Bitkilerin yapısı: dokular, kök, gövde ve yaprak

Bir bitkinin nasıl hem boyca uzayıp hem kalınlaştığını, hangi dokunun neyi koruduğunu ve taşıdığını, kök, gövde ve yaprak kesitlerinde neye bakarak yön bulacağını şemalar ve karşılaştırma tablolarıyla öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
109 sorubu konuda çözebileceğin
YAPI · BİTKİ DOKULARI

Meristem doku: bitkinin hiç kapanmayan büyüme atölyesi

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşık mikroskobu ile elektron mikroskobu arasındaki farklar nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık mikroskobu görünür ışık ve cam merceklerle çalışır; canlı hücreyi renkli olarak, en çok yaklaşık 1000–2000 kat büyütmeyle gösterir ve çekirdek, hücre duvarı, kloroplast, büyük koful gibi yapılar görülebilir. Elektron mikroskobu elektron demeti kullanır, yüz binlerce kat büyütür ve ribozom, zar sistemleri gibi ayrıntıları gösterir; ancak örnek vakumda incelendiği için canlı hücre izlenemez. Geçirimli elektron mikroskobu (TEM) hücrenin iç yapısını, taramalı elektron mikroskobu (SEM) yüzeyini üç boyutlu gösterir.

Mikroskop çeşitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meristem doku nedir, uç meristem ve yanal meristem bitkinin büyümesini nasıl sağlar?

Kısa cevap: Meristem, bölünme yeteneğini koruyan, ince çeperli, büyük çekirdekli ve bol sitoplazmalı hücrelerden oluşan bitki dokusudur. Kök ve gövde uçlarındaki uç meristem bitkinin boyca uzamasını (birincil büyüme), kök ve gövdeyi silindir gibi saran yanal meristemler, yani kambiyum ve mantar kambiyumu, enine kalınlaşmayı (ikincil büyüme) sağlar.

Yaşlı bir çınarın gövdesine yıllar önce çakılmış bir çivi bugün de yerden aynı yükseklikte durur; ağaç yukarı doğru yalnız dallarının ucundan uzar.

Bir hayvan belli bir yaşa gelince büyümesini tamamlar. Bitkiler ise ömürleri boyunca büyümeyi sürdürür ve bunu, bölünme yeteneğini hiç kaybetmeyen hücre gruplarına borçludur. Bitki vücudu üç organdan kurulur: toprak altındaki kök, toprak üstündeki gövde ve yapraklar. Her organda aynı doku grupları bulunur: bölünen hücrelerden oluşan meristem ile işini üstlenmiş, artık bölünmeyen hücrelerin oluşturduğu örtü, temel ve iletim dokuları. Hücre çeperini, kofulu ve plastitleri hücre ve organeller sayfasında görmüştük; bitki dokuları arasındaki farkların çoğu bu yapılardan doğar.

Meristem hücresi neden böyle?

Meristem hücreleri küçük, ince çeperli, büyük çekirdekli ve bol sitoplazmalıdır; kofulları ya yoktur ya çok küçüktür ve aralarında boşluk bırakmadan sıkıca dizilirler. Bu görünüm işin gereğidir. Hücre sürekli mitoz geçirir (mitozu hücre bölünmeleri sayfasında görmüştük): büyük çekirdek ve bol sitoplazma hızlı DNA ve protein yapımına, ince çeper de bölünmenin kolay olmasına yarar. Bölünmeyle oluşan hücrelerin bir kısmı meristem olarak kalır, öteki kısmı farklılaşarak örtü, temel ya da iletim dokusu hücresine dönüşür.

Uç meristem: boyca uzama

Kök ve gövdenin uçlarında, ayrıca tomurcuklarda bulunan meristeme uç (apikal) meristem denir. Uç meristem hücreleri bölündükçe kök toprağın derinliğine, gövde ışığa doğru uzar. Bu boyca büyümeye birincil (primer) büyüme denir ve bütün bitkilerde görülür. Girişteki çivi bu yüzden yerinde kalır: gövdenin çivinin çakıldığı bölgesi artık uzamaz, yükselen yalnız uçta eklenen yeni dokudur. Kök ucundaki meristem, toprağa sürtünmeye karşı kaliptra (kök şapkası) adlı bir hücre örtüsüyle korunur.

Yanal meristem: enine kalınlaşma

İnce bir fidanın yıllar içinde kalın bir ağaca dönüşmesini yanal (lateral) meristemler sağlar. Bunlar kök ve gövdenin içinde, organı boydan boya bir silindir gibi saran ince hücre tabakalarıdır. İki çeşittir:

  • Kambiyum: ksilem ile floem arasında yer alır; içe doğru ksilem (odun), dışa doğru floem (soymuk) hücreleri üretir. Gövde ve kök her yıl biraz daha kalınlaşır.
  • Mantar kambiyumu: organın dış kısmında bulunur; dışa doğru koruyucu mantar dokusunu üretir. Kalınlaşan gövdede gerilip yırtılan epidermisin yerini bu doku alır.

Yanal meristemlerin sağladığı enine büyümeye ikincil (sekonder) büyüme denir. Ağaç ve çalı gibi odunsu bitkilerde belirgindir. Buğday, mısır gibi tek çenekli bitkilerin çoğunda kambiyum yoktur; bu bitkiler bu yüzden pek kalınlaşmaz.

Uç meristem kök ve gövdeyi uzatır; kambiyum içe ksilem, dışa floem, mantar kambiyumu dışa mantar dokusu ekleyerek gövdeyi kalınlaştırır.Görsel: Sınav Defteri

Yaş halkaları: kambiyumun takvimi

Kambiyumun çalışma hızı mevsime göre değişir. Ilıman iklimde ilkbaharda su bol olduğu için kambiyum geniş boşluklu, ince çeperli, açık renkli ksilem hücreleri üretir. Yaz sonuna doğru büyüme yavaşlar; hücreler küçük, kalın çeperli ve koyu renkli olur, kışın kambiyum durur. Bir açık ve bir koyu bandın oluşturduğu çift, bir yıllık büyümeyi gösterir: yaş halkası. Kesilmiş bir ağacın halkaları sayılarak yaşı bulunur; geniş halka yağışlı ve elverişli bir yılı, dar halka kurak bir yılı düşündürür. Mevsim farkının az olduğu tropikal ormanlarda halkalar belirgin olmayabilir. Halkalar ksilemden oluşur; floem her yıl dışa itilip ezildiği için kabukta halka birikmez.

Akılda kalsın: Uç = uzunluk, yan = yarıçap. Uç meristem boyu, yanal meristem (kambiyum + mantar kambiyumu) eni artırır. Kambiyumun kuralı: içe ksilem, dışa floem. Bir yaş halkası = bir açık (ilkbahar) + bir koyu (yaz sonu) bant.
Sınavda

Nasıl sorulurMeristem hücrelerinin özellikleri öncül olarak verilir ya da odunsu bir gövde kesitinde numaralı tabakaların adı ve görevi sorulur. Bilmen gereken: meristem hücresi canlıdır, ince çeperlidir, kofulu küçüktür ve bölünür; uç meristem boyu, yanal meristem eni artırır.

Tuzak“yaş halkaları floemden oluşur” ve “bir yaş halkası yalnız koyu banttır” öncülleridir; halka ksilemden oluşur ve bir açık bir koyu bant birlikte bir yılı gösterir. İkinci tuzak, uç meristemin yalnız gövdede bulunduğu yargısıdır; kök ucunda da vardır.

Ek bilgi: meristemler kökenine göre

Bazı kaynaklar meristemleri kökenine göre de ayırır. Tohumdaki embriyodan beri bölünmeyi hiç bırakmamış uç meristemlere birincil meristem denir. Mantar kambiyumu ve kambiyumun bir bölümü ise bölünmeyi bırakmış hücrelerin yeniden bölünme yeteneği kazanmasıyla oluşur; bunlara ikincil meristem denir. Sınav soruları genellikle yer (uç–yanal) ve görev (boy–en) ayrımı üzerinden gelir.

⇄Bilgi eşleştirme meristemler

?Soru çöz

Bir öğrenci genç bir ağacın gövdesine, yerden 1 metre yükseklikte bir işaret çiziyor. Beş yıl sonra ağacın boyu 3 metre uzamış, gövdesi de belirgin biçimde kalınlaşmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Boyca uzama yalnız uçtaki uç meristemde olur, bu yüzden işaret yerinde kalır; kalınlaşmayı gövdeyi boydan boya saran kambiyum sağlar. A gövdenin her noktasının uzadığını sanır; C kambiyumun gövde boyunca bir silindir gibi uzandığını atlar; D enine kalınlaşmayı yanal meristem yerine uç meristeme bağlar.
YAPI · BİTKİ DOKULARI

Örtü ve temel doku: bitkinin derisi, mutfağı ve iskeleti

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bitkilerde örtü doku ve temel doku nedir; epidermis, parankima, kollenkima ve sklerenkima ne işe yarar?

Kısa cevap: Örtü doku bitkiyi dıştan sarar: genç organlarda tek sıralı, canlı epidermis, kalınlaşan odunsu organlarda cansız mantar dokusu (periderm) bulunur. Temel doku bitkinin büyük bölümünü doldurur; fotosentez yapan, besin, su ya da hava depolayan parankima ile bitkiye destek veren canlı kollenkima ve olgunlukta cansız, odunlaşmış sklerenkima hücrelerinden oluşur.

Elmayı ısırınca dişinin kolayca battığı sulu kısım, armutta dişine takılan kumsu taneler ve kereviz sapından sıyrılan iplikler aynı doku ailesinin üç farklı üyesidir.

Örtü doku: epidermis

Genç kök, gövde ve yaprakların yüzeyini çoğunlukla tek sıra, canlı ve sıkı dizilmiş hücrelerden oluşan epidermis kaplar. Epidermis hücrelerinin çoğunda kloroplast yoktur; böylece ışık alttaki fotosentez hücrelerine ulaşır. Toprak üstü organlarda epidermis dış yüzüne kütin adlı mumsu bir madde salgılar ve kutikula tabakası oluşur. Kutikula su kaybını azaltır, mikroplara karşı engel oluşturur; kurak bölge bitkilerinde kalın, su bitkilerinde incedir. Epidermis yer yer özelleşir:

  • Stoma: iki bekçi hücresi ve aralarındaki açıklık; gaz alışverişi ve terleme buradan olur. Bekçi hücreleri, epidermiste kloroplast taşıyan hücrelerdir.
  • Emici tüyler: kök epidermis hücrelerinin uzantılarıdır; su ve mineral alım yüzeyini büyütür.
  • Tüyler ve dikenler: yaprak ve gövde yüzeyinde gölge yapar, su kaybını azaltır, otçullara karşı korur (ısırgan otu).
  • Hidatotlar: yaprak kenarlarında sıvı hâlde su atan açıklıklardır; ne zaman çalıştıklarını bitkilerde madde taşınması sayfasında göreceğiz.

Örtü doku: mantar dokusu (periderm)

Odunsu bir gövde kalınlaştıkça tek sıralı epidermis gerilip yırtılır. Yerini mantar kambiyumunun ürettiği mantar dokusu alır. Mantar hücrelerinin çeperinde su geçirmeyen bir madde (süberin) birikir ve hücreler kısa sürede ölür; içi hava dolu bu cansız tabaka gövdeyi su kaybına, darbeye ve sıcaklık değişimine karşı yalıtır. Şişe tıpası yapılan mantar, mantar meşesinin bu dokusudur. Tabaka tamamen kapalı olsaydı içteki canlı hücreler oksijen alamazdı; bu yüzden üzerinde gevşek dizili hücrelerden oluşan küçük kabarcıklar, lentiseller bulunur ve gaz alışverişi buradan yapılır.

Temel doku: parankima ve destek hücreleri

Örtü doku ile iletim dokusu arasındaki hacmin büyük bölümünü temel doku doldurur. En yaygın hücresi parankimadır: canlı, ince çeperli, büyük kofullu hücreler. Parankima yaptığı işe göre farklı adlar alır. Temel doku içinde bitkiyi ayakta tutan iki hücre türü daha vardır: kollenkima ve sklerenkima.

Temel dokunun hücreleri: canlılık, çeper ve görev
HücreCanlı mı?ÇeperGörev ve örnek
Özümleme (fotosentez) parankimasıcanlıincekloroplastlıdır, fotosentez yapar; yaprağın palizat ve sünger dokusu
Depo parankimasıcanlıincenişasta, yağ, protein depolar; patates yumrusu, tohumlar, meyvenin etli kısmı
Su depolayan parankimacanlıincebüyük kofulunda su biriktirir; kaktüs gibi kurak bölge bitkileri
Havalandırma parankimasıcanlıincegeniş hücreler arası boşluklarla hava iletir; nilüfer gibi su bitkileri
Kollenkimacanlıköşelerde kalınlaşmış (selüloz)esnek destek; genç gövde, yaprak sapı (kereviz sapı)
Sklerenkimaolgunlukta cansızher yanı kalın, odunlaşmış (lignin)sert destek; lifler (keten, kenevir), taş hücreleri (armut, ceviz kabuğu)

Kollenkima neden canlı da sklerenkima cansız? Kollenkima büyümekte olan genç organlarda bulunur; çeperi yalnız köşelerden kalınlaştığı için hücre uzamayı sürdürebilir, organ eğilir ama kırılmaz. Sklerenkima büyümesini bitirmiş kısımlarda yer alır; çeperine biriken lignin hücrenin içini madde alışverişine kapatır ve hücre ölür. Geriye kalan sert çeper bir iskelet gibi çalışır; keten ve kenevir liflerinin dayanıklılığı buradan gelir.

Akılda kalsın: Epidermis = canlı, tek sıra, genç organ; mantar = cansız, çok sıra, yaşlı odunsu organ. Stoma epidermisin, lentisel mantar dokusunun gaz kapısıdır. Destekte: kollenkima köşeden kalınlaşır ve canlıdır; sklerenkima sert ve cansızdır.
Sınavda

Nasıl sorulurHücre özellikleri (canlılık, çeper kalınlığı, kloroplast varlığı) verilir, hangi dokuya ait olduğu sorulur ya da “hangisi parankimanın görevlerinden değildir?” kalıbı gelir.

Tuzak“epidermis hücrelerinin hepsi fotosentez yapar” öncülüdür; epidermiste kloroplast yalnız bekçi hücrelerinde bulunur. İkinci tuzak lentiseli stomayla karıştırmaktır: stoma canlı epidermiste, lentisel cansız mantar dokusunda yer alır. Üçüncüsü destek hücrelerinin canlılığıdır: kollenkima canlı, olgun sklerenkima cansızdır.

▭Boşluk doldurma

Odunsu bir ağacın kabuğunda gaz alışverişini sağlayan, mantar dokusundaki gevşek kabarcıklara denir. Armut yerken dişe takılan sert taneler, çeperi odunlaşmış hücreleridir.

lentiselsklerenkimastomakollenkima

?Soru çöz

Bir bitki organından alınan hücrelerle ilgili şu bilgiler veriliyor: hücreler canlıdır, çeperleri incedir, kloroplast taşımazlar ve sitoplazmalarında bol miktarda nişasta taneciği bulunur. Bu hücreler büyük olasılıkla aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ D. Canlı, ince çeperli, kloroplastsız ve nişasta biriktiren hücre depo parankimasıdır. A palizat hücreleri kloroplastça en zengin hücrelerdir; B kollenkimanın çeperi köşelerde kalınlaşmıştır ve görevi destektir; C sklerenkima olgunlukta cansızdır, çeperi odunlaşmıştır.
YAPI · İLETİM DOKU

İletim doku: ksilem ve floem, bitkinin iki ayrı boru hattı

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ksilem ve floem arasındaki farklar nelerdir, bitkide hangi doku hangi maddeyi taşır?

Kısa cevap: Ksilem (odun borusu) su ve mineralleri kökten yapraklara tek yönde taşır; asıl iletim hücreleri olan trake ve trakeitler olgunlukta cansız, çeperi odunlaşmış borulardır. Floem (soymuk borusu) fotosentez ürünlerini üretildiği yerden kullanıldığı ya da depolandığı yere iki yönde taşır; kalburlu borular ve onlara eşlik eden arkadaş hücreleri canlıdır.

Bir kereviz sapını boyalı suda birkaç saat bekletip enine kestiğinde boyanın sapın her yerine değil, yalnız belli noktalara yayıldığını görürsün; boyayı taşıyan, sapın içinden geçen iletim borularıdır.

Tek hücreli bir alg ihtiyacını çevresinden doğrudan alır. Bir ağaçta ise su topraktaki kökte, şeker havadaki yaprakta üretilir ve aralarında metrelerce mesafe vardır. Bu mesafeyi iki ayrı iletim dokusu kapatır. İkisi bitkide çoğunlukla yan yana, iletim demetleri içinde uzanır; yapraktaki damarlar da bu demetlerin devamıdır. Birinci konuda kambiyumun içe ksilem, dışa floem ürettiğini görmüştük: ağaç kesitindeki odun ksilem, kabuğun iç yüzü floemdir.

Ksilem: ölü hücrelerden borular

Ksilemin su ileten hücreleri trake ve trakeitlerdir. Bu hücreler olgunlaşırken çeperlerine lignin biriktirir, sonra sitoplazmalarını yitirip ölür; geriye içi boş, sağlam çeperli borular kalır. Trakelerde uç uca dizilen hücrelerin ara duvarları erir ve uzun, kesintisiz borular oluşur. Trakeitler daha dar ve uçları sivri hücrelerdir; su bunlar arasında çeperdeki ince bölgelerden geçer. Neden ölü? İçi boş bir boru suya en az direnci gösterir, odunlaşmış çeper de içerideki çekme kuvvetine karşı borunun çökmesini önler ve bitkiye destek verir. Ksilemde ayrıca odun parankiması ve lifler bulunur.

Floem: canlı hücreler, iki yönlü yol

Floemin iletim hücreleri kalburlu boru hücreleridir. Uç uca dizilen bu hücrelerin ara duvarları kalbur gibi deliklidir; organik maddeler bu deliklerden geçer. Kalburlu boru hücreleri canlıdır ama olgunlaşınca çekirdeklerini ve organellerinin çoğunu kaybeder. Her birinin yanında çekirdekli, mitokondrisi bol bir arkadaş hücresi bulunur; kalburlu borunun yaşamsal işlerini ve şekerin floeme yüklenmesi için gereken enerjiyi bu hücre karşılar. Floem şekeri yalnız aşağı değil, ihtiyaca göre yukarı da taşır. Taşımanın nasıl yürüdüğünü bitkilerde madde taşınması sayfasında göreceğiz.

Ksilem ve floem karşılaştırması
ÖzellikKsilem (odun borusu)Floem (soymuk borusu)
Taşıdığısu ve minerallerfotosentez ürünleri (çoğunlukla sükroz), amino asit, hormon; bunlarla birlikte su
Yöntek yön: kökten yukarıiki yön: üretildiği yerden kullanıldığı yere
İletim hücreleritrake, trakeitkalburlu boru + arkadaş hücresi
Canlılıkiletim hücreleri olgunlukta cansıziletim hücreleri canlı
Çeperkalın, odunlaşmış (lignin)ince; ara duvarlar delikli
Taşıma için ATPiletim hücreleri harcamazşekerin yüklenmesi ve boşaltılması ATP ister

Bir ağacın kabuğu halka biçiminde soyulursa floem de kabukla birlikte gider, içerideki odun ise sağlam kalır. İki dokunun yerini bilmek, böyle bir deneyin sonucunu tahmin etmeyi sağlar; bu deneyi de bitkilerde madde taşınması sayfasında ele alacağız.

Akılda kalsın: Ksilem = kökten yukarı, cansız boru, su. Floem = fotosentez ürünü, canlı hücre, iki yön. Ağaç kesitinde kısa yol: “odun suyu, kabuk şekeri taşır.” Arkadaş hücresi yalnız floemde bulunur.
Sınavda

Nasıl sorulurKsilem ve floem için verilen özelliklerden hangilerinin ortak olduğu ya da yalnız birine ait olduğu sorulur. Ortak olanlar: iki doku da iletim demetinde bulunur, uç uca dizilmiş uzun hücrelerden oluşur ve su içerir.

Tuzak“floemde taşıma tek yönlüdür” ve “ksilemde iletim hücreleri taşıma için ATP harcar” öncülleridir; floem iki yönlüdür, ksilemin iletim hücreleri cansızdır. İkinci tuzak arkadaş hücresini ksileme yerleştirmektir.

⇄Bilgi eşleştirme iletim hücreleri

?Soru çöz

Bitkilerde iletim hücreleriyle ilgili,
I. olgunlukta canlı olma,
II. maddeleri hem yukarı hem aşağı yönde taşıyabilme,
III. çeperinde lignin biriktirerek odunlaşma
özelliklerinden hangileri kalburlu boru hücrelerine aittir?

✓ A. Kalburlu boru hücreleri canlıdır ve floemde taşıma iki yönlüdür; I ve II doğrudur. B yalnız ksileme ait olan odunlaşmayı seçer; C canlılığı doğru alır ama lignini de floeme verir; D ksilem ile floemin özelliklerini birleştirir: odunlaşmış çeper trake ve trakeitlere aittir.
YAPI · KÖK

Kökün yapısı: toprakta ilerleyen emme ve tutunma organı

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kökün yapısı nasıldır, kök enine kesitinde hangi dokular bulunur ve kök çeşitleri nelerdir?

Kısa cevap: Kök bitkiyi toprağa tutturur, su ve mineralleri emer, besin depolar. Ucundan geriye doğru kaliptra, bölünme, uzama ve emici tüylerin bulunduğu farklılaşma bölgeleri sıralanır. Enine kesitte dıştan içe epidermis, korteks, endodermis, perisikl ve merkezdeki iletim dokusu bulunur. Çift çeneklilerde genellikle kazık kök, tek çeneklilerde saçak kök görülür.

Bir fideyi topraktan çekip başka yere diktiğinde birkaç gün boynunu büker; köklerin ucundaki ince, beyaz emici tüylerin çoğu eski toprakta kalmıştır.

Kökün üç temel görevi vardır: bitkiyi toprağa tutturmak, topraktan su ve mineralleri emmek, fotosentez ürünlerini depolamak. Bazı hormonlar da kökte üretilir. Kök bu işleri yaparken toprağın içinde sürekli ilerler; yapısı bu ilerlemeye göre düzenlenmiştir.

Kök ucundan geriye: dört bölge

  • Kaliptra (kök şapkası): en uçta, meristemi bir yüksük gibi örter. Toprağa sürtünerek aşınan hücreleri sürekli yenilenir, salgıladığı kaygan madde kökün ilerlemesini kolaylaştırır.
  • Bölünme bölgesi: uç meristemin bulunduğu yerdir; yeni hücreler burada mitozla oluşur.
  • Uzama bölgesi: yeni hücreler su alıp boyca uzar; kökün ucunu toprağın derinine iten güç buradan gelir.
  • Farklılaşma (olgunlaşma) bölgesi: hücreler görevlerine göre özelleşir; emici tüyler ve iletim dokuları burada ortaya çıkar.

Emici tüyler neden uzama bölgesinde değil? Uzama bölgesi toprağın içinde kayarak ilerler; orada tüy olsaydı sürtünmeyle koparlardı. Farklılaşma bölgesi ise artık yerinden oynamaz, tüyler toprak taneciklerinin arasına sokularak su alım yüzeyini kat kat büyütür. Emici tüyler kısa ömürlüdür; kök uzadıkça yenileri oluşur.

Emici tüyler farklılaşma bölgesindedir; kesitte su, epidermisten korteks ve endodermis üzerinden merkezdeki ksileme ulaşır.Görsel: Sınav Defteri

Enine kesit: dıştan içe

Kök epidermisinde kutikula yok denecek kadar incedir; suyun girmesi engellenmemelidir. Altındaki geniş korteks, parankima hücrelerinden oluşur; besin depolar ve suyun merkeze giden yoludur. Korteksin en iç sırasına endodermis denir. Endodermis hücrelerinin çeperlerinde su geçirmeyen bir kuşak (Kaspari şeridi) bulunur; su ve mineraller burada hücrelerin arasından geçemez, hücrelerin içinden geçmek zorundadır. Böylece endodermis, merkeze ne gireceğini denetleyen bir kapı gibi çalışır. Hemen içindeki perisikl bölünme yeteneğini korur; yan kökler buradan, yani kökün içinden çıkar. Merkezde ksilem ışınsal kollar hâlinde, floem kolların arasında yer alır; çift çenekli köklerde ikisinin arasında kambiyum bulunur. Tek çenekli köklerin merkezinde ise öz vardır.

Kazık kök, saçak kök ve depo kökleri

Çift çenekli bitkilerde tohumdan çıkan ana kök kalınlaşıp derine iner, yan kökler ondan dallanır: kazık kök (fasulye, meşe). Tek çenekli bitkilerde ana kök kısa sürede yerini gövde tabanından çıkan çok sayıda ince, benzer kalınlıkta köke bırakır: saçak kök (buğday, mısır, soğan). Kazık kök derindeki suya ulaşır; saçak kök toprağın üst katmanını sıkıca tutar ve erozyonu azaltır. Bazı bitkilerde kök besin depolayarak kalınlaşır. Havuç, turp, şeker pancarı, kırmızı pancar ve tatlı patatesin yediğimiz kısmı bu tür depo kökleridir.

Akılda kalsın: Kök ucundan yukarı: kaliptra → bölünme → uzama → farklılaşma (koru, böl, uzat, özelleştir). Kesitte dıştan içe: epidermis → korteks → endodermis → perisikl → iletim. Emici tüy epidermisten, yan kök perisiklden çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı bir kök enine kesiti ya da boyuna şeması verilir; numaralı kısımlar görevleriyle eşleştirilir.

TuzakYan köklerin epidermisten ya da korteksten çıktığı öncülüdür; yan kökler içeriden, perisiklden çıkar. İkinci tuzak emici tüylerin yeridir: uzama bölgesinde değil, farklılaşma bölgesindedir. Üçüncüsü “patates ve tatlı patates ikisi de köktür” yargısıdır; tatlı patates depo kökü, patates ise yumru gövdedir.

↕Sıralama kök ucundan yukarı

  1. Uzama bölgesi
  2. Kaliptra
  3. Farklılaşma bölgesi (emici tüyler)
  4. Bölünme bölgesi

?Soru çöz

Çift çenekli bir kökün enine kesitinde X tabakasının hücreleri bölünme yeteneğini korur ve yan kökler bu tabakadan gelişir. Y tabakası ise çeperlerindeki su geçirmez kuşak sayesinde su ve minerallerin iletim dokusuna geçişini denetler. X ve Y tabakaları aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Yan kökler bölünme yeteneğini koruyan perisiklden çıkar; geçişi denetleyen su geçirmez kuşak endodermis çeperlerindedir. A epidermis emici tüy oluşturur, yan kök değil, korteks de seçici kapı değildir; B görevleri bir tabaka kaydırır; D sırayı tersine çevirir, epidermisin denetleyici kuşağı yoktur.
YAPI · GÖVDE

Gövdenin yapısı: taşıyan, ileten, depolayan eksen

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gövdenin yapısı nasıldır, tek çenekli ve çift çenekli bitkilerin gövde kesitleri arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Gövde yaprak, çiçek ve meyveleri taşır, kök ile yapraklar arasında madde iletir, bazı bitkilerde besin ve su depolar. Otsu çift çenekli gövdede iletim demetleri halka biçiminde dizilir ve demetlerde kambiyum bulunur; tek çenekli gövdede demetler dağınıktır, kambiyum yoktur. Odunsu gövdede kambiyumun ürettiği ksilem yaş halkalarını oluşturur.

Patatesin üzerindeki “gözler” aslında tomurcuktur; toprağa gömülen bir patates parçasından yeni bir bitki çıkmasının ve patatesin kök değil gövde sayılmasının nedeni budur.

Gövde bitkinin taşıyıcı eksenidir: yaprakları ışığa doğru tutar, çiçek ve meyveleri taşır, kökün aldığı suyu yukarıya, yaprağın ürettiği besini aşağıya ileten boruları içinde barındırır. Yaprak ve tomurcukların çıktığı yerlere boğum, iki boğum arasına boğum arası denir. Gövdenin ucunda uç tomurcuk, yaprakların koltuğunda yan tomurcuklar bulunur; boğum ve tomurcuk taşımak gövdenin kökten ayrılan özelliğidir. Yeşil ve yumuşak gövdeler otsu, kalınlaşıp odunlaşmış gövdeler odunsu gövdedir.

İki kesit, iki düzen

Genç bir gövdenin enine kesitinde dıştan içe epidermis, korteks, iletim demetleri ve öz bulunur. Farkı yaratan, iletim demetlerinin dizilişidir. Çift çenekli otsu gövdede demetler bir halka boyunca dizilir ve her demette ksilem ile floem arasında kambiyum bulunur; halkanın içi öz, dışı korteks olarak ayrılır. Tek çenekli gövdede demetler gövdenin her yanına serpiştirilmiştir, demetlerde kambiyum yoktur ve öz ile korteks belirgin biçimde ayrılmaz. Sonuç doğrudan büyümeye yansır: kambiyumu olan gövde yıllar içinde kalınlaşıp odunlaşabilir, kambiyumu olmayan gövde kalınlaşamaz.

Kesit tanımanın kısa yolu: demetler halka biçiminde ve aralarında kambiyum varsa çift çenekli, demetler dağınık ve kambiyum yoksa tek çenekli gövdedir.Görsel: Sınav Defteri
Tek çenekli ve çift çenekli bitkiler: organlarda ayırt edici özellikler
ÖzellikTek çenekliÇift çenekli
Tohumdaki çenekbiriki
Kökgenellikle saçak kök; merkezde özgenellikle kazık kök; ksilem merkezde
Gövdede iletim demetleridağınık, kambiyum yokhalka biçiminde, kambiyum var
Yaprak damarlanmasıparalelağsı
Örnekbuğday, mısır, soğan, lale, palmiyefasulye, ayçiçeği, gül, meşe, elma

Odunsu gövde ve yararlandığımız gövdeler

Odunsu gövdede kambiyum her yıl içe ksilem, dışa floem ekler; mantar kambiyumu en dışta mantar dokusunu üretir. Birinci konudaki kesit şemasına geri dönersen dıştan içe sıra şudur: mantar (dış kabuk), floem (iç kabuk), kambiyum, yaş halkalarını taşıyan odun ve öz. Gövdeler insan için de değerlidir. Patates nişasta depolayan bir yumru gövde, zencefil toprak altında yatay uzanan bir gövdedir. Şeker kamışının gövdesinden şeker elde edilir, tarçın bir ağacın gövde kabuğudur, kuşkonmazın yenen kısmı genç sürgündür. Kereste ve kâğıt odundan, şişe mantarı mantar meşesinin kabuğundan gelir. Kaktüste ise gövde hem su depolar hem fotosentez yapar; yapraklar dikene dönüşmüştür.

Akılda kalsın: Halka + kambiyum = çift çenekli; dağınık + kambiyumsuz = tek çenekli. Gövdeyi kökten ayıran ipucu boğum ve tomurcuktur: tomurcuğu olan toprak altı organ (patates, zencefil) gövdedir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki gövde kesiti verilir; hangisinin enine kalınlaşabileceği, hangisinin tek çenekli olduğu sorulur. Kalınlaşma için kambiyum gerekir; kambiyumu olmayan tek çenekli gövde yaş halkası da oluşturmaz.

Tuzak“toprak altındaki her organ köktür” yargısıdır; patates ve zencefil gibi tomurcuklu organlar gövdedir. İkinci tuzak, palmiyenin kalın gövdesini yaş halkalı sanmaktır; palmiye tek çeneklidir, gövdesinde kambiyum ve yaş halkası yoktur.

Ek bilgi: öz odun ve diri odun

Yaşlı ağaçlarda gövdenin merkezine yakın, koyu renkli odun artık su iletmez; hücrelerinde reçine ve boya maddeleri birikmiştir ve yalnız destek görevi görür. Buna öz odun denir. Kambiyuma yakın, açık renkli ve daha genç odun suyu iletmeyi sürdürür; buna diri odun denir. İçi oyulmuş yaşlı bir ağacın yaşamaya devam edebilmesi bu yüzdendir.

▭Boşluk doldurma

Çift çenekli otsu bir gövdenin enine kesitinde iletim demetleri biçiminde dizilir. Demetlerde ksilem ile floem arasında bulunan sayesinde bu gövde yıllar içinde kalınlaşabilir.

halkakambiyumdağınıkperisikl

?Soru çöz

Bir bitkinin gövde enine kesitinde iletim demetlerinin gövdenin her yanına dağınık yerleştiği ve demetlerde kambiyum bulunmadığı görülüyor. Bu bitkiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. Dağınık demet ve kambiyum yokluğu tek çenekli gövdeyi gösterir; tek çeneklilerde genellikle saçak kök ve paralel damarlanma görülür. B yaş halkası kambiyum ister; C iki çenek çift çeneklilere aittir; D kesitte kambiyum olmadığı söylendiği için kalınlaşma beklenmez.
YAPI · YAPRAK

Yaprağın yapısı: ışık, gaz ve su arasında kurulmuş denge

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKemosentez nedir, kemosentez yapan canlılar hangileridir, madde döngüsüne ve endüstriye katkısı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Fotosentez ve kemosentez). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kemosentez, bazı bakteri ve arkelerin amonyak, nitrit, hidrojen sülfür, kükürt, demir ya da hidrojen gibi inorganik maddeleri oksitleyerek açığa çıkan kimyasal enerjiyle karbondioksitten organik madde üretmesidir. Işık ve klorofil gerekmez, gece-gündüz sürer. Nitrit ve nitrat bakterileri azot döngüsünde amonyağı bitkilerin kullandığı nitrata çevirir; kemosentetik bakteriler madencilikte metal çıkarımında ve atık suların arıtılmasında da kullanılır.

Kemosentez

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yaprağın enine kesitinde hangi dokular bulunur, yaprağın yapısı fotosenteze nasıl uygundur?

Kısa cevap: Yaprak fotosentez, gaz alışverişi ve terlemenin yapıldığı organdır. Enine kesitinde üstten alta kutikula, üst epidermis, sütun biçimli hücrelerden oluşan palizat parankiması, hava boşluklu sünger parankiması, ksilem ve floem taşıyan yaprak damarı, alt epidermis ve stomalar bulunur. Kara bitkilerinde stomalar genellikle alt yüzeyde yoğunlaşır.

Bir ağaç yaprağını çevirdiğinde üst yüzünün daha koyu ve parlak, alt yüzünün daha açık ve mat olduğunu görürsün; iki yüz farklı işler yapar.

Yaprak genellikle yassı bir aya ile onu gövdeye bağlayan yaprak sapından oluşur. Ayanın içinde iletim demetlerinin devamı olan damarlar uzanır; tek çeneklilerde damarlar paralel, çift çeneklilerde ağ gibi dallanmıştır. Fotosentez ve kemosentez sayfasında fotosentezin kloroplastta yapıldığını, karbondioksitin stomadan girip oksijenin stomadan çıktığını görmüştük. Yaprağın iç düzeni bu üç ihtiyacı, yani ışığı, karbondioksiti ve suyu aynı anda karşılamak üzere kurulmuştur.

Enine kesit: üstten alta

  • Kutikula ve üst epidermis: mumsu kutikula su kaybını azaltır; epidermis hücreleri renksiz ve saydamdır, ışığı alta geçirir.
  • Palizat parankiması: üst epidermisin hemen altında sık dizilmiş, sütun biçimli hücreler. Kloroplastın en bol bulunduğu, fotosentezin en yoğun yapıldığı tabakadır.
  • Sünger parankiması: düzensiz şekilli, aralarında geniş hava boşlukları bulunan hücreler. Stomadan giren karbondioksit bu boşluklarda yayılır.
  • Yaprak damarı: iletim demetidir; ksilem üst tarafta, floem alt taraftadır.
  • Alt epidermis ve stomalar: bekçi hücreleriyle çevrili açıklıklar gaz alışverişini ve terlemeyi sağlar.
Işık üstten gelir, palizat üsttedir; gazlar alttaki stomalardan girip çıkar, sünger parankimasının boşluklarında dağılır.Görsel: Sınav Defteri

Neden bu sıra?

Işık yaprağa üstten gelir; kloroplastça zengin palizat hücrelerinin üstte ve sık dizilmesi ışığın en iyi yakalanmasını sağlar. Karbondioksit ise stomalardan girer; sünger parankimasının boşlukları gazın bütün hücrelere yayılması için bir hava ağı oluşturur. Kara bitkilerinde stomaların çoğunun alt yüzde olması da su ekonomisidir: alt yüz doğrudan güneş görmez, daha serindir ve buharlaşmayla kaybedilen su azalır. Damarlar bu yapının içinden geçerek her hücreye suyu getirir, üretilen şekeri götürür.

Ortama göre değişen yapraklar

Kurak bölge bitkilerinde kutikula kalın, stomalar az ve çoğu zaman çukurlarda, yüzey tüylüdür; çam gibi iğne yapraklılarda yüzey küçülmüştür, kaktüste yaprak dikene dönüşmüştür. Nilüfer gibi yaprağı su yüzeyinde yüzen bitkilerde ise stomalar üst yüzdedir, kutikula incedir ve sünger parankimasının hava boşlukları çok geniştir. Gölgede yaşayan bitkilerin yaprakları genellikle geniş ve incedir; az ışığı geniş yüzeyle toplar.

Kökünden, gövdesinden ve yaprağından yararlandığımız bitkiler
OrganÖrneklerNe alırız?
Kökhavuç, turp, şeker pancarı, kırmızı pancar, tatlı patatesbesin, şeker
Gövdepatates, zencefil, şeker kamışı, tarçın, kuşkonmaz, ağaçlarnişasta, şeker, baharat, kereste, kâğıt, mantar
Yaprakmarul, ıspanak, lahana, maydanoz, nane, çay, defne, asma yaprağı; soğan ve sarımsağın etli katmanlarıbesin, içecek, baharat
Akılda kalsın: Yaprağı yukarıdan aşağı oku: kutikula → üst epidermis → palizat → sünger → alt epidermis + stoma. Işık üstten gelir, palizat üstte; gaz alttan girer, sünger ve stoma altta. Damarda ksilem üstte, floem altta.
Sınavda

Nasıl sorulurYaprak kesitinde numaralı hücreler verilir; hangilerinde kloroplast bulunduğu ya da fotosentez yapıldığı sorulur. Kloroplast palizat, sünger ve bekçi hücrelerinde bulunur; öteki epidermis hücrelerinde, ksilem ve floemde bulunmaz.

Tuzak“stomalar bütün bitkilerde alt yüzeydedir” genellemesidir; yaprağı su üstünde yüzen bitkilerde stomalar üst yüzdedir. İkinci tuzak, “soğanın yediğimiz kısmı gövdedir” yargısıdır; etli katmanlar yapraktır, alttaki basık disk gövdedir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi organ?

?Soru çöz

Bir bitkinin yaprak kesiti incelendiğinde stomaların yalnız üst epidermiste bulunduğu, kutikulanın çok ince olduğu ve yaprağın iç kısmında çok geniş hava boşlukları yer aldığı görülüyor. Bu bitki büyük olasılıkla aşağıdaki ortamlardan hangisinde yaşar?

✓ D. Alt yüzü suya değen yaprakta gaz alışverişi ancak üst yüzden olabilir; ince kutikula ve geniş hava boşlukları su yüzeyindeki yaprağa özgüdür. A çöl bitkisinde kutikula kalın, stoma az ve korunaklıdır; B kurak ve soğuk yamaçta su kaybını azaltan kalın kutikula beklenir; C sürekli rüzgâr terlemeyi artırır, ince kutikula dezavantaj olurdu.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Şemadaki deneyde A kabına çimlenen, B kabına haşlanmış eşit sayıda nohut konmuş; diğer bütün koşullar aynı tutulmuştur. Bu deneyin bağımsız değişkeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Araştırmacının bilerek değiştirdiği tek etken tohumların canlılığıdır. A ortam sıcaklığı ve D KOH miktarı sabit tutulan değişkenlerdir; B damlanın hareketi ölçülen sonuçtur, yani bağımlı değişkendir.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Solunum deneyi

?Soru 2

Siyah tüylü bir dişi keçinin (A) deri hücresinden alınan çekirdek, beyaz tüylü bir keçinin (B) çekirdeği çıkarılmış yumurtasına aktarılıyor. Gelişen embriyo kahverengi tüylü bir keçinin (C) rahmine yerleştiriliyor ve bir oğlak doğuyor.
Bu oğlakla ilgili,
I. Çekirdek genlerine bağlı tüy rengi A'ya benzer.
II. Mitokondri DNA'sı B'den gelmiştir.
III. Cinsiyeti C'nin rahmindeki koşullara göre belirlenmiştir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Çekirdek A'dan geldiği için çekirdek genleri (tüy rengi) A'nınkidir; mitokondriler yumurtanın sitoplazmasıyla B'den gelir. A II'yi atlar, mitokondri yumurtadan gelir; B ve D III'ü doğru sayar, oysa cinsiyet çekirdekteki kromozomlarla A'dan gelir (oğlak dişidir), taşıyıcı anne C genetik katkı vermez.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Sağlıkta biyoteknoloji, klonlama, GDO

?Soru 3

Bir babalık testinde çocuğun DNA parmak izinde altı bant görülüyor. Bu bantların üçü annede de bulunuyor. Anneden gelmeyen üç banttan üçü de Y adayında, yalnız biri X adayında bulunuyor; X adayı ise çocukla toplam dört ortak banda sahip.
Bu sonuçlara göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Anneden gelmeyen bantlar babadan gelmek zorundadır ve üçü de yalnız Y'de tam olarak bulunur. B toplam ortak bant sayısına bakar, oysa X'in ortak bantlarının çoğu anneyle de ortaktır; C X'te anneden gelmeyen iki bant eksik olduğu için X dışlanır; D altı banttan yalnız üçü annede vardır.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · DNA parmak izi, kök hücre, model organizma

?Soru 4

Kemiosmotik görüşe göre mitokondride gerçekleşen ATP sentezi ile ilgili; I. H⁺ iyonları ATP sentazdan geçerken ATP harcanır. II. Zarlar arası boşluktaki H⁺ yoğunluğu matrikstekinden fazladır. III. ATP sentaz enzimi mitokondrinin iç zarında bulunur. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. ETS, H⁺ iyonlarını zarlar arası boşluğa pompalar; bu yüzden orada yoğunluk yüksektir. ATP sentaz iç zardadır ve H⁺ geri akarken ATP harcamaz, ATP üretir; I yanlıştır. A ve C, ATP sentezini ATP harcaması sanır; B, enzimin iç zarda olduğunu (III) atlar.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Kemiosmotik görüş

?Soru 5

Bir araştırmacı yapraktan ayırdığı kloroplastları karbondioksit bulunmayan bir sıvıya koyuyor ve ışıkta bekletiyor. Bir süre sonra sıvıdaki oksijen miktarının arttığını ölçüyor. Bu sonuç tek başına aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

✓ A. Ortamda karbondioksit yokken oksijen çıkıyorsa bu oksijen karbondioksitten gelemez; geriye su kalır (Hill'in vardığı sonuç). B için klorofilsiz bir karşılaştırma düzeneği gerekirdi; C'de glikoz ölçülmemiştir, üstelik karbondioksit olmadan glikoz yapılamaz; D için farklı renklerde ışık denenmemiştir.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Fotosentezin önemi ve bilim insanları

?Soru 6

Ökaryot bir hücrede glikozun oksijenli solunumla yıkımı sırasında gerçekleşen; I. glikoliz, II. pirüvik asidin asetil-CoA'ya dönüşmesi, III. Krebs döngüsü, IV. elektronların ETS'de aktarılması olaylarından hangilerinde karbondioksit açığa çıkar?

✓ B. Glikozun karbonları pirüvik asit oksidasyonunda (2 CO₂) ve Krebs döngüsünde (4 CO₂) ayrılır. Glikolizde ve ETS'de CO₂ çıkışı olmaz; ETS'de su oluşur. A ve D glikolizde, C ETS'de CO₂ çıktığını sanır.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Krebs döngüsü

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi fotosentez ile kemosentezin ortak özelliğidir?

✓ D. İkisinde de karbon kaynağı CO₂'dir, inorganik maddeden organik madde yapılır. A ve B yalnız fotosentezde geçerlidir, kemosentez klorofilsiz ve ışıksızdır; C fotosentezi bitki ve algler gibi ökaryotlar da yapar.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Kemosentez

?Soru 8

Bir bitkide ışık şiddeti artırıldıkça fotosentez hızı önce artmış, belirli bir değerden sonra sabit kalmıştır. Ortamın sıcaklığı bu bitki için optimum değerdedir.
Hızın sabit kaldığı bölgede fotosentez hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Eğri düzleştiği için ışık artık sınırlayıcı değildir; sıcaklık da optimumda olduğuna göre sınırlayan CO₂'dir. A ışığı hâlâ sınırlayıcı sanır; C yeşil ışık en az soğurulur, hızı düşürür; D KOH karbondioksiti tutar, hızı azaltır.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Fotosentez hızını etkileyen faktörler

?Soru 9

Bir araştırmacı, insülin genini antibiyotik direnç geni taşıyan plazmitlere yerleştiriyor ve bu plazmitleri başlangıçta antibiyotiğe duyarlı olan bakterilerle karıştırıyor. Ardından bakterileri antibiyotikli besi ortamına ekiyor.
Bu ortamda çoğalan bakteriler için aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?

✓ D. Bakteriler başlangıçta duyarlı olduğuna göre antibiyotikli ortamda yaşayabilmeleri, direnç genini taşıyan plazmiti almalarına bağlıdır. A insülin geni yerleşmemiş boş plazmit alan bakteriler de yaşar; B gen kromozoma değil plazmite eklenmiştir; C bakterilerin başlangıçta duyarlı olduğu bilgisiyle çelişir.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Gen aktarımı ve rekombinant DNA

?Soru 10

Etil alkol fermantasyonu ve laktik asit fermantasyonu için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ A. İki fermantasyonun ortak amacı NAD⁺'yı geri kazanıp glikolizi sürdürmektir. B CO₂ çıkışı ve C asetaldehit yalnız etil alkol fermantasyonunda görülür; D pirüvik asit yalnız laktik asit fermantasyonunda son alıcıdır.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Etil alkol ve laktik asit fermantasyonu
109
Daha fazla soru çözmek ister misin?Bitki biyolojisi konusundan 109 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →