Canlıların sınıflandırılması: yapay ve doğal sınıflandırma neye göre yapılır?
MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHücre teorisi nedir, maddeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hücre teorisine göre bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur, hücre canlılığın en küçük yapı ve işlev birimidir ve her hücre önceden var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur. Teori, 17. yüzyılda mikroskopla başlayan gözlemlerin (Hooke, Leeuwenhoek) 19. yüzyılda Schleiden, Schwann ve Virchow'un çalışmalarıyla birleştirilmesiyle kuruldu.
Hücre teorisi ve bilim insanları
✎Konu anlatımı
Canlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.Markette peynir ararken bütün rafları tek tek dolaşmazsın; doğrudan süt ürünleri reyonuna yürürsün, çünkü biri ürünleri senin yerine önceden gruplamıştır.
Canlılar dünyasında da durum aynıdır, yalnız raflar çok daha kalabalıktır. Bilim insanları bugüne kadar çok sayıda canlı türü tanımlamıştır ve her yıl yenilerini eklemektedir. Bu kadar çeşitliliği akılda tutmanın tek yolu, canlıları ortak özelliklerine göre gruplara ayırmaktır. Bu işe sınıflandırma, sınıflandırmanın kurallarını koyan bilim dalına da sistematik (taksonomi) denir.
Sınıflandırma ne işe yarar?
- Ortak dil: Dünyanın her yerindeki bilim insanı aynı canlıdan söz ettiğini bilir.
- Tahmin gücü: Yeni bulunan bir canlının hangi gruba girdiği bilinirse, o grubun bilinen özelliklerinden yola çıkarak canlı hakkında tahmin yapılabilir.
- Sağlık: Hastalık yapan bir mikroorganizmanın doğru tanınması, doğru ilacın seçilmesini sağlar.
- Koruma: Hangi türlerin azaldığını ve hangilerinin yalnız belirli bir bölgede yaşadığını bilmek, korumanın ilk adımıdır.
Yapay sınıflandırma: göze göre gruplamak
İlk sınıflandırmalar insanın gözüne ve ihtiyacına göre yapıldı. Hayvanlar “uçanlar, yüzenler, sürünenler”, bitkiler “ağaç, çalı, ot” ya da “yenenler ve zehirliler” diye ayrıldı. Bu tür gruplamaya yapay (ampirik) sınıflandırma denir; ölçütleri dış görünüş, yaşam ortamı, beslenme biçimi ve kullanım amacıdır. Sorun şu: “Uçanlar” grubunda kuş, yarasa ve kelebek yan yana gelir, “yüzenler” grubunda balina ile köpek balığı. Oysa yarasa ve balina memelidir; kuşla ya da balıkla akrabalıkları, birbirleriyle olan akrabalıklarından çok daha uzaktır.
Yapay sınıflandırmanın en çok yanıldığı yer analog organlardır. Analog organların görevi aynıdır ama kökenleri ve iç yapıları farklıdır: kuşun kanadı ile kelebeğin kanadı ikisi de uçmaya yarar, fakat biri kemik, kas ve tüyden, öteki ince bir zardan oluşur. Neden böyle benzerlikler ortaya çıkar? Çünkü aynı işi yapmak zorunda kalan canlılarda benzer biçimler görülür. Bu benzerlik akrabalıktan değil, ortak ihtiyaçtan doğar.
Doğal sınıflandırma: akrabalığa göre gruplamak
Bugün kullanılan doğal (filogenetik) sınıflandırma, canlıları akrabalık derecelerine göre gruplar. En önemli ölçütlerden biri homolog organlardır: kökeni ve temel yapısı aynı olan, ama görevi farklı olabilen organlar. İnsanın kolu, yarasanın kanadı, balinanın ön yüzgeci ve atın ön bacağı farklı işler yapar; içlerine bakınca ise aynı kemik düzenini görürsün. Homolog organların yanında embriyonik gelişimdeki benzerlikler, protein yapıları ve DNA dizileri de karşılaştırılır. İki canlının DNA'sı ne kadar benzerse akrabalıkları o kadar yakındır.
Sınıflandırma neden değişir?
Çünkü inceleme araçları geliştikçe yeni bilgiler ortaya çıkar. İlk sistemler canlıları yalnız iki âleme ayırıyordu: bitkiler ve hayvanlar. Mikroskopla tek hücreliler görülünce, öglena gibi hem fotosentez yapan hem yer değiştiren canlılar iki gruba da tam uymadı ve tek hücreliler için ayrı bir âlem açıldı. Hücreler ayrıntılı incelendikçe çekirdeksiz hücreli canlılar (prokaryotlar) ayrı bir âleme alındı; mantarlar da beslenme biçimleri ve hücre duvarları yüzünden bitkilerden ayrıldı. Son olarak RNA ve DNA dizilerinin karşılaştırılması, dışarıdan bakterilere çok benzeyen arkelerin bambaşka bir grup olduğunu gösterdi. MEB programının esas aldığı sistem, bu sürecin sonunda ulaşılan altı âlemli sistemdir.
Nasıl sorulurÖncüllerde ölçütler verilir ve hangilerinin doğal sınıflandırmada kullanıldığı sorulur. Doğal: homolog organ, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği. Yapay: yaşam ortamı, dış görünüş, kullanım amacı, analog organ.
TuzakTuzak: “aynı ortamda yaşayan canlılar yakın akrabadır” yanlıştır (balina ve köpek balığı); “homolog organların görevi aynıdır” yanlıştır, görev farklı olabilir; “sınıflandırma bir kez yapılır, değişmez” yanlıştır, yeni bilgiyle düzeltilir.
Sınavda işaretlesorular altı âlem üzerinden gelir; bazı yeni kaynaklarda geçen “üç üst âlem (domain)” sistemi YKS kapsamında değildir.
↕Sıralama âlem sistemleri
- Prokaryotların ve mantarların ayrı âlemlere alınması
- Canlıların yalnız bitkiler ve hayvanlar olarak ikiye ayrılması
- DNA ve RNA dizilerine göre prokaryotların bakteriler ve arkeler olarak ayrılması
- Mikroskopla görülen tek hücreliler için ayrı bir âlem açılması
?Soru çöz
Bir araştırmacı, mağarada bulduğu yeni bir canlının hangi canlı grubuyla akraba olduğunu belirlemek istiyor. Araştırmacının aşağıdakilerden hangisini karşılaştırması en güvenilir sonucu verir?