Canlıların sınıflandırılması: kategoriler, ikili adlandırma, bakteriden mantara âlemler

Canlılar neye göre gruplanır, bir türün bilimsel adı nasıl yazılır, bakteriyi arkeden, algi bitkiden, mantarı bitkiden ne ayırır? Nesli tükenmiş canlılardan likenlere TYT soru kalıplarıyla.

7 durakTYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · SINIFLANDIRMA

Canlıların sınıflandırılması: yapay ve doğal sınıflandırma neye göre yapılır?

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHücre teorisi nedir, maddeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hücre teorisine göre bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur, hücre canlılığın en küçük yapı ve işlev birimidir ve her hücre önceden var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur. Teori, 17. yüzyılda mikroskopla başlayan gözlemlerin (Hooke, Leeuwenhoek) 19. yüzyılda Schleiden, Schwann ve Virchow'un çalışmalarıyla birleştirilmesiyle kuruldu.

Hücre teorisi ve bilim insanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Canlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.

Markette peynir ararken bütün rafları tek tek dolaşmazsın; doğrudan süt ürünleri reyonuna yürürsün, çünkü biri ürünleri senin yerine önceden gruplamıştır.

Canlılar dünyasında da durum aynıdır, yalnız raflar çok daha kalabalıktır. Bilim insanları bugüne kadar çok sayıda canlı türü tanımlamıştır ve her yıl yenilerini eklemektedir. Bu kadar çeşitliliği akılda tutmanın tek yolu, canlıları ortak özelliklerine göre gruplara ayırmaktır. Bu işe sınıflandırma, sınıflandırmanın kurallarını koyan bilim dalına da sistematik (taksonomi) denir.

Sınıflandırma ne işe yarar?

  • Ortak dil: Dünyanın her yerindeki bilim insanı aynı canlıdan söz ettiğini bilir.
  • Tahmin gücü: Yeni bulunan bir canlının hangi gruba girdiği bilinirse, o grubun bilinen özelliklerinden yola çıkarak canlı hakkında tahmin yapılabilir.
  • Sağlık: Hastalık yapan bir mikroorganizmanın doğru tanınması, doğru ilacın seçilmesini sağlar.
  • Koruma: Hangi türlerin azaldığını ve hangilerinin yalnız belirli bir bölgede yaşadığını bilmek, korumanın ilk adımıdır.

Yapay sınıflandırma: göze göre gruplamak

İlk sınıflandırmalar insanın gözüne ve ihtiyacına göre yapıldı. Hayvanlar “uçanlar, yüzenler, sürünenler”, bitkiler “ağaç, çalı, ot” ya da “yenenler ve zehirliler” diye ayrıldı. Bu tür gruplamaya yapay (ampirik) sınıflandırma denir; ölçütleri dış görünüş, yaşam ortamı, beslenme biçimi ve kullanım amacıdır. Sorun şu: “Uçanlar” grubunda kuş, yarasa ve kelebek yan yana gelir, “yüzenler” grubunda balina ile köpek balığı. Oysa yarasa ve balina memelidir; kuşla ya da balıkla akrabalıkları, birbirleriyle olan akrabalıklarından çok daha uzaktır.

Yapay sınıflandırmanın en çok yanıldığı yer analog organlardır. Analog organların görevi aynıdır ama kökenleri ve iç yapıları farklıdır: kuşun kanadı ile kelebeğin kanadı ikisi de uçmaya yarar, fakat biri kemik, kas ve tüyden, öteki ince bir zardan oluşur. Neden böyle benzerlikler ortaya çıkar? Çünkü aynı işi yapmak zorunda kalan canlılarda benzer biçimler görülür. Bu benzerlik akrabalıktan değil, ortak ihtiyaçtan doğar.

Doğal sınıflandırma: akrabalığa göre gruplamak

Bugün kullanılan doğal (filogenetik) sınıflandırma, canlıları akrabalık derecelerine göre gruplar. En önemli ölçütlerden biri homolog organlardır: kökeni ve temel yapısı aynı olan, ama görevi farklı olabilen organlar. İnsanın kolu, yarasanın kanadı, balinanın ön yüzgeci ve atın ön bacağı farklı işler yapar; içlerine bakınca ise aynı kemik düzenini görürsün. Homolog organların yanında embriyonik gelişimdeki benzerlikler, protein yapıları ve DNA dizileri de karşılaştırılır. İki canlının DNA'sı ne kadar benzerse akrabalıkları o kadar yakındır.

Sınıflandırma neden değişir?

Çünkü inceleme araçları geliştikçe yeni bilgiler ortaya çıkar. İlk sistemler canlıları yalnız iki âleme ayırıyordu: bitkiler ve hayvanlar. Mikroskopla tek hücreliler görülünce, öglena gibi hem fotosentez yapan hem yer değiştiren canlılar iki gruba da tam uymadı ve tek hücreliler için ayrı bir âlem açıldı. Hücreler ayrıntılı incelendikçe çekirdeksiz hücreli canlılar (prokaryotlar) ayrı bir âleme alındı; mantarlar da beslenme biçimleri ve hücre duvarları yüzünden bitkilerden ayrıldı. Son olarak RNA ve DNA dizilerinin karşılaştırılması, dışarıdan bakterilere çok benzeyen arkelerin bambaşka bir grup olduğunu gösterdi. MEB programının esas aldığı sistem, bu sürecin sonunda ulaşılan altı âlemli sistemdir.

Şema sadeleştirilmiştir; ara aşamalar ve bilim insanı adları sınavda sorulmaz. Görülmesi gereken düşünce şu: yeni yöntem yeni bilgi getirir, yeni bilgi de sınıflandırmayı değiştirir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Analog organda ortak olan yalnız iştir (kuş kanadı – kelebek kanadı). Homolog organda ortak olan köken ve yapıdır, iş farklı olabilir (insan kolu – balina yüzgeci). Akrabalığı homolog organ gösterir; bu yüzden doğal sınıflandırma homoloğu, yapay sınıflandırma analoğu kullanır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerde ölçütler verilir ve hangilerinin doğal sınıflandırmada kullanıldığı sorulur. Doğal: homolog organ, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği. Yapay: yaşam ortamı, dış görünüş, kullanım amacı, analog organ.

TuzakTuzak: “aynı ortamda yaşayan canlılar yakın akrabadır” yanlıştır (balina ve köpek balığı); “homolog organların görevi aynıdır” yanlıştır, görev farklı olabilir; “sınıflandırma bir kez yapılır, değişmez” yanlıştır, yeni bilgiyle düzeltilir.

Sınavda işaretlesorular altı âlem üzerinden gelir; bazı yeni kaynaklarda geçen “üç üst âlem (domain)” sistemi YKS kapsamında değildir.

↕Sıralama âlem sistemleri

  1. Prokaryotların ve mantarların ayrı âlemlere alınması
  2. Canlıların yalnız bitkiler ve hayvanlar olarak ikiye ayrılması
  3. DNA ve RNA dizilerine göre prokaryotların bakteriler ve arkeler olarak ayrılması
  4. Mikroskopla görülen tek hücreliler için ayrı bir âlem açılması

?Soru çöz

Bir araştırmacı, mağarada bulduğu yeni bir canlının hangi canlı grubuyla akraba olduğunu belirlemek istiyor. Araştırmacının aşağıdakilerden hangisini karşılaştırması en güvenilir sonucu verir?

✓ B. Akrabalık, doğal sınıflandırmanın ölçütü olan DNA ve protein benzerliğiyle belirlenir. A yaşam ortamı, C vücut büyüklüğü ve D hareket biçimi yapay sınıflandırmanın gözle görülen ölçütleridir; akraba olmayan canlılarda da benzer olabilir.
EKOLOJİ · NESLİ TÜKENEN CANLILAR

Nesli tükenmiş canlılar: dodo, mamut ve dinozorlar çeşitlilik hakkında ne anlatır?

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHomeostazi, boşaltım ve adaptasyon nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Boşaltım metabolizma sonucu oluşan atıkların atılmasıdır; homeostazi iç ortamın (sıcaklık, su-tuz, pH, kan şekeri) dar sınırlarda sabit tutulmasıdır. Hareket ve uyarılara tepki canlının çevresine yanıt vermesi, büyüme ve gelişme bireyin olgunlaşması, üreme neslin sürmesi, uyum (adaptasyon) ise türün yaşadığı ortama kalıtsal olarak uygun olmasıdır.

Canlılık: denge ve süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nesli tükenmiş canlılar canlı çeşitliliği hakkında ne anlatır?

Kısa cevap: Canlı çeşitliliği sabit değildir: yeryüzünde bir zamanlar yaşamış türlerin sayısı bugün yaşayanlardan kat kat fazladır ve bu türlerin çoğu yalnız fosilleriyle tanınır. Nesil tükenmesi iklim değişimi, volkanik etkinlik ve göktaşı çarpması gibi doğal nedenlerle ya da aşırı avlanma, yaşam alanı kaybı ve yeni bir bölgeye yabancı tür getirilmesi gibi insan etkisiyle olur. Nesli tükenen tür bir daha geri gelmez.

Bir müzede mamut iskeletinin önünde duranların aklına çoğu zaman aynı soru gelir: Bu dev hayvanlar şimdi nerede?

Bir türün son bireyi de öldüğünde o türün nesli tükenmiş olur. Bu, sınıflandırmanın yalnız bugünü değil geçmişi de kapsadığı anlamına gelir. Sistematiğin görevi bakterilerden dinozorlara kadar bilinen bütün canlıları, yaşayanları da nesli tükenenleri de tanımlamak ve gruplamaktır. Nesli tükenmiş canlılar bize en önemli bilgiyi verir: canlı çeşitliliği zaman içinde sürekli değişmiştir.

Geçmişi nereden biliyoruz? Fosiller

Fosil, geçmişte yaşamış bir canlının kayaçlarda ya da başka ortamlarda korunmuş kalıntısı veya izidir: kemik, diş, kabuk, kayaya basılmış yaprak izi, çamurda kalmış ayak izi. Bazen canlının kendisi korunur; buzullarda donmuş mamutlar ve kehribar içinde kalmış böcekler bulunmuştur. Fosiller de yaşayan canlılar gibi yapılarına bakılarak sınıflandırılır ve bilimsel ad alır. Örneğin yünlü mamut, bugünkü fillerle aynı aileye (filgiller) konur.

Dört örnek, dört farklı neden

  • Dinozorlar: Milyonlarca yıl boyunca karada baskın canlı grubuydular. En yaygın kabule göre büyük bir göktaşı çarpması ve ardından gelen hızlı iklim değişikliği, çoğunun ortadan kalkmasına yol açtı.
  • Yünlü mamut: Kalın kürkü ve yağ tabakasıyla buzul çağının soğuğuna uyumluydu. İklimin ısınmasıyla yaşam alanı daraldı, insanların avlanması da nesli tükenmesini hızlandırdı.
  • Dodo: Hint Okyanusu'ndaki Mauritius adasında yaşayan, uçamayan bir kuştu. Adaya gelen insanların avlanması ve onlarla birlikte gelen domuz, sıçan gibi hayvanların yumurtalarını yemesi sonucunda 17. yüzyılda tükendi.
  • Hazar kaplanı: Türkiye'nin doğusunu da içine alan geniş bir bölgede yaşadı. Avlanma ve yaşam alanlarının yok edilmesiyle 20. yüzyılda neslinin tükendiği kabul edilir.

Neden dodo bu kadar kolay yok oldu? Çünkü kendi adasında onu avlayan büyük bir düşman hiç olmamıştı; uçma yeteneği yoktu, yuvasını yere yapıyordu ve insandan kaçmıyordu. Yeni gelen avcılara karşı hiçbir savunması yoktu. Doğal nedenlerle nesil tükenmesi genellikle çok uzun sürelere yayılır; insan etkisi ise aynı sonucu birkaç kuşak içinde doğurabilir. Bir tür yok olduğunda yalnız o tür kaybolmaz; onunla beslenen, onun yaydığı tohumlarla çoğalan öteki türler de etkilenir. Nesli tehlike altındaki türleri ve Türkiye'nin biyoçeşitliliğini korumanın yollarını ekosistem ekolojisi ve çevre sorunları sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Nesil tükenmesinin nedenlerini iki sepete koy. Doğal: iklim değişimi, volkan, göktaşı. İnsan kaynaklı: aşırı avlanma, yaşam alanı kaybı, yabancı tür getirme, kirlilik. Dodo ve Hazar kaplanı insan sepetine, dinozorlar doğal sepete girer; mamutta ikisi birlikte rol oynadı.
Sınavda

Nasıl sorulurNesli tükenmiş canlılarla ilgili ifadelerden doğru ya da yanlış olan istenir.

TuzakŞu öncüller yanlıştır: “nesli tükenmiş canlılar sınıflandırılamaz” (fosillerine göre sınıflandırılır); “nesil tükenmesi yalnız insan etkisiyle olur” (dinozorlar insandan çok önce tükendi); “canlı çeşitliliği değişmez”; “fosil yalnız kemik kalıntısıdır” (iz, kabuk ve donmuş canlı da fosildir). Doğru öncül: “Yaşam alanının yok edilmesi nesil tükenmesini hızlandırır.”

⇄Neden sınıflaması doğal mı, insan mı?

?Soru çöz

Nesli tükenmiş canlılarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bir türün son bireyi de öldüğünde o türe özgü kalıtsal bilgi kaybolur; tür doğada kendiliğinden yeniden ortaya çıkmaz. A doğrudur: fosiller sınıflandırmada kullanılır; B doğrudur: doğal nedenlerle tükenmeler de olmuştur; C doğrudur: yaşam alanı kaybı tükenmeyi hızlandıran insan etkisidir.
KAVRAM · KATEGORİLER

Sınıflandırma kategorileri: tür, cins, aile, takım, sınıf, şube ve âlem

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilimsel yöntemin basamakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel yöntem, bir soruya güvenilir cevap bulmak için izlenen sistemli yoldur: gözlem → problemin belirlenmesi → hipotez → tahmin → kontrollü deney → verilerin analizi ve sonuç. Sonuç hipotezi desteklemezse hipotez gözden geçirilip yeniden kurulur; desteklerse deney tekrarlanır, sonuç raporlanıp paylaşılır.

Bilimsel yöntem basamakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sınıflandırma kategorileri nelerdir, türden âleme doğru neler değişir?

Kısa cevap: Canlılar küçükten büyüğe tür, cins, aile, takım, sınıf, şube ve âlem kategorilerinde iç içe gruplanır: benzer türler bir cinsi, benzer cinsler bir aileyi oluşturur ve bu düzen âleme kadar sürer. Türden âleme doğru gidildikçe birey sayısı ve çeşitlilik artar; ortak özellik, benzerlik ve akrabalık azalır.

Bir mektubun adresi ülkeden başlar, şehir, ilçe, mahalle, sokak diye daralır ve tek bir kapıda biter; bir canlının sınıflandırmadaki yeri de böyle yazılır.

Temel birim: tür

Sınıflandırmanın en küçük ve temel birimi türdür. Tür; ortak bir atadan gelen, yapı ve görev bakımından birbirine benzeyen, doğada birbiriyle çiftleşip verimli (kısır olmayan) yavrular verebilen bireyler topluluğudur. At ile eşek çiftleşebilir ama doğan katır kısırdır; bu yüzden at ve eşek ayrı türlerdir. Neden “verimli yavru” şartı bu kadar önemli? Çünkü tür, kalıtsal özelliklerini kuşaktan kuşağa aktarabilen bir topluluktur. Kısır yavru genlerini bir sonraki kuşağa taşıyamaz; iki türün kalıtsal mirası birbirine karışmadan ayrı kalır.

Türden âleme yedi basamak

Birbirine en çok benzeyen, yakın akraba türler aynı cinste toplanır. Akraba cinsler bir aile (familya), akraba aileler bir takım, takımlar bir sınıf, sınıflar bir şube, şubeler de bir âlem oluşturur. MEB programı bu yedi kategoriyle sınırlıdır. Her basamak bir öncekini içine aldığı için düzen hiyerarşiktir: kurdun adresini âlemden türe doğru okuyalım.

Her kutu içindekileri kapsar. Kurtla çakal en küçük kutuyu (cins) paylaşır, kurtla bal arısı yalnız en dıştaki kutuyu (âlem). Grup küçüldükçe üyeleri birbirine daha çok benzer.Görsel: Sınav Defteri

Basamaklarda neler değişir?

  • Türden âleme doğru artanlar: birey sayısı, tür sayısı, çeşitlilik, farklı özellik ve farklı gen sayısı.
  • Türden âleme doğru azalanlar: ortak özellik sayısı, benzerlik, akrabalık derecesi, gen ve protein benzerliği.
  • Kategoriyle ilişkisi olmayanlar: kromozom sayısı, vücut büyüklüğü, yaşam süresi. Bir canlının hangi basamakta olduğu bunları belirlemez.

Bir kural daha: Küçük bir kategoride birlikte olan canlılar, onun üstündeki bütün kategorilerde de birliktedir. Aynı cinsteki iki tür, aynı aile, takım, sınıf, şube ve âlemdedir. Tersi geçerli değildir: aynı sınıftaki iki canlı (insan ve kurt) farklı takımlarda olabilir.

Adım adım çözümlü örnek: Soru: Kurt, çakal, kızıl tilki ve boz ayının birlikte bulunduğu en küçük kategori hangisidir? 1) Kurt ve çakal aynı cinstedir (Canis). 2) Kızıl tilki başka bir cinstendir ama kurtla aynı ailededir (köpekgiller). Grup artık aile düzeyine çıktı. 3) Boz ayı köpekgillerden değildir ama etçiller takımındadır. Grup takım düzeyine çıktı. 4) Dördünü birlikte içeren en küçük kategori: takım. Kural: cevabı gruptaki en uzak akraba belirler; ona göre en küçük ortak kutuyu ara.
Akılda kalsın: Adres benzetmesiyle sırala: kapı = tür, sokak = cins, mahalle = aile, ilçe = takım, şehir = sınıf, bölge = şube, ülke = âlem. Aynı sokaktaki iki ev aynı ilçededir; aynı ilçedeki iki ev aynı sokakta olmayabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp sık gelir. Birincisi “birlikte bulunabilecekleri en küçük kategori” sorusudur; en uzak üyeye göre karar ver. İkincisi grafik yorumudur: yatay eksende türden âleme kategoriler varsa birey sayısı ve çeşitlilik eğrisi yükselir, benzerlik ve ortak gen eğrisi düşer. Üçüncüsü öncüllü yorumdur.

TuzakTuzak: “aynı sınıftaki canlılar aynı takımdadır” yanlıştır; “âlemden türe doğru kromozom sayısı artar” yanlıştır; “aynı ailedeki iki canlı çiftleşince verimli yavru verir” yanlıştır, çünkü bu tanım yalnız tür için geçerlidir.

↕Sıralama küçükten büyüğe

  1. Takım
  2. Âlem
  3. Cins
  4. Sınıf
  5. Tür
  6. Şube
  7. Aile

?Soru çöz

X ve Y canlıları aynı takımda ama farklı ailelerde; Y ve Z canlıları ise aynı ailede ama farklı cinslerde sınıflandırılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Y ile Z aynı ailede, dolayısıyla aynı takımdadır; X de Y ile aynı takımda olduğundan üçü aynı sınıftadır. B yanlış: X, Y'den farklı ailede olduğu için Z'den de farklı ailededir; C cinsi türle karıştırır, verimli yavru yalnız aynı türde olur; D ters: aile paylaşan Y ile Z, yalnız takım paylaşan X ile Y'den yakındır.
YÖNTEM · İKİLİ ADLANDIRMA

İkili adlandırma: Linnaeus her canlıya neden iki kelimelik bir ad verdi?

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.

Sınıflandırma ve ölçütleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkili adlandırma nedir, bilimsel adlar nasıl yazılır?

Kısa cevap: İkili adlandırma, İsveçli bilim insanı Carolus Linnaeus'un 18. yüzyılda yaygınlaştırdığı yöntemdir: her türün bilimsel adı Latince iki kelimeden oluşur. Birinci kelime cins adıdır ve büyük harfle başlar; ikinci kelime tanımlayıcı (tür) addır ve küçük harfle yazılır. Bilimsel ad italik (eğik) yazılır, elle yazılırken altı çizilir: Canis lupus (kurt), Homo sapiens (insan).

Türkçede “gelincik” hem tarlada kırmızı açan bir çiçeğin hem de küçük, etçil bir memelinin adıdır; iki canlıyı yalnız bu adla ayırt etmen mümkün değildir.

Yerel adlar bölgeden bölgeye, dilden dile değişir; aynı ad farklı canlılara, farklı adlar aynı canlıya verilebilir. Bilimin buna bir çözüm bulması gerekiyordu. Linnaeus'tan önce bir bitki ya da hayvan, özelliklerini sıralayan uzun Latince cümlelerle anlatılıyordu; bunları akılda tutmak ve karşılaştırmak çok zordu. Linnaeus iki şey yaptı. Canlıları yapısal benzerliklerine göre iç içe kategorilere yerleştirdi ve her türe yalnız iki kelimeden oluşan bir ad verdi. Bu yönteme ikili adlandırma denir. Bugün gelincik çiçeği Papaver rhoeas, memeli olan gelincik ise Mustela nivalis adıyla dünyanın her yerinde karışıklık olmadan tanınır.

Linnaeus'un kullandığı kategoriler tür, cins, takım, sınıf ve âlemdi; aile ve şube kategorileri sisteme ondan sonra eklendi. Sınıflandırmayı dış yapıya dayandırdığı için bugün bazı gruplamaları değişmiştir, ama ikili adlandırma ve hiyerarşik kategoriler fikri hâlâ kullanılır. Bu yüzden Linnaeus, modern sınıflandırmanın kurucusu sayılır.

Bilimsel ad yazma kuralları

  • Ad Latince (ya da Latinceleştirilmiş) iki kelimedir. Latince günlük dil olarak konuşulmadığı için kelimelerin anlamı zamanla değişmez ve hiçbir ulusun dili sayılmaz.
  • Birinci kelime cins adıdır, büyük harfle başlar. İkinci kelime tanımlayıcı addır, bir kişi ya da yer adından türetilmiş olsa bile küçük harfle başlar.
  • İki kelime birlikte tür adını oluşturur ve italik yazılır.
  • Cins adı tek başına kullanılabilir (Canis cinsi); tanımlayıcı ad ise tek başına bir canlıyı göstermez.
  • Aynı metinde tekrar edilen adlarda cins adı baş harfine kısaltılabilir: C. lupus.

Çevremizden örnekler: saplı meşe Quercus robur, saçlı meşe Quercus cerris, defne Laurus nobilis, ev serçesi Passer domesticus, çakal Canis aureus. İki meşe aynı cinsi paylaştığı için birbirine yakın akrabadır. Peki Salvia officinalis (adaçayı) ile Melissa officinalis (oğul otu) aynı cinsten midir? Hayır. Tanımlayıcı adın aynı olması bir şey söylemez; akrabalığı gösteren, cins adının aynı olmasıdır.

Adım adım çözümlü örnek: Liste: Quercus robur, Laurus nobilis, Canis lupus, Quercus cerris, Passer domesticus, Canis aureus. 1) Kaç tür? Her ikili ad bir türdür → 6 tür. 2) Kaç cins? Farklı birinci kelimeleri say: Quercus, Laurus, Canis, Passer → 4 cins. 3) Hangileri en yakın akraba? Cins adı aynı olan çiftler: iki meşe ve kurt ile çakal. 4) Kesin bilinen ne? Cinsi aynı olanların ailesi, takımı, sınıfı, şubesi ve âlemi de aynıdır. Cinsi farklı olanlar için ise yalnız adlara bakarak aile ya da takım hakkında kesin bir şey söylenemez.
Sınavda

Nasıl sorulurBilimsel adlarla bir liste verilir; tür ve cins sayısı, hangi canlıların aynı cinsten olduğu ya da hangi yargının kesin olduğu sorulur. Önce cins adlarını grupla.

TuzakTuzak: “tanımlayıcı adları aynı olan canlılar aynı cinstendir” yanlıştır; “cins adları farklı olan iki canlı farklı ailededir” kesin değildir; “cins adı küçük harfle başlar” yanlıştır. Bir başka kalıp yazım hatası bulmaktır: büyük harfle başlayan tanımlayıcı ad ya da italik yazılmamış tür adı kurala aykırıdır. Linnaeus'la ilgili tarih ve eser adı sorulmaz; katkısı (ikili adlandırma, hiyerarşik kategoriler) sorulabilir.

▭Boşluk doldurma

İkili adlandırmada birinci kelime canlının adını gösterir ve büyük harfle başlar. Homo sapiens adındaki “sapiens” kelimesi ise addır ve küçük harfle yazılır.

cinstanımlayıcıailetakım

?Soru çöz

Bir öğrenci, kurdun bilimsel adını dört farklı biçimde yazmıştır. Bu yazımlardan hangisi ikili adlandırma kurallarına uygundur?

✓ C. Önce cins adı büyük harfle (Canis), sonra tanımlayıcı ad küçük harfle (lupus) yazılır, ikisi de italiktir. A cins adını küçük harfle başlatır; B tanımlayıcı adı büyük harfle yazar; D sırayı ters çevirip tanımlayıcı adı öne alır.
KAVRAM · PROKARYOT ÂLEMLER

Bakteriler ve arkeler: çekirdeksiz iki âlem neden ayrı tutulur?

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProkaryot hücrenin kısımları nelerdir, ökaryot hücreden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Prokaryot hücrede çekirdek zarı ve zarla çevrili organel yoktur; DNA, sitoplazmanın nükleoit bölgesinde tek ve halkasal bir molekül hâlinde bulunur. Her prokaryotta hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA vardır; çoğunda hücre duvarı, bazılarında kapsül, kamçı, pilus ve plazmit bulunur. Bakteriler ve arkeler prokaryot hücreli canlılardır.

Prokaryot hücre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bakteriler ve arkeler âleminin genel özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Bakteriler ve arkeler, çekirdek zarı ve zarlı organeli olmayan tek hücreli prokaryotlardır; DNA'ları halkasaldır, çoğunun hücre duvarı vardır ve bölünerek çoğalırlar. Bakterilerin duvarında peptidoglikan bulunur; arkelerin duvarında bulunmaz, zar lipitleri ve RNA dizileri de bakterilerinkinden farklıdır. Bakterilerin fotosentez yapan, kemosentez yapan, çürükçül ve hastalık yapan türleri vardır; arkelerin bir kısmı aşırı tuzlu, sıcak ya da asidik ortamlarda yaşar ve hastalık yapan türleri bilinmez.

Sütü yoğurda çeviren de, bir yarayı iltihaplandıran da çekirdeksiz tek bir hücredir; yine de bu iki bakteri birbirine, tuz göllerinde yaşayan arkelerden çok daha yakındır.

MEB programı canlıları altı âlemde inceler. Aşağıdaki tablo bu sayfanın geri kalanının haritasıdır: önce iki prokaryot âlemi, sonra protistleri, en son bitkiler ve mantarları göreceğiz. Hayvanlar âlemini şubeleriyle birlikte hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında ele alıyoruz. Hücresel yapıda olmayan virüsler ise hiçbir âleme alınmaz.

Altı âlemin genel özellikleri. Tabloda genel kurallar yazılıdır; istisnalarını (klorofilsiz parazit bitki, tek hücreli maya, duvarsız bakteri) konularda göreceğiz. Hayvanlar âleminin ayrıntısı ayrı sayfada.Görsel: Sınav Defteri

Bakteriler âlemi

Bakteri hücresinin parçalarını hücre ve organeller sayfasında gördük: her bakteride hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve halkasal DNA vardır; çoğunda peptidoglikan içeren bir hücre duvarı, bazılarında kapsül, kamçı, pilus ve plazmit bulunur. Bakteriler tek hücrelidir; bazıları bölündükten sonra birbirinden ayrılmayıp zincir ya da küme oluşturur, ama bu hücreler arasında iş bölümü ve doku görülmez. Toprakta, suda, havada, başka canlıların üzerinde ve içinde, kısacası hemen her yerde yaşarlar.

Çoğalma: Bakteriler bölünerek (bir hücreden iki hücre) çoğalır; uygun sıcaklık ve besin bulunca sayıları çok kısa sürede katlanarak artar. Eşeyli üreme görülmez. İki olay sık karıştırılır. Konjugasyonda bir bakteri, pilus aracılığıyla kurduğu bağlantıyla başka bir bakteriye DNA (çoğunlukla plazmit) aktarır; alıcı bakteri yeni bir özellik, örneğin antibiyotik direnci kazanabilir. Birey sayısı artmadığı için konjugasyon üreme değildir, kalıtsal çeşitlilik kaynağıdır. Endospor ise bazı bakterilerin kuraklık, aşırı sıcak ya da besinsizlik gibi olumsuz koşullarda oluşturduğu, kalın örtülü dayanıklı yapıdır; koşullar düzelince yeniden etkin bir bakteriye dönüşür. Bir bakteriden bir endospor oluştuğu için bu da üreme değildir. Neden ev konservelerinin iyice kaynatılması öğütlenir? Çünkü bazı bakterilerin endosporları kaynar suya uzun süre dayanabilir.

Beslenme: Bakteriler canlılar dünyasının en çeşitli beslenen grubudur. Fotosentetik bakteriler (ör. siyanobakteriler) klorofil taşır ve kloroplastları olmadığı hâlde fotosentez yapar. Kemosentetik bakteriler, ışık yerine inorganik maddeleri (amonyak, kükürt ve demir bileşikleri gibi) oksitleyerek elde ettikleri enerjiyle besin üretir. Heterotrof bakterilerin çürükçül (saprofit) olanları ölü canlıları ve atıkları ayrıştırarak maddeleri doğaya geri kazandırır; parazit olanları konak canlıda hastalık yapar. İnsan bağırsağında yaşayan bakteriler ise K vitamini gibi maddeler üretir ve zararlı mikropların yerleşmesini zorlaştırır. Oksijen ihtiyaçları da farklıdır: bazıları oksijensiz yaşayamaz, bazıları oksijenle zarar görür, bazıları iki ortamda da yaşayabilir.

Önemi: Yoğurt, peynir, turşu ve sirke yapımında bakteriler kullanılır. Bazı bakteriler antibiyotik üretir; genetik mühendisliğiyle insan insülini ürettirilen canlılar da bakterilerdir (biyoteknoloji sayfasında). Öte yandan verem, tetanos, kolera ve bazı boğaz enfeksiyonları bakterilerden kaynaklanır; besinlerin bozulmasında da payları büyüktür.

Antibiyotik neden virüse ve arkeye işlemez?

Antibiyotikler bakterilere özgü yapıları hedef alır. Örneğin penisilin, bakterinin peptidoglikanlı duvarını yapmasını engeller; duvarı kurulamayan bakteri bölünürken parçalanır. İnsan hücrelerinde de arkelerde de peptidoglikan yoktur; virüslerin ise hücresi bile yoktur. Bu yüzden antibiyotik grip gibi viral hastalıklarda işe yaramaz, gereksiz kullanımı ise dirençli bakterilerin çoğalmasına yol açar.

Arkeler âlemi

Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır; halkasal DNA'ları, ribozomları ve çoğunda hücre duvarları vardır. Mikroskopta bakterilerden ayırt edilemezler. Farkları içlerindedir: hücre duvarlarında peptidoglikan bulunmaz, hücre zarlarında başka hiçbir canlıda bulunmayan yapıda lipitler vardır, ribozomlarındaki RNA dizileri de bakterilerinkinden belirgin biçimde farklıdır. Bazı arkelerde DNA, ökaryotlardakine benzer histon proteinleriyle paketlenir. Moleküler bakımdan arkeler, bakterilerden çok ökaryotlara yakındır. İki prokaryot grubun ayrı âlemlere alınmasının nedeni budur: görünüş benzerliğinin değil, akrabalığın esas alınması.

Arkelerin bir kısmı öteki canlıların yaşayamayacağı ortamlarda yaşar: aşırı tuzlu göller, kaplıcalar ve okyanus tabanındaki sıcak su çıkışları, çok asidik sular. Ama hepsi böyle değildir; okyanuslarda, toprakta, bataklıkların dibinde ve sığır gibi otçulların sindirim kanalında yaşayan arkeler de vardır. Bataklık ve sindirim kanalında yaşayan bazı arkeler metan gazı üretir. Arkeler kemosentezle ototrof ya da heterotrof beslenir; klorofille fotosentez yapan arke bilinmez. Bilinen hastalık yapıcı türleri yoktur. Sıcağa ve tuza dayanıklı enzimleri biyoteknolojide ve sanayide, metan üretenler biyogaz üretiminde ve atık su arıtımında kullanılır.

Akılda kalsın: Arkeyi üç “yok” ve bir “aşırı” ile hatırla: peptidoglikan yok, bilinen hastalık yok, klorofil yok; bir kısmı aşırı tuz, sıcak ya da asitte yaşar. Bakteride üçü de vardır: peptidoglikan, hastalık yapan türler, fotosentez yapan türler.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bakteri ve arkelerde ortak olarak görülebilen” öncüller sorulur. Ortak: hücre zarı, ribozom, halkasal DNA, hücre duvarı, plazmit, bölünerek çoğalma, kemosentez yapan türler. Yalnız bakteride: peptidoglikan, fotosentez yapan türler, hastalık yapan türler. Hiçbirinde: çekirdek zarı, mitokondri.

TuzakTuzak: “endospor bir üreme şeklidir” yanlıştır; “konjugasyonla birey sayısı artar” yanlıştır; “arkeler yalnız aşırı koşullarda yaşar” yanlıştır; “kemosentez yalnız bakterilerde görülür” yanlıştır, arkelerde de görülür. Deney kalıbında antibiyotik emdirilmiş diskler etrafında bakterilerin üremediği alan genişse o antibiyotik etkilidir.

⇄Bilgi eşleştirme prokaryotlar

?Soru çöz

Bakteriler ve arkeler âlemlerinde yer alan canlılar için aşağıdakilerden hangisi ortak değildir?

✓ D. Peptidoglikan yalnız bakterilerin hücre duvarında bulunur; arkelerin duvarında yoktur. A ortaktır: iki âlemde de ribozomda protein sentezlenir; B ortaktır: ikisi de halkasal DNA taşır; C ortaktır: iki âlemde de kemosentez yapan türler vardır.
KAVRAM · PROTİSTLER

Protistler âlemi: amipten deniz alglerine en çeşitli ökaryotlar

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.

Canlılık: yapı, madde ve enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Protistler âleminin genel özellikleri nelerdir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Protistler, bitki, hayvan ya da mantar sayılmayan ökaryotlardır. Çoğu tek hücrelidir; alglerin bir kısmı koloni ya da çok hücreli yaşar ama kök, gövde, yaprak gibi organlar oluşturmaz. Algler ve öglena fotosentezle ototrof, amip ve paramesyum heterotrof, cıvık mantarlar çürükçül, sıtma etkeni plazmodyum ise parazittir. Hareket yalancı ayak, sil ya da kamçıyla sağlanır; üreme çoğunlukla eşeysizdir.

Bir su birikintisinden alınan tek bir damlayı mikroskopta incelersen, şekil değiştirerek ilerleyen bir amibi, kirpikleriyle hızla yüzen bir paramesyumu ve yeşil bir öglenayı aynı anda görebilirsin.

Bu üç canlının ortak noktası, çekirdekli (ökaryot) hücreye sahip olmaları ve ne bitki ne hayvan ne de mantar sayılmalarıdır. Protistler âlemi, öteki ökaryot âlemlere yerleştirilemeyen canlıları bir araya getirir. Neden böyle bir âlem var? Çünkü bu canlıların hepsini birleştiren tek bir ayırt edici özellik yoktur; bitkiye benzeyenler de, hayvana ya da mantara benzeyenler de buradadır. Protistler bu yüzden altı âlemin en çeşitli olanıdır ve akrabalıkları araştırıldıkça sınıflandırmaları en çok tartışılan gruptur.

Genel özellikler

  • Hücre: Ökaryottur; çekirdek, mitokondri ve öteki zarlı organeller vardır. Fotosentez yapanlarda kloroplast bulunur. Hücre duvarı bazılarında (alglerde selüloz) vardır, amip ve paramesyumda yoktur.
  • Hücre sayısı: Çoğu tek hücrelidir. Alglerin bir kısmı koloni hâlinde ya da çok hücreli yaşar; büyük deniz algleri metrelerce uzayabilir. Yine de bitkilerdeki gibi kök, gövde, yaprak ve iletim dokusu oluşturmazlar.
  • Hareket: Amip yalancı ayakla, paramesyum sillerle, öglena kamçıyla hareket eder; hareket etmeyen protistler de vardır.
  • Üreme: Çoğunlukla bölünmeyle eşeysiz çoğalırlar; bazılarında eşeyli üreme de görülür.
  • Yaşam alanı: Denizler, tatlı sular, nemli toprak ve başka canlıların vücudu.

Dört beslenme biçimi bir arada

Algler ve öglena kloroplastlarıyla fotosentez yapar; öglena ışık olmayınca besinini ortamdan hazır alabilir (bu çifte beslenmeyi canlıların ortak özellikleri sayfasında görmüştük). Amip besinini yalancı ayaklarıyla sarıp hücre içine alır ve besin kofulunda sindirir; bu olay, hücre zarından madde geçişi sayfasındaki endositozun bir örneğidir. Paramesyum silleriyle besini ağız çukuruna sürükler. Cıvık mantarlar adlarındaki “mantar”a rağmen protisttir ve çürüyen yaprak, odun gibi artıklarla çürükçül beslenir. Plazmodyum ise sivrisinekle insana geçen ve sıtmaya yol açan bir parazittir; bazı amipler de bağırsakta dizanteriye neden olur. Tatlı suda yaşayan protistlerin fazla suyu kontraktil kofulla dışarı attığını hücre ve organeller sayfasında görmüştük.

Protistleri birleştiren ortak bir beslenme biçimi yoktur; sınavda örnek canlıdan beslenme ya da hareket biçimine gitmen beklenir. Hareket organelleri parantez içinde.Görsel: Sınav Defteri

Neden önemliler?

Denizlerde ve göllerde suyun yüzeyine yakın yaşayan algler, sucul besin zincirlerinin ilk halkasıdır. Siyanobakterilerle birlikte Dünya'daki fotosentezin büyük bir bölümünü yaparak atmosfere önemli miktarda oksijen verirler. Bazı deniz alglerinden elde edilen agar, gıda sanayisinde ve laboratuvarlarda mikroorganizma üretmek için kullanılan besiyerlerinde kullanılır. Bazı algler besin ve gübre olarak değerlendirilir. Zararlı yönleri ise sıtma ve amipli dizanteri gibi hastalıklardır.

Akılda kalsın: Adlar yanıltır. Kara yosunu bir bitkidir; denizde gördüğün ve halk arasında “deniz yosunu” denen canlılar ise alg, yani protisttir. Cıvık mantar da mantar değil, protisttir. Protisti tanımanın yolu dışlamadır: ökaryot + bitki değil + hayvan değil + mantar değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Protistlerin tümünde ortak olan” ya da “bir canlının protist olduğunu gösteren” özellik sorulur. Bütün protistlerde ortak: ökaryot hücre, çekirdek zarı, zarlı organeller, ribozom.

TuzakOrtak olmayan çeldiriciler: fotosentez, hücre duvarı, tek hücreli olmak, hareket etmek, yalnız eşeysiz üremek. Tuzak: “tek hücreli ve çekirdekli bir canlı kesinlikle protisttir” yanlıştır, çünkü maya da tek hücreli ve çekirdeklidir ama mantardır. “Kalıtım maddesi sitoplazmada serbest” bilgisi ise canlının protist olmadığını, prokaryot olduğunu gösterir. Protistlerin kendi içindeki alt grupları YKS kapsamında değildir; sorular örnek canlılar üzerinden gelir.

⇄Bilgi eşleştirme protist örnekleri

?Soru çöz

Bir öğrenci gölet suyunda tek hücreli bir canlı gözlüyor. Canlının çekirdeği, kloroplastları ve kamçısı vardır; ışıklı ortamda fotosentez yapmaktadır. Bu canlı hakkında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ A. Çekirdek ve kloroplast gibi zarlı yapılar yalnız ökaryotlarda bulunur. B tek hücreliyi bitki sanır, bitkiler çok hücrelidir; C öglena gibi protistlerde selüloz duvar bulunmayabilir; D öglenanın karanlıkta hazır besin alarak yaşayabildiğini atlar.
KAVRAM · BİTKİLER VE MANTARLAR

Bitkiler ve mantarlar âlemi: mantar neden bitki sayılmaz?

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarbonhidratlar nelerdir, monosakkarit, disakkarit ve polisakkarit örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, canlıların temel enerji kaynağı olan organik bileşiklerdir. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı taşıdır; iki monosakkarit birleşince disakkarit (maltoz, sükroz, laktoz), çok sayıda monosakkarit birleşince polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) oluşur.

Karbonhidratlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitkiler ve mantarlar âleminin özellikleri nelerdir, mantar neden bitki değildir?

Kısa cevap: Bitkiler çok hücreli, selüloz duvarlı, klorofilli ve fotosentez yapan (ototrof) ökaryotlardır; fazla besini nişasta olarak depolar, tohumla ya da sporla çoğalırlar. Mantarlar da hücre duvarlıdır ve çoğu yerleşik yaşar, ama klorofilleri yoktur: kitin duvarlı, heterotrof (çürükçül ya da parazit) canlılardır; besinlerini hücre dışında sindirip emer, glikojen depolar ve sporla çoğalırlar. Maya tek hücreli bir mantardır.

Ormanda toprağa yapışık duran bir şapkalı mantar ilk bakışta bir bitkiye benzer: yer değiştirmez, toprağa tutunur; oysa kültür mantarları ışık bile görmeyen karanlık depolarda yetiştirilir.

Bitkiler âlemi

Bitkiler çok hücreli ökaryotlardır. Hücrelerini selüloz yapılı bir duvar çevreler; yeşil kısımlarındaki kloroplastlarda bulunan klorofil sayesinde ışık enerjisini kullanarak inorganik maddelerden besin üretirler. Bu yüzden üreticidirler: karadaki besin zincirlerinin ilk halkası ve atmosferdeki oksijenin önemli bir kaynağıdırlar. Ürettikleri fazla glikozu nişasta olarak kökte, yumruda ve tohumda depolarlar (selülozun yapısal, nişastanın depo polisakkariti olduğunu organik bileşikler sayfasında görmüştük). Çoğu toprağa bağlı yaşar ve kök, gövde, yaprak gibi organlara sahiptir; ömür boyu büyümelerini sağlayan büyüme bölgelerini bitkilerin yapısı sayfasında ele alıyoruz.

Bitkiler eşeyli ve eşeysiz üreyebilir. Çam, buğday, elma gibi bitkiler tohum oluşturur; eğrelti otu ve kara yosunu ise tohum oluşturmaz, sporla çoğalır. Genel kurala uymayan bitkiler de vardır: küsküt klorofil taşımayan, başka bitkilere sarılıp besinini onlardan alan parazit bir bitkidir. Sinekkapan gibi böcekçil bitkiler ise fotosentez yapar; yakaladıkları böceklerden yalnız azot gibi eksik maddeleri sağlar.

Önemi: Bitkiler besinimizin temelidir; ilaç, kereste, kâğıt, pamuk gibi lif ve boya hammaddesi sağlar. Kökleriyle toprağı tutarak erozyonu azaltır, pek çok canlıya barınak olurlar.

Mantarlar âlemi

Mantarlar ökaryottur; maya gibi tek hücreliler dışında çoğu çok hücrelidir. Hücre duvarları kitin içerir (azotlu bir polisakkarit; eklembacaklıların dış iskeletinde de bulunur). Klorofilleri olmadığı için besin üretemezler, heterotroftur. Beslenme biçimleri özeldir: sindirim enzimlerini dışarı salgılar, besini hücre dışında küçük moleküllere parçalar ve bu molekülleri emerler. Fazla besini hayvanlar gibi glikojen olarak depolarlar.

Çok hücreli mantarların gövdesi hif adı verilen ince ipliksi yapılardan oluşur; hiflerin oluşturduğu ağa miselyum denir. Asıl gövde çoğu zaman toprağın ya da çürüyen odunun içindeki miselyumdur. Yerden yükselen şapka, sporların oluştuğu üreme yapısıdır. Mantarlar sporla çoğalır; maya ise tomurcuklanarak çoğalır (eşeysiz üreme biçimlerini hücre bölünmeleri ve üreme sayfasında göreceğiz).

Gördüğümüz şapka mantarın yalnız üreme yapısıdır; besini emen asıl gövde topraktaki miselyumdur. Kökü yoktur, emme işini hifler yapar.Görsel: Sınav Defteri
  • Çürükçül (saprofit) mantarlar: Ölü yaprak, odun ve hayvan artıklarını ayrıştırır, maddeleri toprağa geri kazandırır. Bakterilerle birlikte ekosistemin ayrıştırıcılarıdır.
  • Parazit mantarlar: İnsanda pamukçuk, ayak ve deri mantarı; bitkilerde pas ve külleme gibi hastalıklara yol açar.
  • Ortak yaşayan mantarlar: Bazıları bitki kökleriyle birlikte yaşayarak bitkinin su ve mineral almasına yardım eder (bitkilerde madde taşınması sayfasında). Bazıları da alglerle ya da siyanobakterilerle liken oluşturur.

Önemi: Maya, ekmek hamurunu kabartır ve bira, şarap gibi içeceklerin yapımında kullanılır; ikisi de mayanın yaptığı etil alkol fermantasyonuna dayanır (hücresel solunum ve fermantasyon sayfasında). Bazı küf mantarları peynir yapımında kullanılır; ilk antibiyotiklerden penisilin de bir küf mantarından elde edilmiştir. Kültür mantarı gibi türler besin olarak yetiştirilir. Zararları da vardır: bazı mantarlar çok zehirlidir (bu yüzden tanınmayan yabani mantar toplanmamalıdır), küfler besinleri bozar.

Likenler: iki canlıdan bir yaşam

Liken, bir mantar ile fotosentez yapan bir alg ya da siyanobakterinin birlikte oluşturduğu yaşam birliğidir. Alg fotosentezle besin üretir; mantar suyu ve mineralleri tutar, algi kurumaya karşı korur. İki taraf da kazançlıdır. Bu ortaklık sayesinde likenler, tek başına iki ortağın da yaşayamayacağı çıplak kayalarda yaşayabilir; salgıladıkları maddelerle kayayı yavaş yavaş aşındırarak toprak oluşumunu başlatırlar. Hava kirliliğine çok duyarlı oldukları için bir bölgede bol liken bulunması, havanın temiz olduğunun göstergesi sayılır. Likenler mantarlar âleminde incelenir.

Mantar neden bitki değil?

Benzerlikler yüzeyseldir: ikisinin de hücre duvarı vardır, çoğu yer değiştirmez, bir kısmı sporla çoğalır. Temel farklar ise derindir: mantarın klorofili yoktur, besinini üretmez, emer; duvarı selüloz değil kitindir; depo maddesi nişasta değil glikojendir. Beslenme ve depo bakımından mantarlar hayvanlara bitkilerden daha çok benzer; moleküler çalışmalar da mantarların hayvanlarla bitkilerden daha yakın akraba olduğunu gösterir. İlk konudaki ilke burada da geçerlidir: sınıflandırma görünüşe değil, akrabalığa göre yapılır.

Bitki, mantar ve hayvan: üç ökaryot âlemin karşılaştırması
ÖzellikBitkilerMantarlarHayvanlar
Hücre sayısıÇok hücreliÇoğu çok hücreli (maya tek)Çok hücreli
Hücre duvarıVar, selülozVar, kitinYok
KlorofilVar (küsküt istisna)YokYok
BeslenmeOtotrof, fotosentez (üretici)Heterotrof; hücre dışında sindirip emer (çürükçül ya da parazit)Heterotrof; besini içine alıp sindirir
Depo karbonhidratNişastaGlikojenGlikojen
HareketÇoğu yerleşikYerleşikÇoğu aktif hareketli
ÜremeTohum ya da spor; eşeyli ve eşeysizSpor; maya tomurcuklanmaÇoğunlukla eşeyli
Akılda kalsın: Bitki ile mantarı dört kelimeyle ayır. Bitki: selüloz, klorofil, nişasta, üretici. Mantar: kitin, klorofilsiz, glikojen, emici (ayrıştırıcı ya da parazit). Kitin ve glikojen mantarı hayvana yaklaştırır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bitki, mantar ve alglerde ortak olan” öncül sorulur: ökaryot hücre ve hücre duvarı ortaktır; klorofil, kloroplast ve selüloz mantarda yoktur.

TuzakGenellemelerdedir: “bütün bitkiler fotosentez yapar” yanlıştır (küsküt); “bütün mantarlar çok hücrelidir” yanlıştır (maya); “mantarlar besinlerini kökleriyle topraktan alır” yanlıştır, kökleri yoktur, hifleriyle emerler; “bitkilerin depo polisakkariti selülozdur” yanlıştır, nişastadır. Likende besini üreten alg ya da siyanobakteridir, mantar değil.

Sınavda işaretlebitkilerin damarlı-damarsız ya da açık-kapalı tohumlu alt grupları ve mantarların alt sınıflandırması YKS kapsamında sorulmaz; sorular âlem düzeyinde gelir.

⇄Bilgi eşleştirme duvar ve depo

?Soru çöz

Likenlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Mantarın klorofili yoktur, besin üretemez; besini fotosentez yapan alg ya da siyanobakteri üretir, mantar su ve mineral tutar. A doğrudur: liken mantar ile fotosentezci ortağın birliğidir; C doğrudur: kayayı aşındırıp toprak oluşumunu başlatır; D doğrudur: kirliliğe duyarlı gösterge canlıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yoğun tuzlu suda bekletilerek plazmolize uğratılan bir bitki hücresi saf suya alınıyor. Hücrede bir süre boyunca aşağıdaki değişimlerden hangisi beklenir?

✓ B. Saf su hipotoniktir; hücre su alır, protoplazma çepere dayanır ve turgor basıncı artar. A iç sıvı seyreldiği için osmotik basınç artmaz, azalır; C zar çepere yaklaşır, mesafe kapanır; D su aldıkça emme kuvveti düşer.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Plazmoliz, deplazmoliz, turgor

?Soru 2

Tek hücreli bir canlı ikiye ayrılıyor. Çekirdekli parça büyüyüp bölünüyor; çekirdeksiz parça birkaç gün yaşadıktan sonra ölüyor ve bu sürede hiç bölünmüyor. Bu deneyden aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

✓ B. Çekirdeksiz parça bölünemedi ve öldü; çekirdekli parça yaşadı ve bölündü. A yanlıştır, çekirdeksiz parça yalnız kısa süre yaşadı. C denenmemiştir. D de yanlıştır: parça birkaç gün yaşadığına göre bu sürede metabolik olaylar sürmüştür.Kaynak: Hücre ve organeller · Çekirdek, ribozom ve sentrozom

?Soru 3

Ezilip suyla karıştırılan bir besin örneği üç tüpe paylaştırılıyor. İyot (Lugol) eklenen tüpte renk değişmiyor, biüret eklenen tüp mora dönüyor, Sudan III eklenen tüpte kırmızı renk oluşuyor. Bu besinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Biüret mor, Sudan III kırmızı olduğu için protein ve yağ kesindir; Lugol olumsuz olduğu için nişasta yoktur. A nişasta yokluğu karbonhidrat yokluğu değildir, Benedict yapılmamıştır; C biüret mor olduğu için protein de vardır; D Benedict yapılmadığından glikoz kesin söylenemez.Kaynak: Organik bileşikler · Besin testleri ve sağlıklı beslenme

?Soru 4

Bir öğrenci 10× oküler ve 10× objektifle incelediği preparatta, görüş alanının çapı boyunca bir sıra hâlinde dizilmiş 32 hücre sayıyor. Objektifi 40×'lık olanla değiştirirse aynı çap boyunca kaç hücre görür ve görüntü nasıl değişir?

✓ C. Toplam büyütme 100×'ten 400×'e, yani 4 katına çıkar; çap boyunca 32 ÷ 4 = 8 hücre görülür, hücreler büyür, alan daralır. A 4'e bölmek yerine çarpar, görüntü de aydınlanmaz, kararır; B sayının değişmediğini, hücrelerin küçüldüğünü sanır; D yalnız 2'ye böler, alan genişlemez, daralır.Kaynak: Hücre ve organeller · Mikroskop çeşitleri

?Soru 5

Bir hücrenin içinde bulunduğu ortamdaki potasyum iyonlarını, ortamda hiç potasyum kalmayıncaya kadar içeri aldığı gözleniyor. Bu gözlem, hücrenin bu süreçte aşağıdakilerden hangisini kesinlikle yaptığını gösterir?

✓ A. Son iyonların da alınması derişim farkına karşı taşımadır; bu yalnız ATP harcayan aktif taşımayla olur. B basit difüzyon derişim eşitlenince durur, ortamı boşaltamaz; C osmoz iyonun değil suyun geçişidir; D ekzositoz maddeyi içeri almaz, dışarı atar.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Aktif taşıma

?Soru 6

Kutup denizlerinde yaşayan bir fokun deri altında kalın bir yağ tabakası bulunur. Bu yağ tabakasının foka sağladığı yararlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ A. Depo yağı trigliserittir; kullanılmadan önce enzimlerle gliserol ve yağ asitlerine ayrılması gerekir. B ısı yalıtımı, C uzun süreli enerji deposu ve D darbelere karşı koruma yağ tabakasının bilinen görevleridir; üçü de foka sağlanan yarardır.Kaynak: Organik bileşikler · Lipitler

?Soru 7

Bir canlının hücrelerinde, karbonhidratlardan yalnız glikojen ve laktoz sentezlendiği belirleniyor. Bu canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ C. Glikojen hayvanların depo şekeridir; laktoz ise yalnız memelilerin sütünde üretilir. A selüloz bitki hücre duvarına aittir; B fotosentez bitkiye aittir; D memeliler nişastayı sindirebilir.Kaynak: Organik bileşikler · Karbonhidratlar

?Soru 8

Tek hücreli bir canlının hücresinde ribozom, hücre duvarı ve halkasal DNA bulunuyor; çekirdek zarı ve mitokondri bulunmuyor. Bu canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. Çekirdek zarının olmaması canlıyı prokaryot yapar. A ve C kesin değildir: prokaryotlar fotosentezi ve oksijenli solunumu organel olmadan da yapabilir; D bitki hücreleri ökaryottur, çekirdek zarı taşır.Kaynak: Hücre ve organeller · Prokaryot hücre

?Soru 9

Ortasından yalnız suyu geçiren bir zarla ayrılmış U borusunun X koluna %4'lük, Y koluna %12'lik maltoz çözeltisi konuyor; seviyeler başlangıçta eşittir. Bir süre sonra aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

✓ D. Su X'ten daha yoğun Y'ye geçer; suyu azalan X'te maltoz derişimi artar. A maltoz zardan geçemez, suyun geçişiyle karıştırılıyor; B seviyesi yükselen X değil Y'dir; C maltoz miktarı değişmez, eşitlenen bir şey yoktur.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Osmoz ve osmotik basınç

?Soru 10

Hücre zarının yapısı düşünüldüğünde aşağıdaki maddelerden hangisinin fosfolipit tabakadan herhangi bir zar proteini kullanmadan geçmesi beklenir?

✓ A. Karbondioksit küçük ve yüksüz olduğu için zarın yağlı ortasından basit difüzyonla geçer. B glikoz suda çözünür, taşıyıcı protein ister; C Na⁺ yüklüdür, kanal proteini gerekir; D nişasta proteinden bile geçemeyecek kadar büyüktür.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Seçici geçirgen zar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Biyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →