Hücre zarından madde geçişi: difüzyon, osmoz, aktif taşıma, endositoz ve ekzositoz

Hücre zarı neyi neden geçirir? Pasif taşımadan aktif taşımaya, plazmolizden endositoza bütün geçiş yolları, U borusu ve deney sorularının çözüm yoluyla.

7 durakTYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HÜCRE ZARI

Seçici geçirgen zar: hücrenin kapısında kim bekliyor?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıcı mozaik zar modeli nedir, hücre zarının yapısında neler bulunur?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ökaryot hücre üç temel kısımdan oluşur: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek. Akıcı mozaik modele göre hücre zarı, çift katlı fosfolipit tabaka ile bu tabakaya gömülü ya da yüzeyine bağlı proteinlerden oluşur; hayvan hücresi zarında kolesterol, dış yüzeyde glikoprotein ve glikolipitler bulunur. Zar seçici geçirgendir. Bitki, mantar, alg ve çoğu prokaryotta zarın dışında ayrıca cansız ve tam geçirgen bir hücre duvarı vardır.

Hücre zarı, duvar ve sitoplazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücre zarı neden seçici geçirgendir, hangi maddeler zardan kolay geçer?

Kısa cevap: Hücre zarı seçici geçirgendir: bazı maddelerin geçmesine izin verir, bazılarını durdurur. Küçük, yüksüz ve yağda çözünen maddeler fosfolipit tabakadan kendiliğinden geçer; iyonlar, glikoz ve amino asit gibi suda çözünen maddeler zar proteinlerine, protein ve polisakkarit gibi büyük moleküller ise endositoz ve ekzositoza ihtiyaç duyar.

Bir damla mürekkep kâğıt mendile hemen yayılır, mumlu kâğıda ise hiç işlemez. Hücre zarının davranışını anlamak için önce bu farkı anlamak gerekir.

Hatırlarsan hücre ve organeller sayfasında zarın akıcı mozaik yapısını görmüştük: çift katlı fosfolipit tabaka, aralarına gömülü proteinler, hayvan hücrelerinde kolesterol ve dış yüzde karbonhidrat zincirleri. Bu sayfada aynı zarı bir kapı gibi düşüneceğiz. Hücrenin yaşaması için besin, su ve oksijen içeri girmeli; karbondioksit ve atıklar dışarı çıkmalı. Ama sitoplazmanın bileşimi rastgele değişirse enzimler çalışamaz. Zarın işi, bu trafiği düzenleyip hücrenin iç dengesini, yani homeostaziyi korumaktır.

Neden her madde geçemiyor?

Cevap zarın ortasında. Fosfolipitlerin suyu seven başları zarın iki yüzüne, suyu sevmeyen yağ asidi kuyrukları ise ortaya dönüktür (bkz. organik bileşikler). Böylece zarın içinde yağlı, sudan kaçan bir katman oluşur. Bu katman bir süzgeç gibi çalışır: küçük ve yüksüz moleküller (O₂, CO₂) ile yağda çözünen maddeler (A, D, E, K vitaminleri) içinden kolayca süzülür. Elektrik yükü taşıyan iyonlar (Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl⁻) ve suda çözünen glikoz, amino asit gibi moleküller yağlı katmana giremez; bunlar zardaki kanal ve taşıyıcı proteinlerden geçer. Su da polar bir molekül olduğu için zarı doğrudan az geçer; hızlı geçişi kanal proteinleri sağlar.

Protein, nişasta, glikojen gibi büyük moleküller ise hiçbir proteinden geçemeyecek kadar iridir. Hücre onları zarın bir parçasıyla birlikte paketleyerek alır ya da verir. Yani bir maddenin zardan nasıl geçeceğini üç soru belirler: boyutu, yükü ve yağda çözünüp çözünmediği.

Zar, maddeleri boyutuna, yüküne ve yağda çözünürlüğüne göre farklı yollardan geçirir. Pasif yollarda madde çok yoğun ortamdan az yoğun ortama kendiliğinden gider; aktif taşıma ile endositoz ve ekzositozda hücre ATP harcar. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Seçici geçirgen ile yarı geçirgen aynı şey mi?

Değil, ve sınav bu farkı sever. Yarı geçirgen zar yalnız molekül boyutuna göre süzer: selofan, diyaliz borusu ya da laboratuvarda kullanılan hayvansal bir bağırsak zarı küçük molekülü geçirir, büyüğü geçirmez. Cansızdır, enerji harcamaz, "seçim" yapmaz. Seçici geçirgen zar ise canlı hücrenin zarıdır: proteinleri sayesinde aynı boyuttaki iki maddeden birini alıp ötekini reddedebilir, gerekirse ATP harcayarak bir maddeyi derişim farkına karşı bile taşır. Hücre ölünce zar bu seçiciliği kaybeder; geçişler artık yalnız difüzyon ve osmoz gibi fiziksel kurallara göre olur.

Geçiş yollarının haritası

Bütün yollar iki soruyla ayrılır: Enerji (ATP) harcanıyor mu? ve madde zardan tek tek mi geçiyor, yoksa zarla paketlenerek mi? Bu sorular üç grup verir:

  • Pasif taşıma (ATP yok): basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon, osmoz. Madde derişim farkına göre kendiliğinden hareket eder.
  • Aktif taşıma (ATP var): küçük moleküller, protein pompalarıyla derişim farkına karşı taşınır.
  • Endositoz ve ekzositoz (ATP var): büyük moleküller ve parçacıklar zardan oluşan keseciklerle içeri alınır ya da dışarı verilir.
Akılda kalsın: Zarın kapısında üç soru sorulur: Küçük mü? Yüksüz mü? Yağda çözünür mü? Üçüne de "evet" diyen doğrudan geçer, birine "hayır" diyen protein kapısı arar, "çok büyük" olan zarla paketlenir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir madde listesi verilir: "Hangileri fosfolipit tabakadan basit difüzyonla geçebilir?" O₂, CO₂ ve D vitamini gibi yağda çözünenler geçer; glikoz, amino asit ve Ca²⁺ gibi iyonlar geçemez, protein ise hiç geçemez.

Tuzak"küçük" olan her maddenin doğrudan geçeceğini sanmaktır: Na⁺ çok küçüktür ama yüklü olduğu için kanal ister. İkinci tuzak "seçici geçirgen" ile "yarı geçirgen" ifadelerini eş tutmaktır; selofan ve ölü hücre zarı seçici değildir.

⇄Bilgi eşleştirme madde ve geçiş yolu

?Soru çöz

Hücre zarının yapısı düşünüldüğünde aşağıdaki maddelerden hangisinin fosfolipit tabakadan herhangi bir zar proteini kullanmadan geçmesi beklenir?

✓ A. Karbondioksit küçük ve yüksüz olduğu için zarın yağlı ortasından basit difüzyonla geçer. B glikoz suda çözünür, taşıyıcı protein ister; C Na⁺ yüklüdür, kanal proteini gerekir; D nişasta proteinden bile geçemeyecek kadar büyüktür.
SÜREÇ · PASİF TAŞIMA

Difüzyon: moleküller neden kalabalıktan kaçar?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHomeostazi, boşaltım ve adaptasyon nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Boşaltım metabolizma sonucu oluşan atıkların atılmasıdır; homeostazi iç ortamın (sıcaklık, su-tuz, pH, kan şekeri) dar sınırlarda sabit tutulmasıdır. Hareket ve uyarılara tepki canlının çevresine yanıt vermesi, büyüme ve gelişme bireyin olgunlaşması, üreme neslin sürmesi, uyum (adaptasyon) ise türün yaşadığı ortama kalıtsal olarak uygun olmasıdır.

Canlılık: denge ve süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Difüzyon nedir, basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Difüzyon, moleküllerin kendi hareket enerjileriyle çok yoğun (derişimi yüksek) ortamdan az yoğun ortama yayılmasıdır; ATP harcanmaz ve derişim eşitlenince net geçiş durur. Basit difüzyonda madde doğrudan fosfolipit tabakadan, kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı proteinlerden geçer.

Fırından yeni çıkmış ekmeğin kokusu, kimse onu taşımadan evin öbür ucuna ulaşır. Kokuyu taşıyan şey, moleküllerin kendi durmak bilmeyen hareketidir.

Her molekül sürekli titreşir ve rastgele yönlere çarpışarak ilerler. Kalabalık bir yerde çarpışma çok, boş bir yerde azdır; bu yüzden rastgele hareketin toplam sonucu, moleküllerin çok yoğun bölgeden az yoğun bölgeye yayılması olur. Buna difüzyon denir. Enerjiyi hücre vermez, moleküllerin kendi hareket (kinetik) enerjisi yeter. Bu yüzden difüzyon cansız ortamlarda da olur: suya bırakılan bir şeker küpü karıştırılmasa da bir süre sonra bütün bardağı tatlandırır.

Denge kurulunca hareket durur mu?

Hayır, yalnız net geçiş durur. İki ortamın derişimi eşitlenince moleküller hareket etmeye devam eder; ama bir yöne geçen kadarı öbür yöne de geçer. Bu duruma dinamik denge denir. Bir de yön meselesi var: difüzyon hücreye özgü bir "içeri" ya da "dışarı" kuralı tanımaz. Oksijen kanda bol olduğu için hücreye girer; karbondioksit hücrede bol olduğu için dışarı çıkar. Yönü belirleyen tek şey derişim farkıdır. Bu yüzden zardan pasif geçiş çift yönlü olabilir.

Basit difüzyon

Madde hiçbir yardımcı olmadan doğrudan fosfolipit tabakadan geçiyorsa bu basit difüzyondur. Önceki konudaki süzgeci hatırla: O₂, CO₂ ve yağda çözünen maddeler bu yolu kullanır. AYT'de göreceğin akciğer alveolündeki gaz değişimi de basit difüzyonun en büyük örneğidir (bkz. solunum sistemi).

Kolaylaştırılmış difüzyon

Glikoz, amino asit ve bazı iyonlar da çoğu zaman çok yoğun taraftan az yoğun tarafa gitmek "ister", ama yağlı katmandan geçemez. Bunlara zardaki kanal proteinleri (madde için açılan bir tünel) ya da taşıyıcı proteinler (maddeyi bağlayıp şekil değiştirerek öbür yüze bırakan protein) yardım eder. Yön yine derişim farkının yönüdür ve hücre yine ATP harcamaz; protein yalnızca yolu açar. Bu yüzden kolaylaştırılmış difüzyon da bir pasif taşımadır. Basit difüzyondan farkı, geçişin zar proteinlerine bağlı olmasıdır: zardaki taşıyıcı sayısı sınırlı olduğu için geçiş hızı da sınırsız artamaz.

Difüzyonun hızını ne belirler?

Bu sorunun cevabı üç etkendir; sayfanın son konusunda bunları deneyle sınayacağız.

  • Derişim (konsantrasyon) farkı: iki ortam arasındaki fark büyüdükçe net geçiş hızlanır; fark sıfırlanınca net geçiş durur.
  • Sıcaklık: sıcaklık artınca moleküller daha hızlı hareket eder, difüzyon hızlanır. Kokulu bir çorba soğukken değil, sıcakken mutfağı doldurur.
  • Yüzey alanı: geçişin olduğu yüzey genişledikçe aynı anda daha çok molekül geçer. Bağırsaktaki villuslar ve kökteki emici tüyler yüzeyi büyütmenin örnekleridir.

Bunlara molekülün kendi özellikleri de eklenir: küçük moleküller büyüklerden, yağda çözünenler çözünmeyenlerden daha hızlı difüze olur. Yol uzadıkça da difüzyon yavaşlar; ince zarlar ve dar mesafeler bu yüzden işe yarar.

Akılda kalsın: Difüzyonda yokuş aşağı gidilir: çoktan aza, enerjisiz. Kolaylaştırılmış difüzyon aynı yokuştan iner, sadece protein bir merdiven uzatır. Merdivenin olması enerji harcandığı anlamına gelmez.
Sınavda

Nasıl sorulur"Kolaylaştırılmış difüzyon için hangisi söylenemez?" kalıbında doğru cevap genellikle "ATP harcanır" ya da "az yoğundan çok yoğuna olur" şıkkıdır; ikisi de aktif taşımanın özelliğidir. İkinci kalıp dengedir: eşitlenen iki ortamda ne olduğu sorulur.

TuzakTaşıyıcı protein kullanılması tek başına aktif taşıma demek değildir. "Derişim eşitlenince moleküllerin hareketi durur" yargısı da yanlıştır; duran yalnız net geçiştir.

▭Boşluk doldurma

Difüzyonda moleküller çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçer. İki ortamın derişimi eşitlenince moleküller hareket etmeye devam eder ama durur. Glikozun taşıyıcı proteinle çok yoğundan az yoğuna geçişine denir.

ATP harcanmadannet geçişkolaylaştırılmış difüzyonaktif taşımaATP harcayarak

?Soru çöz

Basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon için aşağıdakilerden hangisi yalnız birinde görülür?

✓ C. Kanal ya da taşıyıcı protein yalnız kolaylaştırılmış difüzyonda kullanılır. A çoktan aza geçiş ikisinde de ortaktır; B ikisi de pasif taşımadır, ATP harcanmaz; D ikisinde de derişim eşitlenince net geçiş durur.
SÜREÇ · OSMOZ

Osmoz: su neden tuzlu tarafa koşar?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilimsel yöntemin basamakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel yöntem, bir soruya güvenilir cevap bulmak için izlenen sistemli yoldur: gözlem → problemin belirlenmesi → hipotez → tahmin → kontrollü deney → verilerin analizi ve sonuç. Sonuç hipotezi desteklemezse hipotez gözden geçirilip yeniden kurulur; desteklerse deney tekrarlanır, sonuç raporlanıp paylaşılır.

Bilimsel yöntem basamakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmoz nedir, su hangi yöne geçer?

Kısa cevap: Osmoz, suyun seçici geçirgen ya da yarı geçirgen bir zardan, çözünen madde derişimi düşük (az yoğun) ortamdan derişimi yüksek (çok yoğun) ortama geçmesidir. Aslında suyun kendi difüzyonudur; ATP harcanmaz ve cansız sistemlerde de görülür, ama mutlaka bir zar gerekir.

Kuru üzümü bir gece suda bırakırsan sabah dolgun bir taneye dönüşür. Suyu içeri çeken bir pompa yoktur; işi osmoz yapar.

Önce bir dil kuralı: biyolojide bir çözeltinin "yoğun" olması, içinde çözünmüş madde derişiminin yüksek olması demektir. Şimdi bir zar düşün; su moleküllerini geçiriyor ama içinde çözünmüş olan büyük şeker moleküllerini geçirmiyor. Zarın bir yanında saf su, öbür yanında şekerli su var. Şeker geçemez, ama su geçebilir. Su hangi yöne gider? Saf su tarafında su molekülleri daha kalabalıktır, şekerli tarafta şeker molekülleri yer kapladığı için su daha azdır. Su da her molekül gibi kendi kalabalığından kaçar ve şekerli tarafa geçer. İşte osmoz, suyun seçici geçirgen ya da yarı geçirgen zardan difüzyonudur.

Aynı olayı iki yoldan söyleyebilirsin ve ikisi de doğrudur: su, kendi derişiminin yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere gider; ya da su, çözünen maddenin az olduğu taraftan çok olduğu tarafa gider. Sınav sorularında hep ikinci dil kullanılır: su, çok yoğun tarafa geçer. MEB'in yeni (TYMM) ders kitabı bu olayı "ozmoz" diye yazar; YKS'nin esas aldığı 2018 programında terim "osmoz"dur.

Osmotik basınç ve turgor basıncı

Çözeltideki çözünen madde arttıkça çözeltinin su çekme gücü de artar. Bu güce osmotik basınç denir: yoğun çözeltinin osmotik basıncı yüksek, seyreltik çözeltininki düşüktür, saf suyunki sıfırdır. Su içeri doldukça bir hücre şişer ve sitoplazması dıştaki yapıya (bitkide hücre çeperine) baskı yapar; bu iç baskıya turgor basıncı denir. Turgor basıncı, suyun daha fazla girmesine karşı koyan bir duvar gibidir.

Banka sorularında bu ikisinin farkına emme kuvveti denir: emme kuvveti = osmotik basınç − turgor basıncı. Emme kuvveti, hücrenin o an dışarıdan su alma isteğidir. Hücre su aldıkça içi seyrelir (osmotik basınç düşer) ve şişer (turgor basıncı artar); ikisi eşitlenince emme kuvveti sıfıra iner ve su girişi durur.

U borusunda osmoz: adım adım

Osmoz soruları çoğu zaman ortasından zarla bölünmüş bir U borusuyla gelir. Kendi kurduğumuz bir örnekle çözelim: zar suyu ve glikozu geçiriyor, sükrozu geçirmiyor. A koluna %10 sükroz, B koluna %2 sükroz + %6 glikoz konuyor, iki kolun sıvı seviyesi başlangıçta eşit.

Zardan geçemeyen madde (sükroz) yerinde kalır ve suyu kendine çeker; zardan geçebilen madde (glikoz) difüzyonla iki kola eşit dağılır. Seviyeyi değiştiren yalnız suyun hareketidir.Görsel: Sınav Defteri
  • Adım 1 · Maddeleri ayır. Zardan geçen: su ve glikoz. Geçemeyen: sükroz.
  • Adım 2 · Geçebilen madde ne yapar? Glikoz yalnız B'de var; difüzyonla B'den A'ya geçer ve sonunda iki kolda derişimi eşitlenir. Glikoz iki kolda da bulunur hâle gelir.
  • Adım 3 · Su nereye gider? Suyun yönünü zardan geçemeyen madde belirler. Sükroz A'da %10, B'de %2'dir; A daha yoğundur. Su B'den A'ya geçer.
  • Adım 4 · Sonuç. A kolunun sıvı seviyesi yükselir, B'ninki düşer. Sükroz geçemediği için B'de sükroz miktarı değişmez; ama B'nin suyu azaldığı için oradaki sükroz derişimi biraz artar.
Akılda kalsın: Su, şekerin peşinden gider. Daha doğrusu: zardan geçemeyen maddenin peşinden. Geçebilen madde sadece kendini eşitler, seviyeyi değiştirmez.
Sınavda

Nasıl sorulurU borusu, huni ya da diyaliz torbası düzeneği verilir ve "Bir süre sonra hangisi gözlenir?" diye sorulur. Önce zarın neyi geçirdiğini bul, sonra yalnız geçemeyen maddelerin derişimini karşılaştır. Su ile birlikte zardan geçebilen bir madde varsa, o madde de kendi difüzyonuyla ayrıca eşitlenir.

Tuzak"osmoz için zar gerekmez" (gerekir; zar yoksa olay basit difüzyondur), "osmoz yalnız canlı hücrede olur" (ATP gerekmediği için cansız düzenekte de olur), "zardan geçebilen madde suyun yönünü belirler" (belirlemez).

▭Boşluk doldurma

Osmozda su, çözünen madde derişimi düşük ortamdan ortama geçer. Bir çözeltideki çözünen madde arttıkça da artar. Şişen bir bitki hücresinin sitoplazmasının çepere yaptığı baskıya denir.

yüksekosmotik basınçturgor basıncıdüşükatmosfer basıncı

?Soru çöz

Ortasından yalnız suyu geçiren bir zarla ayrılmış U borusunun X koluna %4'lük, Y koluna %12'lik maltoz çözeltisi konuyor; seviyeler başlangıçta eşittir. Bir süre sonra aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

✓ D. Su X'ten daha yoğun Y'ye geçer; suyu azalan X'te maltoz derişimi artar. A maltoz zardan geçemez, suyun geçişiyle karıştırılıyor; B seviyesi yükselen X değil Y'dir; C maltoz miktarı değişmez, eşitlenen bir şey yoktur.
SÜREÇ · HÜCRE VE ORTAM

Hipotonik, izotonik, hipertonik: hücre şişer mi, büzülür mü?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuyun canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, canlıların yapısında en çok bulunan inorganik bileşiktir. Polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve taşır, kimyasal tepkimelere ortam ve ham madde olur. Öz ısısı yüksek olduğu için sıcaklık değişimlerini yumuşatır, buharlaşırken çok ısı aldığı için terleme serinletir, buz sudan hafif olduğu için göller yüzeyden donar ve alttaki canlılar yaşar.

Su ve inorganik bileşikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hipotonik, izotonik ve hipertonik ortamda hücreye ne olur, plazmoliz nedir?

Kısa cevap: Hipotonik ortam hücreden az yoğundur, hücre su alıp şişer; izotonik ortam hücreyle aynı yoğunluktadır, net su geçişi olmaz; hipertonik ortam hücreden yoğundur, hücre su kaybedip büzülür (plazmoliz). Plazmoliz olmuş hücrenin hipotonik ortamda su alıp eski hâline dönmesine deplazmoliz denir. Bitki hücresi çeperi sayesinde patlamaz, hayvan hücresi patlayabilir.

Buzdolabında pörsümüş marul yapraklarını birkaç dakika soğuk suya koyunca yeniden diriltirsin; aynı yaprakları çok tuzlu suda bırakırsan bu kez suyunu salıp yumuşar. İki sahnede de olan tek şey osmozdur.

Hücre, içinde bulunduğu sıvıyla sürekli su alışverişi yapar. Sonucu belirleyen, dış ortamın hücreye göre ne kadar yoğun olduğudur. Bu karşılaştırma için üç terim kullanılır ve üçü de göreli terimlerdir: aynı çözelti bir hücreye göre hipertonik, başka bir hücreye göre hipotonik olabilir.

  • Hipotonik ortam: çözünen madde derişimi hücre içinden düşük. Su hücreye girer, hücre şişer.
  • İzotonik ortam: derişim hücre içiyle eşit. Su iki yöne eşit miktarda geçer, net değişim olmaz.
  • Hipertonik ortam: derişim hücre içinden yüksek. Su hücreden çıkar, hücre büzülür.
Aynı ortam iki hücre tipinde farklı sonuç verir: çeperi olmayan hayvan hücresi hipotonik ortamda patlayabilir, çeperli bitki hücresi ise gergin (turgor) kalır. Hipertonik ortamda bitki hücresinin protoplazması çeperden ayrılır.Görsel: Sınav Defteri

Bitki hücresi neden patlamaz?

Çünkü dışında sağlam bir hücre çeperi vardır. Hipotonik ortamda su girdikçe protoplazma çepere dayanır, turgor basıncı yükselir ve bir noktada içeri giren suyu durdurur. Hücrenin bu gergin hâline turgor denir. Yaprakların dik ve taze durması, otsu gövdelerin ayakta kalması büyük ölçüde turgora bağlıdır; bitki su kaybedince hücreler gevşer ve yaprak pörsür. Hayvan hücresinde böyle bir dış duvar yoktur. Saf suya konan bir alyuvar su alarak şişer ve sonunda patlar; alyuvarın bu şekilde parçalanmasına hemoliz denir. Damardan verilen serumların kanla izotonik hazırlanması (%0,9'luk tuzlu su, fizyolojik serum) bu yüzdendir.

Plazmoliz ve deplazmoliz

Hipertonik ortamda hücre su kaybedip büzülür; MEB bu olaya plazmoliz der. Bitki hücresinde plazmoliz çok belirgin görünür: çeper sert olduğu için yerinde kalır, büzülen protoplazma çeperden ayrılır ve aradaki mesafe açılır. Plazmolize uğramış hücre hipotonik bir ortama, örneğin saf suya alınırsa su alıp eski hâline döner; buna deplazmoliz denir. Reçel yapılırken şekerlenen meyvenin, turşu kurulurken tuzlu suya giren sebzenin suyunu salması plazmolizin gündelik örnekleridir.

Değişkenler birlikte nasıl değişir?

Grafik sorularının hepsi tek bir zincire bağlanır. Plazmolize uğramış bir bitki hücresini saf suya koyduğunu düşün:

  • Su girer → hücre hacmi ve hücredeki su miktarı artar.
  • İç sıvı seyrelir → osmotik basınç azalır.
  • Protoplazma çepere dayanır → turgor basıncı artar, zar ile çeper arasındaki mesafe kapanır.
  • Osmotik basınç düşüp turgor arttığı için → emme kuvveti azalır; ikisi eşitlenince su girişi durur.

Hipertonik ortamda zincir tersine döner: hacim ve turgor düşer, osmotik basınç ve emme kuvveti artar, zar ile çeper arası mesafe büyür. Buradan şu sıralama da çıkar: su alma isteği en yüksek olan plazmolize uğramış hücredir, en düşük olan turgor hâlindeki hücredir.

Tek hücreli canlılar da bu fizikten kaçamaz. Tatlı suda yaşayan amip ve paramesyum gibi protistler için ortam hipotoniktir; içeri sürekli su sızar. Bu canlılar fazla suyu kontraktil kofulla ATP harcayarak dışarı atar (bkz. hücre ve organeller). Ortam ne kadar seyreltikse kontraktil koful o kadar hızlı çalışır.

Akılda kalsın: "Hiper" fazla, "hipo" az demektir; ikisi de dış ortamın hücreye göre durumunu anlatır. Su hep hiper tarafa koşar. Bitki hücresi için kısa kural: hipo → turgor, hiper → plazmoliz, geri dönüş → deplazmoliz.
Sınavda

Nasıl sorulurHücrenin konduğu ortam verilir ve hacim, osmotik basınç, turgor basıncı, emme kuvveti ya da zar-çeper arası mesafe için grafikler sorulur: "Hangileri doğru çizilmiştir?" Tek tek ezberleme; yukarıdaki zinciri bir kez kur, gerisi kendiliğinden çıkar. Kontraktil koful sorusunda hız grafiği verilir; koful en hızlı çalışan hücre en hipotonik ortamdadır.

Tuzak"izotonik ortamda hücre hiç su alışverişi yapmaz" (yapar, yalnız net geçiş sıfırdır), "bitki hücresi hipotonik ortamda patlar" (çeper sayesinde patlamaz), "hipertonik" kelimesini hücrenin kendi durumu sanmak (dış ortamın durumudur).

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve olay

?Soru çöz

Yoğun tuzlu suda bekletilerek plazmolize uğratılan bir bitki hücresi saf suya alınıyor. Hücrede bir süre boyunca aşağıdaki değişimlerden hangisi beklenir?

✓ B. Saf su hipotoniktir; hücre su alır, protoplazma çepere dayanır ve turgor basıncı artar. A iç sıvı seyreldiği için osmotik basınç artmaz, azalır; C zar çepere yaklaşır, mesafe kapanır; D su aldıkça emme kuvveti düşer.
SÜREÇ · AKTİF TAŞIMA

Aktif taşıma: hücre neden yokuş yukarı madde taşır?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.

Nükleik asitler ve ATP

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aktif taşıma nedir, pasif taşımadan farkı nedir?

Kısa cevap: Aktif taşıma, küçük moleküllerin ve iyonların zardaki taşıyıcı proteinler (pompalar) aracılığıyla, ATP harcanarak az yoğun ortamdan çok yoğun ortama, yani derişim farkına karşı taşınmasıdır. ATP ve çalışan proteinler gerektiği için yalnız canlı hücrelerde görülür.

Su kendiliğinden yokuş aşağı akar; onu bir depoya çıkarmak istersen pompaya ve elektriğe ihtiyacın vardır. Hücre de bazı maddeler için tam olarak bunu yapar.

Pasif taşıma hücreyi hep dengeye, yani iki ortamın eşitlenmesine götürür. Oysa canlılık çoğu zaman eşitsizlik ister. Bir sinir hücresinin çalışabilmesi için içindeki ve dışındaki iyon derişimlerinin farklı tutulması gerekir; bağırsaktaki besinin son molekülüne kadar emilmesi, böbrekte süzülen yararlı maddelerin kana geri kazanılması gerekir. Derişim farkının kendiliğinden yok olacağı yerde hücre, farkı korumak ya da artırmak için madde taşır. Buna aktif taşıma denir.

Nasıl çalışır?

Zarda bulunan protein yapılı pompalar maddeyi bağlar ve ATP'nin enerjisini kullanarak şekil değiştirip onu öbür yüze bırakır. ATP'yi organik bileşikler sayfasında hücrenin enerji parası olarak tanımıştık; burada harcanır ve ADP ile fosfata dönüşür. Pompa enzim gibi çalışan bir protein olduğu için aktif taşımanın hızı sıcaklık gibi enzimi etkileyen koşullara ve hücrenin ATP üretimine bağlıdır. Oksijeni kesilen ya da ATP üretimi düşen bir hücrede pompalar yavaşlar ama difüzyon sürer.

Taşıyıcı protein tek başına aktif taşıma demek değildir. Soldaki protein yalnız yol açar, madde derişim farkı yönünde kendiliğinden geçer; sağdaki pompa ATP harcayarak maddeyi derişim farkına karşı taşır.Görsel: Sınav Defteri

Nerede karşımıza çıkar?

  • Sinir hücreleri: sodyum ve potasyum iyonlarını sürekli pompalayarak içerisi ile dışarısı arasındaki iyon farkını korur. İmpulsun oluşumu bu farka dayanır (bkz. sinir sistemi).
  • İnce bağırsak: bağırsak hücreleri bazı besin monomerlerini derişimi düştükten sonra da emmeye devam eder (bkz. sindirim sistemi).
  • Böbrek: süzüntüdeki glikoz ve amino asit gibi yararlı maddeler aktif taşımayla kana geri alınır (bkz. üriner sistem).
  • Mide: midenin asitliği, hidrojen iyonlarının pompalanmasıyla oluşturulur.
  • Deniz alglerinde iyot birikimi: bazı deniz yosunlarının dokusundaki iyot derişimi, içinde yaşadıkları deniz suyundakinden çok yüksektir.

Bu pompalar hiç durmadan çalıştığı için vücut hiçbir iş yapmadan dinlenirken bile tükettiği enerjinin azımsanmayacak bir payını bu pompalara ayırır. Bir de yön konusu: aktif taşıma da tek yönlü değildir. Aynı hücre bir iyonu dışarı, başka bir iyonu içeri pompalayabilir; belirleyici olan yön değil, maddenin az yoğun taraftan çok yoğun tarafa götürülmesidir.

Pasif taşıma

  • Çok yoğundan az yoğuna
  • ATP harcanmaz
  • Canlı ve cansız sistemde olur
  • Derişim eşitlenince net geçiş durur

Aktif taşıma

  • Az yoğundan çok yoğuna (farka karşı)
  • ATP harcanır
  • Yalnız canlı hücrede olur
  • Derişim farkını oluşturur ve korur
Akılda kalsın: Aktif taşımanın üç işareti: pompa, ATP, yokuş yukarı. Soruda "ortamda hiç kalmayana kadar aldı" ya da "içerideki derişim dışarıdakinin katlarına çıktı" diyorsa, yokuş yukarı çıkılmıştır.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen kalıp "Hangisinin görülmesi hücrenin canlı olduğunu kanıtlar?" sorusudur. Difüzyon, osmoz ve kolaylaştırılmış difüzyon cansız sistemlerde ya da ölü hücrede de görülebileceği için kanıt sayılmaz; derişim farkına karşı taşıma (aktif taşıma), endositoz ve ekzositoz ise canlılık ister. İkinci kalıp: bir madde dışarıda hiç kalmayacak kadar hücreye alınmışsa son aşamada derişim içeride yüksektir, yani mutlaka aktif taşıma yapılmıştır.

Tuzak"taşıyıcı protein kullanılıyorsa aktif taşımadır" yargısı yanlıştır; kolaylaştırılmış difüzyon da taşıyıcı kullanır, fark ATP'dedir.

?Soru çöz

Bir hücrenin içinde bulunduğu ortamdaki potasyum iyonlarını, ortamda hiç potasyum kalmayıncaya kadar içeri aldığı gözleniyor. Bu gözlem, hücrenin bu süreçte aşağıdakilerden hangisini kesinlikle yaptığını gösterir?

✓ A. Son iyonların da alınması derişim farkına karşı taşımadır; bu yalnız ATP harcayan aktif taşımayla olur. B basit difüzyon derişim eşitlenince durur, ortamı boşaltamaz; C osmoz iyonun değil suyun geçişidir; D ekzositoz maddeyi içeri almaz, dışarı atar.

▭Boşluk doldurma

Aktif taşımada maddeler ortamdan çok yoğun ortama taşınır. Bu taşımada zardaki pompalar harcar. Bu yüzden aktif taşıma yalnız hücrelerde görülür.

az yoğunATPcanlıölüglikojen
SÜREÇ · ENDOSİTOZ VE EKZOSİTOZ

Endositoz ve ekzositoz: zarın kendini paketlediği taşıma

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEndoplazmik retikulum, Golgi aygıtı ve lizozomun görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Endoplazmik retikulum (ER), çekirdek zarıyla bağlantılı kanal ağıdır: granüllü ER salgılanacak ve zara yerleşecek proteinleri yapar, granülsüz ER lipit sentezler ve zehirli maddeleri etkisizleştirir. Golgi aygıtı bu ürünleri işler, paketler ve salgılar; lizozom hücre içi sindirim yapar; koful madde depolar ve su dengesine katılır; peroksizom zararlı hidrojen peroksiti katalaz enzimiyle su ve oksijene ayırır. Bu organellerin hepsi tek katlı zarla çevrilidir.

ER, Golgi, lizozom, koful, peroksizom

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Endositoz ve ekzositoz nedir, fagositoz ile pinositoz arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Endositoz, zar proteinlerinden geçemeyecek kadar büyük maddelerin hücre zarının içe doğru cep yapıp kesecik oluşturmasıyla hücreye alınmasıdır; ekzositoz ise hücre içindeki keseciklerin zarla birleşip içeriğini dışarı boşaltmasıdır. İkisinde de ATP harcanır ve derişim farkı önemli değildir. Endositozda zar yüzeyi küçülür, ekzositozda büyür.

Bir amip, kendinden küçük bir canlıyı yakalamak için onu kollarıyla sarar gibi zarıyla çevreler ve içine çeker. Hiçbir kanal bu kadar büyük bir lokmayı geçiremezdi.

Protein, polisakkarit, bütün bir bakteri ya da bir sıvı damlası, zar proteinlerinin içinden geçemeyecek kadar büyüktür. Hücre bu maddeleri zarın kendisini kullanarak taşır: zarın bir parçası maddeyi sarar, koparak bir kesecik olur ya da tam tersine, içerideki bir kesecik zara kaynayıp açılır. Zarın akıcı yapısı (bkz. hücre ve organeller) bu kopup birleşmeyi mümkün kılar. Bu taşımalarda madde derişim farkına bakılmadan, gerektiği kadar alınır ya da verilir ve hücre ATP harcar.

Endositoz: içeri alma

Endositozda zar maddenin bulunduğu noktada içeri doğru çöker, maddeyi sarar ve koparak sitoplazmada bir kesecik oluşturur. Alınan maddenin cinsine göre iki çeşidi bilinir:

Endositozun iki çeşidi alınan maddeye göre ayrılır: katı parçaya yalancı ayak uzatılır, sıvı damla için zar küçük bir cep yapar. Ekzositoz aynı işin tersidir: kesecik zara kaynar ve içeriği dışarı çıkar.Görsel: Sınav Defteri
  • Fagositoz (hücre yeme): katı ve büyük parçacıklar alınır. Hücre yalancı ayak uzatarak parçacığı çevreler. Amipin beslenmesi ve bazı akyuvarların vücuda giren bakterileri yutması bu yolla olur.
  • Pinositoz (hücre içme): sıvılar ve içinde çözünmüş büyük moleküller alınır. Yalancı ayak oluşmaz; zar küçük bir cep yapar ve damlayı içeri alır.

Endositozla oluşan besin kofulu lizozomla birleşir ve sindirim kofuluna dönüşür; büyük molekül burada küçük yapı taşlarına parçalanır, işe yarayanlar sitoplazmaya geçer, sindirilemeyen artıklar ekzositozla dışarı atılır. Zarın bir parçası her endositozda kesecikle birlikte içeri gittiği için hücre zarının yüzeyi küçülür.

Neden her hücre bunu yapamaz? Endositoz için zarın serbestçe içe çökebilmesi gerekir. Bitki hücresi gibi dışında sert bir hücre çeperi olan hücrelerde zar bu hareketi yapamaz; bu yüzden çeperli hücrelerde endositoz genellikle görülmez.

Ekzositoz: dışarı verme

Ekzositozda Golgi aygıtından ya da başka bir zarlı yapıdan kopan kesecik hücre zarına doğru ilerler, zarla birleşir ve içeriğini dış ortama boşaltır. Sindirim enzimlerinin, mukusun, süt proteinlerinin salgılanması ve sindirim artıklarının atılması ekzositozla olur. Kesecik zarı hücre zarına katıldığı için bu kez hücre zarının yüzeyi büyür. Bitki hücreleri de çeperlerini yapan maddeleri hücre dışına keseciklerle gönderir; çeper ekzositozu engellemez.

Bütün yolları yan yana koyunca

Zardan geçiş yollarının karşılaştırması
Geçiş yoluATPZar proteiniYönZar yüzeyiYalnız canlı hücrede mi?
Basit difüzyonHarcanmazGerekmezİçeri ya da dışarı (çok yoğundan az yoğuna)DeğişmezHayır, cansız düzenekte de olur
Kolaylaştırılmış difüzyonHarcanmazKanal ya da taşıyıcı proteinİçeri ya da dışarı (çok yoğundan az yoğuna)DeğişmezHayır
OsmozHarcanmazSuyun hızlı geçişini kanal proteinleri sağlarSu, çözüneni çok olan tarafaDeğişmezHayır
Aktif taşımaHarcanırPompa (taşıyıcı protein)İçeri ya da dışarı (az yoğundan çok yoğuna)DeğişmezEvet
EndositozHarcanırMadde zarın içinden değil, zarla birlikte taşınırYalnız içeriKüçülürEvet
EkzositozHarcanırMadde zarla birlikte taşınırYalnız dışarıBüyürEvet
Akılda kalsın: Endo = içeri, ekzo = dışarı. İçeri alırken zar harcanır (yüzey küçülür), dışarı verirken zar eklenir (yüzey büyür). Fagositozda "yemek" için el (yalancı ayak) uzatılır, pinositozda "içmek" için bardak (cep) yapılır.
Sınavda

Nasıl sorulur"Endositoz ve ekzositozda ortak olan hangisidir?" sorusunda doğru cevap ATP harcanması ya da canlılık şartıdır; zar yüzeyindeki değişim ortak değildir, biri küçültür biri büyütür. "Hangi hücre endositozla protein alabilir?" sorusunda çeperli bitki hücresi elenir, çeperi olmayan hayvan hücresi ya da amip seçilir. O₂ ve CO₂ gibi küçük maddeler endositozla değil difüzyonla taşınır.

Tuzak"pinositozda yalancı ayak oluşur" yargısı yanlıştır; yalancı ayak fagositozun özelliğidir.

↕Süreç sıralama amipin beslenmesi

  1. Besin kofulu lizozomla birleşir
  2. Amip, besin parçacığını yalancı ayaklarla çevirir
  3. Sindirilemeyen artıklar ekzositozla atılır
  4. Zar kopar, besin kofulu oluşur
  5. Sindirim ürünleri sitoplazmaya geçer

?Soru çöz

Endositoz ve ekzositoz ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Endositozda zarın bir parçası kesecikle içeri gittiği için zar yüzeyi küçülür; yalnız ekzositozda yüzey büyür. A doğrudur: ikisi de ATP harcayan aktif süreçtir; B doğrudur: enerji gerektirdiği için yalnız canlı hücrede görülür; D doğrudur: büyük moleküller derişim farkından bağımsız taşınır.
DENEY · MADDE GEÇİŞİ

Kontrollü deney: sıcaklık, derişim farkı ve yüzey alanı geçişi nasıl değiştirir?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağımlı ve bağımsız değişken nedir, kontrol grubu ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kontrollü deneyde yalnız bir etken bilerek değiştirilir (bağımsız değişken), bunun etkisi ölçülür (bağımlı değişken), geri kalan bütün koşullar aynı tutulur (kontrol edilen değişkenler). Bağımsız değişkenin uygulanmadığı ya da normal düzeyde tutulduğu düzenek kontrol grubudur; deney grubunun sonuçları ona göre karşılaştırılır.

Kontrollü deney ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücre zarından madde geçişini etkileyen faktörler nelerdir, kontrollü deney nasıl kurulur?

Kısa cevap: Zardan madde geçişini etkileyen başlıca faktörler sıcaklık, derişim (konsantrasyon) farkı ve yüzey alanıdır; üçü de arttıkça geçiş hızlanır. Bunlardan birini sınayan kontrollü deneyde yalnız o faktör (bağımsız değişken) değiştirilir, geçiş miktarı ya da hızı (bağımlı değişken) ölçülür, geri kalan her şey sabit tutulur ve sonuç bir kontrol grubuyla karşılaştırılır.

Sıcak çaya atılan şeker, soğuk çaya atılandan çabuk erir ve yayılır. Bunu herkes bilir; ama "bilmek" ile "kanıtlamak" arasında bir deney düzeneği vardır.

Bu konuda zardan madde geçişine ilişkin kontrollü bir deney kuracağız: yüzey alanı, derişim farkı ya da sıcaklıktan biri seçilir ve sınanır. Bilimsel yöntemin basamaklarını, değişken türlerini ve laboratuvar güvenliğini canlıların ortak özellikleri sayfasında tanımıştık. Burada aynı basamakları bir madde geçişi deneyi üzerinde yürüteceğiz.

Bir deneyi baştan sona kuralım

  • Gözlem: Sıcak ortamda kokular ve renkler daha çabuk yayılıyor.
  • Problem: Sıcaklık, maddelerin yarı geçirgen bir zardan geçiş hızını etkiler mi?
  • Hipotez: Sıcaklık arttıkça glikozun zardan geçiş hızı artar.
  • Tahmin: Hipotez doğruysa en sıcak kaptaki suya 15 dakikada en çok glikoz geçmiş olmalıdır.
  • Kontrollü deney: Eş uzunlukta üç diyaliz borusuna aynı derişimde ve aynı hacimde glikoz çözeltisi konup uçları bağlanır. Borular eşit hacimde saf su bulunan üç behere bırakılır: biri 10 °C, biri oda sıcaklığında (25 °C), biri 40 °C. Tam 15 dakika sonra beherlerdeki su glikoz test şeridiyle ölçülür.
  • Veri ve sonuç: Şeritlerin renk değişimi karşılaştırılır. Sonuç tahmini destekliyorsa hipotez güçlenir ve deney tekrarlanarak raporlanır; desteklemiyorsa hipotez gözden geçirilir.
Üç beher arasında tek fark sıcaklıktır; bu yüzden ölçülen fark sıcaklığa bağlanabilir. Oda sıcaklığındaki beher kontrol grubudur. Düzenek kavramsaldır, sonuç değeri gösterilmemiştir.Görsel: Sınav Defteri

Deneyin değeri, değişkenlerin doğru ayrılmasındadır. Bağımsız değişken araştırmacının bilerek değiştirdiği tek etkendir (sıcaklık). Bağımlı değişken onun sonucunda ölçülen şeydir (suya geçen glikoz). Su hacmi, glikoz derişimi, boru uzunluğu ve bekleme süresi sabit tutulan değişkenlerdir; bunlardan biri de kaplar arasında farklı olsaydı sonucu neyin değiştirdiğini söyleyemezdik. Güvenlik de deneyin parçasıdır: sıcak suyla ısıya dayanıklı eldivenle çalışılır, cam beherler masanın kenarından uzak tutulur, test şeritleri ve çözeltiler etiketlenir.

Aynı düzenek öbür iki faktöre de uyarlanır. Derişim farkını sınamak için sıcaklık sabit tutulur, borulara farklı derişimde glikoz çözeltisi konur. Yüzey alanını sınamak için eşit hacimde ama farklı şekilde (kısa-kalın ve uzun-ince) borular kullanılır; uzun ve ince borunun yüzeyi daha geniştir.

Hücreler neden bu kadar küçük? Yüzey alanı hesabı

Yüzey alanı faktörü hücrenin boyutunu da açıklar. Hücrenin madde alışverişi yüzeyinden, ihtiyacı ise hacminden doğar. Hücre büyüdüğünde hacmi yüzeyinden çok daha hızlı artar. Bunu kendi seçtiğimiz küplerle adım adım görelim:

  • Adım 1 · Kenarı 1 cm olan küp. Yüzey alanı = 6 yüz × (1 × 1) = 6 cm². Hacim = 1 × 1 × 1 = 1 cm³. Yüzey/hacim oranı = 6 ÷ 1 = 6.
  • Adım 2 · Kenarı 2 cm olan küp. Yüzey alanı = 6 × (2 × 2) = 24 cm². Hacim = 2 × 2 × 2 = 8 cm³. Oran = 24 ÷ 8 = 3.
  • Adım 3 · Kenarı 4 cm olan küp. Yüzey alanı = 6 × (4 × 4) = 96 cm². Hacim = 4 × 4 × 4 = 64 cm³. Oran = 96 ÷ 64 = 1,5.
  • Adım 4 · Yorum. Kenar her iki katına çıktığında yüzey 4 katına, hacim 8 katına çıkar; oran yarıya iner. Büyüyen hücrede her birim hacme düşen zar yüzeyi azalır, madde alışverişi ihtiyaca yetişemez.

Aynı hesap ters yönden de kurulabilir: kenarı 2 cm olan bir küp (yüzey 24 cm²) sekiz tane 1 cm'lik küpe bölünürse toplam hacim yine 8 cm³ kalır, ama toplam yüzey 8 × 6 = 48 cm² olur. Hacim aynı, yüzey iki katı. Hücrelerin belli bir büyüklüğe ulaşınca bölünmesinin gerekçelerinden biri budur (bkz. hücre bölünmeleri). İnce bağırsaktaki villuslar, akciğerdeki alveoller ve kökteki emici tüyler de aynı ilkeyle yüzeyi büyüterek geçişi hızlandırır.

Bu ilkeyi nerede göreceksin?

Bu sayfadaki osmoz, difüzyon ve aktif taşıma, AYT'nin sistem konularında defalarca karşına çıkacak. Oralarda yeni bir kural öğrenmeyeceksin; aynı ilkeyi yeni bir organda tanıyacaksın:

  • Kılcal damar: kan basıncı sıvıyı dokuya iter, kandaki proteinlerin oluşturduğu osmotik basınç suyu geri çeker; doku sıvısı bu dengeyle oluşur (kalp ve damarlar sayfası). Denge bozulunca dokuda sıvı birikir, yani ödem olur (kan, lenf ve bağışıklık sayfası).
  • Nefron: süzüntüdeki glikoz ve amino asitler aktif taşımayla kana geri alınır, onların ardından su osmozla geri döner (üriner sistem sayfası).
  • Diyaliz: makinedeki yarı geçirgen zar, kandaki küçük atıkları difüzyonla temiz sıvıya geçirir; kan hücreleri ve büyük proteinler zardan geçemez (üriner sistem sayfası).
  • Bağırsak ve alveol: villuslar ve alveoller yüzey alanını büyüterek emilimi ve gaz değişimini hızlandırır (sindirim sistemi ve solunum sistemi sayfaları).
  • Kök: kökteki emici tüyler topraktan suyu osmozla, bazı mineralleri aktif taşımayla alır; ayrıntısı 12. sınıftaki bitkilerde madde taşınması sayfasında.
Akılda kalsın: Kontrollü deneyin kuralı "bir değiştir, birini ölç, gerisini sabitle". Yüzey/hacim hesabında kuralı kenar 2 katı → oran yarısı: yüzey kare, hacim küp ile büyür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney düzeneği verilir: "Bu deneyde bağımsız değişken hangisidir?" ya da "Hangisi sabit tutulmalıdır?" Bağımsız değişkeni bulmak için kaplar arasında bilerek farklı bırakılan tek şeye bak; bağımlı değişken ölçülen sonuçtur. Kontrol grubu, değişkenin uygulanmadığı ya da olağan koşulda bırakılan gruptur.

TuzakÖlçülen sonucu (glikoz miktarı) bağımsız değişken sanmak; iki değişkenin birden değiştirildiği bir düzenekten kesin sonuç çıkarmak; hipotezi "doğrulanmış bilgi" gibi okumak. Yüzey/hacim sorusunda "hücre büyüdükçe yüzey/hacim oranı artar" yargısı yanlıştır, oran azalır.

↕Bilimsel yöntem sıralama oklarla diz

  1. "Sıcaklık arttıkça glikozun zardan geçişi hızlanır."
  2. Üç farklı sıcaklıkta diyaliz borulu düzenek kurulur
  3. Sıcak ortamda kokuların daha çabuk yayıldığı fark edilir
  4. "En sıcak kaba en çok glikoz geçecektir."
  5. "Sıcaklık zardan geçiş hızını etkiler mi?"

?Soru çöz

Bir öğrenci, derişim farkının zardan geçiş hızına etkisini araştırmak için içine farklı derişimde tuz çözeltisi koyduğu eş diyaliz borularını, aynı sıcaklıkta ve eşit hacimde saf su bulunan kaplara bırakıyor. Bu deneyde aşağıdakilerden hangisi bağımsız değişkendir?

✓ D. Öğrencinin bilerek değiştirdiği tek etken borulardaki tuz derişimidir. A suyun sıcaklığı sabit tutulan kontrol değişkenidir; B suya geçen tuz ölçülen sonuçtur, bağımlı değişkendir; C boru uzunluğu eş tutulan kontrol değişkenidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Su ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Su inorganik bir bileşiktir ve enerji vermez; solunumda yakıt değil, üründür. B doğrudur: polar olduğu için iyi bir çözücüdür; C doğrudur: solunum ve yapım tepkimelerinde açığa çıkar; D doğrudur: küçük inorganik molekül olarak sindirilmeden zardan geçer.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Su ve inorganik bileşikler

?Soru 2

Denizden uzak bir dağ köyünde iyotlu tuz pek kullanılmıyor. Yapılan sağlık taramasında köylülerin önemli bir kısmında boynun ön tarafında şişlik görülüyor. Bu kişilerde aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

✓ B. Şişlik guatrdır: iyot yetersiz olduğu için tiroit bezi tiroksin yapamaz ve büyür. Tiroksin metabolizmayı hızlandıran hormon olduğundan azalınca metabolizma yavaşlar. A ve C tam tersidir (tiroksin azalır, kalp yavaşlar); D demir eksikliğine aittir, iyotla ilgisi yoktur.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Mineraller: 11 mineralin görevi

?Soru 3

Bir hayvan hücresinde gerçekleşen;
I. hücreye alınan bir bakterinin parçalanması,
II. yağ asidi yıkımında oluşan hidrojen peroksitin su ve oksijene ayrıştırılması,
III. ömrünü doldurmuş bir mitokondrinin sindirilmesi
olaylarından hangileri lizozomun görevidir?

✓ C. Bakteriyi ve yaşlanmış organeli sindirmek hücre içi sindirimdir, lizozomun işidir. Hidrojen peroksiti katalazla su ve oksijene ayırmak ise peroksizomun görevidir; II'yi içeren A, B ve D lizozom ile peroksizomu karıştırır.Kaynak: Hücre ve organeller · ER, Golgi, lizozom, koful, peroksizom

?Soru 4

Ateşi uzun süre yüksek seyreden bir hastanın hücrelerinde bazı enzimlerin çalışmasının yavaşladığı görülüyor. Bu durumun en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Protein yapılı enzimler yüksek sıcaklıkta denatüre olur: katlanmış şekil ve onunla birlikte aktif bölge bozulur. A ve B yanlış: denatürasyonda amino asit dizisi ve peptit bağları değişmez, yalnız katlanma bozulur; C enzimler ateşte hücre dışına atılmaz, hücrede kalıp yavaşlar.Kaynak: Organik bileşikler · Proteinler

?Soru 5

Ototrof canlıların tümü için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ B. Bütün ototroflarda ortak olan, inorganik maddeden organik besin yapmaktır. A ve C kemosentez yapan bakterileri unutur: klorofilsiz ve ışıksız besin üretirler; D öglena gibi yer değiştirebilen ototrofları atlar.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Canlılık: yapı, madde ve enerji

?Soru 6

Hücre duvarı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Hücre duvarı cansız ve tam geçirgendir; madde seçimini içerideki hücre zarı yapar. A, B ve C doğrudur: duvarın malzemesi canlı grubuna göre değişir, şekil ve destek sağlar, bakterilerin çoğunda peptidoglikan yapılı duvar vardır.Kaynak: Hücre ve organeller · Hücre zarı, duvar ve sitoplazma

?Soru 7

Tek hücreli bir canlının hücresinde ribozom, hücre duvarı ve halkasal DNA bulunuyor; çekirdek zarı ve mitokondri bulunmuyor. Bu canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. Çekirdek zarının olmaması canlıyı prokaryot yapar. A ve C kesin değildir: prokaryotlar fotosentezi ve oksijenli solunumu organel olmadan da yapabilir; D bitki hücreleri ökaryottur, çekirdek zarı taşır.Kaynak: Hücre ve organeller · Prokaryot hücre

?Soru 8

Uzun süre geniş etkili antibiyotik kullanan bir hastanın kanının normalden geç pıhtılaştığı belirleniyor. Bu durumun en olası açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. K vitamininin bir kısmı bağırsak bakterilerince üretilir ve pıhtılaşma için gereklidir. Geniş etkili antibiyotikler bu yararlı bakterileri de azaltabilir. A C vitamini, B kan glikozu, C D vitamini pıhtılaşmada görevli K vitaminiyle karıştırılıyor; antibiyotiğin azalttığı, K'yi üreten floradır.Kaynak: Organik bileşikler · Vitaminler ve hormonlar

?Soru 9

Bir öğrenci 10× oküler ve 10× objektifle incelediği preparatta, görüş alanının çapı boyunca bir sıra hâlinde dizilmiş 32 hücre sayıyor. Objektifi 40×'lık olanla değiştirirse aynı çap boyunca kaç hücre görür ve görüntü nasıl değişir?

✓ C. Toplam büyütme 100×'ten 400×'e, yani 4 katına çıkar; çap boyunca 32 ÷ 4 = 8 hücre görülür, hücreler büyür, alan daralır. A 4'e bölmek yerine çarpar, görüntü de aydınlanmaz, kararır; B sayının değişmediğini, hücrelerin küçüldüğünü sanır; D yalnız 2'ye böler, alan genişlemez, daralır.Kaynak: Hücre ve organeller · Mikroskop çeşitleri

?Soru 10

Ezilip suyla karıştırılan bir besin örneği üç tüpe paylaştırılıyor. İyot (Lugol) eklenen tüpte renk değişmiyor, biüret eklenen tüp mora dönüyor, Sudan III eklenen tüpte kırmızı renk oluşuyor. Bu besinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Biüret mor, Sudan III kırmızı olduğu için protein ve yağ kesindir; Lugol olumsuz olduğu için nişasta yoktur. A nişasta yokluğu karbonhidrat yokluğu değildir, Benedict yapılmamıştır; C biüret mor olduğu için protein de vardır; D Benedict yapılmadığından glikoz kesin söylenemez.Kaynak: Organik bileşikler · Besin testleri ve sağlıklı beslenme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Biyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →