorularında belirtilerin ikinci ve sonraki karşılaşmalarda çıktığı ve histaminin kılcalları genişlettiği yoklanır; alerjide görev alan hücrelerin adları YKS kapsamında değildir.

Tuzak“ilk antijenin bellek hücreleri yeni antijeni de tanır” ve “alerjik tepki alerjenle ilk karşılaşmada en şiddetlidir” yargılarıdır; ikisi de yanlıştır.

↕Sıralama alerjik tepki

  1. Alerjenle ikinci kez karşılaşılır
  2. Kılcallar genişler; kaşıntı, kızarıklık ve şişlik görülür
  3. Polenle ilk kez karşılaşılır, belirti görülmez
  4. Antikorlar alerjeni yakalar, histamin salınır
  5. Vücut polene karşı antikor üretir ve duyarlanır

?Soru çöz

Çocukken kızamık geçirmiş bir yetişkin, aynı hafta içinde hem kızamık virüsüyle hem de daha önce hiç karşılaşmadığı su çiçeği virüsüyle karşılaşıyor. Bu kişinin vücudunda aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ D. Kızamığa karşı bellek hücreleri vardır, ikincil yanıt erken ve güçlüdür. A su çiçeği ilk karşılaşmadır, birincil yanıt geç başlar, sıra ters; B bellek özgüldür, kızamık belleği su çiçeğini tanımaz; C kızamığa karşı bellek hücresi vardır, yanıt yavaş olmaz.
SAĞLIK · AŞI

Aşı ve serum: aktif ve pasif bağışıklık, her yıl yenilenen grip aşısı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuduz, hepatit, grip, uçuk ve AIDS nasıl bulaşır, virüs hastalıklarından nasıl korunulur?Bağlantılı konudan (Hayvanlar âlemi ve virüsler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuduz, enfekte bir memelinin ısırığıyla bulaşıp sinir sistemini etkiler; belirtiler başladıktan sonra tedavisi yoktur ama ısırıktan hemen sonra yapılan aşıyla önlenir. Hepatit, virüslerin yol açtığı karaciğer iltihabıdır: A tipi kirli su ve besinle, B ve C tipi kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır. Grip solunum yoluyla bulaşır; virüs hızla değiştiği için aşısı her yıl yenilenir. Uçuk virüsü sinir hücrelerinde gizlenir, bağışıklık düşünce dudakta kabarcık yapar. AIDS'e yol açan HIV, bağışıklık sisteminin T lenfositlerini yok eder. Korunmada aşı, hijyen ve kişisel eşyaların paylaşılmaması esastır; antibiyotik virüslere etki etmez.

Virüs hastalıkları ve korunma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aktif ve pasif bağışıklık nedir? Aşı ile serum arasındaki fark nedir, grip aşısı neden her yıl değişir?

Kısa cevap: Kazanılmış bağışıklık aktif ya da pasif olur. Aktif bağışıklıkta kişi antikoru ve bellek hücresini kendisi üretir: hastalığı geçirerek (doğal yolla) ya da aşı olarak (yapay yolla); koruma geç başlar ama uzun sürer. Pasif bağışıklıkta hazır antikor alınır: plasenta ve anne sütüyle (doğal yolla) ya da serumla (yapay yolla); koruma hemen başlar ama kısa sürer, bellek oluşmaz. Grip virüsü gibi genetik yapısı hızla değişen patojenlerin yüzey antijenleri farklılaştığı için bellek onları tanıyamaz; bu yüzden bazı aşılar düzenli olarak güncellenir.

Kolundaki küçük aşı izi bebekliğinden kalmış olabilir. O iğnedeki mikrop seni hasta edecek güçte değildi, ama vücudun onu yıllarca hatırladı.

Önceki konuda bellek hücrelerinin ikinci karşılaşmayı nasıl farklı kıldığını gördük. Kazanılmış bağışıklık, antikorun kimin vücudunda üretildiğine göre ikiye ayrılır; ikisi de doğal ya da yapay yolla kazanılabilir.

Aktif bağışıklık: antikoru kendin üretirsin

Kişinin kendi B ve T lenfositlerinin çalıştığı, antikorun ve bellek hücrelerinin kişinin kendi vücudunda oluştuğu bağışıklığa aktif bağışıklık denir. İki yolla kazanılır: hastalığı geçirmek (doğal yolla aktif) ve aşı olmak (yapay yolla aktif). Antikor üretimi için birincil yanıtın tamamlanması gerektiğinden koruma günler, haftalar içinde başlar; ama bellek sayesinde aylar, yıllar, bazı hastalıklarda ömür boyu sürer.

Aşı: hastalığı geçirmeden bellek

Aşı; zayıflatılmış ya da öldürülmüş mikroplar, etkisizleştirilmiş toksinler ya da mikrobun yüzey proteinleri gibi parçalar içerir. Bu içerik hastalık yapamaz ama antijen taşıdığı için birincil yanıtı başlatır ve geride bellek hücreleri bırakır. Gerçek mikrop geldiğinde ikincil yanıt devreye girer; hastalık hiç görülmez ya da hafif geçer. Aşı sağlıklı kişiye, hastalanmadan önce, koruma amacıyla yapılır. Bazı aşılar belleği tazelemek için belirli aralıklarla tekrarlanır (rapel doz). Gen teknolojisiyle üretilen yeni nesil aşıları biyoteknoloji sayfasında anlatıyoruz.

Ek bilgi: toplum bağışıklığı

Aşılanmanın önemi yalnız bireysel değildir. Toplumda yeterli sayıda kişi bağışık olunca mikrobun kişiden kişiye geçiş zinciri kırılır; aşı olamayan yenidoğanlar, bağışıklığı zayıf hastalar ve yaşlılar da dolaylı olarak korunur. Buna toplum bağışıklığı denir. Aşılama oranı düştüğünde kızamık gibi azalmış hastalıklar yeniden salgın yapabilir. Toplu aşılamanın en büyük başarısı çiçek hastalığıdır: Dünya Sağlık Örgütü 1980'de bu hastalığın yeryüzünden silindiğini ilan etti.

Pasif bağışıklık: hazır antikor

Başka bir canlıda üretilmiş antikorların hazır olarak alınmasıyla kazanılan bağışıklığa pasif bağışıklık denir. Doğal yolla: gebelikte annenin antikorları plasentadan bebeğe geçer; doğumdan sonra anne sütüyle, özellikle ilk günlerin sütüyle (ağız sütü) alınır. Bebek kendi bağışıklığı gelişene kadar böyle korunur. Yapay yolla: serum. Serum, belirli bir mikroba ya da zehre karşı antikor üretmiş bir hayvanın (örneğin at) ya da bağışık bir insanın kanından hazırlanan, hazır antikor içeren sıvıdır. Yılan ve akrep sokması, tetanoz ya da kuduz şüphesi gibi beklemeye zaman olmayan durumlarda verilir; antikorlar hemen iş görür. Ama dışarıdan gelen antikorlar birkaç hafta içinde yıkılır ve kişinin lenfositleri uyarılmadığı için bellek oluşmaz; koruma kısa sürer.

Kuduz şüpheli bir ısırıkta ikisi birlikte uygulanır: serum hemen koruma sağlar, aşı ise kişinin kendi belleğini oluşturur. Virüsün ısırık yerinden sinir sistemine ulaşması zaman aldığı için aşının etkisi yetişebilir.

Aşı · yapay yolla aktif

  • İçerik: zayıflatılmış ya da öldürülmüş mikrop, toksin, parça (antijen)
  • Kime: sağlıklı kişiye, korunma için
  • Etki: geç başlar, uzun sürer
  • Bellek hücresi oluşur

Serum · yapay yolla pasif

  • İçerik: hazır antikor
  • Kime: hasta ya da risk altındaki kişiye, tedavi için
  • Etki: hemen başlar, kısa sürer
  • Bellek hücresi oluşmaz
Sütun antikoru kimin ürettiğini, satır nasıl kazanıldığını söyler. Aşı sağlama koruma için, serum acil duruma tedavi için verilir.Görsel: Sınav Defteri

Aşılar neden zamanla değişir?

Kızamık aşısı onlarca yıldır aynı virüse karşı koruyabiliyor, ama grip aşısı her yıl yeniden hazırlanıyor. Fark, virüslerin değişme hızındadır. Grip virüsünün genetik yapısında sık sık mutasyon olur ve yüzeyindeki antijenler değişir. Geçen yılki virüse karşı oluşmuş bellek hücreleri ve antikorlar değişmiş antijeni tanıyamaz, kişi yeniden hastalanır. Bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü her yıl dolaşımdaki virüsleri izleyerek aşının hangi virüs tiplerine göre üretileceğini önerir. COVID-19 aşılarının yeni varyantlara göre güncellenmesi de aynı nedene dayanır.

Patojenler neden sürekli bir tehdit?

Bakteri ve virüslerin üreme süresi kısa, yavru sayısı çok yüksektir. Her kopyalamadaki küçük bir hata olasılığı bile milyarlarca yavruda çok sayıda yeni genetik değişiklik demektir; bazı virüsler farklı virüs tipleriyle genetik materyal alışverişi de yapabilir. Ortamda bir ilaç ya da antikor varsa ona dayanıklı olan değişkenler hayatta kalıp çoğalır; antibiyotiklere dirençli bakteriler böyle ortaya çıkar (doğal seçilim sayfası). Bazen de hayvanlarda bulunan bir patojen değişime uğrayıp insana geçer ve bağışıklık sisteminin hiç tanımadığı yeni bir hastalık başlar. Patojenlerin genetik yapısının hızlı değişimi onları insan sağlığı için kalıcı bir tehdit yapar. Aşıların güncellenmesi, salgınların izlenmesi, gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınma ve el hijyeni bu tehdide karşı sürekli önlemlerdir. Dengeli beslenme, yeterli uyku ve düzenli hareket bağışıklık sistemini desteklerken sigara ve bağımlılık yapan maddeler onu zayıflatır.

Akılda kalsın: Aktif = antikoru kendin yaparsın (geç, uzun, bellekli). Pasif = hazır alırsın (hemen, kısa, belleksiz). Dört kutu: doğal aktif = hastalığı geçirme, yapay aktif = aşı, doğal pasif = plasenta ve anne sütü, yapay pasif = serum. Aşı sağlama, serum yaraya.
Sınavda

Nasıl sorulurDört kutulu bir şema (doğal/yapay × aktif/pasif) verilir ve durumlar eşleştirilir. “Enjekte edildiğinde aktif bağışıklık oluşturmayan” madde sorulur: cevap hazır antikordur; öldürülmüş mikrop, etkisizleştirilmiş toksin ve mikrop parçası aktif bağışıklık oluşturur. “Aşıyı serumdan ayırt eden özellikler” sorusunda içerik, koruma süresi ve antikorun kişinin kendi hücrelerinde üretilmesi doğrudur.

TuzakTuzak 1: anne sütüyle gelen korunma “doğal bağışıklık” sanılır; o, kazanılmış bağışıklığın doğal yolla pasif çeşididir, doğuştan gelen kalıtsal savunma değildir. Tuzak 2: “antibiyotik pasif bağışıklık sağlar”; antibiyotik antikor değil, bakteriyi öldüren bir ilaçtır ve virüslere etkisizdir. Tuzak 3: “aşı olan kişide koruyucu antikor hemen oluşur.”

⇄Bilgi eşleştirme durum → bağışıklık türü

?Soru çöz

Grip aşısının her yıl yeniden hazırlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Grip virüsünde sık mutasyonla yüzey antijenleri değişir, eski bellek hücreleri yeni virüsü tanıyamaz. A aşı bellek hücresi oluşturur; B grip etkeni bakteri değil virüstür; D aşı hazır antikor içermez, o serumdur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

37 °C'de bekletilen dört deney tüpünün içeriği şöyledir: 1. tüp protein + pepsin + HCl (kuvvetli asidik); 2. tüp protein + pepsin (hafif bazik); 3. tüp nişasta + pankreas amilazı (hafif bazik); 4. tüp yağ + safra tuzları + lipaz (hafif bazik). Bir süre sonra tüplerde oluşan ürünlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Lipaz hafif bazik ortamda yağı yağ asidi ve gliserole parçalar; safra tuzları yağı damlacıklara ayırıp işi hızlandırır. A yanlış: pepsin proteini yalnız polipeptitlere kadar götürür, amino asit için ince bağırsak enzimleri gerekir. B yanlış: pepsin kuvvetli asidik ortamın enzimidir, hafif bazik ortamda çalışmaz. D yanlış: amilazın ürünü maltozdur; maltozu glikoza maltaz yıkar ve tüpte maltaz yoktur.Kaynak: Sindirim sistemi · Kimyasal sindirim: üç besinin yolu

?Soru 2

Sol kolundaki bir toplardamara serumla verilen bir ilaç, sağ bacağındaki bir kasa ulaşıyor.
İlaç bu yolculukta aşağıdaki yapılardan hangisinden geçmez?

✓ A. Yolu kur: üst ana toplardamar → sağ kulakçık → sağ karıncık → akciğer atardamarı → akciğer kılcalları → akciğer toplardamarı → sol kulakçık → sol karıncık → aort → bacak atardamarı → kas kılcalı. Kapı toplardamarı yalnız mide, bağırsak ve dalaktan gelen kanı karaciğere taşır; koldan başlayan bir yolculuk ondan geçmez. B, C ve D bu yolun zorunlu duraklarıdır: kolda başlayan madde önce kalbin sağ yarısına döner ve küçük dolaşımı tamamlamadan bacağa ulaşamaz.Kaynak: Dolaşım sistemi · Büyük ve küçük kan dolaşımı

?Soru 3

Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir insanda aşağıdaki damar çiftlerinin hangisinde birinci damardaki kanın oksijen miktarı ikinci damardakinden fazladır?

✓ C. Akciğer toplardamarı oksijenlenmiş kanı sol kulakçığa getirir, üst ana toplardamar dokulardan dönen fakir kanı taşır. A akciğer atardamarı oksijence fakirdir, sıra ters; B alt ana toplardamar fakir, aort zengindir; D kapı toplardamarı fakir, böbrek atardamarı zengindir.Kaynak: Dolaşım sistemi · Büyük ve küçük kan dolaşımı

?Soru 4

Sağlıklı bir insanın ağız boşluğunda gerçekleşen olaylarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Ağızda protein sindiren enzim yoktur; proteinlerin kimyasal sindirimi midede pepsinle başlar. A doğrudur: dişler mekanik sindirim yapar; B doğrudur: tükürük amilazı nişastayı parçalamaya başlar; C doğrudur: tükürükteki lizozim bakterilere karşı korur.Kaynak: Sindirim sistemi · Ağız, tükürük ve yutma

?Soru 5

Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir insanda kalp döngüsü yaklaşık 0,8 saniye sürmektedir. Döngünün son 0,4 saniyesini oluşturan genel diyastol evresinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ D. Genel diyastolde bütün odacıklar gevşektir, kan toplardamarlardan kulakçıklara ve karıncıklara dolar. A yarım ay kapakçıkları bu evrede kapalıdır, karıncık sistolüyle karıştırılıyor; B atardamarlara pompalama karıncık sistolündedir; C kulakçık kasılması kulakçık sistolüdür, diyastol değil.Kaynak: Dolaşım sistemi · Kalbin çalışması ve kalp döngüsü

?Soru 6

Yetişkin bir insanda; I. gırtlak kapağı, II. dizdeki menisküs, III. burun ucu yapılarında bulunan kıkırdak çeşitleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Gırtlak kapağı esnek olması gereken bir kapaktır, elastik kıkırdaktır. Menisküs yük taşıyan bir yastıktır, fibröz kıkırdaktır. Burun ucu hiyalin kıkırdaktır. A gırtlak kapağını hiyalin, burnu elastik sanır; C menisküsü hiyalin, burnu fibröz yapar; D gırtlak kapağını fibröz, menisküsü elastik sayar.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kıkırdak doku ve çeşitleri

?Soru 7

Mide bezlerinin HCl salgısı yetersiz olan bir bireyde aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. HCl olmadan pepsinojen pepsine yeterince dönüşemez ve proteinlerin yapısı bozulmaz; protein sindirimi yavaşlar. B midede yağ sindirilmez; C mukus salgısı HCl'ye bağlı değildir; D safrayı karaciğer üretir, HCl'den bağımsızdır.Kaynak: Sindirim sistemi · Mide ve mide öz suyu

?Soru 8

Kasılmakta olan bir iskelet kasıyla ilgili; I. Boyu kısalır. II. Hacmi azalır. III. Gerekli enerjiyi doğrudan ATP'den sağlar. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Kasılan kas kısalır ve kalınlaşır, hacmi değişmez; II yanlıştır. Kasılmada doğrudan kullanılan enerji molekülü ATP'dir; III doğrudur. A doğru olan III'ü atlar; B ve D, hacmin azaldığı yanılgısına dayanır.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Hareketin oluşumu ve antagonist kaslar

?Soru 9

Bir kas dokusundan hazırlanan preparatta hücrelerin dallandığı, enine bantlaşma gösterdiği ve her hücrede bir ya da iki çekirdeğin ortada bulunduğu gözleniyor. Bu doku için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Dallanma, bantlaşma ve ortada bir-iki çekirdek kalp kasının özellikleridir; bu kas yalnız kalpte bulunur. A iskelet kasıyla karıştırır, kalp kası istemsizdir; C somatik değil otonom sistemin etkisindedir; D tendonla kemiğe bağlanan iskelet kasıdır.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kas doku: üç kas çeşidi

?Soru 10

Sağlıklı bir insanın baldır kasında bulunan bir kılcal damarın toplardamar ucunda aşağıdakilerden hangisinin doku sıvısından kana geçmesi beklenir?

✓ C. Toplardamar ucunda osmotik basınç baskındır ve kas hücrelerinin ürettiği CO₂ kana geçer. A glikoz, B amino asit ve D oksijen hücrenin tükettiği maddelerdir; atardamar ucunda kandan doku sıvısına geçer, yön ters düşünülmüş.Kaynak: Dolaşım sistemi · Kılcal damarda madde alışverişi
57
Daha fazla soru çözmek ister misin?Dolaşım ve bağışıklık sistemi konusundan 57 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →