Biyoteknoloji ve genetik mühendisliği: yoğurttan insüline
MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGenetik şifre nedir, kodon ve antikodon ne demektir? Neden 64 kodon vardır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Nükleik asitler ve protein sentezi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Genetik şifre, DNA'daki ve mRNA'daki nükleotit dizisinin protein içindeki amino asit dizisine çevrilme kuralıdır. mRNA'da art arda gelen üç nükleotit bir kodondur ve bir amino asidi belirler. Dört bazla 4³ = 64 kodon yazılır: 61'i amino asit belirtir, 3'ü durdurma kodonudur; AUG hem başlangıç kodonudur hem metiyonini belirtir. Şifre neredeyse bütün canlılarda aynıdır.
✎Konu anlatımı
Biyoteknoloji nedir, genetik mühendisliğinden farkı nedir? Geleneksel ve modern biyoteknolojiye örnekler nelerdir?
Kısa cevap: Biyoteknoloji, canlıları ya da onların hücre, enzim ve genlerini kullanarak ürün ve hizmet elde eden teknolojilerin tamamıdır; yoğurt mayalamak da insülin üreten bakteri de biyoteknolojidir. Genetik mühendisliği ise bunun bir aracıdır: bir canlının DNA'sını doğrudan değiştirir, örneğin bir türün genini başka bir türe aktarır.Sütü yoğurda çeviren bakteriler binlerce yıldır mutfakta çalışıyor; bugün aynı bakteri âlemi, laboratuvarda insan insülini üretiyor.
İnsan, nasıl çalıştığını bilmeden de canlılardan yararlandı: sütü bakterilerle yoğurda ve peynire, hamuru mayayla ekmeğe, üzüm suyunu sirkeye çevirdi. En verimli buğdayı tohumluk ayırdı, en çok süt veren ineği çiftleştirdi. Canlıları ya da onların parçalarını kullanarak bir ürün elde etmeye biyoteknoloji denir; bu örnekler onun geleneksel biçimidir.
20. yüzyılın ikinci yarısında DNA'nın yapısı ve genetik şifre anlaşılınca yeni bir yol açıldı. Nükleik asitler ve protein sentezi sayfasında gördük: genetik şifre bütün canlılarda ortaktır. Öyleyse bir insan geni bir bakteriye yerleştirilirse bakteri o geni okuyup insan proteinini üretebilir. Bir canlının kalıtsal yapısını DNA düzeyinde, doğrudan ve hedefli olarak değiştiren bu yöntemlerin bilim dalına genetik mühendisliği denir. Genetik mühendisliği araçlarını kullanan biyoteknolojiye de modern biyoteknoloji denir.
| Özellik | Geleneksel biyoteknoloji | Modern biyoteknoloji (genetik mühendisliğiyle) |
|---|---|---|
| Örnek | yoğurt, peynir, ekmek, sirke, turşu; ıslah ile verimli ırk ve çeşit | insülin üreten bakteri, böceğe dayanıklı bitki, klonlama, gen terapisi |
| DNA'ya müdahale | yok; canlı olduğu gibi kullanılır ya da çiftleştirilir | var; gen kesilir, aktarılır, değiştirilir |
| Gen alışverişi | yalnız aynı tür (ya da çok yakın türler) arasında, çiftleştirmeyle | türler arası da olabilir (insan geni → bakteri) |
| Süre ve kesinlik | çok kuşak sürer, istenmeyen özellikler de taşınır | kısa sürede, tek bir gen hedeflenir |
Neden ikisi ayrı kavram?
İki kavram iç içedir ama aynı değildir. Biyoteknoloji bir amaçtır: canlıdan ürün ve hizmet elde etmek. Genetik mühendisliği ise bir yöntemler bütünüdür: geni bulmak, kesmek, aktarmak, değiştirmek. Her genetik mühendisliği uygulaması bir biyoteknoloji ürünü hedefler; ama her biyoteknoloji uygulaması genetik mühendisliği değildir. Yoğurt mayalamak ya da iki verimli ineği çiftleştirmek biyoteknolojidir, çünkü canlıdan yararlanır; genetik mühendisliği değildir, çünkü DNA'ya dokunmaz. Kirli toprağı ve suyu temizleyen mikroorganizmalar, atıklardan biyogaz üretimi, enzimli deterjanlar da biyoteknolojinin çevre ve sanayi uygulamalarıdır.
Nasıl sorulurÖncüllerde mayalama, ıslah, gen aktarımı, klonlama gibi uygulamalar verilir ve hangilerinin genetik mühendisliği olduğu sorulur.
TuzakTuzak, geleneksel ıslahı ya da fermantasyonu genetik mühendisliği saymaktır: ikisi de kalıtsal yapıyı DNA düzeyinde değiştirmez.
Sınavda işaretleverimli iki bireyi çiftleştirmek biyoteknolojidir ama genetik mühendisliği değildir.
⇄Bilgi eşleştirme uygulama → türü
?Soru çöz
I. Üzüm suyundan mayalama ile sirke üretilmesi
II. Mısır bitkisine bir bakterinin böcek öldürücü protein genini aktarmak
III. Sütü bol iki ineği çiftleştirerek daha verimli buzağılar elde etmek
Yukarıdaki uygulamalardan hangileri genetik mühendisliği uygulamasıdır?