Meristem doku: bitkinin hiç kapanmayan büyüme atölyesi
MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaIşık mikroskobu ile elektron mikroskobu arasındaki farklar nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Işık mikroskobu görünür ışık ve cam merceklerle çalışır; canlı hücreyi renkli olarak, en çok yaklaşık 1000–2000 kat büyütmeyle gösterir ve çekirdek, hücre duvarı, kloroplast, büyük koful gibi yapılar görülebilir. Elektron mikroskobu elektron demeti kullanır, yüz binlerce kat büyütür ve ribozom, zar sistemleri gibi ayrıntıları gösterir; ancak örnek vakumda incelendiği için canlı hücre izlenemez. Geçirimli elektron mikroskobu (TEM) hücrenin iç yapısını, taramalı elektron mikroskobu (SEM) yüzeyini üç boyutlu gösterir.
✎Konu anlatımı
Meristem doku nedir, uç meristem ve yanal meristem bitkinin büyümesini nasıl sağlar?
Kısa cevap: Meristem, bölünme yeteneğini koruyan, ince çeperli, büyük çekirdekli ve bol sitoplazmalı hücrelerden oluşan bitki dokusudur. Kök ve gövde uçlarındaki uç meristem bitkinin boyca uzamasını (birincil büyüme), kök ve gövdeyi silindir gibi saran yanal meristemler, yani kambiyum ve mantar kambiyumu, enine kalınlaşmayı (ikincil büyüme) sağlar.Yaşlı bir çınarın gövdesine yıllar önce çakılmış bir çivi bugün de yerden aynı yükseklikte durur; ağaç yukarı doğru yalnız dallarının ucundan uzar.
Bir hayvan belli bir yaşa gelince büyümesini tamamlar. Bitkiler ise ömürleri boyunca büyümeyi sürdürür ve bunu, bölünme yeteneğini hiç kaybetmeyen hücre gruplarına borçludur. Bitki vücudu üç organdan kurulur: toprak altındaki kök, toprak üstündeki gövde ve yapraklar. Her organda aynı doku grupları bulunur: bölünen hücrelerden oluşan meristem ile işini üstlenmiş, artık bölünmeyen hücrelerin oluşturduğu örtü, temel ve iletim dokuları. Hücre çeperini, kofulu ve plastitleri hücre ve organeller sayfasında görmüştük; bitki dokuları arasındaki farkların çoğu bu yapılardan doğar.
Meristem hücresi neden böyle?
Meristem hücreleri küçük, ince çeperli, büyük çekirdekli ve bol sitoplazmalıdır; kofulları ya yoktur ya çok küçüktür ve aralarında boşluk bırakmadan sıkıca dizilirler. Bu görünüm işin gereğidir. Hücre sürekli mitoz geçirir (mitozu hücre bölünmeleri sayfasında görmüştük): büyük çekirdek ve bol sitoplazma hızlı DNA ve protein yapımına, ince çeper de bölünmenin kolay olmasına yarar. Bölünmeyle oluşan hücrelerin bir kısmı meristem olarak kalır, öteki kısmı farklılaşarak örtü, temel ya da iletim dokusu hücresine dönüşür.
Uç meristem: boyca uzama
Kök ve gövdenin uçlarında, ayrıca tomurcuklarda bulunan meristeme uç (apikal) meristem denir. Uç meristem hücreleri bölündükçe kök toprağın derinliğine, gövde ışığa doğru uzar. Bu boyca büyümeye birincil (primer) büyüme denir ve bütün bitkilerde görülür. Girişteki çivi bu yüzden yerinde kalır: gövdenin çivinin çakıldığı bölgesi artık uzamaz, yükselen yalnız uçta eklenen yeni dokudur. Kök ucundaki meristem, toprağa sürtünmeye karşı kaliptra (kök şapkası) adlı bir hücre örtüsüyle korunur.
Yanal meristem: enine kalınlaşma
İnce bir fidanın yıllar içinde kalın bir ağaca dönüşmesini yanal (lateral) meristemler sağlar. Bunlar kök ve gövdenin içinde, organı boydan boya bir silindir gibi saran ince hücre tabakalarıdır. İki çeşittir:
- Kambiyum: ksilem ile floem arasında yer alır; içe doğru ksilem (odun), dışa doğru floem (soymuk) hücreleri üretir. Gövde ve kök her yıl biraz daha kalınlaşır.
- Mantar kambiyumu: organın dış kısmında bulunur; dışa doğru koruyucu mantar dokusunu üretir. Kalınlaşan gövdede gerilip yırtılan epidermisin yerini bu doku alır.
Yanal meristemlerin sağladığı enine büyümeye ikincil (sekonder) büyüme denir. Ağaç ve çalı gibi odunsu bitkilerde belirgindir. Buğday, mısır gibi tek çenekli bitkilerin çoğunda kambiyum yoktur; bu bitkiler bu yüzden pek kalınlaşmaz.
Yaş halkaları: kambiyumun takvimi
Kambiyumun çalışma hızı mevsime göre değişir. Ilıman iklimde ilkbaharda su bol olduğu için kambiyum geniş boşluklu, ince çeperli, açık renkli ksilem hücreleri üretir. Yaz sonuna doğru büyüme yavaşlar; hücreler küçük, kalın çeperli ve koyu renkli olur, kışın kambiyum durur. Bir açık ve bir koyu bandın oluşturduğu çift, bir yıllık büyümeyi gösterir: yaş halkası. Kesilmiş bir ağacın halkaları sayılarak yaşı bulunur; geniş halka yağışlı ve elverişli bir yılı, dar halka kurak bir yılı düşündürür. Mevsim farkının az olduğu tropikal ormanlarda halkalar belirgin olmayabilir. Halkalar ksilemden oluşur; floem her yıl dışa itilip ezildiği için kabukta halka birikmez.
Nasıl sorulurMeristem hücrelerinin özellikleri öncül olarak verilir ya da odunsu bir gövde kesitinde numaralı tabakaların adı ve görevi sorulur. Bilmen gereken: meristem hücresi canlıdır, ince çeperlidir, kofulu küçüktür ve bölünür; uç meristem boyu, yanal meristem eni artırır.
Tuzak“yaş halkaları floemden oluşur” ve “bir yaş halkası yalnız koyu banttır” öncülleridir; halka ksilemden oluşur ve bir açık bir koyu bant birlikte bir yılı gösterir. İkinci tuzak, uç meristemin yalnız gövdede bulunduğu yargısıdır; kök ucunda da vardır.
Ek bilgi: meristemler kökenine göre
Bazı kaynaklar meristemleri kökenine göre de ayırır. Tohumdaki embriyodan beri bölünmeyi hiç bırakmamış uç meristemlere birincil meristem denir. Mantar kambiyumu ve kambiyumun bir bölümü ise bölünmeyi bırakmış hücrelerin yeniden bölünme yeteneği kazanmasıyla oluşur; bunlara ikincil meristem denir. Sınav soruları genellikle yer (uç–yanal) ve görev (boy–en) ayrımı üzerinden gelir.
⇄Bilgi eşleştirme meristemler
?Soru çöz
Bir öğrenci genç bir ağacın gövdesine, yerden 1 metre yükseklikte bir işaret çiziyor. Beş yıl sonra ağacın boyu 3 metre uzamış, gövdesi de belirgin biçimde kalınlaşmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi beklenir?