Kan doku: damarlarda akan, ara maddesi sıvı bağ doku
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKalbin yapısı nasıldır, kalpte hangi odacıklar, tabakalar ve kapakçıklar bulunur?Bağlantılı konudan (Dolaşım sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kalp, göğüs boşluğunda iki akciğerin arasında duran, dıştan içe perikart, miyokart ve endokart tabakalarından oluşan kaslı bir pompadır. İki kulakçık ve iki karıncık olmak üzere dört odacığı vardır; sağ yarısında oksijence fakir, sol yarısında oksijence zengin kan bulunur ve iki yarı arasındaki bölme kanların karışmasını engeller. Triküspit, biküspit ve yarım ay kapakçıkları kanın yalnız tek yönde akmasını sağlar.
✎Konu anlatımı
Kan dokunun yapısı nedir, kan plazmasında neler bulunur?
Kısa cevap: Kan, ara maddesi sıvı olan özelleşmiş bir bağ dokudur. Hacminin yaklaşık %55'ini plazma, yaklaşık %45'ini kan hücreleri (alyuvar, akyuvar) ve kan pulcukları oluşturur. Plazmanın yaklaşık %90'ı sudur; geri kalanında albümin, globülin ve fibrinojen gibi proteinler, glikoz ve amino asit gibi besin monomerleri, mineraller, hormonlar, antikorlar ve üre gibi atıklar çözünmüş hâlde bulunur.Kâğıtla parmağını kestiğinde akan damla kırmızıdır. Ama aynı kan bir tüpte hızla döndürülürse üstte saman sarısı, saydam bir sıvı ayrılır; kanın asıl taşıyıcısı o sarı sıvıdır.
Kalp, damarlar ve dolaşım sayfasında pompayı ve boruları gördük; bu sayfa borularda akan sıvıyla başlıyor. Kan, hücrelerinin arasını sıvı bir ara maddenin doldurduğu bir bağ dokudur. Bu sıvı ara maddeye plazma, içinde yüzen hücrelere ve hücre parçalarına kanın şekilli elemanları denir. Şekilli elemanların hepsi kırmızı kemik iliğindeki kök hücrelerden üretilir; iliğin yerini destek ve hareket sistemi sayfasında görmüştük.
Neden ara maddesi sıvı? Kemik ve kıkırdak gibi bağ dokular bir yeri desteklemek için katıdır. Kanın işi ise vücudun her köşesine ulaşmaktır: taşıyıcı bir dokunun en ince kılcala kadar akabilmesi, hücrelerinin de birbirine tutunmadan serbestçe sürüklenmesi gerekir.
Santrifüj tüpünde katlar
Pıhtılaşması engellenmiş kan santrifüjle döndürülürse bileşenleri yoğunluğa göre ayrılır. En ağır olan alyuvarlar dibe çöker; kırmızı rengi onların taşıdığı hemoglobin verir. Alyuvarların üzerinde ince, beyazımsı bir katmanda akyuvarlar ve kan pulcukları toplanır. En üstte sarımsı plazma kalır. Kan hacminin yaklaşık %55'i plazma, %45'i hücresel kısımdır ve hücresel kısmın büyük bölümünü alyuvarlar oluşturur.
Plazmada neler taşınır?
Plazmanın yaklaşık %90'ı sudur. Su iyi bir çözücü olduğu için vücudun taşıması gereken maddelerin çoğu plazmada çözünmüş olarak yol alır:
- Plazma proteinleri: çoğu karaciğerde yapılır. Albümin kanın osmotik basıncını sağlar ve suyu damarın içinde tutar; bu basıncın kılcal damardaki rolünü kalp ve damarlar sayfasında Starling hipotezi başlığıyla görmüştük. Globülinler bazı maddeleri taşır ve savunmada görev alır. Fibrinojen pıhtılaşmada fibrin ipliklerine dönüşür.
- Besin monomerleri ve vitaminler: glikoz, amino asit, yağ asidi, gliserol.
- Mineraller (iyonlar): sodyum, potasyum, kalsiyum, klor ve bikarbonat iyonları osmotik dengeyi ve kanın pH'ını korur.
- Hormonlar ve antikorlar: endokrin bezlerin salgıları ve savunma proteinleri kanla hedefe ulaşır.
- Atıklar ve gazlar: üre, karbondioksidin büyük bölümü ve az miktarda çözünmüş oksijen.
Plazmada ne bulunmadığı da sorulur. Nişasta ve glikojen gibi büyük polimer besinler ile sindirim enzimleri plazmada taşınmaz; besinler sindirim sistemi sayfasında gördüğümüz gibi monomerlerine ayrılmadan kana geçemez. Bir ayrıntı daha: kan tüpte pıhtılaşmaya bırakılırsa fibrinojen pıhtıya katılır. Geriye kalan, fibrinojeni harcanmış sarımsı sıvıya kan serumu denir. Kan grubu testinde kullanılan test serumları ve tedavi amaçlı serumlar bu sıvıdan hazırlanır.
Kanın görevleri
- Taşıma: oksijen ve karbondioksit, besinler, atıklar, hormonlar.
- Savunma: akyuvarlar ve antikorlarla mikroplara karşı koruma.
- Pıhtılaşma: damar yırtılınca kan kaybını durdurma.
- Isı dağıtma: kaslarda ve karaciğerde üretilen ısıyı vücuda yayma; deri damarlarının genişleyip daralmasıyla ısı kaybını ayarlama (endokrin sistem sayfasındaki vücut sıcaklığı tablosu).
- İç dengeyi koruma: pH, su ve iyon dengesini sürdürerek homeostaziye katkı.
Nasıl sorulurSantrifüj tüpü şeması verilir, kısımlar X ve Y diye harflenir ve yorumlar sorulur.
TuzakBir başka kalıp “plazmada bulunması beklenmeyen madde” sorusudur: cevap glikojen, nişasta ya da bir sindirim enzimidir; üre, fibrinojen ve hormon çeldiricidir. Tuzak, şu öncüllerdedir: “plazmada en çok bulunan organik madde karbonhidrattır” (proteinlerdir), “akyuvarların ürettiği antikorlar tüpün dibindeki kısımdadır” (antikorlar plazmada çözünmüştür), “kan grubunu belirleyen antijenler plazmada bulunur” (alyuvar zarındadır).
⇄Bilgi eşleştirme plazmadaki madde → görev
?Soru çöz
Sağlıklı bir insanın kan plazmasında aşağıdakilerden hangisinin bulunması beklenmez?