Hücresel solunum ve fermantasyon: glikoliz, Krebs, ETS ve oksijensiz solunum

Glikozun sitoplazmadan mitokondriye yolculuğunu, ATP'nin kemiosmozla nasıl üretildiğini, fermantasyonun ve oksijensiz solunumun neden daha az verimli olduğunu ve fotosentezle solunumun doğadaki dengesini neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
72 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · HÜCRESEL SOLUNUM

Hücresel solunum ve glikoliz: her canlının ortak başlangıcı

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.

Nükleik asitler ve ATP

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücresel solunum nedir, glikoliz nerede ve nasıl gerçekleşir?

Kısa cevap: Hücresel solunum, organik besinlerdeki kimyasal enerjinin hücre içinde enzimlerle kademeli olarak açığa çıkarılıp ATP'ye aktarılmasıdır. Oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyon olmak üzere üç yolla yapılır. Üçü de glikolizle başlar: sitoplazmada, oksijen kullanılmadan bir glikoz iki pirüvik aside parçalanır; 2 ATP harcanır, 4 ATP ve 2 NADH üretilir, net kazanç 2 ATP'dir.

Bir dilim ekmek yediğinde içindeki nişasta birkaç saat sonra kaslarını kasan, beynini çalıştıran ATP'ye dönüşmüş olur. Bu dönüşümün ilk adımı bir bakteride, bir maya mantarında ve senin kas hücrende aynıdır.

ATP'yi organik bileşikler sayfasında hücrenin ortak enerji molekülü olarak tanımıştık. Glikozdaki enerji büyük bir banknota benzer: hücre onu doğrudan harcayamaz, önce ATP denen bozuk paraya çevirmesi gerekir. Bu bozdurma işinin adı hücresel solunumdur. Soluk alıp vermekle karıştırılmamalıdır; soluk alıp verme akciğerdeki gaz değişimidir (bkz. solunum sistemi), hücresel solunum ise her hücrenin içinde yürüyen bir yıkım tepkimeleri dizisidir. Besindeki enerjinin tamamı ATP'ye geçmez; bir kısmı ısı olarak açığa çıkar ve vücut sıcaklığına katkı yapar.

Neden böyle? Glikoz neden bir anda yakılmaz?

Şeker ateşte yanınca enerjisi bir anda ısı ve ışık olarak saçılır; hücre böyle bir patlamayı ne yakalayabilir ne de kaldırabilir. Bu yüzden glikoz, her biri ayrı bir enzimle yürüyen çok sayıda küçük basamakta yıkılır ve enerji parça parça ATP'ye aktarılır. Enzimlerin işleyişini organik bileşikler sayfasında görmüştük: her basamak enzim istediği için hücresel solunum sıcaklıktan, pH'tan ve enzim miktarından etkilenir.

Üç yol, tek başlangıç

  • Oksijenli solunum: Glikoz oksijen kullanılarak karbondioksit ve suya kadar yıkılır; en çok ATP bu yolla elde edilir. Bütün ökaryotlarda ve bazı prokaryotlarda görülür.
  • Oksijensiz solunum: Elektron taşıma sistemi (ETS) çalışır ama zincirin sonunda elektronları oksijen yerine sülfat, nitrat gibi başka bir madde alır. Bazı bakteri ve arkelerde görülür.
  • Fermantasyon: Oksijen ve ETS kullanılmaz; glikoz yarım yıkılır, etil alkol ya da laktik asit gibi organik bir son ürün oluşur.
Üç yolun ortak gövdesi glikolizdir; ayrılık pirüvik asitten sonra başlar ve ayrılığı belirleyen şey, elektronları sonunda kimin aldığıdır.Görsel: Sınav Defteri

Glikoliz: glikozun ikiye bölünmesi

Glikoliz, altı karbonlu bir glikozun çeşitli enzimlerle üç karbonlu iki pirüvik asit (TYMM kitabında: piruvat) molekülüne parçalanmasıdır. Enzimleri sitoplazmadadır; oksijen kullanılmaz. İşin başında glikozu tepkimeye hazırlamak için 2 ATP harcanır. Sonraki basamaklarda 4 ATP üretilir; bu ATP'ler, fosfat grubunun bir organik molekülden doğrudan ADP'ye aktarılmasıyla, yani substrat düzeyinde fosforilasyonla yapılır. Bu sırada glikozdan koparılan hidrojenlerin elektronları 2 NAD⁺ tarafından alınır ve 2 NADH oluşur. Hesap sadedir: 2 verilir, 4 alınır, net kazanç 2 ATP'dir. Fosforilasyon çeşitlerinin hepsini fotosentez ve kemosentez sayfasında bir arada görüyoruz.

NAD⁺ ve FAD: elektron taşıyan koenzimler

Organik bileşikler sayfasında enzimlerin bir kısmının iş görmek için koenzim adlı küçük organik yardımcılara ihtiyaç duyduğunu görmüştük. Solunumun iki önemli koenzimi NAD⁺ ve FAD'dir. Elektron alan molekül indirgenir: NAD⁺ elektronları alınca NADH'ye, FAD ise FADH₂'ye dönüşür. Elektronlarını başka bir moleküle veren molekül yükseltgenir ve eski hâline döner. Hücredeki NAD⁺ miktarı sınırlıdır. NADH elektronlarını bir yere bırakıp NAD⁺'ya dönemezse NAD⁺ tükenir ve glikoliz durur. Fermantasyonun neden var olduğunu konu 5'te tam bu cümleyle açıklayacağız.

Neden böyle? Glikoliz neden herkeste aynı?

Glikoliz oksijen istemez, zar sistemi istemez, mitokondri istemez; yalnız sitoplazmadaki enzimlerle yürür. Bu yüzden oksijenli ortamda yaşayan bir insan hücresinde de, oksijensiz bataklık çamurundaki bir bakteride de aynı şekilde işler. Glikolizde görev alan enzimlerin çok farklı canlılarda birbirine benzemesi, canlıların ortak bir biyokimyasal temele sahip olduğunu gösterir.

Akılda kalsın: Glikoliz adı “şekeri parçalamak” demektir. Hesabı: 2 ver, 4 al, net 2; yanında 2 NADH ve 2 pirüvik asit. Yeri sitoplazma, oksijen ihtiyacı yok, CO₂ çıkışı yok. Hangi solunum türü olursa olsun yol hep buradan geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurSık kalıp “oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyonda ortak olan” öncülleri seçmektir: glikoliz, sitoplazmada pirüvik asit oluşumu, NAD⁺'nın indirgenmesi, substrat düzeyinde ATP üretimi ve enzim kullanımı ortaktır; ETS, CO₂ çıkışı ve oksijen kullanımı ortak değildir.

Tuzak“glikoliz yalnız oksijenli ortamda gerçekleşir” yanlıştır. “Glikoliz mitokondride olur” yanlıştır, sitoplazmada olur. “Glikolizde hiç ATP harcanmaz” yanlıştır; başta 2 ATP harcanır. “Solunumla besindeki enerjinin tamamı ATP'ye aktarılır” da yanlıştır, bir kısmı ısıya dönüşür. Glikozdan pirüvik aside kadar olan ara basamaklar ve ara ürünler YKS kapsamında değildir; glikolizin girdisi, ürünleri ve yeri yeterlidir.

↕Süreç sıralama oksijenli solunum

  1. Pirüvik asidin mitokondride asetil-CoA'ya dönüşmesi
  2. Elektronların ETS'de oksijene aktarılıp su oluşması
  3. Glikozu hazırlamak için 2 ATP harcanması
  4. Krebs döngüsünde FADH₂ oluşması
  5. Sitoplazmada iki pirüvik asit oluşması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyonun üçünde de gerçekleşir?

✓ A. Glikoliz üç yolun ortak başlangıcıdır. B oksijen yalnız oksijenli solunumda son alıcıdır; C fermantasyonda ETS yoktur; D laktik asit fermantasyonunda CO₂ çıkmaz.
SÜREÇ · OKSİJENLİ SOLUNUM

Krebs döngüsü: pirüvik asidin karbonları nasıl CO₂ olur?

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMitokondri ve kloroplastın ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mitokondri, besinlerdeki enerjiyi oksijenli solunumla ATP'ye aktaran çift zarlı organeldir ve neredeyse bütün ökaryot hücrelerde bulunur. Kloroplast, bitki ve alg hücrelerinde ışık enerjisini fotosentezle besindeki kimyasal enerjiye çevirir. İkisi de çift zarlıdır, kendi DNA'sını, RNA'sını ve ribozomlarını taşır, bölünerek çoğalır ve ATP üretir. Kloroplast, kromoplast ve lökoplast birlikte plastitleri oluşturur.

Mitokondri ve plastitler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Krebs döngüsü nerede gerçekleşir, hangi ürünler oluşur?

Kısa cevap: Oksijen varsa glikolizde oluşan pirüvik asit mitokondri matriksine girer; her biri bir CO₂ kaybedip bir NADH oluşturarak iki karbonlu asetil-CoA'ya dönüşür. Asetil-CoA, matriksteki Krebs döngüsüne katılır. Bir glikoz için döngü iki kez döner ve toplam 4 CO₂, 6 NADH, 2 FADH₂ ve substrat düzeyinde fosforilasyonla 2 ATP oluşur. Bu evrelerde oksijen doğrudan kullanılmaz, ama oksijen yoksa döngü durur.

Odun yanınca içindeki karbon duman olarak havaya karışır. Glikozun karbonları da sonunda karbondioksit olur; yalnız alevle değil, mitokondrinin içinde sıra sıra dizilmiş enzimlerle.

Mitokondrinin çift zarlı yapısını, kıvrımlı iç zarını (krista) ve iç zarın çevrelediği sıvıyı (matriks) hücre ve organeller sayfasında görmüştük. Glikoliz sitoplazmada biter; ortamda oksijen varsa ökaryot hücre pirüvik asidi mitokondriye taşır. Mitokondrisi olmayan prokaryotlarda aynı tepkimeler sitoplazmada, ETS ise hücre zarında yürür.

Köprü: pirüvik asitten asetil-CoA'ya

Pirüvik asit Krebs döngüsüne doğrudan giremez; önce hazırlanır. Matrikse giren her pirüvik asidin üç karbonundan biri CO₂ olarak ayrılır, koparılan hidrojenlerin elektronlarını NAD⁺ alır ve NADH oluşur. Geriye kalan iki karbonlu parça koenzim A ile birleşerek asetil-CoA'yı (asetil koenzim A) oluşturur. Bir glikozdan iki pirüvik asit geldiği için bu köprüde 2 CO₂, 2 NADH ve 2 asetil-CoA oluşur; ATP üretilmez. Glikoliz ile Krebs döngüsü arasındaki bu bağlantıya pirüvik asit oksidasyonu denir. Asetil-CoA fermantasyonda hiç oluşmaz; bir hücrede asetil-CoA oluştuğunu görmek, oksijenli solunum yoluna girildiğini gösterir.

Krebs döngüsü (sitrik asit döngüsü)

Döngü matrikste yürür. Asetil-CoA'nın iki karbonlu parçası, döngüde hazır bekleyen dört karbonlu bir bileşikle birleşir ve altı karbonlu sitrik asit oluşur. Sitrik asit bir dizi tepkimeyle önce beş, sonra dört karbonlu bileşiklere dönüşür; karbon sayısının her azalışında bir CO₂ ayrılır. Sonunda başlangıçtaki dört karbonlu bileşik yeniden oluşur ve yeni gelen asetil-CoA'yı karşılar. Döngü adını bu yüzden alır: başladığı molekülü kendisi yeniden üretir. Tepkimeleri 1937'de Hans Krebs açıklamıştır; adı ve tarihi sınavda sorulmaz.

Pirüvik asit oksidasyonu (bir glikoz için)

  • Yer: mitokondri matriksi
  • 2 pirüvik asit → 2 asetil-CoA
  • 2 CO₂ çıkar
  • 2 NADH oluşur
  • ATP üretilmez

Krebs döngüsü (bir glikoz için iki tur)

  • Yer: mitokondri matriksi
  • 4 CO₂ çıkar
  • 6 NADH ve 2 FADH₂ oluşur
  • 2 ATP, substrat düzeyinde fosforilasyonla
  • Su ve oksijen kullanımı ETS'ye kalır

Neden böyle? Oksijen kullanmayan döngü neden oksijensiz durur?

Krebs döngüsünün hiçbir basamağı oksijen molekülüyle tepkimeye girmez. Buna rağmen oksijen yoksa döngü kısa sürede durur. Nedeni koenzimlerdir: döngü her turda NAD⁺ ve FAD tüketir, onları NADH ve FADH₂ olarak bırakır. Bu koenzimler ancak elektronlarını ETS'ye verip yükseltgenince yeniden NAD⁺ ve FAD olur. ETS'nin son elektron alıcısı oksijen olduğundan, oksijen biterse elektronlar zincirde birikir, NADH ve FADH₂ boşalamaz, NAD⁺ ve FAD tükenir ve döngü kilitlenir.

Glikozun altı karbonunun hesabı da burada kapanır: glikolizde hiç CO₂ çıkmaz, köprüde 2, Krebs döngüsünde 4 CO₂ çıkar. Soluk verirken dışarı attığın karbondioksidin kaynağı bu iki evredir; kan onu dokulardan akciğere taşır.

Karbonlar köprüde ve Krebs'te CO₂ olarak ayrılır; NADH ve FADH₂'nin elektronları ETS'de oksijene ulaşır ve ATP'nin en çoğu orada üretilir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Glikozun 6 karbonu üç durakta ayrılır: glikoliz 0, köprü 2, Krebs 4 CO₂. NADH üç yerde yapılır (glikoliz, köprü, Krebs), FADH₂ yalnız Krebs'te. Krebs'teki ATP substrat düzeyinde yapılır; oksidatif fosforilasyon Krebs'te değil, ETS'dedir.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı bir oksijenli solunum şeması verilip her evrede olanlar sorulur: CO₂ hangi evrelerde çıkar, NAD⁺ hangilerinde indirgenir, ATP hangilerinde üretilir. Glikoliz ve Krebs döngüsünde ortak olanlar NAD⁺'nın indirgenmesi ve substrat düzeyinde ATP üretimidir; CO₂ çıkışı glikolizde yoktur.

Tuzak“Krebs döngüsünde oksijen doğrudan kullanılır” yanlıştır. “Krebs döngüsünde oksidatif fosforilasyonla ATP üretilir” yanlıştır. “Asetil-CoA fermantasyonda da oluşur” yanlıştır. “Pirüvik asit oksidasyonunda ATP üretilir” de yanlıştır. Ökaryotta pirüvik asit oksidasyonu ve Krebs matrikste, prokaryotta sitoplazmada gerçekleşir.

▭Boşluk doldurma

Mitokondriye giren pirüvik asit bir CO₂ kaybederek iki karbonlu molekülüne dönüşür. Krebs döngüsünde NAD⁺ ile birlikte koenzimi de indirgenir.

asetil-CoAFADlaktik asitNADP⁺

?Soru çöz

Ökaryot bir hücrede glikozun oksijenli solunumla yıkımı sırasında gerçekleşen; I. glikoliz, II. pirüvik asidin asetil-CoA'ya dönüşmesi, III. Krebs döngüsü, IV. elektronların ETS'de aktarılması olaylarından hangilerinde karbondioksit açığa çıkar?

✓ B. Glikozun karbonları pirüvik asit oksidasyonunda (2 CO₂) ve Krebs döngüsünde (4 CO₂) ayrılır. Glikolizde ve ETS'de CO₂ çıkışı olmaz; ETS'de su oluşur. A ve D glikolizde, C ETS'de CO₂ çıktığını sanır.
SÜREÇ · ETS

ETS ve oksidatif fosforilasyon: elektronların son durağı neden oksijen?

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaATP'nin yapısı nedir, canlılar neden sürekli enerjiye ihtiyaç duyar?Bağlantılı konudan (Fotosentez ve kemosentez). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Canlılar düzenlerini korumak, büyümek, hareket etmek ve madde taşımak için sürekli enerji harcar; bu enerji hücrede ATP (adenozin trifosfat) molekülüyle kullanılır. ATP; adenin bazı, riboz şekeri ve üç fosfat grubundan oluşur. Adenin ile riboz adenozini yapar; adenozine bir fosfat eklenince AMP, iki fosfat eklenince ADP, üç fosfat eklenince ATP oluşur. Uçtaki fosfat koparılınca ADP, inorganik fosfat ve enerji açığa çıkar.

Enerji ve ATP'nin yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektron taşıma sistemi (ETS) nedir, oksijenli solunumda oksijenin görevi nedir?

Kısa cevap: Glikoliz, pirüvik asit oksidasyonu ve Krebs döngüsünde oluşan NADH ve FADH₂, taşıdıkları elektronları mitokondri iç zarındaki (krista) elektron taşıma sistemine (ETS) verir. Elektronlar zar proteinleri arasında aktarılırken enerjileri kademeli olarak azalır; açığa çıkan enerji ATP sentezinde kullanılır, buna oksidatif fosforilasyon denir. Zincirin sonunda elektronları oksijen alır ve hidrojen iyonlarıyla birleşerek su oluşur. Oksijenli solunumdaki ATP'nin büyük kısmı bu evrede üretilir.

Yüksek bir rampadan bırakılan top, basamaklı bir merdivenden inerse her basamakta küçük bir çarkı döndürebilir. Elektronlar da ETS'de böyle iner; merdivenin dibinde onları oksijen bekler.

Glikozdan koparılan elektronların asıl enerjisi ETS'de kullanılır. Elektron taşıma sistemi, ökaryotlarda mitokondrinin kristalarına, prokaryotlarda hücre zarının iç yüzüne dizilmiş, çoğu protein yapılı elektron taşıyıcılarından oluşan bir zincirdir. NADH ve FADH₂ elektronlarını zincirin başına bırakır ve NAD⁺ ile FAD olarak glikoliz ve Krebs döngüsüne geri döner. Her taşıyıcı elektronu bir öncekinden alır (indirgenir), bir sonrakine verir (yükseltgenir). Zincirde elektron çekme isteği gittikçe artar; en güçlü alıcı en sondadır.

