Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji: gen teknolojileri, adaptasyon ve seçilim

Bir insan geninin bakteride nasıl insüline dönüştüğünü, DNA parmak izinin nasıl okunduğunu, Dolly'nin nasıl klonlandığını ve antibiyotik direncinin neden bir doğal seçilim örneği olduğunu şemalarla öğren.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
69 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · BİYOTEKNOLOJİ

Biyoteknoloji ve genetik mühendisliği: yoğurttan insüline

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenetik şifre nedir, kodon ve antikodon ne demektir? Neden 64 kodon vardır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Nükleik asitler ve protein sentezi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Genetik şifre, DNA'daki ve mRNA'daki nükleotit dizisinin protein içindeki amino asit dizisine çevrilme kuralıdır. mRNA'da art arda gelen üç nükleotit bir kodondur ve bir amino asidi belirler. Dört bazla 4³ = 64 kodon yazılır: 61'i amino asit belirtir, 3'ü durdurma kodonudur; AUG hem başlangıç kodonudur hem metiyonini belirtir. Şifre neredeyse bütün canlılarda aynıdır.

Genetik şifre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyoteknoloji nedir, genetik mühendisliğinden farkı nedir? Geleneksel ve modern biyoteknolojiye örnekler nelerdir?

Kısa cevap: Biyoteknoloji, canlıları ya da onların hücre, enzim ve genlerini kullanarak ürün ve hizmet elde eden teknolojilerin tamamıdır; yoğurt mayalamak da insülin üreten bakteri de biyoteknolojidir. Genetik mühendisliği ise bunun bir aracıdır: bir canlının DNA'sını doğrudan değiştirir, örneğin bir türün genini başka bir türe aktarır.

Sütü yoğurda çeviren bakteriler binlerce yıldır mutfakta çalışıyor; bugün aynı bakteri âlemi, laboratuvarda insan insülini üretiyor.

İnsan, nasıl çalıştığını bilmeden de canlılardan yararlandı: sütü bakterilerle yoğurda ve peynire, hamuru mayayla ekmeğe, üzüm suyunu sirkeye çevirdi. En verimli buğdayı tohumluk ayırdı, en çok süt veren ineği çiftleştirdi. Canlıları ya da onların parçalarını kullanarak bir ürün elde etmeye biyoteknoloji denir; bu örnekler onun geleneksel biçimidir.

20. yüzyılın ikinci yarısında DNA'nın yapısı ve genetik şifre anlaşılınca yeni bir yol açıldı. Nükleik asitler ve protein sentezi sayfasında gördük: genetik şifre bütün canlılarda ortaktır. Öyleyse bir insan geni bir bakteriye yerleştirilirse bakteri o geni okuyup insan proteinini üretebilir. Bir canlının kalıtsal yapısını DNA düzeyinde, doğrudan ve hedefli olarak değiştiren bu yöntemlerin bilim dalına genetik mühendisliği denir. Genetik mühendisliği araçlarını kullanan biyoteknolojiye de modern biyoteknoloji denir.

Geleneksel biyoteknoloji, modern biyoteknoloji ve genetik mühendisliği
ÖzellikGeleneksel biyoteknolojiModern biyoteknoloji (genetik mühendisliğiyle)
Örnekyoğurt, peynir, ekmek, sirke, turşu; ıslah ile verimli ırk ve çeşitinsülin üreten bakteri, böceğe dayanıklı bitki, klonlama, gen terapisi
DNA'ya müdahaleyok; canlı olduğu gibi kullanılır ya da çiftleştirilirvar; gen kesilir, aktarılır, değiştirilir
Gen alışverişiyalnız aynı tür (ya da çok yakın türler) arasında, çiftleştirmeyletürler arası da olabilir (insan geni → bakteri)
Süre ve kesinlikçok kuşak sürer, istenmeyen özellikler de taşınırkısa sürede, tek bir gen hedeflenir

Neden ikisi ayrı kavram?

İki kavram iç içedir ama aynı değildir. Biyoteknoloji bir amaçtır: canlıdan ürün ve hizmet elde etmek. Genetik mühendisliği ise bir yöntemler bütünüdür: geni bulmak, kesmek, aktarmak, değiştirmek. Her genetik mühendisliği uygulaması bir biyoteknoloji ürünü hedefler; ama her biyoteknoloji uygulaması genetik mühendisliği değildir. Yoğurt mayalamak ya da iki verimli ineği çiftleştirmek biyoteknolojidir, çünkü canlıdan yararlanır; genetik mühendisliği değildir, çünkü DNA'ya dokunmaz. Kirli toprağı ve suyu temizleyen mikroorganizmalar, atıklardan biyogaz üretimi, enzimli deterjanlar da biyoteknolojinin çevre ve sanayi uygulamalarıdır.

Akılda kalsın: Biyoteknoloji = canlıdan ürün (geniş küme); genetik mühendisliği = DNA'ya doğrudan müdahale (içindeki küme). Soru sor: “Burada bir gen kesildi ya da aktarıldı mı?” Evetse genetik mühendisliği; hayırsa yalnız biyoteknoloji.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerde mayalama, ıslah, gen aktarımı, klonlama gibi uygulamalar verilir ve hangilerinin genetik mühendisliği olduğu sorulur.

TuzakTuzak, geleneksel ıslahı ya da fermantasyonu genetik mühendisliği saymaktır: ikisi de kalıtsal yapıyı DNA düzeyinde değiştirmez.

Sınavda işaretleverimli iki bireyi çiftleştirmek biyoteknolojidir ama genetik mühendisliği değildir.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → türü

?Soru çöz

I. Üzüm suyundan mayalama ile sirke üretilmesi
II. Mısır bitkisine bir bakterinin böcek öldürücü protein genini aktarmak
III. Sütü bol iki ineği çiftleştirerek daha verimli buzağılar elde etmek
Yukarıdaki uygulamalardan hangileri genetik mühendisliği uygulamasıdır?

✓ B. Yalnız II'de bir türün geni DNA düzeyinde başka bir türe aktarılmıştır. A sirke üretimi mayalama, yani geleneksel biyoteknolojidir; C ikisinde de DNA'ya müdahale yoktur; D III çiftleştirmeyle yapılan ıslahtır, biyoteknolojidir ama genetik mühendisliği değildir.
YÖNTEM · GEN AKTARIMI

Gen aktarımı: bir insan geni bakteride nasıl çalışır?

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKan şekeri nasıl düzenlenir, insülin ve glukagon ne işe yarar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kan şekeri (kandaki glikoz) pankreasın iki zıt hormonuyla düzenlenir. Kan şekeri yükselince salınan insülin, glikozun hücrelere girmesini ve karaciğerle kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlayıp kan şekerini düşürür. Kan şekeri düşünce salınan glukagon, karaciğerdeki glikojeni glikoza yıkıp kana verir ve kan şekerini yükseltir.

Pankreas ve kan şekeri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gen aktarımı nasıl yapılır? Rekombinant DNA teknolojisiyle bakterilere insülin nasıl ürettirilir?

Kısa cevap: Gen aktarımında istenen gen ve taşıyıcı (vektör) DNA, örneğin bakteri plazmiti, aynı kesim enzimiyle kesilir; DNA ligaz geni plazmite bağlar ve rekombinant DNA oluşur. Plazmit bakteriye aktarılır, onu alan bakteriler seçilip çoğaltılır. Genetik şifre ortak olduğu için bakteri insan genini okuyup örneğin insülin üretir.

Diyabet hastalarına verilen insülin uzun yıllar hayvan pankreaslarından elde edildi; bugün büyük bölümü, kendisine insan geni verilmiş mikroorganizmaların fabrika tanklarında üretiliyor.

Endokrin sistem sayfasında gördük: insülin pankreastan salgılanır ve kan şekerini düşürür; üretilemezse diyabet ortaya çıkar. Bir hastanın ömür boyu ihtiyaç duyduğu bu proteini bir bakteriye ürettirmek için birkaç “alet” gerekir:

  • Kesim enzimi (restriksiyon enzimi): DNA'da belirli bir baz dizisini tanır ve yalnız oradan keser. Aynı enzim hem insan DNA'sını hem plazmiti keserse uçlar birbirini tamamlar (“yapışkan uçlar”).
  • DNA ligaz: DNA parçalarını birbirine bağlar. Nükleik asitler ve protein sentezi sayfasında DNA eşlenmesinde gördüğümüz enzimdir; burada aktarılacak geni plazmite “diker”.
  • Vektör (taşıyıcı): geni hedef hücreye taşıyan DNA. En çok bakteri plazmiti kullanılır; virüsler de vektör olabilir. Hücre ve organeller sayfasında gördük: plazmit, bakterinin ana DNA'sından bağımsız, küçük halkasal DNA'dır.
Adım 6 sık gözden kaçar: aktarım her bakteride başarılı olmaz, plazmiti alanlar ayrıca seçilmelidir.Görsel: Sınav Defteri

Neden seçim adımı gerekir?

Plazmitler bakterilerle karıştırıldığında yalnız küçük bir kısmı onları içeri alır. Bu yüzden kullanılan plazmitte aktarılacak genin yanında bir antibiyotik direnç geni de bulunur. Bakteriler antibiyotikli besi ortamına ekilince plazmit almayanlar ölür, alanlar çoğalır. Böylece geni taşıyan bakteriler ayıklanmış olur. Seçilen bakteriler büyük tanklarda çoğaltılır; ürettikleri protein ayrılıp saflaştırılır. Aynı yolla insan büyüme hormonu, kan pıhtılaşma faktörleri ve bazı aşı proteinleri de üretilir.

Bakteri dışındaki hedefler

Gen bitkiye, hayvana ya da mantara (maya) da aktarılabilir. Bitkilerde vektör olarak bitkiye gen taşıyabilen bir toprak bakterisinin plazmiti kullanılır; hayvan hücresine ise DNA çok ince bir iğneyle doğrudan çekirdeğe enjekte edilebilir (mikroenjeksiyon). Geni değiştirilmiş canlıya genetiği değiştirilmiş organizma (GDO) ya da transgenik canlı denir. Bir virüs ise tek başına “üretim fabrikası” olamaz; çünkü kendi metabolizması yoktur, ancak vektör olarak işe yarar.

Akılda kalsın: Gen aktarımının dört aleti: makas (kesim enzimi) → yapıştırıcı (DNA ligaz) → taşıyıcı (plazmit ya da virüs) → süzgeç (antibiyotikli ortamda seçim). Hepsinin işe yaraması, genetik şifrenin bütün canlılarda ortak olmasına dayanır.
Sınavda

Nasıl sorulurRekombinant DNA adımları karışık verilip sıraları sorulur ya da hangi enzimin hangi işi yaptığı sorulur: kesen kesim enzimi, birleştiren DNA ligaz.

TuzakTuzak, DNA polimerazı ya da helikazı kesme işine yazmaktır. Bir başka tuzak, antibiyotikli ortamda çoğalan her bakterinin istenen ürünü kesin olarak üreteceğini söyleyen öncüldür; kesin olan yalnız plazmit almış olmalarıdır.

↕Sıralama rekombinant DNA

  1. Rekombinant plazmitler bakterilere aktarılır.
  2. İnsülin geni ve plazmit aynı kesim enzimiyle kesilir.
  3. Seçilen bakteriler çoğaltılır ve insülin saflaştırılır.
  4. DNA ligaz geni plazmite bağlar.
  5. Bakteriler antibiyotikli ortama ekilir; plazmit alanlar ayıklanır.

?Soru çöz

Bir araştırmacı, insülin genini antibiyotik direnç geni taşıyan plazmitlere yerleştiriyor ve bu plazmitleri başlangıçta antibiyotiğe duyarlı olan bakterilerle karıştırıyor. Ardından bakterileri antibiyotikli besi ortamına ekiyor.
Bu ortamda çoğalan bakteriler için aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?

✓ D. Bakteriler başlangıçta duyarlı olduğuna göre antibiyotikli ortamda yaşayabilmeleri, direnç genini taşıyan plazmiti almalarına bağlıdır. A insülin geni yerleşmemiş boş plazmit alan bakteriler de yaşar; B gen kromozoma değil plazmite eklenmiştir; C bakterilerin başlangıçta duyarlı olduğu bilgisiyle çelişir.
YÖNTEM · GEN TEKNOLOJİLERİ

DNA parmak izi, kök hücre ve model organizmalar

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.

Sınıflandırma ve ölçütleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

DNA parmak izi nasıl yapılır ve nerede kullanılır? Kök hücre çeşitleri ve model organizmalar nelerdir?

Kısa cevap: DNA parmak izi, bireyden bireye değişen DNA bölgelerinin çoğaltılıp jel elektroforeziyle bant desenine çevrilmesidir; adli olaylarda, babalık testinde ve kimlik tespitinde kullanılır. Kök hücreler farklılaşmamış, farklı hücrelere dönüşebilen hücrelerdir (embriyonik, yetişkin, kordon kanı). Model organizmalar (E. coli, maya, meyve sineği, fare) hızlı çoğaldıkları için araştırmada kullanılır.

Bir suç yerinde kalan tek bir saç kökü, doğru yöntemle incelenirse kimliği bir parmak izinden daha kesin gösterebilir.

DNA parmak izi

İnsanların DNA dizisinin çok büyük kısmı ortaktır; ama bazı bölgelerde kısa dizilerin kaç kez tekrar ettiği kişiden kişiye değişir. Tek yumurta ikizleri dışında iki kişinin bu bölgelerinin hepsi aynı olmaz. DNA parmak izinde önce kan, saç kökü ya da tükürükten DNA elde edilir. Örnek azsa PCR (polimeraz zincir reaksiyonu) ile çoğaltılır: DNA tüpte ısıtılıp zincirleri ayrılır, ısıya dayanıklı bir DNA polimeraz her zincirin karşısını sentezler; her döngüde DNA miktarı iki katına çıkar. Sonra DNA parçaları jel elektroforezi ile büyüklüklerine göre ayrılır: DNA fosfat grupları yüzünden negatif yüklüdür, elektrik akımında + kutba doğru göç eder; küçük parçalar jelde daha hızlı ilerler, daha uzağa gider. Ortaya kişiye özgü bir bant deseni çıkar.

Anneden gelmeyen bantların tamamını taşıyan aday biyolojik babadır; tek bir bant bile eksikse o aday dışlanır.Görsel: Sınav Defteri

Kullanım alanları: suç yerindeki örneği şüphelilerle karşılaştırmak, babalık ve akrabalık tespiti, afetlerde kimlik belirleme, nesli tükenmekte olan türlerde akrabalık ve kaçakçılık incelemesi.

Kök hücreler

Kök hücreler henüz özelleşmemiş, uzun süre bölünebilen ve uygun uyarıyla farklı hücre tiplerine dönüşebilen hücrelerdir. Embriyonik kök hücreler erken embriyodan elde edilir ve vücuttaki hemen her hücre tipine dönüşebilir. Yetişkin kök hücreler kemik iliği, deri gibi dokularda bulunur ve çoğunlukla kendi dokusunun hücrelerini yeniler; kemik iliğindekiler kan hücrelerini üretir. Kordon kanı kök hücreleri doğumda göbek kordonundaki kandan alınır, dondurularak saklanabilir ve kan hücrelerini oluşturabilir. Lösemi gibi kan hastalıklarında kemik iliği ya da kordon kanı nakli yapılır; hasarlı kalp, sinir ve kıkırdak dokusunu onarma araştırmaları sürmektedir.

Model organizmalar: neden bu canlılar?
CanlıÖne çıkan özelliğiNe için kullanılır?
E. coli (bakteri)uygun koşulda yaklaşık 20 dakikada bölünür; plazmit alırgen aktarımı, protein üretimi, temel genetik
Maya (tek hücreli mantar)ökaryot ama bakteri kadar kolay üretilirhücre döngüsü, ökaryot gen düzenlenmesi, aşı proteini üretimi
Meyve sineğiyaklaşık iki haftada bir kuşak, çok yavru, az kromozom (2n = 8)kalıtım, mutasyon, gelişim genleri
Farememeli; genlerinin çoğunun insanda karşılığı varhastalık modelleri, ilaç ve aşı denemeleri
Arabidopsis (küçük çiçekli bitki)birkaç haftada tohum verir, küçük boylu, genomu küçükbitki genetiği ve gelişimi

Ortak özellikler sınavın asıl sorusudur: kısa üreme süresi, çok sayıda yavru, küçük boy ve kolay bakım, iyi bilinen genom. Canlıların sınıflandırılması sayfasında gördüğümüz bakteri ve mantar âlemlerinin bu kadar sık kullanılması da hızlı çoğalmalarındandır.

Akılda kalsın: PCR'da her döngü DNA'yı ikiye katlar: 1 molekül 10 döngüde 2¹⁰ = 1024 kopya olur. Elektroforezde küçük parça uzağa gider (+ kutba). Babalık: çocuğun bandı anne ya da babadan; ikisinde de yoksa aday dışlanır.
Sınavda

Nasıl sorulurBant şeması verilip biyolojik baba ya da suç yerindeki örneğin kime ait olduğu sorulur; model organizmaların ortak özelliği öncüllerle yoklanır.

TuzakTuzak, çocukla en çok ortak bandı olan adayı baba saymaktır; doğru yol önce annenin bantlarını çıkarmak, sonra kalan bantların hepsini taşıyan adayı aramaktır. Model organizma sorularında “uzun ömürlü olması” gibi öncüller tuzaktır; aranan kısa kuşak süresidir.

⇄Bilgi eşleştirme canlı ya da hücre → kullanım

?Soru çöz

Bir babalık testinde çocuğun DNA parmak izinde altı bant görülüyor. Bu bantların üçü annede de bulunuyor. Anneden gelmeyen üç banttan üçü de Y adayında, yalnız biri X adayında bulunuyor; X adayı ise çocukla toplam dört ortak banda sahip.
Bu sonuçlara göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Anneden gelmeyen bantlar babadan gelmek zorundadır ve üçü de yalnız Y'de tam olarak bulunur. B toplam ortak bant sayısına bakar, oysa X'in ortak bantlarının çoğu anneyle de ortaktır; C X'te anneden gelmeyen iki bant eksik olduğu için X dışlanır; D altı banttan yalnız üçü annede vardır.
SAĞLIK · BİYOTEKNOLOJİ

Aşıdan gen terapisine, Dolly'den altın pirince

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnemi ve lösemi nedir, belirtileri nelerdir? Kan ve kemik iliği bağışı neden önemlidir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kan, lenf ve bağışıklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anemi (kansızlık), kandaki alyuvar sayısının ya da hemoglobin miktarının normalin altına düşmesidir; dokulara yeterli oksijen gitmediği için yorgunluk, solukluk, çarpıntı ve nefes darlığı görülür, en sık nedeni demir eksikliğidir. Lösemi (kan kanseri), kemik iliğinde olgunlaşmamış, işlevsiz akyuvarların kontrolsüz çoğalmasıdır; enfeksiyonlara yatkınlık, kansızlık ve kanama eğilimi yapar. Tedavide kemoterapi ve kemik iliği nakli kullanılır; bu yüzden kan ve kemik iliği bağışı hayat kurtarır.

Anemi, lösemi ve kan bağışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyoteknolojinin sağlıktaki uygulamaları nelerdir? Klonlama nasıl yapılır, Dolly koyunu nasıl elde edildi? GDO nedir?

Kısa cevap: Biyoteknoloji sağlıkta aşı, antibiyotik, insülin ve interferon üretiminde, kanser tedavisinde ve gen terapisinde kullanılır. Klonlamada bir vücut hücresinin çekirdeği, çekirdeği çıkarılmış yumurtaya aktarılır; Ian Wilmut ve ekibinin 1996'da elde ettiği Dolly koyunu böyle doğdu. GDO'lar ise geni değiştirilmiş canlılardır (böceğe dayanıklı mısır, altın pirinç).

Eczanedeki birçok ilacın kutusunda bir bakterinin ya da mayanın adı yazmaz; ama o ilacı üreten çoğu zaman, kendisine insan geni verilmiş bir mikroorganizmadır.

Sağlıkta biyoteknoloji ürünleri
ÜrünNe işe yarar?Biyoteknolojinin katkısı
Aşıbağışıklık sistemini mikroba karşı önceden hazırlarmikrobun yalnız bir proteinini maya ya da bakteriye ürettirmek (ör. hepatit B aşısı); hastalık yapma riski olmaz
Antibiyotikbakterileri öldürür ya da çoğalmasını durdururmantar ve bakterilerden elde edilir; daha çok üreten suşlar seçilir
İnsülindiyabette kan şekerini düşürürinsan geni taşıyan bakteri ya da mayaya ürettirilir
İnterferonvirüs bulaşmış hücrelerin salgıladığı, komşu hücreleri virüse karşı koruyan proteingen aktarılmış mikroorganizmalarla üretilir; bazı virüs hastalıkları ve bazı kanserlerde ilaç olur
Kanser tedavisikanser hücresini hedef alırkanser hücresinin yüzeyindeki belirli proteinleri tanıyan antikor ilaçları; bağışıklık hücrelerini kansere yönlendirme
Gen terapisikalıtsal hastalığa yol açan hatalı genin işlevini düzeltirsağlam gen, zararsız hâle getirilmiş bir virüs vektörüyle hastanın hücrelerine taşınır

Kan, lenf ve bağışıklık sayfasında aşının hafıza hücreleri oluşturduğunu ve interferonun doğal savunmadaki yerini gördük; Hücre bölünmeleri sayfasında da kanserin bölünme kontrolünün bozulması olduğunu öğrendik. Biyoteknoloji bu bilgileri ilaca dönüştürür. Gen terapisi diğerlerinden farklıdır: belirtiyi değil, sorunun kaynağı olan geni hedefler.

Klonlama: Dolly

Klonlama, bir canlının genetik olarak aynı kopyasını elde etmektir. Ian Wilmut ve ekibi 1996'da bir koyunun meme bezi (vücut) hücresinin çekirdeğini, başka bir koyundan alınıp kendi çekirdeği çıkarılmış bir yumurtaya aktardı. Elektrik uyarısıyla bölünmeye başlayan embriyo üçüncü bir koyunun rahmine yerleştirildi ve Dolly doğdu: yetişkin bir vücut hücresinden klonlanan ilk memeli. Neden çekirdek? Çünkü kalıtsal bilginin neredeyse tamamı çekirdektedir; yumurta ise embriyonun gelişmesi için gereken ortamı ve sitoplazmayı sağlar.

Klon, çekirdeği veren bireyin kopyasıdır; cinsiyeti ve çekirdek genlerine bağlı özellikleri de ondan gelir.Görsel: Sınav Defteri

GDO'lar

Tarımda en bilinen örnek Bt bitkileridir: bir toprak bakterisinden alınan gen, mısır ya da pamuğa böcek larvalarına zehirli bir protein ürettirir; bitki kendi böcek ilacını yapar. Altın pirinçe ise A vitamininin öncülü olan beta-karoteni üreten genler aktarılmıştır; Organik bileşikler sayfasında gördüğümüz A vitamini eksikliğinin yaygın olduğu bölgeler için geliştirilmiştir. Yabani ot ilacına dayanıklı bitkiler, sütünde ilaç proteini üreten hayvanlar da GDO'dur. Bu canlıların olası sonuçlarını bir sonraki konuda tartışacağız.

Akılda kalsın: Klon soruları üç soruya iner: Çekirdek kimden? → çekirdek genleri ve cinsiyet ondan. Yumurta kimden? → mitokondri DNA'sı ondan. Rahim kimden? → genetik katkı yok. Klon eşeysiz bir üremedir; mayoz ve döllenme yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurÇekirdek aktarımı şeması verilip klon yavrunun çekirdek DNA'sı, mitokondri DNA'sı ve cinsiyeti sorulur; sağlık ürünleri öncüllerle eşleştirilir.

TuzakTuzak, klonu doğuran taşıyıcı anneyi genetik ebeveyn saymaktır; ikinci tuzak, mitokondri DNA'sını da çekirdek vericisine yazmaktır. Ian Wilmut'un katkısı sorulabilir, tarih ezberi beklenmez. Gen terapisinde hastanın hücresine gen eklenir; hastanın çocuklarına geçmesi bu tedavinin amacı değildir.

▭Boşluk doldurma

Virüs bulaşmış hücrelerin salgıladığı ve komşu hücreleri virüse karşı koruyan protein olan bugün gen aktarılmış mikroorganizmalara ürettirilir.

Kalıtsal bir hastalıkta hatalı genin işlevini, sağlam geni virüs vektörüyle hücreye taşıyarak düzeltmeye denir.

interferongen terapisiinsülinklonlama

?Soru çöz

Siyah tüylü bir dişi keçinin (A) deri hücresinden alınan çekirdek, beyaz tüylü bir keçinin (B) çekirdeği çıkarılmış yumurtasına aktarılıyor. Gelişen embriyo kahverengi tüylü bir keçinin (C) rahmine yerleştiriliyor ve bir oğlak doğuyor.
Bu oğlakla ilgili,
I. Çekirdek genlerine bağlı tüy rengi A'ya benzer.
II. Mitokondri DNA'sı B'den gelmiştir.
III. Cinsiyeti C'nin rahmindeki koşullara göre belirlenmiştir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Çekirdek A'dan geldiği için çekirdek genleri (tüy rengi) A'nınkidir; mitokondriler yumurtanın sitoplazmasıyla B'den gelir. A II'yi atlar, mitokondri yumurtadan gelir; B ve D III'ü doğru sayar, oysa cinsiyet çekirdekteki kromozomlarla A'dan gelir (oğlak dişidir), taşıyıcı anne C genetik katkı vermez.
KAVRAM · BİYOETİK

Biyogüvenlik ve biyoetik: yapabiliyor olmak yetmez

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyolojik çeşitlilik neden önemlidir, Türkiye'nin biyoçeşitliliği neden zengindir, endemik tür nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyolojik çeşitlilik (biyoçeşitlilik); genetik çeşitliliği, tür çeşitliliğini ve ekosistem çeşitliliğini kapsar ve besin, ilaç ve ekosistemin işleyişi için vazgeçilmezdir. Türkiye üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde olması, iklim ve yükselti farklılıkları, üç yanının denizlerle çevrili olması ve göç yolları üzerinde bulunması sayesinde çok zengindir; bitki taksonlarının yaklaşık 3.500'ü endemiktir, yani doğal olarak yalnız Türkiye'de yetişir. Kaynakları gelecek kuşakların payını tüketmeden kullanmaya sürdürülebilirlik denir.

Biyoçeşitlilik ve endemik türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyogüvenlik ve biyoetik nedir? GDO ve klonlamanın olası sonuçları ve etik sorunları nelerdir?

Kısa cevap: Biyogüvenlik, biyoteknoloji ürünlerinin ve GDO'ların insan sağlığına, çevreye ve biyoçeşitliliğe zarar vermemesi için alınan önlemlerdir. Biyoetik ise canlılar üzerindeki araştırma ve uygulamaların ahlaki boyutunu tartışır: insan klonlaması, embriyonun kullanılması, genetik bilgilerin gizliliği. İkisi de biyolojinin toplumsal ve ekonomik bağlamdan etkilendiğini gösterir.

Bir laboratuvar bir koyunu klonlayabildiğinde ilk soru “nasıl?” idi; hemen ardından gelen soru ise “insanda da yapılmalı mı?” oldu.

Önceki konularda gördüğümüz her uygulamanın bir yararı ve olası bir bedeli vardır. Bu bedeli iki ayrı soru tartışır. Biyogüvenlik sorusu “zarar verir mi?” sorusudur: GDO'nun çevreye yayılması, laboratuvardaki bir mikroorganizmanın kaçması, yeni bir ürünün alerji yapması gibi riskleri ölçer, denetler ve önlem alır. Türkiye'de bu alan 2010'da çıkarılan Biyogüvenlik Kanunu ile düzenlenir; GDO'lu ürünler izne ve etiketlemeye bağlıdır. Biyoetik sorusu ise “doğru mudur?” sorusudur: zarar vermese bile bir uygulamanın insan onuruna, canlı haklarına, adalete uygun olup olmadığını tartışır.

Uygulamalar: olası yarar, olası risk ve etik soru
UygulamaOlası yararOlası risk (biyogüvenlik)Etik soru (biyoetik)
GDO bitkidaha az böcek ilacı, daha çok ürün, besin değeri yüksek ürüngenin yabani akrabalara geçmesi, hedef olmayan canlıların etkilenmesi, dirençli zararlılartohumun patentli olması çiftçiyi şirkete bağımlı kılar mı?
Klonlamadeğerli ya da nesli tükenmekte olan hayvanın kopyasıklon sürülerde genetik çeşitliliğin azalması, hastalığa toplu yakalanmainsan klonlaması kabul edilebilir mi?
Embriyonik kök hücrehasarlı dokuların onarımıkontrolsüz çoğalma (tümör) riskiembriyonun araştırmada kullanılması
Genetik testhastalık riskini erken öğrenmekyanlış yorum, gereksiz kaygısonuçları sigorta şirketi ya da işveren görebilir mi? (genetik mahremiyet)

Biyoloji toplumdan bağımsız değildir

Hangi araştırmanın yapılacağını yalnız bilim belirlemez; ekonomi, ihtiyaç ve kültür de belirler. İnsülin ihtiyacının büyüklüğü rekombinant üretimi hızlandırdı. Pahalı gen teknolojileri önce zengin ülkelerde yaygınlaştı. Bazı ülkeler embriyonik kök hücre araştırmalarını sınırlarken bazıları izin verir; bu fark, toplumların değerlerinden kaynaklanır. Ekosistem ekolojisi sayfasında gördüğümüz biyokaçakçılık da bu bağlamın bir parçasıdır: bir ülkenin yerli türlerinin genleri izinsiz alınıp başka yerde ticari ürüne dönüştürülebilir.

Akılda kalsın: Biyogüvenlik = zarar verir mi? (sağlık, çevre, biyoçeşitlilik; ölçülür, denetlenir). Biyoetik = doğru mu? (insan onuru, mahremiyet, adalet; tartışılır). Bir GDO'nun yabani bitkiye gen kaçırması biyogüvenlik, genetik test sonucunun işverene verilmesi biyoetik sorunudur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerde GDO ve klonlamanın sonuçları verilir; hangilerinin risk, hangilerinin yarar olduğu ya da bir durumun biyogüvenlik mi biyoetik mi olduğu sorulur.

TuzakTuzak, yararı riskle karıştıran öncüldür: böceğe dayanıklı bitkiyle ilaç kullanımının azalması bir yarardır, risk değildir. Klonlanan bireylerin genetik çeşitliliği artırdığını söyleyen öncül de yanlıştır; klonlar aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kavram

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi genetiği değiştirilmiş bitkilerin yaygın tarımının olası risklerinden biri olarak gösterilemez?

✓ B. Böcek ilacı kullanımının azalması GDO'nun beklenen bir yararıdır, risk değildir. A gen kaçışı yoluyla çevreye yayılma riskidir; C genetik çeşitliliğin azalması bir biyoçeşitlilik riskidir; D hedef olmayan canlıların zarar görmesi de bir biyogüvenlik riskidir.
EKOLOJİ · DOĞAL SEÇİLİM

Doğal seçilim: ortam seçer, popülasyon değişir

MEB 12. sınıf · Canlılar ve çevre · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenetik varyasyon nedir ve kaynakları nelerdir? Mutasyon, krossing over ve bağımsız dağılım çeşitliliği nasıl artırır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varyasyon, aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklardır ve biyolojik çeşitliliğin temelini oluşturur. Kaynakları DNA'da kalıcı değişiklik olan mutasyon, mayozda homolog kromozomların bağımsız dağılımı ve krossing overdır; döllenmede gametlerin rastgele birleşmesi de çeşitliliği artırır. Çevrenin yalnız fenotipte yaptığı modifikasyonlar kalıtsal değildir, varyasyon kaynağı sayılmaz.

Varyasyon kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varyasyon, mutasyon, adaptasyon ve doğal seçilim nedir? Doğal seçilim nasıl işler?

Kısa cevap: Bir türün bireyleri arasındaki farklılıklara varyasyon denir; kalıtsal varyasyonun asıl kaynağı mutasyondur. Doğal seçilimde ortam koşullarına uygun kalıtsal özellik taşıyan bireyler daha çok hayatta kalıp ürer, o özellik kuşaklar boyunca popülasyonda yaygınlaşır. Bu yolla yerleşen, yaşama ve üreme şansını artıran özelliğe adaptasyon denir.

Aynı anne babadan doğan kardeşler bile birbirinin aynısı değildir; doğa, işte bu küçük farklar arasından seçim yapar.

Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon sayfasında gördük: krossing over, bağımsız dağılım ve döllenme, var olan genleri her kuşakta yeniden karıştırır. Yeni alelleri ise mutasyon oluşturur: DNA'daki kalıcı değişiklik. Mutasyonlar rastgeledir; ortamın “ihtiyacına” göre oluşmaz. Çoğu etkisiz ya da zararlıdır, bazıları belirli bir ortamda yarar sağlar. Yalnız üreme hücrelerindeki mutasyonlar yavruya geçer. Çevrenin etkisiyle oluşan ama kalıtsal olmayan değişiklikler (güneşte esmerleşen deri, sporla gelişen kas) yavruya aktarılmaz; bu yüzden seçilimde rol oynamaz.

Doğal seçilim adım adım

  • Aşırı üretim: canlılar ortamın besleyebileceğinden çok yavru verir.
  • Varyasyon: yavrular kalıtsal özellikler bakımından birbirinden farklıdır.
  • Rekabet: besin, alan ve eş sınırlıdır; yavruların hepsi hayatta kalamaz.
  • Seçilim: ortama uygun özellik taşıyanlar daha çok yaşar ve daha çok yavru bırakır.
  • Değişim: uygun özelliğin popülasyondaki sıklığı kuşaklar boyunca artar.
Sanayi kentlerinde gözlenen bu değişim, seçilimin bireyi değil popülasyonu değiştirdiğini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Adaptasyon

Adaptasyon, bir canlının bulunduğu ortamda yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliktir. Yapısal olabilir (kaktüsün dikene dönüşmüş yaprakları su kaybını azaltır, kutup tilkisinin kalın kürkü ve küçük kulakları ısı kaybını azaltır), fizyolojik olabilir (çöl canlılarının az suyla çok yoğun idrar yapması) ya da davranışsal olabilir (kuşların göçü). Neden “birey uyum sağladı” demek yanlış? Çünkü adaptasyon bir bireyin ömrü içinde kazandığı bir şey değil, kuşaklar boyunca seçilimle popülasyonda yaygınlaşan kalıtsal bir özelliktir.

Akılda kalsın: Doğal seçilim üç “yok”la anlaşılır: canlı istediği mutasyonu oluşturamaz, ömründe kazandığı özelliği yavrusuna aktaramaz, tek başına evrimleşmez. Değişen, kuşaklar boyunca popülasyondaki kalıtsal özelliklerin sıklığıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir popülasyon grafiği ya da ortam değişikliği verilir ve doğal seçilimle ilgili hangi yorumun doğru olduğu sorulur.

TuzakTuzak, ortam değişince canlının gereken özelliği kazandığını söyleyen öncüldür: mutasyon ihtiyaca göre oluşmaz, uygun varyant zaten vardır ve seçilir. Bir başka tuzak, sporla gelişen kas gibi kalıtsal olmayan değişikliklerin yavruya geçtiğini söyleyen öncüldür.

↕Sıralama doğal seçilim

  1. Ortama uygun özellik taşıyan bireyler daha çok hayatta kalır.
  2. Popülasyonda kalıtsal farklılıklar (varyasyon) bulunur.
  3. Uygun özelliğin popülasyondaki sıklığı kuşaklar boyunca artar.
  4. Besin ve alan sınırlı olduğu için bireyler arasında rekabet olur.
  5. Hayatta kalanlar üreyip bu özelliği yavrularına aktarır.

?Soru çöz

Doğal seçilimle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Mutasyonlar rastgeledir, ihtiyaca göre oluşmaz; seçilim yalnız zaten var olan varyantlar arasında yapılır. A doğrudur, seçilimin hammaddesi kalıtsal varyasyondur; B doğrudur, güvelerde ağaçlar kararınca avantaj açık renkten koyu renge geçti; C doğrudur, uygun özellik daha çok yavruya aktarıldıkça yaygınlaşır.
SAĞLIK · DİRENÇ

Antibiyotik direnci ve yapay seçilim: seçimi insan yapınca

MEB 12. sınıf · Canlılar ve çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuduz, hepatit, grip, uçuk ve AIDS nasıl bulaşır, virüs hastalıklarından nasıl korunulur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hayvanlar âlemi ve virüsler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuduz, enfekte bir memelinin ısırığıyla bulaşıp sinir sistemini etkiler; belirtiler başladıktan sonra tedavisi yoktur ama ısırıktan hemen sonra yapılan aşıyla önlenir. Hepatit, virüslerin yol açtığı karaciğer iltihabıdır: A tipi kirli su ve besinle, B ve C tipi kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır. Grip solunum yoluyla bulaşır; virüs hızla değiştiği için aşısı her yıl yenilenir. Uçuk virüsü sinir hücrelerinde gizlenir, bağışıklık düşünce dudakta kabarcık yapar. AIDS'e yol açan HIV, bağışıklık sisteminin T lenfositlerini yok eder. Korunmada aşı, hijyen ve kişisel eşyaların paylaşılmaması esastır; antibiyotik virüslere etki etmez.

Virüs hastalıkları ve korunma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bakteriler antibiyotiklere neden direnç kazanır? Herbisit ve pestisitler neden zamanla etkisini kaybeder? Yapay seçilim örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Antibiyotik direnci bir doğal seçilim örneğidir: antibiyotik duyarlı bakterileri öldürür, popülasyonda zaten bulunan dirençliler rakipsiz kalıp çoğalır. Gereksiz kullanım ve tedaviyi yarım bırakmak bu seçilimi hızlandırır. Herbisit ve pestisitler de aynı yolla etkisini kaybeder. Yapay seçilimde ise seçimi insan yapar: yabani lahanadan brokoli, sütü bol inek ırkları.

Üç gün antibiyotik içip kendini iyi hisseden biri ilacı bırakırsa, vücudunda kalan bakteriler rastgele bir grup değildir: ilaca en dayanıklı olanlardır.

Bir bakteri popülasyonunda milyarlarca birey vardır ve rastgele mutasyonlarla birkaçı bir antibiyotiğe dayanıklı olabilir. Antibiyotik bu direnci oluşturmaz, ortaya çıkarır: duyarlıları öldürür, dirençliler ortamı rakipsiz bulup çoğalır. Bakteriler çok hızlı bölündüğü için bu seçilim günler içinde görülebilir. Üstelik bakteriler direnç genlerini plazmitlerle başka bakterilere de aktarabilir; direnç bu yolla türden türe yayılır.

Direnci hızlandıran davranışlar

  • Gereksiz kullanım: grip ve soğuk algınlığı virüs hastalıklarıdır; Hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında gördüğümüz gibi antibiyotik virüse etkisizdir. Gereksiz her kullanım, vücuttaki bakterilerde dirençlileri seçer.
  • Tedaviyi yarım bırakmak ya da düşük doz: en duyarlılar ölür, en dayanıklılar hayatta kalıp çoğalır.
  • Hayvancılıkta yaygın kullanım: dirençli bakteriler besin zinciriyle insana ulaşabilir.

Aynı mantık tarımda da geçerlidir. Bir yabani ot ilacı (herbisit) ya da böcek ilacı (pestisit) yıllarca kullanılırsa her uygulama, popülasyonda zaten bulunan dayanıklı bireyleri seçer; birkaç kuşak sonra ilaç etkisini kaybeder. Sivrisineklerin bazı böcek ilaçlarına, yabani otların bazı herbisitlere direnç kazanması böyle olmuştur. Önlem olarak farklı etki biçimli ilaçlar dönüşümlü kullanılır, ilaç yalnız gerektiği kadar uygulanır ve biyolojik mücadele gibi yöntemlerle birleştirilir.

Yapay seçilim

Yapay seçilimde istenen özelliği taşıyan bireyleri insan seçer ve çiftleştirir. Yabani lahananın yapraklarını, tomurcuklarını ya da çiçek salkımını büyük olanlar ayrı ayrı seçilerek lahana, Brüksel lahanası, brokoli, karnabahar ve kara lahana elde edildi; hepsi aynı türdür. Sütü bol inek ırkları, yumurtası bol tavuklar, iri taneli buğday ve birbirinden çok farklı köpek ırkları da yapay seçilimin ürünüdür. Yöntem doğal seçilimle aynı mantıkta işler; tek fark seçimi ortam değil insan yapar. Yan etkisi de vardır: tek bir özelliğe yönelik seçim genetik çeşitliliği azaltır; Ekosistem ekolojisi sayfasında gördüğümüz gen bankaları bu yüzden yabani akrabaları ve yerel çeşitleri saklar.

Doğal seçilim ve yapay seçilim
ÖzellikDoğal seçilimYapay seçilim
Seçenortam koşulları (iklim, avcı, hastalık, ilaç)insan
Seçilen özellikyaşama ve üreme şansını artıraninsanın işine yarayan (verim, tat, görünüş)
Canlıya yararıher zaman o ortamda yararlıdoğada dezavantaj olabilir (ör. tohumunu dökmeyen tahıl)
Ortak noktaikisi de var olan kalıtsal varyasyon üzerinden işler; yeni özellik yaratmaz, seçer
Örnekantibiyotik direnci, kararmış ağaçlarda koyu güvelerbrokoli, karnabahar, sütü bol inek, köpek ırkları
Akılda kalsın: Antibiyotik, herbisit, pestisit: üçü de seçer, hiçbiri yaratmaz. İlaç ne kadar sık ve ne kadar yarım kullanılırsa dirençliler o kadar hızlı çoğunluk olur. Yapay seçilimde “ortam”ın yerine insan geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurİlaç uygulanan bir bakteri ya da böcek popülasyonunun zamanla değişimi grafikle verilir ve nedeni sorulur; yapay seçilim örnekleri öncüllerle yoklanır.

TuzakTuzak, direncin ilaçla oluştuğunu ya da bakterinin ilaca “alıştığını” söyleyen öncüldür; doğru açıklama dirençli bireylerin zaten var olup seçilmesidir. Gen aktarımıyla elde edilen dayanıklı bitkiyi yapay seçilim örneği saymak da tuzaktır; o genetik mühendisliğidir.

▭Boşluk doldurma

Yabani lahananın çiçek salkımı büyük bireylerinin kuşaklar boyunca seçilip çiftleştirilmesiyle brokoli ve karnabahar elde edilmesi bir örneğidir.

Aynı böcek ilacının yıllarca kullanılması, popülasyonda zaten bulunan bireylerin çoğalmasına ve ilacın etkisini kaybetmesine yol açar.

yapay seçilimdirençlidoğal seçilimduyarlı

?Soru çöz

Bakteriyel bir enfeksiyon için antibiyotik kullanmaya başlayan bir hastanın vücudundaki bakteri sayısı hızla azalıyor. Hasta kendini iyi hissedince ilacı üçüncü günde bırakıyor. Birkaç gün sonra bakteri sayısı yeniden artıyor ve aynı antibiyotik artık etkili olmuyor.
Bu durumun en doğru açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İlaç duyarlı bakterileri öldürdü; erken bırakılınca popülasyonda zaten bulunan dirençliler rakipsiz kalıp çoğaldı. B direnci ilacın yarattığını sanır, oysa mutasyon rastgeledir ve ilaç yalnız seçer; C bireyin ömründe “alışma”yı kalıtsal direnç sanır; D antibiyotiğin etkisizliğini bakteriye değil hastanın bağışıklığına yükler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı otlakta yaşayan X ve Y kemirgen türleri aynı tohumlarla beslenmektedir. X türü bölgeye yeni getirildikten birkaç yıl sonra Y türünün birey sayısının hızla azaldığı, X türünün ise arttığı gözleniyor.
Bu gözleme göre,
I. X ve Y türlerinin ekolojik nişleri örtüşmektedir.
II. X türü tohumları Y türünden daha etkili kullanmaktadır.
III. Y türünün azalmasının tek nedeni tür içi rekabettir.
yargılarından hangileri çıkarılabilir?

✓ D. Aynı besini kullandıkları için nişler örtüşür (I); X'in artıp Y'nin azalması X'in kaynağı daha etkili kullandığını gösterir (II). III çıkarılamaz: azalma X'in gelişiyle başladığı için neden türler arası rekabettir. A II'yi atlar; B ve C tür içi rekabeti asıl neden sanıp III'ü alır.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Tür içi ve türler arası rekabet

?Soru 2

Tek yumurta ikizleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Tek yumurta ikizleri aynı zigottan geldiği için eşey kromozomları da aynıdır; cinsiyet farkı yalnız çift yumurta ikizlerinde görülür. A tanımın kendisidir; B genotip aynı olduğu için kan grubu da aynıdır; C fenotip farkı çevrenin etkisidir (modifikasyon).Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Döllenme, ikizler ve tüp bebek

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi hamileliğin erken döneminde bebeğin gelişimini olumsuz etkileyen etkenlerden biri değildir?

✓ A. Folik asit desteği nöral tüp bozukluğu riskini azaltır; zararlı olan folik asit yetersizliğidir. B erken dönemde ilaç ve antibiyotik organ gelişimini bozabilir; C X ışını bölünen hücrelerde DNA hasarı yapar; D yoğun stres annenin hormon dengesini değiştirerek bebeği etkileyebilir.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Gebelikte riskler ve üreme sağlığı

?Soru 4

Aynı türe ait K, L ve M popülasyonlarında bir yıl içinde gerçekleşen doğum, ölüm ve göç sayıları şöyledir:
K: doğum 200, ölüm 150, içe göç 20, dışa göç 70
L: doğum 120, ölüm 160, içe göç 50, dışa göç 0
M: doğum 300, ölüm 250, içe göç 0, dışa göç 80
Buna göre bu yıl içinde K, L ve M popülasyonlarının büyüklüğündeki değişim aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. K: (200 + 20) − (150 + 70) = 0, dengede. L: (120 + 50) − (160 + 0) = +10, büyür. M: (300 + 0) − (250 + 80) = −30, küçülür. B göçü yok sayar: yalnız doğum − ölümle L küçülür, M büyür görünür; A K'de göçü atlayıp büyür der, L'yi dengede sayar; D K'yi küçülür, M'yi dengede sayar, iki hesap da yanlış.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Popülasyon dinamiği ve büyüme eğrileri

?Soru 5

Oogenez ile spermatogenez karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnız oogeneze özgüdür?

✓ C. Oogenezde sitoplazma eşit bölünmez, besin tek yumurtada toplanır; spermatogenezde bölünmeler eşittir. A ve B iki süreçte de ortaktır: ikisi de mayozla n hücre üretir; D iki süreçte de ana hücreler önce mitozla çoğalır.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Dişi üreme sistemi ve oogenez

?Soru 6

Çift zincirli bir DNA molekülünde 1200 nükleotit bulunmaktadır ve bunların 300'ü guanindir.
Bu molekülde adenin sayısı ve toplam hidrojen bağı sayısı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. G = C = 300; kalan 600 nükleotit A ve T'ye eşit bölünür: A = 300. H bağı = 2 × 300 + 3 × 300 = 1500. A kalan 600'ü yalnız adenine verir; B her baz çiftine iki bağ yazar; C her baz çiftine üç bağ yazar.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · DNA ve RNA: yapı ve görev

?Soru 7

Bir insanın karaciğer hücresi ile sinir hücresi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisinin aynı olması beklenir?

✓ A. İki hücre de aynı zigottan mitozla oluştuğu için aynı genomu taşır. B, C ve D hücreler farklı genleri kullandığı için farklıdır: karaciğer ve sinir hücresi farklı mRNA'lar üretir, farklı proteinler sentezler; farklılaşmanın kaynağı budur.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Nükleotitten kromozoma, gen

?Soru 8

Ağır azot (¹⁵N) içeren tek bir DNA molekülü, yalnız normal azot (¹⁴N) içeren nükleotitlerin bulunduğu bir ortamda art arda 4 kez eşleniyor.
Oluşan moleküllerden kaçı ağır azotlu zincir taşır?

✓ C. Yarı korunumlu eşlenmede iki eski zincir hiç kaybolmaz, yalnız iki ayrı molekülde kalır; kaç eşlenme olursa olsun ağır zincirli molekül 2'dir. A toplam molekül sayısıdır (2⁴); B eski zincirlerin her eşlenmede çoğaldığını sanır; D eşlenme sayısını molekül sayısıyla karıştırır.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · DNA'nın eşlenmesi

?Soru 9

Bir araştırmacı aynı gölün temiz bir koyunda yüzeyden 2 m ve 40 m derinlikten, ayrıca evsel atıkların döküldüğü başka bir koyunda yüzeyden 2 m derinlikten örnek alıyor.
Bu örneklerle ilgili aşağıdaki beklentilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Işık aynı olsa da kirlilik tek başına tür çeşitliliğini azaltır; bu yüzden B yanlıştır. Kirlilikte bazı türler aşırı çoğalabilir (D), derinlik arttıkça ışık ve üretici azaldığından A ve C doğrudur.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Komünite ve biyoçeşitlilik

?Soru 10

Bir genin DNA kalıp zincirinde TAC GGA CTT dizisi bulunmaktadır.
Bu bölgeden sentezlenen mRNA'nın kodonları ve bu kodonları okuyan tRNA'ların antikodonları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. mRNA kalıbın tamamlayıcısıdır ve T yerine U taşır: AUG CCU GAA; antikodon kodonu tamamlar: UAC GGA CUU. A RNA'ya timin yazar; B kalıbı tamamlamak yerine kopyalar; C antikodonu kodonla aynı sanır.Kaynak: Nükleik asitler ve protein sentezi · Genetik şifre
69
Daha fazla soru çözmek ister misin?Genden proteine konusundan 69 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →