Seçici geçirgen zar: hücrenin kapısında kim bekliyor?
MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAkıcı mozaik zar modeli nedir, hücre zarının yapısında neler bulunur?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ökaryot hücre üç temel kısımdan oluşur: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek. Akıcı mozaik modele göre hücre zarı, çift katlı fosfolipit tabaka ile bu tabakaya gömülü ya da yüzeyine bağlı proteinlerden oluşur; hayvan hücresi zarında kolesterol, dış yüzeyde glikoprotein ve glikolipitler bulunur. Zar seçici geçirgendir. Bitki, mantar, alg ve çoğu prokaryotta zarın dışında ayrıca cansız ve tam geçirgen bir hücre duvarı vardır.
Hücre zarı, duvar ve sitoplazma
✎Konu anlatımı
Hücre zarı neden seçici geçirgendir, hangi maddeler zardan kolay geçer?
Kısa cevap: Hücre zarı seçici geçirgendir: bazı maddelerin geçmesine izin verir, bazılarını durdurur. Küçük, yüksüz ve yağda çözünen maddeler fosfolipit tabakadan kendiliğinden geçer; iyonlar, glikoz ve amino asit gibi suda çözünen maddeler zar proteinlerine, protein ve polisakkarit gibi büyük moleküller ise endositoz ve ekzositoza ihtiyaç duyar.Bir damla mürekkep kâğıt mendile hemen yayılır, mumlu kâğıda ise hiç işlemez. Hücre zarının davranışını anlamak için önce bu farkı anlamak gerekir.
Hatırlarsan hücre ve organeller sayfasında zarın akıcı mozaik yapısını görmüştük: çift katlı fosfolipit tabaka, aralarına gömülü proteinler, hayvan hücrelerinde kolesterol ve dış yüzde karbonhidrat zincirleri. Bu sayfada aynı zarı bir kapı gibi düşüneceğiz. Hücrenin yaşaması için besin, su ve oksijen içeri girmeli; karbondioksit ve atıklar dışarı çıkmalı. Ama sitoplazmanın bileşimi rastgele değişirse enzimler çalışamaz. Zarın işi, bu trafiği düzenleyip hücrenin iç dengesini, yani homeostaziyi korumaktır.
Neden her madde geçemiyor?
Cevap zarın ortasında. Fosfolipitlerin suyu seven başları zarın iki yüzüne, suyu sevmeyen yağ asidi kuyrukları ise ortaya dönüktür (bkz. organik bileşikler). Böylece zarın içinde yağlı, sudan kaçan bir katman oluşur. Bu katman bir süzgeç gibi çalışır: küçük ve yüksüz moleküller (O₂, CO₂) ile yağda çözünen maddeler (A, D, E, K vitaminleri) içinden kolayca süzülür. Elektrik yükü taşıyan iyonlar (Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl⁻) ve suda çözünen glikoz, amino asit gibi moleküller yağlı katmana giremez; bunlar zardaki kanal ve taşıyıcı proteinlerden geçer. Su da polar bir molekül olduğu için zarı doğrudan az geçer; hızlı geçişi kanal proteinleri sağlar.
Protein, nişasta, glikojen gibi büyük moleküller ise hiçbir proteinden geçemeyecek kadar iridir. Hücre onları zarın bir parçasıyla birlikte paketleyerek alır ya da verir. Yani bir maddenin zardan nasıl geçeceğini üç soru belirler: boyutu, yükü ve yağda çözünüp çözünmediği.
Seçici geçirgen ile yarı geçirgen aynı şey mi?
Değil, ve sınav bu farkı sever. Yarı geçirgen zar yalnız molekül boyutuna göre süzer: selofan, diyaliz borusu ya da laboratuvarda kullanılan hayvansal bir bağırsak zarı küçük molekülü geçirir, büyüğü geçirmez. Cansızdır, enerji harcamaz, "seçim" yapmaz. Seçici geçirgen zar ise canlı hücrenin zarıdır: proteinleri sayesinde aynı boyuttaki iki maddeden birini alıp ötekini reddedebilir, gerekirse ATP harcayarak bir maddeyi derişim farkına karşı bile taşır. Hücre ölünce zar bu seçiciliği kaybeder; geçişler artık yalnız difüzyon ve osmoz gibi fiziksel kurallara göre olur.
Geçiş yollarının haritası
Bütün yollar iki soruyla ayrılır: Enerji (ATP) harcanıyor mu? ve madde zardan tek tek mi geçiyor, yoksa zarla paketlenerek mi? Bu sorular üç grup verir:
- Pasif taşıma (ATP yok): basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon, osmoz. Madde derişim farkına göre kendiliğinden hareket eder.
- Aktif taşıma (ATP var): küçük moleküller, protein pompalarıyla derişim farkına karşı taşınır.
- Endositoz ve ekzositoz (ATP var): büyük moleküller ve parçacıklar zardan oluşan keseciklerle içeri alınır ya da dışarı verilir.
Nasıl sorulurBir madde listesi verilir: "Hangileri fosfolipit tabakadan basit difüzyonla geçebilir?" O₂, CO₂ ve D vitamini gibi yağda çözünenler geçer; glikoz, amino asit ve Ca²⁺ gibi iyonlar geçemez, protein ise hiç geçemez.
Tuzak"küçük" olan her maddenin doğrudan geçeceğini sanmaktır: Na⁺ çok küçüktür ama yüklü olduğu için kanal ister. İkinci tuzak "seçici geçirgen" ile "yarı geçirgen" ifadelerini eş tutmaktır; selofan ve ölü hücre zarı seçici değildir.
⇄Bilgi eşleştirme madde ve geçiş yolu
?Soru çöz
Hücre zarının yapısı düşünüldüğünde aşağıdaki maddelerden hangisinin fosfolipit tabakadan herhangi bir zar proteini kullanmadan geçmesi beklenir?