NADH ve FADH₂ elektronlarını zincirin başına bırakıp boş döner; elektronlar basamak basamak inip en güçlü alıcı olan oksijene ulaşır.Görsel: Sınav Defteri

Oksijenin görevi: elektronları toplamak

Zincirin son halkası oksijendir. Oksijen elektronları çok güçlü çeken bir atomdur; enerjisi azalmış elektronları zincirden alır, ortamdaki hidrojen iyonlarıyla (H⁺) birleşir ve su oluşur. Oksijenli solunumda tükettiğin oksijen işte burada, ETS'nin ucunda harcanır. Oksijen yoksa elektronlar zincirde birikir, akış durur; NADH ve FADH₂ boşalamadığı için Krebs döngüsü de durur (konu 2). Sinir hücreleri ATP'lerinin neredeyse tamamını oksijenli solunumla ürettiği için oksijensiz kalınca birkaç dakika içinde zarar görür.

Oksidatif fosforilasyon

Elektronlar zincirde aşağı inerken açığa çıkan enerjiyle ADP'ye fosfat eklenmesine oksidatif fosforilasyon denir. Glikoliz ve Krebs döngüsündeki substrat düzeyinde fosforilasyondan farkı şudur: orada fosfat doğrudan bir organik molekülden ADP'ye geçer; burada enerji elektron akışından gelir ve iş, iç zardaki ATP sentaz enzimiyle yapılır. Elektron akışı ile ATP sentezinin nasıl birbirine bağlandığını bir sonraki konuda kemiosmotik görüşle açıklayacağız. Enerjinin bir kısmı bu sırada da ısı olarak ortama verilir.

Üç evrenin karnesi (bir glikoz için)

Üç evrenin karnesi (bir glikoz için)
EvreYerCO₂NADH / FADH₂ATPO₂
Glikolizsitoplazmaçıkmaz2 NADH oluşur2 harcanır, 4 üretilir (substrat düzeyinde)kullanılmaz
Pirüvik asit oksidasyonu + Krebsmatriks6 (2 + 4)2 + 6 NADH, 2 FADH₂ oluşur2 (substrat düzeyinde)doğrudan kullanılmaz
ETS ve oksidatif fosforilasyonkrista (iç zar)çıkmazNADH ve FADH₂ yükseltgenirbüyük kısmı buradakullanılır, su oluşur

Oksijenli solunumun genel denklemi şöyle özetlenir: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ATP + ısı. Tepkimeler enzim kontrolünde yürüdüğü için oksijenli solunum sıcaklık değişimlerinden etkilenir.

Neden böyle? Solunan oksijen nereye gider?

Denkleme bakınca oksijenin karbondioksite gittiği sanılır; öyle değildir. Karbondioksidin karbonu ve oksijenlerinin bir kısmı glikozdan gelir, CO₂ ETS'den önce, köprüde ve Krebs döngüsünde ayrılır. Solunan O₂ ise yalnız ETS'nin ucunda kullanılır ve suyun yapısına katılır. Glikozdan koparılan hidrojenlerin elektronları NADH ve FADH₂ ile ETS'ye taşınır ve sonunda yine suya ulaşır. Oksijen atomları işaretlenerek yapılan deneyler, solunan oksijenin suda ortaya çıktığını göstermiştir.

Akılda kalsın: NADH ve FADH₂ elektron taksileridir: yolcuyu ETS durağına bırakır, boş döner (NAD⁺, FAD). Son durak oksijen; oksijen yoksa taksiler dolu kalır, glikoliz dışında her şey durur. Kural: O₂ → su, glikozun karbonu → CO₂.
Sınavda

Nasıl sorulur“ETS'de gerçekleşmez” kalıbında FAD'ın indirgenmesi (Krebs'te olur) ve CO₂ çıkışı (köprü ve Krebs'te olur) doğru cevaptır; NADH'nin yükseltgenmesi, oksijenin indirgenmesi, su ve ATP oluşumu ETS'de gerçekleşir. “Oksijenin solunumdaki görevi” sorulduğunda cevap son elektron alıcısı olmasıdır; bunu elektron çekme gücünün yüksek olması sağlar. İşaretli atom sorularında solunan O₂'deki oksijen suya, glikozdaki karbon CO₂'ye gider.

Tuzak“O₂ karbondioksitin yapısına katılır” yargısıdır; yanlıştır. Grafik sorularında hücre oksijen tüketirken ortamdaki O₂ azalır, CO₂ artar. Bir glikozdan toplam kaç ATP üretildiği ve NADH başına düşen ATP hesabı YKS kapsamında değildir.

⇄Bilgi eşleştirme atomların yolu

?Soru çöz

Yoğun egzersiz yapan bir insanın çizgili kas hücresinde, bir süre için mitokondrilere yeterli oksijen ulaşmadığı düşünülüyor. Bu sürede aşağıdakilerden hangisinin devam etmesi beklenir?

✓ C. Glikoliz oksijen istemez; kas hücresi NAD⁺'yı laktik asit fermantasyonuyla yeniler ve glikolize devam eder. A ve D ters: oksijen yetmeyince ETS yavaşlar, su oluşumu ve NADH aktarımı hızlanmaz; B NADH ve FADH₂ boşalamadığı için Krebs döngüsü de yavaşlar.
SÜREÇ · KEMİOSMOZ

Kemiosmotik görüş: ATP sentazı çalıştıran hidrojen iyonu akışı

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFosforilasyon çeşitleri nelerdir, substrat düzeyinde, oksidatif ve fotofosforilasyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Fotosentez ve kemosentez). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ADP'ye fosfat eklenerek ATP yapılmasının üç yolu vardır. Substrat düzeyinde fosforilasyonda fosfat, bir organik molekülden enzimle doğrudan ADP'ye aktarılır; ETS gerekmez, glikoliz ve fermantasyonda görülür. Oksidatif fosforilasyonda besinlerden koparılan elektronlar ETS'de taşınırken açığa çıkan enerjiyle ATP yapılır (mitokondri iç zarı). Fotofosforilasyonda enerji ışıktan gelir; ATP kloroplastın tilakoit zarında, fotosentezin ışığa bağımlı reaksiyonlarında üretilir.

Fosforilasyon çeşitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kemiosmotik hipotez nedir, ATP sentaz mitokondride ve kloroplastta nasıl ATP üretir?

Kısa cevap: Kemiosmotik görüşe göre ETS'de elektronlar aktarılırken açığa çıkan enerji, hidrojen iyonlarını (H⁺) zarın bir yüzünden öteki yüzüne pompalamak için kullanılır. Zarın iki yanı arasında oluşan H⁺ yoğunluk farkı bir baraj gibi enerji depolar. H⁺ iyonları zardaki ATP sentaz enziminden geçerek geri akarken ADP ve fosfattan ATP üretilir. Bu mekanizma mitokondride oksijenli solunumda, kloroplastta fotosentezde çalışır.

Bir barajın ardında biriken su, kapaklar açılınca türbinleri döndürür ve elektrik üretir. Mitokondrinin iç zarı da böyle bir barajdır; suyun yerinde hidrojen iyonları, türbinin yerinde ATP sentaz vardır.

ETS'de akan elektronların enerjisinin ATP'ye nasıl aktarıldığı uzun süre çözülemedi. 1961'de Peter Mitchell, enerjinin önce zarın iki yanı arasındaki bir H⁺ yoğunluk farkına dönüştüğünü, ATP'nin bu farktan üretildiğini öne sürdü. Bu açıklamaya kemiosmotik görüş (hipotez) denir. Bilim insanının adını ezberlemen gerekmez; mekanizmayı bilmen yeterlidir.

Mitokondride üç adımda kemiosmoz

  • Pompalama: ETS proteinleri elektronları birbirine aktarırken açığa çıkan enerjiyle H⁺ iyonlarını matriksten zarlar arası boşluğa pompalar. Bu, yoğunluk farkına karşı yapılan bir taşımadır.
  • Birikim: Zarlar arası boşlukta H⁺ çoğalır (pH düşer), matrikste azalır (pH yükselir). İç zar H⁺ iyonlarını kendiliğinden geçirmediği için fark korunur ve enerji depolanmış olur.
  • Geri akış: H⁺ iyonları matrikse yalnız ATP sentaz enziminin kanalından dönebilir. Çok yoğun ortamdan az yoğun ortama, enerji harcamadan akarlar; bu akışın enerjisiyle ATP sentaz ADP ile fosfatı birleştirir. ATP matrikste oluşur.
Şematik çizim: elektron akışı H⁺ pompalar, H⁺'nın geri akışı ATP yaptırır. Pompalayan ETS proteinleridir; ATP sentaz yalnız geri akışa kapı olur.Görsel: Sınav Defteri

Kloroplastta aynı makine

Kemiosmoz yalnız mitokondriye özgü değildir; kloroplast da ATP'sini aynı ilkeyle üretir. Işık enerjisiyle uyarılan elektronlar tilakoit zarındaki ETS'den geçerken H⁺ iyonları stromadan tilakoit boşluğuna pompalanır; suyun fotolizi de tilakoit içine H⁺ ekler. H⁺ iyonları tilakoit zarındaki ATP sentazdan stromaya dönerken ATP oluşur ve bu ATP stromadaki ışıktan bağımsız tepkimelerde harcanır. Fotosentezin ürünlerini fotosentez ve kemosentez sayfasında ayrıntılı işliyoruz.

Mitokondri (oksijenli solunum)

  • Elektronların kaynağı: besin (NADH, FADH₂)
  • Son elektron alıcısı: oksijen (su oluşur)
  • H⁺ matriksten zarlar arası boşluğa pompalanır
  • ATP sentaz iç zarda; ATP matrikste oluşur
  • Enerji kaynağı: besindeki kimyasal enerji

Kloroplast (fotosentez)

  • Elektronların kaynağı: su (fotoliz)
  • Son elektron alıcısı: NADP⁺ (NADPH oluşur)
  • H⁺ stromadan tilakoit boşluğuna pompalanır
  • ATP sentaz tilakoit zarında; ATP stromada oluşur
  • Enerji kaynağı: ışık enerjisi

Neden böyle? Zar neden sağlam olmalı?

Kemiosmozun bütün gücü, zarın H⁺ iyonlarını sızdırmamasından gelir. Delikli bir baraj su tutamaz; delinmiş bir iç zar da H⁺ farkını koruyamaz, elektron enerjisi ATP yerine ısıya dönüşür. Kristaların kıvrımlı olmasının nedeni de buradadır: kıvrımlar aynı küçük hacme çok daha fazla zar yüzeyi, dolayısıyla daha çok ETS proteini ve ATP sentaz sığdırır (bkz. hücre ve organeller). ATP sentaz bir zehirle durdurulursa H⁺ iyonları boşlukta birikir, ATP üretimi durur; fark çok büyüyünce pompalamak zorlaşır, elektron akışı ve oksijen tüketimi de yavaşlar.

Akılda kalsın: Baraj benzetmesi: pompa = ETS, baraj gölü = zarlar arası boşluk (kloroplastta tilakoit içi), türbin = ATP sentaz, elektrik = ATP. H⁺ pompalanırken enerji harcanır, geri akarken enerji kazanılır. H⁺ nerede birikiyorsa pH orada düşüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurKemiosmoz şeması verilip numaralı bölgeler (zarlar arası boşluk, iç zar, matriks) ve H⁺'nın hareket yönü sorulur.

Tuzak“ATP sentaz H⁺ iyonlarını pompalar” yanlıştır; pompalayan ETS proteinleridir, H⁺ ATP sentazdan yoğunluk farkıyla geçer. “H⁺ ATP sentazdan geçerken ATP harcanır” yanlıştır, ATP üretilir. “Zarlar arası boşluğun pH'ı matriksten yüksektir” yanlıştır. “Kemiosmoz yalnız mitokondride olur” yanlıştır, kloroplastta da olur. “Substrat düzeyinde fosforilasyon kemiosmozla gerçekleşir” de yanlıştır. Mitokondri ve kloroplast için ortak olanlar: zarda ETS, H⁺ yoğunluk farkı, ATP sentaz ve ATP üretimi.

↕Süreç sıralama kemiosmoz

  1. H⁺ iyonlarının ATP sentaz kanalından matrikse akması
  2. H⁺ iyonlarının matriksten zarlar arası boşluğa pompalanması
  3. ADP ve fosfattan ATP oluşması
  4. NADH'nin elektronlarını ETS'ye vermesi
  5. Zarlar arası boşlukta H⁺ yoğunluğunun artması

?Soru çöz

Kemiosmotik görüşe göre mitokondride gerçekleşen ATP sentezi ile ilgili; I. H⁺ iyonları ATP sentazdan geçerken ATP harcanır. II. Zarlar arası boşluktaki H⁺ yoğunluğu matrikstekinden fazladır. III. ATP sentaz enzimi mitokondrinin iç zarında bulunur. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. ETS, H⁺ iyonlarını zarlar arası boşluğa pompalar; bu yüzden orada yoğunluk yüksektir. ATP sentaz iç zardadır ve H⁺ geri akarken ATP harcamaz, ATP üretir; I yanlıştır. A ve C, ATP sentezini ATP harcaması sanır; B, enzimin iç zarda olduğunu (III) atlar.
SÜREÇ · FERMANTASYON

Fermantasyon: hamur neden kabarır, yoğurt neden ekşir?

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaslar hareketi nasıl sağlar? Antagonist ve sinerjist kaslar nedir?Bağlantılı konudan (Destek ve hareket sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İskelet kası, motor nörondan gelen impulsla kasılır, kısalır ve tendonu aracılığıyla bağlı olduğu kemiği çeker; eklem bu hareketin dönme noktasıdır. Kas itemez, yalnız çekebilir; bu yüzden kaslar çoğunlukla çift çalışır. Biri kasılırken öteki gevşeyen kaslara antagonist kaslar (bükücü ve açıcı), aynı yönde birlikte çalışan kaslara sinerjist kaslar denir. Kasılmanın enerjisi ATP'den sağlanır.

Hareketin oluşumu ve antagonist kaslar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fermantasyon nedir? Etil alkol ve laktik asit fermantasyonu arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Fermantasyon, glikolizde oluşan pirüvik asidin oksijen ve ETS kullanılmadan etil alkol ya da laktik asit gibi organik bir son ürüne dönüştürülmesidir; sitoplazmada gerçekleşir. Amacı NADH'yi yükseltgeyip NAD⁺'yı geri kazanmak ve böylece glikolizi sürdürmektir; ATP yalnız glikolizde üretilir (net 2 ATP). Etil alkol fermantasyonunda CO₂ çıkar (maya, ekmek hamuru); laktik asit fermantasyonunda CO₂ çıkmaz (yoğurt, peynir, turşu, çizgili kas, olgun alyuvar).

Mayalı hamuru ılık bir yerde bir saat bekletince hacmi neredeyse iki katına çıkar. Hamurun içindeki maya hücreleri glikozu yarım yamalak yakmış, geriye gaz kabarcıkları bırakmıştır.

Konu 1'deki sorunu hatırla: hücrede NAD⁺ sınırlıdır. Oksijen yoksa ETS çalışmaz, glikolizde oluşan NADH elektronlarını bırakacak yer bulamaz, NAD⁺ tükenir ve glikoliz de durur. Fermantasyon bu tıkanıklığı açar: NADH elektronlarını pirüvik asidin kendisine ya da ondan türeyen bir moleküle verir, NAD⁺ olarak glikolize geri döner. Son elektron alıcısı oksijen ya da inorganik bir madde değil, organik bir moleküldür. Glikolizden sonraki basamaklarda ATP üretilmez; fermantasyonun bütün kazancı glikolizin net 2 ATP'sidir. Fermantasyon prokaryot ve ökaryot hücrelerin sitoplazmasında olur ve oluşan son ürünün adıyla anılır.

Etil alkol fermantasyonu

Glikolizde oluşan her pirüvik asitten önce bir CO₂ ayrılır ve iki karbonlu asetaldehit oluşur. Asetaldehit, NADH'nin elektronlarını alarak etil alkole indirgenir; NAD⁺ yeniden kazanılır. Burada son elektron alıcısı asetaldehittir. Özetle: glikoz → 2 etil alkol + 2 CO₂ (net 2 ATP). Etil alkol fermantasyonunu maya mantarları, birçok bakteri ve oksijensiz kalan bazı bitki tohumları yapar. Ekmek yapımında hamuru kabartan, mayanın çıkardığı CO₂'dir; oluşan az miktardaki alkol fırında buharlaşır. Alkollü içeceklerin ve yakıt olarak kullanılan biyoetanolün üretimi de bu fermantasyona dayanır.

Laktik asit fermantasyonu

Bu yolda ara molekül yoktur: pirüvik asit NADH'nin elektronlarını doğrudan alır ve üç karbonlu laktik aside dönüşür. CO₂ çıkmaz; son elektron alıcısı pirüvik asidin kendisidir. Özetle: glikoz → 2 laktik asit (net 2 ATP). Laktik asit fermantasyonunu bazı bakteriler, bazı mantarlar, omurgalıların çizgili kas hücreleri ve memelilerin olgun alyuvarları yapar. Olgun alyuvarın mitokondrisi olmadığı için ATP'sini yalnız bu yolla üretir; taşıdığı oksijeni kendisi kullanmaz. Yoğurt, peynir, kefir ve turşu laktik asit bakterileriyle yapılır: oluşan asit ortamın pH'ını düşürür, süt proteinleri pıhtılaşır, tat ekşir ve asitli ortam bozulmaya yol açan mikropların çoğalmasını yavaşlatır. Fermantasyon bu yüzden insanın en eski besin saklama yöntemlerinden biridir.

Etil alkol fermantasyonu

  • Pirüvik asitten CO₂ ayrılır, asetaldehit oluşur
  • Son elektron alıcısı: asetaldehit
  • Son ürün: etil alkol (2C) + CO₂
  • Maya mantarı, birçok bakteri, bazı bitki tohumları
  • Ekmek hamurunun kabarması, biyoetanol

Laktik asit fermantasyonu

  • CO₂ çıkmaz, ara molekül oluşmaz
  • Son elektron alıcısı: pirüvik asit
  • Son ürün: laktik asit (3C)
  • Bazı bakteri ve mantarlar, çizgili kas, olgun alyuvar
  • Yoğurt, peynir, kefir, turşu

İki fermantasyonun ortak noktaları da sınavda sorulur: ikisi de glikolizle başlar, sitoplazmada olur, oksijen ve ETS kullanmaz, NADH'yi yükseltgeyip NAD⁺'yı geri kazanır, ATP'yi yalnız glikolizde substrat düzeyinde fosforilasyonla üretir ve glikoz başına net 2 ATP kazandırır.

Kas hücresinde fermantasyon

Kısa ve şiddetli bir koşunun başında kas hücresinin ATP ihtiyacı, kanın oksijen getirme hızını aşar. Kas oksijenli solunumu sürdürürken açığı laktik asit fermantasyonuyla kapatır: bu yol hızlıdır ama glikoz başına çok az ATP verir. Destek ve hareket sistemi sayfasında bu konuya atıf vermiştik. Oluşan laktik asit kana geçer, büyük kısmı karaciğerde yeniden glikoza çevrilir. Egzersizden önceki ısınma hareketleri dolaşımı hızlandırıp kasa giden oksijeni artırdığı için kasın daha uzun süre oksijenli solunumla çalışmasına yardım eder.

Neden böyle? ATP üretmeyen bir basamak neden var?

Pirüvik asidi etil alkole ya da laktik aside çevirmek hücreye tek bir ATP bile kazandırmaz. Yine de bu basamak olmazsa NAD⁺ biter, glikoliz durur ve hücre o 2 ATP'yi de kaybeder. Yani fermantasyonun son basamağı bir enerji üretim işi değil, bir geri dönüşüm işidir: tek amacı NAD⁺'yı yenilemektir.

Akılda kalsın: Fermantasyonun amacı ATP değil, NAD⁺'dır. Kabaran hamur = CO₂ = etil alkol; ekşiyen süt = laktik asit = CO₂ yok. Alyuvar mitokondrisiz, bu yüzden hep laktik asit. Son alıcılar: etil alkolde asetaldehit, laktik asitte pirüvik asit.
Sınavda

Nasıl sorulur“İki fermantasyon için ortak olan” öncüller gelir: glikoliz, NADH'nin yükseltgenmesi, substrat düzeyinde ATP üretimi ortaktır; CO₂ çıkışı ve asetaldehit oluşumu ortak değildir. “Hücrenin fermantasyon yaptığını kanıtlayan” olay sorulursa cevap pirüvik asidin (ya da asetaldehidin) son elektron alıcısı olmasıdır; CO₂ çıkışı ve ATP üretimi oksijenli solunumda da olduğu için kanıt değildir. Deney kalıbı: hava almayan şekerli suya maya konur, ağzına balon geçirilir; balon şişer, şeker azalır, alkol artar, kireç suyu bulanır. Maya enzimleri sıcaklığa duyarlıdır; çok sıcak suda maya ölür ve hamur kabarmaz.

Tuzak“laktik asit fermantasyonunda CO₂ çıkar” yanlıştır. “Fermantasyonda ATP son ürün oluşurken üretilir” yanlıştır. “Olgun alyuvar oksijen taşıdığı için oksijenli solunum yapar” da yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme günlük hayatta fermantasyon

?Soru çöz

Etil alkol fermantasyonu ve laktik asit fermantasyonu için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ A. İki fermantasyonun ortak amacı NAD⁺'yı geri kazanıp glikolizi sürdürmektir. B CO₂ çıkışı ve C asetaldehit yalnız etil alkol fermantasyonunda görülür; D pirüvik asit yalnız laktik asit fermantasyonunda son alıcıdır.
KAVRAM · ENERJİ VERİMİ

Oksijensiz solunum ve enerji verimi: aynı glikozdan neden farklı ATP?

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSu, karbon ve azot döngüsü nasıl gerçekleşir, madde döngüleri neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, karbon ve azot canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşır. Su buharlaşma, terleme, yoğuşma ve yağışla döner. Karbon fotosentez ve kemosentezle canlıya girer; solunum, ayrışma ve yanmayla karbondioksit olarak atmosfere döner. Havadaki azotu (N₂) bitkiler doğrudan kullanamaz: azot bağlayıcı bakteriler ve yıldırımlar onu toprağa bağlar, ayrıştırıcılar atıkları amonyağa, nitrifikasyon bakterileri amonyağı nitrata çevirir, denitrifikasyon bakterileri de nitratı yeniden N₂ olarak atmosfere verir.

Su, karbon ve azot döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oksijensiz solunum nedir, oksijenli solunum neden fermantasyondan daha verimlidir?

Kısa cevap: Oksijensiz solunumda ETS görev yapar ama son elektron alıcısı oksijen değil; sülfat, kükürt, nitrat, karbondioksit ya da demir gibi inorganik bir maddedir; bazı bakteri ve arkelerde görülür. Oksijenli solunum en verimli yoldur, çünkü glikoz CO₂ ve suya kadar tamamen yıkılır ve elektronlar ETS'de en güçlü alıcı olan oksijene aktarılır. Fermantasyonda ETS yoktur ve enerjinin büyük kısmı etil alkol ya da laktik asidin bağlarında kalır. Verim sırası: oksijenli solunum > oksijensiz solunum > fermantasyon.

Bataklık çamurunu bir sopayla karıştırınca yüzeye çürük yumurta kokulu kabarcıklar çıkar. O kokunun arkasında, oksijen yerine sülfat kullanan bakteriler vardır.

Bataklık çamuru, göl dibi, derin toprak katmanları ve sindirim kanalı gibi oksijenin çok az olduğu ya da hiç bulunmadığı ortamlarda yaşayan bazı bakteri ve arkeler de ETS kullanır. Fark zincirin sonundadır: elektronları oksijen yerine başka bir madde alır. Buna oksijensiz solunum denir. Glikoliz burada da ilk adımdır; glikozdan koparılan elektronlar ETS'den geçer ve ATP üretimi sürer.

Oksijenin yerini tutan alıcılar

  • Sülfat (SO₄²⁻) ve kükürt (S): Elektronları alınca hidrojen sülfür (H₂S) oluşur; bataklık ve kanalizasyondaki çürük yumurta kokusu buradan gelir.
  • Nitrat (NO₃⁻): Elektronları alınca nitrit ve azot gazı gibi ürünler oluşur; topraktaki azotun bir kısmı bu yolla havaya döner. Azot döngüsünü ekosistem ekolojisi sayfasında görmüştük.
  • Karbondioksit (CO₂): Bazı arkeler CO₂'yi son alıcı olarak kullanıp metan (CH₄) üretir; bataklık gazı ve çöp alanlarından çıkan biyogaz bu canlıların ürünüdür.
  • Demir (Fe³⁺): Elektronları alıp Fe²⁺'ya dönüşür; oksijensiz toprak ve tortullarda görülür.

Oksijensiz solunum fermantasyonla karıştırılmamalıdır. İkisi de oksijen kullanmaz ve glikolizle başlar; ama oksijensiz solunumda ETS vardır ve son alıcı inorganik bir maddedir, fermantasyonda ise ETS yoktur ve son alıcı organik bir moleküldür.

Üç yolun karşılaştırması
ÖzellikOksijenli solunumOksijensiz solunumFermantasyon
Glikolizvarvarvar
ETSvarvaryok
Son elektron alıcısıoksijeninorganik madde (sülfat, kükürt, nitrat, CO₂, Fe³⁺)organik molekül (asetaldehit ya da pirüvik asit)
CO₂ çıkışıvar (köprü ve Krebs)var (organik madde yıkılırken; MEB şemasında Krebs döngüsünden CO₂ çıkar)etil alkolde var, laktik asitte yok
ATP üretim yolusubstrat düzeyinde + oksidatifsubstrat düzeyinde + oksidatifyalnız substrat düzeyinde (glikoliz)
Verimen yüksekortaen düşük (net 2 ATP)
Kimde?ökaryotların çoğu, birçok prokaryotbazı bakteri ve arkelermaya, bazı bakteri ve mantarlar, çizgili kas, olgun alyuvar

Neden böyle? Verim farkının üç nedeni

  • Yıkımın derinliği: Oksijenli solunumda glikoz, enerjisi neredeyse tükenmiş CO₂ ve suya kadar yıkılır. Fermantasyonun son ürünleri ise hâlâ enerjice zengin organik moleküllerdir. Etil alkolün yakıt olarak yanabilmesi, enerjinin büyük kısmının onun bağlarında kaldığının kanıtıdır.
  • ETS ve oksidatif fosforilasyon: Fermantasyonda ETS yoktur; ATP yalnız glikolizde substrat düzeyinde üretilir. NADH'nin taşıdığı elektronlar ATP yapımına değil, NAD⁺'yı geri kazanmaya harcanır. Oksijenli solunumda ise NADH ve FADH₂'nin elektronları ETS'de kemiosmozla çok sayıda ATP'ye dönüşür.
  • Son alıcının gücü: Oksijen elektronu en güçlü çeken alıcıdır. Elektronlar zincirde daha büyük bir enerji farkıyla iner, daha çok H⁺ pompalanır, daha çok ATP üretilir. Sülfat, nitrat ya da CO₂ daha zayıf alıcılardır; oksijensiz solunum bu yüzden fermantasyondan verimli ama oksijenli solunumdan az verimlidir.

Yakıt yalnız glikoz mu?

Hücre solunumda yağları ve proteinleri de kullanabilir; ama bunlar yola farklı noktalardan katılır. Yağlar gliserol ve yağ asitlerine ayrılır: yağ asitleri asetil-CoA'ya çevrilip Krebs döngüsüne girer, gliserol glikoliz yoluna katılır. Proteinlerin amino asitlerinden önce azot içeren amino grubu ayrılır; insanda bu azotlu atık karaciğerde üreye çevrilir ve böbreklerle atılır (bkz. üriner sistem). Geriye kalan karbon iskeleti, büyüklüğüne göre pirüvik asit, asetil-CoA ya da Krebs döngüsü üzerinden solunuma girer. Yağlar gram başına karbonhidratların iki katından fazla enerji verir; proteinler ise yapı malzemesi oldukları için enerji amacıyla genellikle en son kullanılır.

Akılda kalsın: Verim merdiveni: oksijenli (tam yıkım + ETS + en güçlü alıcı O₂) > oksijensiz (ETS var, alıcı zayıf) > fermantasyon (yarım yıkım, ETS yok). “Etil alkol yanıyorsa içinde enerji kalmış demektir.” Oksijensiz solunum ile fermantasyonu ayıran tek soru: ETS var mı?
Sınavda

Nasıl sorulurOksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyon bir tabloda karşılaştırılır: glikoliz, ETS, son elektron alıcısı, CO₂ çıkışı, ATP verimi.

Tuzak“oksijensiz solunumda ETS kullanılmaz” yanlıştır. “Oksijensiz solunumda son elektron alıcısı organik bir moleküldür” yanlıştır, inorganiktir. “Oksijensiz solunum ve fermantasyon aynı olaydır” yanlıştır. Verim sorusunda doğru gerekçe glikozun tamamen yıkılması ve elektronların ETS'de oksijene aktarılmasıdır; “oksijenli solunumda glikoliz daha hızlıdır” gerekçe değildir. Substratla ilgili kalıpta amino asit kullanıldığını kanıtlayan ürün azotlu atıktır; CO₂, su ve ATP her substratta oluşur.

▭Boşluk doldurma

Oksijensiz solunumda ETS görev yapar, ancak zincirin sonunda elektronları dışında bir madde alır. Örneğin bazı arkeler son elektron alıcısı olarak kullanır ve metan üretir.

oksijenkarbondioksitglikozlaktik asit

?Soru çöz

Bir glikoz molekülünden oksijenli solunumla elde edilen ATP'nin fermantasyonla elde edilenden çok daha fazla olması; I. glikozun karbondioksit ve suya kadar tamamen yıkılması, II. elektronların ETS'de güçlü bir alıcı olan oksijene aktarılması, III. glikoliz evresinde daha fazla ATP harcanması durumlarından hangileriyle açıklanır?

✓ B. Oksijenli solunumda glikoz tamamen yıkılır ve NADH ile FADH₂'nin elektronları ETS'de oksijene aktarılarak çok sayıda ATP üretilir. Glikolizde harcanan ATP iki yolda da aynıdır (2 ATP); III gerekçe olamaz. A, ETS'de oksijenin rolünü (II) atlar; C ve D, glikolizdeki harcamanın yollar arasında farklı olduğunu sanır.

▭Eksik hücreyi doldur üç yol

Tablodaki boş hücreleri doldur.

ÖzellikOksijenliOksijensizFermantasyon
ETSvarvar
Son elektron alıcısıinorganik madde
ATP üretim yolusubstrat düzeyinde + oksidatifsubstrat düzeyinde + oksidatif
Verimortaen düşük
yokoksijenorganik molekülsubstrat düzeyindeen yüksekinorganik maddeoksidatif
DENEY · SOLUNUM

Solunum deneyi: çimlenen tohum oksijen harcar, ısı ve CO₂ verir

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağımlı ve bağımsız değişken nedir, kontrol grubu ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kontrollü deneyde yalnız bir etken bilerek değiştirilir (bağımsız değişken), bunun etkisi ölçülür (bağımlı değişken), geri kalan bütün koşullar aynı tutulur (kontrol edilen değişkenler). Bağımsız değişkenin uygulanmadığı ya da normal düzeyde tutulduğu düzenek kontrol grubudur; deney grubunun sonuçları ona göre karşılaştırılır.

Kontrollü deney ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücresel solunumda oksijen tüketildiği, karbondioksit ve ısı açığa çıktığı deneyle nasıl gösterilir?

Kısa cevap: Oksijenli solunumun girdileri (glikoz, O₂) ve ürünleri (CO₂, su, ısı) basit düzeneklerle gösterilir: kireç suyunun bulanması ya da bromtimol mavisinin sararması CO₂'yi, termometredeki artış ısıyı, KOH konmuş kapalı kapta kaba doğru ilerleyen renkli sıvı damlası O₂ tüketimini gösterir. Kontrol grubu olarak haşlanmış (ölü) tohum kullanılır; bağımsız değişken tohumun canlı olması, bağımlı değişkenler sıcaklık, CO₂ miktarı ve gaz hacmindeki değişimdir.

Islatılıp bir bezin arasına konan nohutlar ertesi gün hem filizlenir hem de dokununca hafifçe ılık gelir. Çimlenen tohum büyümek için depoladığı besini yakmaktadır.

Solunumu ölçmek için en uygun canlılardan biri çimlenmekte olan tohumdur. Çimlenen tohum hızla büyür, depoladığı nişastayı yoğun biçimde yıkar ve solunum hızı yüksektir. Henüz yeşil yaprağı olmadığı için fotosentez yapmaz; ölçülen değişimin tamamı solunuma aittir. Kuru tohumda ise solunum çok yavaştır. Kontrol grubu için aynı sayıda tohum haşlanıp soğutulur: kaynatma enzimleri bozduğu ve hücreleri öldürdüğü için bu tohumlar solunum yapmaz. Bilimsel yöntemin basamaklarını ve değişken türlerini canlıların ortak özellikleri sayfasında görmüştük.

Ürünleri göstermek: CO₂, ısı, su

  • CO₂: Tohumlu kaptan gelen hava kireç suyundan geçirilirse kireç suyu beyaz bir bulanıklıkla saydamlığını kaybeder; CO₂ kalsiyum hidroksitle tepkimeye girip suda çözünmeyen kalsiyum karbonat oluşturur. Bromtimol mavisi de kullanılabilir: CO₂ suda çözününce ortamın asitliği artar, renk maviden yeşile, sonra sarıya döner.
  • Isı: Tohumlar ısı kaybını azaltan bir termosa konur, içine termometre yerleştirilir. Canlı tohumlu termosun sıcaklığı yükselir; haşlanmış tohumlu termos ortam sıcaklığında kalır.
  • Su: Solunumla su da oluşur, ama ıslatılmış tohumlarla yapılan bir deneyde bu suyu ayırt etmek zordur; bu yüzden deneylerde genellikle CO₂ ve ısı ölçülür.

Girdiyi göstermek: oksijen tüketimi

Şematik düzenek: KOH çıkan CO₂'yi tuttuğu için A kabındaki gaz azalması, tüketilen oksijeni gösterir. İki kap arasındaki tek fark tohumların canlı olmasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Oksijenin tüketildiğini görmek için kabın içine KOH (potasyum hidroksit) çözeltisi konur. KOH, solunumla açığa çıkan CO₂'yi tutar. A kabındaki canlı tohumlar oksijen harcar; çıkardıkları CO₂ ise KOH'a bağlandığı için gaz olarak kalmaz. Kaptaki gaz miktarı azalır, basınç düşer ve borudaki renkli sıvı damlası kaba doğru çekilir. Haşlanmış tohumlu B kabında hiçbir şey değişmez.

Neden böyle? KOH olmasaydı ne olurdu?

Glikoz yakan bir hücre, oksijenli solunumun denkleminde görüldüğü gibi her bir O₂ molekülü için bir CO₂ molekülü verir. KOH konmazsa tüketilen oksijenin yerini aynı miktarda karbondioksit doldurur, gaz miktarı değişmez ve damla yerinde kalır. Oksijen tükendiği hâlde deney bunu gösteremez. KOH, CO₂'yi ortadan kaldırarak oksijen tüketimini görünür kılar.

Değişkenler ve solunum hızı

  • Bağımsız değişken: araştırmacının değiştirdiği etken; burada tohumun canlı ya da haşlanmış olması.
  • Bağımlı değişken: ölçülen sonuç; sıcaklık, damlanın yer değiştirmesi, kireç suyunun bulanması.
  • Sabit tutulanlar: tohum sayısı ve türü, kap hacmi, KOH miktarı, ortam sıcaklığı ve deney süresi.
  • Kontrol grubu: haşlanmış tohumlu kap; sonucu yalnız canlılığın değiştirdiğini kanıtlar.

Aynı düzenek solunum hızını etkileyen etkenleri incelemek için de kullanılır. Bağımsız değişken sıcaklık yapılırsa solunum hızı belirli bir sıcaklığa kadar artar, sonra enzimler bozulduğu için düşer. Ortamdaki oksijen miktarı, tohumun su alıp almadığı ve kullanılan besinin türü de solunum hızını değiştirir.

Akılda kalsın: Üç kanıt, üç araç: CO₂ → kireç suyu bulanır ya da bromtimol sararır; ısı → termometre; O₂ tüketimi → KOH + renkli damla. Kontrol = haşlanmış tohum: her şey aynı, yalnız canlılık yok. KOH yoksa (glikoz yakılıyorsa) damla kımıldamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney düzeneği çizilip öncüllerle değişimler sorulur: kaptaki gaz basıncı, renkli sıvının yönü, kireç suyunun durumu, sıcaklık. KOH'lu kapta canlı tohum varsa basınç düşer ve sıvı kaba doğru ilerler. Değişken sorularında kontrol grubunun yalnız tek bir farkla kurulduğuna dikkat et.

Tuzak“kireç suyunun bulanması oksijen tüketildiğini gösterir” yanlıştır, CO₂ çıktığını gösterir. “Haşlanmış tohumlu kapta da sıcaklık artar” yanlıştır. “KOH oksijeni tutar” yanlıştır, CO₂'yi tutar. Deneyde yeşil bitki ışıkta kullanılırsa fotosentez sonucu karıştırır; bu yüzden ya çimlenen tohum ya da karanlık ortam seçilir.

⇄Bilgi eşleştirme gözlem ve anlamı

?Soru çöz

Şemadaki deneyde A kabına çimlenen, B kabına haşlanmış eşit sayıda nohut konmuş; diğer bütün koşullar aynı tutulmuştur. Bu deneyin bağımsız değişkeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Araştırmacının bilerek değiştirdiği tek etken tohumların canlılığıdır. A ortam sıcaklığı ve D KOH miktarı sabit tutulan değişkenlerdir; B damlanın hareketi ölçülen sonuçtur, yani bağımlı değişkendir.
KAVRAM · MADDE VE ENERJİ

Fotosentez ve solunum: birinin ürünü öbürünün ham maddesi

MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFotosentezde ışığa bağımlı ve ışıktan bağımsız reaksiyonların ürünleri nelerdir, farkları nedir?Bağlantılı konudan (Fotosentez ve kemosentez). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işığa bağımlı reaksiyonlar tilakoit zarda yürür; ışık ve su kullanılır, oksijen açığa çıkar, ATP ve NADPH üretilir. Işıktan bağımsız reaksiyonlar stromada yürür; karbondioksit, ATP ve NADPH kullanılarak glikoz gibi organik maddeler üretilir, ADP, fosfat ve NADP⁺ ışığa bağımlı reaksiyonlara geri döner. İkinci evre ışığı doğrudan kullanmaz ama birinci evrenin ürünlerine muhtaçtır.

Işığa bağımlı ve bağımsız reaksiyonlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentez ile hücresel solunum arasındaki ilişki nedir, benzerlik ve farkları nelerdir?

Kısa cevap: Fotosentez ışık enerjisini kullanarak CO₂ ve sudan glikoz ve O₂ üretir; oksijenli solunum glikozu O₂ ile yıkarak CO₂, su ve ATP üretir. Biri öbürünün ham maddesini sağladığı için karbon ve oksijen doğada döngü hâlinde dolaşır. Enerji ise döngü yapmaz: güneşten gelir, her basamakta bir kısmı ısı olarak kaybolur. İki süreçte de ATP, zardaki ETS ve ATP sentaz ile kemiosmotik yolla üretilir.

Ağzı kapatılmış bir cam kavanozda yıllarca yaşayan bitkiler vardır; kimse kapağı açmaz. Kavanozun içinde bitki ile topraktaki canlılar aynı karbonu ve oksijeni durmadan el değiştirir.

İki sürecin denklemlerini alt alta yazınca neredeyse birbirinin aynası olduklarını görürsün:

  • Fotosentez: 6CO₂ + 6H₂O + ışık enerjisi → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
  • Oksijenli solunum: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ATP + ısı

Fotosentezin çıktısı (glikoz ve oksijen) solunumun girdisi, solunumun çıktısı (karbondioksit ve su) fotosentezin girdisidir. Fotosentezin ışığa bağımlı ve ışıktan bağımsız tepkimelerini ürün düzeyinde fotosentez ve kemosentez sayfasında işliyoruz; burada iki süreci yan yana koyuyoruz.

Fotosentez

  • Işık enerjisi → glikozdaki kimyasal enerji
  • CO₂ ve su kullanılır; glikoz ve O₂ oluşur
  • Yapım tepkimesidir; enerji depolanır
  • Bitki, alg, siyanobakteri gibi fotosentetik canlılarda
  • Ökaryotta kloroplastta; ışık olmadan süremez

Oksijenli solunum

  • Glikozdaki kimyasal enerji → ATP + ısı
  • Glikoz ve O₂ kullanılır; CO₂ ve su oluşur
  • Yıkım tepkimesidir; enerji açığa çıkar
  • Bütün ökaryotlarda ve bazı prokaryotlarda
  • Ökaryotta sitoplazma + mitokondride; gece gündüz sürer

Benzerlikleri de en az farkları kadar önemlidir. İki süreç de enzimlerle yürür ve sıcaklıktan etkilenir. İkisinde de zar üzerinde dizili bir ETS vardır: kloroplastta tilakoit zarında, mitokondride kristada. İkisinde de ATP, zarın iki yanı arasındaki H⁺ farkıyla ATP sentazda üretilir (konu 4). İkisinde de elektron taşıyan koenzimler görev yapar: fotosentezde NADP⁺, solunumda NAD⁺ ve FAD. Su ve CO₂ ikisinde de vardır ama rolleri terstir.

Neden böyle? Bitki neden hem fotosentez hem solunum yapar?

Fotosentez yalnız ışıkta ve yalnız kloroplastlı hücrelerde yürür. Kök, gövdenin iç kısımları, tohum ve çiçek hücrelerinin çoğu fotosentez yapmaz ama her an ATP'ye ihtiyaç duyar. Üstelik kloroplastın ürettiği ATP hücreye dağıtılmaz, glikoz yapımında harcanır. Bu yüzden bitkinin bütün canlı hücreleri gece gündüz solunum yapar. Gündüz ışık yeterliyse fotosentez hızı solunum hızından büyüktür: bitki dışarıdan CO₂ alır, dışarıya O₂ verir. Karanlıkta yalnız solunum sürer: bitki O₂ alır, CO₂ verir. Işık zayıfladıkça iki hız birbirine yaklaşır; fotosentez hızı grafiklerini fotosentez sayfasında yorumluyoruz.

Birlikte gözlemek: bromtimol mavisi deneyi

Fotosentez ile solunumu aynı anda görmek için mavi renkli bromtimol çözeltisi doldurulmuş, ağzı kapalı dört tüp hazırlanır: 1. tüpe bir dal su bitkisi konup tüp ışıkta bırakılır; 2. tüpe aynı büyüklükte bir dal konup tüp alüminyum folyoyla sarılır; 3. tüpe küçük bir salyangoz konup ışıkta bırakılır; 4. tüpe yalnız çözelti konur. Birkaç saat sonra 1. tüp mavi kalır, çünkü fotosentez hem bitkinin kendi solunumunun hem ortamın CO₂'sini tüketir. 2. ve 3. tüpler sararır, çünkü karanlıktaki bitkide ve salyangozda yalnız solunum vardır ve biriken CO₂ ortamı asitleştirir. 4. tüp değişmez; renk değişiminin canlılardan kaynaklandığını gösteren kontrol tüpüdür. Bağımsız değişken 1. ve 2. tüp arasında ışık, 1. ve 3. tüp arasında canlının türüdür.

Doğadaki madde ve enerji dengesi

Atmosferdeki oksijenin kaynağı fotosentezdir; canlıların solunumu, ölü maddelerin ayrışması ve yakıtların yanması ise karbonu CO₂ olarak havaya geri verir. Bu iki yön dengede kaldıkça atmosferin bileşimi uzun süre korunur. Fosil yakıt kullanımı ve orman kaybı CO₂'nin geri dönüş yönünü güçlendirip tüketim yönünü zayıflattığı için atmosferdeki CO₂ artar; bunun iklim değişikliğiyle bağlantısını ekosistem ekolojisi ve çevre sorunları sayfasındaki karbon döngüsünde görmüştük. Enerji ise döngü yapmaz: güneş ışığı fotosentezle glikoz bağlarına, oradan solunumla ATP'ye geçer, ATP iş görürken enerji sonunda ısı olarak çevreye dağılır ve canlılar onu yeniden kullanamaz. Bu yüzden yaşam sürekli güneş enerjisine bağımlıdır. Işık yerine inorganik maddelerin enerjisini kullanan kemosentez de bu akışın bir başka girişidir.

Akılda kalsın: Fotosentez kurar, solunum yakar. Madde çember çizer (C, O, H), enerji ok çizer (güneş → ısı). Bitki iki makineyi birden taşır, hayvanda yalnız biri vardır. Ortak motor: ETS + H⁺ farkı + ATP sentaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Fotosentez ve oksijenli solunumda ortak olan” kalıbı çok sık gelir: ATP üretimi, ETS, enzim kullanımı, kemiosmoz ortaktır; ışık enerjisinin kullanılması, CO₂ tüketilmesi ve her canlı hücrede görülmesi ortak değildir. “Bir yaprak hücresinde gece gündüz kesintisiz süren olay” sorusunda cevap glikoliz ve oksidatif fosforilasyondur; ışığa bağlı ATP üretimi gece durur. Kapalı kaptaki bir bitkinin 24 saatlik grafiğinde CO₂ gündüz azalır, gece artar.

TuzakTuzak: “bitkiler gündüz fotosentez, gece solunum yapar” yanlıştır, solunum gece gündüz sürer. “Her ototrof canlı fotosentez yapar” yanlıştır, kemosentez yapan ototroflar da vardır. “Fotosentezde üretilen ATP kök hücrelerine taşınır” da yanlıştır.

↕Süreç sıralama bir karbon atomunun yolu

  1. Glikozun otçul bir hayvan tarafından besinle alınması
  2. Atmosferdeki CO₂'nin yapraktan içeri girmesi
  3. Soluk vermeyle yeniden atmosfere dönmesi
  4. Fotosentezle glikozun yapısına katılması
  5. Hayvan hücresinde Krebs döngüsünde CO₂ olarak ayrılması

?Soru çöz

Fotosentez ve oksijenli solunum için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ D. İki süreçte de ATP, ETS'nin oluşturduğu H⁺ farkıyla zardaki ATP sentazda üretilir. A ışık enerjisini yalnız fotosentez kullanır; B gece gündüz süren solunumdur, fotosentez değil; C fotosentez yalnız fotosentetik canlılarda görülür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir babalık testinde çocuğun DNA parmak izinde altı bant görülüyor. Bu bantların üçü annede de bulunuyor. Anneden gelmeyen üç banttan üçü de Y adayında, yalnız biri X adayında bulunuyor; X adayı ise çocukla toplam dört ortak banda sahip.
Bu sonuçlara göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Anneden gelmeyen bantlar babadan gelmek zorundadır ve üçü de yalnız Y'de tam olarak bulunur. B toplam ortak bant sayısına bakar, oysa X'in ortak bantlarının çoğu anneyle de ortaktır; C X'te anneden gelmeyen iki bant eksik olduğu için X dışlanır; D altı banttan yalnız üçü annede vardır.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · DNA parmak izi, kök hücre, model organizma

?Soru 2

Bir bitkide ışık şiddeti artırıldıkça fotosentez hızı önce artmış, belirli bir değerden sonra sabit kalmıştır. Ortamın sıcaklığı bu bitki için optimum değerdedir.
Hızın sabit kaldığı bölgede fotosentez hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Eğri düzleştiği için ışık artık sınırlayıcı değildir; sıcaklık da optimumda olduğuna göre sınırlayan CO₂'dir. A ışığı hâlâ sınırlayıcı sanır; C yeşil ışık en az soğurulur, hızı düşürür; D KOH karbondioksiti tutar, hızı azaltır.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Fotosentez hızını etkileyen faktörler

?Soru 3

151 amino asitten oluşan bir proteinin sentezinde kullanılan mRNA, başlangıç kodonundan durdurma kodonuna kadar yalnız kodlayan bölgeden oluşmaktadır.
Bu mRNA'daki nükleotit sayısı ve proteindeki peptit bağı sayısı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. 151 amino asit + 1 durdurma kodonu = 152 kodon × 3 = 456 nükleotit; peptit bağı = 151 − 1 = 150. B ve D durdurma kodonunu unutur, B ayrıca bağı amino asit sayısına eşit sayar; C çift zincirli gen bölgesindeki nükleotit sayısını (912) mRNA sanır.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Protein sentezi: transkripsiyon ve translasyon

?Soru 4

Aydınlık bir ortamdaki su bitkisine, oksijen atomları ağır izotopla işaretlenmiş su veriliyor. Bitkinin yalnız fotosentez yaptığı kısa bir süre sonunda işaretli oksijene aşağıdakilerin hangisinde rastlanır?

✓ D. Fotolizde parçalanan suyun oksijeni oksijen gazına geçer. A ve B, glikozdaki ve oluşan sudaki oksijenin karbondioksitten geldiğini atlar; C kullanılan karbondioksiti suyla karıştırır, işaretli olan yalnız sudur.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Işık, klorofil ve suyun fotolizi

?Soru 5

Bir insanın karaciğer hücresi ile sinir hücresi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisinin aynı olması beklenir?

✓ A. İki hücre de aynı zigottan mitozla oluştuğu için aynı genomu taşır. B, C ve D hücreler farklı genleri kullandığı için farklıdır: karaciğer ve sinir hücresi farklı mRNA'lar üretir, farklı proteinler sentezler; farklılaşmanın kaynağı budur.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Nükleotitten kromozoma, gen

?Soru 6

Bir genin DNA kalıp zincirinde TAC GGA CTT dizisi bulunmaktadır.
Bu bölgeden sentezlenen mRNA'nın kodonları ve bu kodonları okuyan tRNA'ların antikodonları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. mRNA kalıbın tamamlayıcısıdır ve T yerine U taşır: AUG CCU GAA; antikodon kodonu tamamlar: UAC GGA CUU. A RNA'ya timin yazar; B kalıbı tamamlamak yerine kopyalar; C antikodonu kodonla aynı sanır.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Genetik şifre

?Soru 7

Bir araştırmacı yapraktan ayırdığı kloroplastları karbondioksit bulunmayan bir sıvıya koyuyor ve ışıkta bekletiyor. Bir süre sonra sıvıdaki oksijen miktarının arttığını ölçüyor. Bu sonuç tek başına aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

✓ A. Ortamda karbondioksit yokken oksijen çıkıyorsa bu oksijen karbondioksitten gelemez; geriye su kalır (Hill'in vardığı sonuç). B için klorofilsiz bir karşılaştırma düzeneği gerekirdi; C'de glikoz ölçülmemiştir, üstelik karbondioksit olmadan glikoz yapılamaz; D için farklı renklerde ışık denenmemiştir.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Fotosentezin önemi ve bilim insanları

?Soru 8

Siyah tüylü bir dişi keçinin (A) deri hücresinden alınan çekirdek, beyaz tüylü bir keçinin (B) çekirdeği çıkarılmış yumurtasına aktarılıyor. Gelişen embriyo kahverengi tüylü bir keçinin (C) rahmine yerleştiriliyor ve bir oğlak doğuyor.
Bu oğlakla ilgili,
I. Çekirdek genlerine bağlı tüy rengi A'ya benzer.
II. Mitokondri DNA'sı B'den gelmiştir.
III. Cinsiyeti C'nin rahmindeki koşullara göre belirlenmiştir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Çekirdek A'dan geldiği için çekirdek genleri (tüy rengi) A'nınkidir; mitokondriler yumurtanın sitoplazmasıyla B'den gelir. A II'yi atlar, mitokondri yumurtadan gelir; B ve D III'ü doğru sayar, oysa cinsiyet çekirdekteki kromozomlarla A'dan gelir (oğlak dişidir), taşıyıcı anne C genetik katkı vermez.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Sağlıkta biyoteknoloji, klonlama, GDO

?Soru 9

Bakteriyel bir enfeksiyon için antibiyotik kullanmaya başlayan bir hastanın vücudundaki bakteri sayısı hızla azalıyor. Hasta kendini iyi hissedince ilacı üçüncü günde bırakıyor. Birkaç gün sonra bakteri sayısı yeniden artıyor ve aynı antibiyotik artık etkili olmuyor.
Bu durumun en doğru açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İlaç duyarlı bakterileri öldürdü; erken bırakılınca popülasyonda zaten bulunan dirençliler rakipsiz kalıp çoğaldı. B direnci ilacın yarattığını sanır, oysa mutasyon rastgeledir ve ilaç yalnız seçer; C bireyin ömründe “alışma”yı kalıtsal direnç sanır; D antibiyotiğin etkisizliğini bakteriye değil hastanın bağışıklığına yükler.Kaynak: Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji · Antibiyotik direnci ve yapay seçilim

?Soru 10

Fotosentezin ışığa bağımlı ve ışıktan bağımsız reaksiyonlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Işıktan bağımsız reaksiyonlar ışığı doğrudan kullanmaz ama ATP ve NADPH'a muhtaç olduğu için gündüz, ışığa bağımlı reaksiyonlarla birlikte yürür; karanlıkta kısa sürede durur. A doğrudur: fotolizde su harcanır, oksijen çıkar; C doğrudur: CO₂ organik maddeye bağlanır; D doğrudur: ATP ve NADPH iki evreyi birbirine bağlar.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Işığa bağımlı ve bağımsız reaksiyonlar
72
Daha fazla soru çözmek ister misin?Canlılarda enerji dönüşümleri konusundan 72 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →