Hücresel solunum ve glikoliz: her canlının ortak başlangıcı
MEB 12. sınıf · Canlılarda enerji dönüşümleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.
✎Konu anlatımı
Hücresel solunum nedir, glikoliz nerede ve nasıl gerçekleşir?
Kısa cevap: Hücresel solunum, organik besinlerdeki kimyasal enerjinin hücre içinde enzimlerle kademeli olarak açığa çıkarılıp ATP'ye aktarılmasıdır. Oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyon olmak üzere üç yolla yapılır. Üçü de glikolizle başlar: sitoplazmada, oksijen kullanılmadan bir glikoz iki pirüvik aside parçalanır; 2 ATP harcanır, 4 ATP ve 2 NADH üretilir, net kazanç 2 ATP'dir.Bir dilim ekmek yediğinde içindeki nişasta birkaç saat sonra kaslarını kasan, beynini çalıştıran ATP'ye dönüşmüş olur. Bu dönüşümün ilk adımı bir bakteride, bir maya mantarında ve senin kas hücrende aynıdır.
ATP'yi organik bileşikler sayfasında hücrenin ortak enerji molekülü olarak tanımıştık. Glikozdaki enerji büyük bir banknota benzer: hücre onu doğrudan harcayamaz, önce ATP denen bozuk paraya çevirmesi gerekir. Bu bozdurma işinin adı hücresel solunumdur. Soluk alıp vermekle karıştırılmamalıdır; soluk alıp verme akciğerdeki gaz değişimidir (bkz. solunum sistemi), hücresel solunum ise her hücrenin içinde yürüyen bir yıkım tepkimeleri dizisidir. Besindeki enerjinin tamamı ATP'ye geçmez; bir kısmı ısı olarak açığa çıkar ve vücut sıcaklığına katkı yapar.
Neden böyle? Glikoz neden bir anda yakılmaz?
Şeker ateşte yanınca enerjisi bir anda ısı ve ışık olarak saçılır; hücre böyle bir patlamayı ne yakalayabilir ne de kaldırabilir. Bu yüzden glikoz, her biri ayrı bir enzimle yürüyen çok sayıda küçük basamakta yıkılır ve enerji parça parça ATP'ye aktarılır. Enzimlerin işleyişini organik bileşikler sayfasında görmüştük: her basamak enzim istediği için hücresel solunum sıcaklıktan, pH'tan ve enzim miktarından etkilenir.
Üç yol, tek başlangıç
- Oksijenli solunum: Glikoz oksijen kullanılarak karbondioksit ve suya kadar yıkılır; en çok ATP bu yolla elde edilir. Bütün ökaryotlarda ve bazı prokaryotlarda görülür.
- Oksijensiz solunum: Elektron taşıma sistemi (ETS) çalışır ama zincirin sonunda elektronları oksijen yerine sülfat, nitrat gibi başka bir madde alır. Bazı bakteri ve arkelerde görülür.
- Fermantasyon: Oksijen ve ETS kullanılmaz; glikoz yarım yıkılır, etil alkol ya da laktik asit gibi organik bir son ürün oluşur.
Glikoliz: glikozun ikiye bölünmesi
Glikoliz, altı karbonlu bir glikozun çeşitli enzimlerle üç karbonlu iki pirüvik asit (TYMM kitabında: piruvat) molekülüne parçalanmasıdır. Enzimleri sitoplazmadadır; oksijen kullanılmaz. İşin başında glikozu tepkimeye hazırlamak için 2 ATP harcanır. Sonraki basamaklarda 4 ATP üretilir; bu ATP'ler, fosfat grubunun bir organik molekülden doğrudan ADP'ye aktarılmasıyla, yani substrat düzeyinde fosforilasyonla yapılır. Bu sırada glikozdan koparılan hidrojenlerin elektronları 2 NAD⁺ tarafından alınır ve 2 NADH oluşur. Hesap sadedir: 2 verilir, 4 alınır, net kazanç 2 ATP'dir. Fosforilasyon çeşitlerinin hepsini fotosentez ve kemosentez sayfasında bir arada görüyoruz.
NAD⁺ ve FAD: elektron taşıyan koenzimler
Organik bileşikler sayfasında enzimlerin bir kısmının iş görmek için koenzim adlı küçük organik yardımcılara ihtiyaç duyduğunu görmüştük. Solunumun iki önemli koenzimi NAD⁺ ve FAD'dir. Elektron alan molekül indirgenir: NAD⁺ elektronları alınca NADH'ye, FAD ise FADH₂'ye dönüşür. Elektronlarını başka bir moleküle veren molekül yükseltgenir ve eski hâline döner. Hücredeki NAD⁺ miktarı sınırlıdır. NADH elektronlarını bir yere bırakıp NAD⁺'ya dönemezse NAD⁺ tükenir ve glikoliz durur. Fermantasyonun neden var olduğunu konu 5'te tam bu cümleyle açıklayacağız.
Neden böyle? Glikoliz neden herkeste aynı?
Glikoliz oksijen istemez, zar sistemi istemez, mitokondri istemez; yalnız sitoplazmadaki enzimlerle yürür. Bu yüzden oksijenli ortamda yaşayan bir insan hücresinde de, oksijensiz bataklık çamurundaki bir bakteride de aynı şekilde işler. Glikolizde görev alan enzimlerin çok farklı canlılarda birbirine benzemesi, canlıların ortak bir biyokimyasal temele sahip olduğunu gösterir.
Nasıl sorulurSık kalıp “oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyonda ortak olan” öncülleri seçmektir: glikoliz, sitoplazmada pirüvik asit oluşumu, NAD⁺'nın indirgenmesi, substrat düzeyinde ATP üretimi ve enzim kullanımı ortaktır; ETS, CO₂ çıkışı ve oksijen kullanımı ortak değildir.
Tuzak“glikoliz yalnız oksijenli ortamda gerçekleşir” yanlıştır. “Glikoliz mitokondride olur” yanlıştır, sitoplazmada olur. “Glikolizde hiç ATP harcanmaz” yanlıştır; başta 2 ATP harcanır. “Solunumla besindeki enerjinin tamamı ATP'ye aktarılır” da yanlıştır, bir kısmı ısıya dönüşür. Glikozdan pirüvik aside kadar olan ara basamaklar ve ara ürünler YKS kapsamında değildir; glikolizin girdisi, ürünleri ve yeri yeterlidir.
↕Süreç sıralama oksijenli solunum
- Pirüvik asidin mitokondride asetil-CoA'ya dönüşmesi
- Elektronların ETS'de oksijene aktarılıp su oluşması
- Glikozu hazırlamak için 2 ATP harcanması
- Krebs döngüsünde FADH₂ oluşması
- Sitoplazmada iki pirüvik asit oluşması
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyonun üçünde de gerçekleşir?