Ekosistem ekolojisi: madde ve enerji akışı, madde döngüleri, çevre sorunları

Enerjinin güneşten şahine tek yönlü yolculuğunu, maddenin ayrıştırıcılarla geri dönüşünü, su, karbon ve azot döngülerini, kirlilikten iklim değişikliğine çevre sorunlarını ve Türkiye'nin biyolojik çeşitliliğini neden-sonuç zinciriyle öğren.

9 durakTYT
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
38 sorubu konuda çözebileceğin
EKOLOJİ · EKOSİSTEM

Ekosistem: kuruyan bir gölet neden bütün canlı topluluğunu değiştirir?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.

Canlılık: yapı, madde ve enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ekosistem nedir, canlı ve cansız bileşenleri nelerdir, popülasyon ve komünite ile ilişkisi nedir?

Kısa cevap: Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan bütün canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevrenin (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, pH) oluşturduğu bütündür. Aynı türün bireyleri popülasyonu, bir alandaki bütün popülasyonlar komüniteyi, komünite cansız çevreyle birlikte ekosistemi oluşturur. Canlı bileşenler işlevlerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcıdır.

Yaz ortasında suyu çekilen bir göletin kıyısında önce kurbağa sesleri kesilir, birkaç hafta sonra o kurbağaları avlayan leylekler de uğramaz olur. Değişen tek şey bir cansız bileşendi: su.

Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle kurduğu ilişkileri inceleyen bilim dalıdır. Hatırlarsan canlıların ortak özellikleri sayfasında organizasyonu atomdan organizmaya kadar izlemiştik. Ekoloji bu merdivenin organizmadan sonraki basamaklarıyla ilgilenir. Her basamak bir öncekini içine alır; bu yüzden düzeyleri iç içe geçmiş halkalar gibi düşünmek işe yarar.

Popülasyondan biyosfere: dört düzey

  • Popülasyon: Belirli bir alanda yaşayan, aynı türe ait bireylerin topluluğu. Bir göldeki bütün sazan balıkları bir popülasyondur. Bireyler aynı kaynakları kullanır, birbirleriyle çiftleşir ve rekabet eder.
  • Komünite: Aynı alanda yaşayan, farklı türlere ait popülasyonların tamamı. Göldeki sazanlar, kurbağalar, sazlar, algler ve sudaki bakteriler birlikte o gölün komünitesidir.
  • Ekosistem: Komünite ile cansız çevrenin birlikte oluşturduğu sistem. Gölün suyu, dipteki çamur, ışık, sıcaklık, çözünmüş oksijen ve mineraller de işin içine girince artık bir ekosistemden söz edilir.
  • Biyosfer: Yeryüzündeki bütün ekosistemlerin toplamı; canlıların yaşadığı kara, su ve hava katmanı.

İki terim daha sık karışır. Habitat, bir canlının yaşadığı doğal ortamdır; canlının "adresi" gibidir. Ekolojik niş ise canlının o ortamdaki "mesleğidir": ne yediği, kime besin olduğu, ne zaman etkin olduğu, ortamı nasıl kullandığı. Aynı göldeki iki balık türü aynı habitatı paylaşabilir ama nişleri farklı olabilir: biri dipteki kurtçuklarla, öteki yüzeydeki böceklerle beslenir. Nişlerin örtüşmesinin rekabete nasıl yol açtığını ve popülasyonların nasıl büyüyüp küçüldüğünü komünite ve popülasyon ekolojisi sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Cansız bileşenler: canlının sınırlarını çizen koşullar

Cansız (abiyotik) bileşenler canlının nerede, ne kadar ve nasıl yaşayabileceğini belirler:

  • Işık: Fotosentezin enerji kaynağıdır, yani ekosisteme giren enerjinin çoğu ışıkla gelir. Gün uzunluğu bitkilerin çiçek açma zamanını, kuşların göçünü ve bazı hayvanların kış uykusunu da ayarlar.
  • Sıcaklık: Canlıdaki tepkimeleri enzimler yürütür ve enzimler belli bir sıcaklık aralığında çalışır (bkz. organik bileşikler). Bu yüzden çoğu canlı dar bir sıcaklık aralığında etkindir. Kertenkelelerin sabah taşların üzerinde güneşlenmesi, vücudunu bu aralığa çıkarma çabasıdır.
  • Su: Madde taşınması, sindirim, fotosentez ve enzim tepkimeleri su ister. Çölde su en kıt kaynaktır; kaktüsün gövdesinde su depolaması bu kıtlığa uyumdur.
  • Toprak ve mineraller: Bitkinin su ve mineral kaynağıdır, solucan ve köstebek gibi hayvanların yaşam alanıdır. Toprağın organik kısmı (humus), ayrıştırıcıların ölü canlıları parçalamasıyla oluşur.
  • pH: Her canlının en iyi yaşadığı bir pH aralığı vardır. Bir gölün suyu asitleşirse, bu aralığı dar olan balık yumurtaları ilk etkilenenler olur.

Neden bu bileşenlere "sınırlayıcı" denir? Çünkü her canlının her cansız etmen için dayanabildiği bir tolerans aralığı vardır. Ortamdaki değer bu aralığın dışına çıktığında, öteki koşullar ne kadar uygun olursa olsun canlı yaşayamaz. Tolerans aralığı geniş olan türler daha geniş alanlara yayılabilir; aralıkları örtüşen türler aynı ortamı paylaşabilir.

Canlı bileşenler ve bir halkanın kopması

Canlı (biyotik) bileşenler ekosistemdeki işlevlerine göre üç gruptur: inorganik maddeden besin üreten üreticiler, besinini hazır alan tüketiciler ve ölü canlılarla atıkları parçalayan ayrıştırıcılar. Bu üç grubun nasıl beslendiğini bir sonraki konuda, aralarındaki madde ve enerji akışını üçüncü konuda göreceğiz.

Ekosistemdeki her bileşen ötekilere bağlı olduğu için tek bir değişiklik zincirleme sonuç doğurur. Bir ormanda tilkiler aşırı avlanırsa önce fareler çoğalır; çoğalan fareler meşe palamutlarını ve fideleri tüketir, orman kendini daha yavaş yeniler. Ayrıştırıcılar ortadan kalksaydı sonuç daha da ağır olurdu: ölü yapraklar ve kalıntılar yığılır, içlerindeki mineraller toprağa dönmez, üreticiler yeni besin üretemez ve bütün sistem yavaş yavaş durur.

Akılda kalsın: Aynı tür → popülasyon. Farklı türler → komünite. Cansız çevre eklenince → ekosistem. Hepsi birden → biyosfer. Habitat adres, niş meslektir.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram ile örneğin eşleştirildiği tablo sorularında kontrol sorusu hep aynıdır: tek tür mü, çok tür mü, cansız çevre de var mı?

Tuzak"bir ormandaki bütün ağaçlar bir popülasyondur" öncülüdür: ağaçlar farklı türlerden olduğu için bu bir popülasyon değildir. "Bir ortamdaki canlı ve cansız varlıkların tamamı" tanımı habitatın değil ekosistemin tanımıdır. İkinci kalıp tolerans grafiğidir: birkaç türün birey sayısı pH, sıcaklık ya da tuzluluğa karşı çizilir. Eğrilerin örtüştüğü aralık türlerin birlikte yaşayabileceği aralıktır; eğrisi en geniş olan tür o etmene en dayanıklı olandır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek

?Soru çöz

Bir orman ekosistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi bu ekosistemin cansız bileşenlerinden biri değildir?

✓ C. Bakteriler canlıdır; ölü yaprakları parçaladıkları için canlı bileşenlerden ayrıştırıcılar grubundadır. A mineral içeriği, B suyun pH'ı ve D ışıklanma süresi ekosistemin cansız bileşenleridir.
KAVRAM · BESLENME

Beslenme şekilleri: ağaç, serçe ve mantar besinini nereden bulur?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProtistler âleminin genel özellikleri nelerdir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Protistler, bitki, hayvan ya da mantar sayılmayan ökaryotlardır. Çoğu tek hücrelidir; alglerin bir kısmı koloni ya da çok hücreli yaşar ama kök, gövde, yaprak gibi organlar oluşturmaz. Algler ve öglena fotosentezle ototrof, amip ve paramesyum heterotrof, cıvık mantarlar çürükçül, sıtma etkeni plazmodyum ise parazittir. Hareket yalancı ayak, sil ya da kamçıyla sağlanır; üreme çoğunlukla eşeysizdir.

Protistler âlemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Canlılarda beslenme şekilleri nelerdir, ototrof, heterotrof, holozoik ve saprofit beslenme nedir?

Kısa cevap: Canlılar besinlerini ya kendileri üretir (ototrof) ya da hazır alır (heterotrof). Ototroflar enerjiyi ışıktan (fotoototrof: bitkiler, algler, siyanobakteriler) ya da inorganik maddelerin oksitlenmesinden (kemoototrof: bazı bakteri ve arkeler) sağlar. Heterotroflardan holozoik canlılar besini parça hâlinde alıp sindirir (otçul, etçil, hepçil); saprofit (çürükçül) canlılar ölü organik maddeyi hücre dışında sindirip emer. Öglena ve böcekçil bitkiler iki yolu birlikte kullanır.

Bahçedeki bir elma ağacı, dalına konan serçe ve dibindeki çürümüş yaprakları saran beyaz mantar iplikleri aynı köşeyi paylaşır. Üçü de yaşamak için besin ister ama her biri besinini bambaşka bir yoldan bulur.

Her canlı hem yapısını kurmak hem de enerji elde etmek için organik besine muhtaçtır. Bu besini edinme yolu, canlının ekosistemdeki görevini de belirler: besin üreten üretici, hazır alan tüketici, ölü maddeyi parçalayan ayrıştırıcı olur. Bu yüzden beslenme şekillerini bilmek, besin zincirini kurmanın ilk adımıdır.

Ototroflar: inorganik maddeden besin yapanlar

Ototrof canlılar karbondioksit ve su gibi inorganik maddelerden kendi organik besinlerini üretir. Bunun için gereken enerjiyi iki farklı kaynaktan sağlarlar:

  • Fotoototroflar: Klorofil taşır ve ışık enerjisini kullanır (fotosentez). Yeşil bitkiler, algler, öglena ve siyanobakteriler bu gruptadır. Karada başlıca üreticiler bitkiler, sularda ise algler ve siyanobakterilerdir.
  • Kemoototroflar: Işık kullanmaz, klorofil taşımaz. Amonyak, hidrojen sülfür, demir gibi inorganik maddeleri oksitler ve açığa çıkan kimyasal enerjiyle karbondioksitten besin yapar (kemosentez). Yalnız bazı bakteriler ve arkeler kemosentez yapar. Işığa bağlı olmadıkları için gece gündüz, hatta güneş ışığının hiç ulaşmadığı derin deniz tabanlarında da besin üretirler.

İki yolun ürün düzeyindeki karşılaştırmasını AYT'de fotosentez ve kemosentez sayfasında yapacağız. Burada bilmen gereken, kemoototrofların da üretici olduğu ve bazı ekosistemlerde (derin deniz bacaları, bazı bataklıklar) besin zincirini onların başlattığıdır.

Heterotroflar: besini hazır alanlar

Heterotrof canlılar organik besini kendileri üretemez, başka canlılardan ya da onların kalıntılarından alır. Besini alış biçimine göre ikiye ayrılırlar:

  • Holozoik beslenme: Besin katı parçalar ya da sıvı hâlinde vücuda alınır, sindirilir, emilir ve sindirilemeyen kısım atılır. Hayvanların çoğu ve amip, paramesyum gibi bazı tek hücreliler böyle beslenir. Holozoik canlılar ne yediklerine göre üç gruba ayrılır: otçullar (herbivor: tavşan, koyun, çekirge), etçiller (karnivor: kurt, kartal, örümcek) ve hepçiller (omnivor: ayı, insan, fare).
  • Saprofit (çürükçül) beslenme: Ölü canlılar ve atıklarla beslenir. Sindirim enzimlerini hücre dışına salgılayıp organik maddeyi orada parçalar, oluşan küçük molekülleri emer. Bakterilerin ve mantarların çoğu, cıvık mantarlar bu gruptadır. Ekosistemin ayrıştırıcıları saprofit canlılardır. TYMM ders kitabı bu canlılar için "saprotrof" terimini de kullanır.

İki yolu birlikte kullananlar

Bazı canlılar koşullara göre hem ototrof hem heterotrof beslenir. Tatlı sularda yaşayan öglena ışıkta fotosentez yapar, karanlıkta besini ortamdan hazır alır. Böcekçil bitkiler (sinekkapan, ibrik bitkisi) yeşildir ve fotosentez yapar; buna karşın yakaladıkları böcekleri sindirirler. Neden? Bu bitkiler çoğunlukla azotça çok fakir bataklık topraklarında yetişir. Böcek onlar için bir enerji kaynağı değil, toprağın veremediği azotlu maddelerin kaynağıdır. Enerjiyi yine güneşten alırlar.

Ağaçtaki her kutuyu bir soruyla ayır: besini kendi mi üretiyor, enerjiyi nereden alıyor, besini önce mi sindiriyor sonra mı alıyor? Kutuların altındaki örnekler sınavda en sık geçenlerdir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Oto "kendi", hetero "başka" demektir. Holozoik "bütün yutan", saprofit "çürükte beslenen" diye hatırla: holozoik besini içeri alıp sonra sindirir, saprofit önce dışarıda sindirip sonra emer.
Sınavda

Nasıl sorulur"Holozoik canlılarda ortak olan hangisidir?" sorusunda cevap besini parça hâlinde alıp sindirmektir; "et tüketme" ya da "ot tüketme" ortak değildir, çünkü holozoiklerin içinde otçul da etçil de vardır.

TuzakGenellemelerdedir: "her üretici bitkidir" ve "her ototrof klorofil taşır" yanlıştır, kemoototroflar bu iki yargıyı da çürütür. "Saprofitler besinlerini hücre içinde sindirir" de yanlıştır; sindirim hücre dışında olur.

Sınavda işaretlebu konuda simbiyotik (ortak) yaşam biçimleri sorulmaz; parazitlik ve mutualizm 11. sınıfta komünite sayfasında anlatılır.

▭Boşluk doldurma

Işık kullanmadan, inorganik maddeleri oksitleyerek besin üreten canlılara denir. Besini parçalar hâlinde alıp vücudunda sindiren canlılar beslenir. Ölü organik maddeyi hücre dışında sindirip emen bakteri ve mantarlar canlılardır.

kemoototrofholozoiksaprofitfotoototrofotçul

?Soru çöz

Bir canlıyla ilgili şu bilgiler veriliyor: klorofil taşımaz, karbondioksiti organik maddeye çevirir ve tamamen karanlık bir ortamda da besin üretebilir. Bu canlı aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ A. CO₂'den besin yaptığı için ototroftur; klorofilsiz ve karanlıkta ürettiği için enerjiyi amonyağın oksitlenmesinden alan bir kemoototroftur. B öglena ve D yeşil alg klorofil taşır, ışığa muhtaçtır; C mantar besin üretemez, ayrıştırıcıdır.
SÜREÇ · ENERJİ AKIŞI

Besin zinciri ve besin ağı: enerji neden geri dönmez, madde neden döner?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHayvanlar âleminin genel özellikleri nelerdir, omurgalı ve omurgasız hayvanlar nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hayvanlar âlemi ve virüsler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hayvanlar çok hücreli, ökaryot, hücre duvarı olmayan ve besinini hazır alıp vücudunun içinde sindiren (heterotrof) canlılardır; fazla besini glikojen olarak depolar, çoğu eşeyli ürer ve aktif hareket eder. MEB programı hayvanları iki grupta inceler: omurgası olmayan omurgasızlar (süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklembacaklılar, derisidikenliler) ve embriyodaki notokordun yerini omurganın aldığı omurgalılar (balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar, memeliler).

Hayvanlar âlemi: genel bakış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Besin zinciri ve besin ağı nedir, ekosistemde madde ve enerji nasıl akar?

Kısa cevap: Besin zinciri, üreticiden başlayıp tüketicilere uzanan "kim kimi yer" dizisidir; enerji bu dizide üreticiden tüketiciye tek yönlü akar ve her aktarımda bir kısmı ısı olarak kaybolur. Bir ekosistemdeki birbirine bağlı besin zincirlerinin oluşturduğu yapıya besin ağı denir. Madde ise ayrıştırıcılar sayesinde inorganik hâle döner ve üreticilerce yeniden kullanılır: enerji akar, madde döngü yapar.

Akşam içtiğin mercimek çorbasının enerjisi, aylar önce bir tarlada mercimek yapraklarına düşen güneş ışığından gelir. Sen o ışığı hiç görmedin; onu sana bitki taşıdı.

Önceki konuda canlıları beslenme şekline göre ayırdık. Ekosistemde bu ayrım üç görev olarak karşımıza çıkar:

  • Üreticiler (ototroflar) inorganik maddeden organik besin yapar ve ışığın ya da kimyasal tepkimelerin enerjisini besinin bağlarına yerleştirir. Ekosisteme enerjiyi sokan kapı onlardır.
  • Tüketiciler (holozoik heterotroflar) bu enerjiyi beslenerek alır. Üreticiyle beslenen otçul birincil tüketici, birincil tüketiciyle beslenen ikincil tüketici, onu yiyen üçüncül tüketicidir.
  • Ayrıştırıcılar (saprofit bakteri ve mantarlar) bütün basamaklardan gelen ölü canlıları ve atıkları karbondioksit, su, amonyak ve mineral tuzlarına kadar parçalar.

Besin zinciri: tek bir hat

Üreticiden başlayıp tüketicilere doğru, bir zincirin halkaları gibi sıralanan beslenme ilişkisine besin zinciri denir: ot → çekirge → kurbağa → yılan → şahin. Zincirdeki her halka bir trofik basamaktır (beslenme basamağı): ot birinci, çekirge ikinci, kurbağa üçüncü, yılan dördüncü, şahin beşinci basamaktadır. Oklar "besin olandan besleyene" doğru çizilir; yani okun yönü enerjinin yönüdür. Ayrıştırıcılar her basamaktan ölü madde aldıkları için zincirin belli bir basamağına yerleştirilmez.

Enerji neden tek yönlü akar?

Çünkü her canlı aldığı besin enerjisinin büyük kısmını kendi işleri için harcar. Besin solunumla ATP'ye çevrilirken enerjinin bir kısmı ısı olarak açığa çıkar; kas kasılması, aktif taşıma, vücut sıcaklığının korunması da sonunda ısıya dönüşür. Enerji yoktan var edilemez, vardan yok edilemez; ama her dönüşümde kullanılabilir kısmı azalır. Hiçbir canlı çevreye yayılan ısıyı yeniden besin enerjisine çeviremez. Sonuç: enerji ekosistemden ısı olarak çıkar ve geri dönmez. Ekosistem yaşamak için sürekli dışarıdan, çoğunlukla güneşten, yeni enerji almak zorundadır.

Madde neden döner?

Dünyaya her gün güneş enerjisi gelir ama yeni karbon, azot ya da fosfor gelmez. Elimizdeki madde sınırlıdır ve tekrar tekrar kullanılmak zorundadır. Bunu ayrıştırıcılar sağlar: ölü bir yaprağın ya da bir hayvan kalıntısının içindeki organik maddeyi parçalayarak karbonu karbondioksit olarak havaya, azotu amonyak olarak toprağa, mineralleri tuzlar hâlinde toprağa geri verirler. Üreticiler bu inorganik maddeleri alıp yeniden besin yapar. Maddenin bu dolaşımına madde döngüsü denir; su, karbon ve azot döngülerini beşinci konuda ayrıntılı göreceğiz.

Örnek bir besin ağı. Aynı canlı birden çok zincirde yer alabilir: fare üç farklı tüketiciye besin olur, şahin hangi zincirden beslendiğine göre üçüncü, dördüncü ya da beşinci trofik basamaktadır. Enerji yukarı doğru akıp ısı olarak kaybolur; madde ise ayrıştırıcılar üzerinden üreticilere döner.Görsel: Sınav Defteri

Besin ağı: zincirler birbirine bağlanınca

Doğada çoğu canlı tek bir tür yemez ve tek bir türe besin olmaz. Şemadaki fare hem ot tohumuyla hem meşe palamuduyla beslenir; yılana, tilkiye ve şahine besin olur. Birbirine bağlanan bu zincirlerin oluşturduğu yapıya besin ağı denir. Ağda bir canlının trofik basamağı sabit değildir, o anki besinine bağlıdır. Şahin fareyi yediğinde üçüncü, fareyle beslenmiş yılanı yediğinde dördüncü, kurbağa yemiş yılanı yediğinde beşinci basamaktadır. Hepçiller için de aynı kural geçerlidir: meyve yiyen bir ayı birincil, balık yiyen ayı ikincil ya da daha üst basamak tüketicisidir.

Peki karmaşık bir ağ neden tek bir zincirden daha sağlamdır? Çünkü bir besin kaynağı azaldığında tüketici öteki kaynağa yönelebilir. Yalnız tavşanla beslenen bir tilki, tavşanlar hastalıktan kırılınca aç kalır; fare ve sincap da yiyebilen tilki ayakta kalır. Tür sayısı fazla, bağlantısı çok olan ekosistemler bozulmaya daha dayanıklıdır. Biyolojik çeşitliliğin neden önemli olduğu sorusunun bir cevabı da budur.

Bir türün sayısı değişirse ne olur?

Bu tür soruları çözmek için değişen canlıdan başlayıp oku hem ileri hem geri izle. Şemada yılanlar azalırsa önce kurbağalar ve fareler artar; artan fareler otları ve palamutları daha çok tüketir; şahin de yılan yerine daha çok fareye yönelir. Üç kısa kural çoğu soruyu çözer: avcı azalırsa av önce artar, av azalırsa avcı azalır, üretici azalırsa bütün ağ zarar görür, çünkü her tüketicinin enerjisi sonunda üreticiden gelir.

Akılda kalsın: Ok, yiyene bakar. Okların yönü enerjinin yönüdür. Enerjinin bileti tek yönlüdür, maddenin bileti gidiş-dönüş: dönüş biletini ayrıştırıcılar keser.
Sınavda

Nasıl sorulurBir besin ağı şeması verilir; trofik basamak sayma, birden fazla basamakta bulunan canlıyı bulma ve bir türün azalmasının sonuçlarını yorumlama istenir.

Tuzak"ayrıştırıcılar besin zincirinin en üst basamağıdır" yanlıştır, her basamaktan madde alırlar; "bir canlı yalnız bir trofik basamakta bulunur" ağda yanlıştır; "üreticilerin azalması yalnız otçulları etkiler" yanlıştır, bütün ağ etkilenir; "enerji ayrıştırıcılar aracılığıyla üreticilere geri döner" yanlıştır, dönen maddedir. Basamak sayarken okları değil canlıları say: beş canlılık zincirde dört ok, beş basamak vardır.

↕Süreç sıralama bir deniz besin zinciri

  1. Palamut
  2. Fitoplankton (mikroskobik algler)
  3. Yunus
  4. Hamsi
  5. Zooplankton (su pireleri gibi küçük hayvanlar)

?Soru çöz

Bir çayır ekosisteminde çekirge ve tavşan otlarla; fare hem ot tohumlarıyla hem çekirgelerle; yılan farelerle; şahin ise yılan, fare ve tavşanlarla beslenmektedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütün tüketicilerin enerjisi sonunda otlardan gelir; otlar azalınca fare, yılan ve şahin de etkilenir. A doğrudur: fare tohum yiyince birincil, çekirge yiyince ikincil tüketicidir. B doğrudur: şahin ot → tavşan → şahin zincirinde 3., fare → yılan üzerinden 4. ve 5. basamaktadır. C doğrudur: avcısı azalan fare kısa sürede çoğalır.
KAVRAM · BESİN PİRAMİDİ

Besin piramidi ve biyolojik birikim: yukarı çıktıkça enerji azalır, zehir neden artar?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.

Nükleik asitler ve ATP

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Besin piramidi nedir, enerji piramidinde yüzde 10 kuralı ve biyolojik birikim nedir?

Kısa cevap: Besin piramidi, trofik basamakları tabanda üreticiler olacak biçimde üst üste dizer. Üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji her zaman, biyokütle ve birey sayısı genellikle azalır; bir basamaktan ötekine enerjinin yalnız yaklaşık %10'u geçer. Vücuttan atılamayan cıva, kurşun, kadmiyum ve DDT gibi maddeler ise basamaklar boyunca artarak birikir. Buna biyolojik birikim denir; en çok etkilenen, zincirin en üstündeki tüketicilerdir.

Koca bir buğday tarlası yüzlerce fareyi doyurur, o fareler birkaç baykuşu, baykuşlar ise hiçbir avcıyı. Tarlanın tepesinde neden bir avcı sürüsü değil de tek tük yırtıcı kuş vardır?

Cevap, önceki konuda gördüğümüz enerji kaybında saklı. Basamakları üst üste dizip her basamağın büyüklüğünü çizdiğimizde tabanı geniş, tepesi sivri bir şekil çıkar. Bu şekillere ekolojik piramit ya da besin piramidi denir. Neyi ölçtüğümüze göre üç türü vardır:

  • Enerji piramidi: Her basamağa aktarılan kullanılabilir enerjiyi gösterir. Üst basamağa çıkıldıkça enerji her zaman azalır; bu yüzden enerji piramidi asla ters dönmez.
  • Biyokütle piramidi: Her basamaktaki canlıların toplam organik madde kütlesini (çoğunlukla kuru ağırlık) gösterir. Üst basamaklara doğru genellikle azalır.
  • Sayı piramidi: Her basamaktaki birey sayısını gösterir. Çoğunlukla yukarı doğru daralır ama ters dönebilir: tek bir meşe ağacı üzerinde binlerce tırtıl beslenebilir. Burada üretici sayıca az, ama kütlesi ve enerjisi çok büyüktür.

Yüzde 10 kuralı: kalan yüzde 90 nereye gider?

Bir çekirgenin yediği otu düşün. Otun bir kısmını sindiremez, dışkıyla atar. Sindirip emdiği besinin büyük kısmını solunumda yakar: zıplamak, sindirim yapmak, hücrelerini çalıştırmak için. Bu enerji sonunda ısı olarak çevreye yayılır. Yalnız küçük bir kısım büyüme ve üremeyle çekirgenin vücuduna katılır. Çekirgeyi yiyen kurbağa ancak bu kısmı alabilir. Bu yüzden bir basamaktan üst basamağa, o basamaktaki enerjinin yalnız yaklaşık %10'u aktarılır; buna %10 kuralı denir.

Zincirin en başında kayıp daha da büyüktür: üreticiler yeryüzüne ulaşan güneş ışığının yalnız yaklaşık %1'ini fotosentezle besine çevirebilir. Enerji her basamakta onda birine indiği için dördüncü, beşinci basamaktan sonra bir avcıyı daha besleyecek enerji kalmaz. Besin zincirlerinin genellikle 4–5 basamakla sınırlı olmasının nedeni budur. Tarladaki yırtıcı kuşların az olması da aynı hesabın sonucudur.

Örnek değerlerle bir enerji piramidi: her basamak bir alttakinin yaklaşık onda birini alır. Yukarı çıktıkça kullanılabilir enerji azalırken, vücuttan atılamayan zehirli maddelerin derişimi artar. Değerler gösterim amaçlıdır.Görsel: Sınav Defteri

Adım adım: %10 kuralıyla enerji hesabı

Kendi kurduğumuz bir zincirle çalışalım: ot → çekirge → kurbağa → yılan → şahin. Otlarda depolanan enerji 60.000 kJ olsun.

  • Adım 1 · Okları say. Ottan şahine 4 ok vardır; şahin 5. trofik basamaktadır.
  • Adım 2 · Her okta 10'a böl. Çekirge 6.000 kJ, kurbağa 600 kJ, yılan 60 kJ, şahin 6 kJ.
  • Adım 3 · Ters soru. Şahinin bu zincirden 15 kJ alabilmesi için otlarda en az ne kadar enerji gerekir? Her okta 10 ile çarp: yılan 150, kurbağa 1.500, çekirge 15.000, ot 150.000 kJ. Kısaca: ok sayısı n ise çarpan 10ⁿ'dir (burada 10⁴).
  • Adım 4 · Yorumla. Aynı otlardan beslenen ama zinciri kısa olan bir tüketici (ör. ot → tavşan) çok daha fazla enerji alır. Bu yüzden kısa zincirle beslenmek enerji açısından daha verimlidir.

Biyolojik birikim: zehir neden yukarıda toplanır?

Bazı maddeler vücutta parçalanamaz ve boşaltım organlarıyla kolayca atılamaz: cıva, kurşun, kadmiyum gibi ağır metaller, DDT gibi bazı tarım ilaçları ve bazı radyoaktif maddeler. Bunlar yağ dokusunda ya da karaciğer, böbrek gibi organlarda kalır. Şimdi bir göl düşün. Küçük bir balık ömrü boyunca binlerce planktonu yer; her planktondaki çok küçük miktar balıkta toplanır. Büyük balık yüzlerce küçük balığı, balık kartalı da çok sayıda büyük balığı yer. Enerji her basamakta yaklaşık %90 kaybolurken zehir kaybolmaz, birikir. Böylece besin zinciri boyunca yukarı çıkıldıkça zehrin derişimi artar. Bu olaya biyolojik birikim denir ve en ağır etkiyi en üst basamaktaki tüketiciler, çoğu zaman da insan görür.

Biyolojik birikimin en ağır sonucu insan sağlığında görülür. Tarihteki örnekler bu etkinin ne kadar ağır olabileceğini gösterir:

  • Minamata hastalığı: 1950'lerde Japonya'nın Minamata Körfezi'ne bir fabrikadan yıllarca metil cıva içeren atık boşaltıldı. Cıva balık ve kabuklularda birikti, onları yiyen insanlarda sinir sistemi hasarı, titreme, görme ve denge bozuklukları ortaya çıktı. Cıva anne karnındaki bebeğe de geçebildiği için hastalık sonraki kuşağı da etkiledi. Çevre kirliliğine bağlanan ilk hastalık olarak bilinir.
  • İtai-itai hastalığı: Japonya'da maden atıklarıyla nehre karışan kadmiyum, bu suyla sulanan pirince geçti. Kadmiyum böbreklerde birikip kemikleri zayıflattı; hastalar şiddetli kemik ve eklem ağrıları çekti.
  • DDT: 20. yüzyılda tarım zararlılarına ve sıtma taşıyan sivrisineklere karşı yaygın kullanılan bu ilaç, besin zincirinin tepesindeki yırtıcı kuşlarda birikti. Yumurta kabuklarının incelip kırılması bu kuşların üremesini düşürdü; DDT pek çok ülkede yasaklandı.

Günlük hayattaki karşılığı ise çöpe atılan pillerdir. Pillerdeki cıva, kadmiyum ve kurşun toprağa ve suya karışıp aynı yoldan besin zincirine girer. Bu yüzden atık piller ayrı toplanır.

Akılda kalsın: Piramitte yukarı çık: enerji, biyokütle ve birey sayısı azalır; zehir artar. Enerji piramidi hiç ters dönmez, sayı piramidi dönebilir. Enerji hesabında canlıları değil okları say.
Sınavda

Nasıl sorulurBir grafik ya da tabloda dört canlıdaki zehirli madde miktarı verilir ve "bu canlıların oluşturduğu besin piramidi hangisidir?" diye sorulur: en az birikim üreticide, en çok birikim en üst tüketicidedir; sıralamayı birikim miktarına göre kur.

Tuzak"her basamak güneş enerjisinin %10'unu alır" yanlıştır, her basamak bir alttaki basamağın yaklaşık %10'unu alır; "enerji piramidi ters dönebilir" yanlıştır; "sayı piramidi her zaman tabanı geniştir" yanlıştır; "biyolojik birikim en çok üreticilerde görülür" yanlıştır. Ayrıştırıcılar piramidin bir basamağı olarak çizilmez.

▭Boşluk doldurma

Bir trofik basamaktan bir üst basamağa enerjinin yaklaşık kadarı aktarılır. Ekolojik piramitlerden ters dönebilen tür olarak bilinir. Vücuttan atılamayan zehirli maddelerin besin zinciri boyunca artarak birikmesine denir.

%10sayı piramidibiyolojik birikimenerji piramidi%90

?Soru çöz

Aynı besin zincirinde yer alan K, L, M ve N türlerinin dokularında ölçülen bir tarım ilacının miktarları sırasıyla 0,03 ppm, 5,2 ppm, 0,4 ppm ve 1,6 ppm'dir. Bu zincirle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Biyolojik birikim yukarı çıktıkça arttığı için zincir K → M → N → L sıralanır; K üreticidir, birinci basamaktadır. A ters: en çok birikim olan L üretici değil, en üst tüketicidir; C toplam enerji en fazla üretici K'dadır; D en üstte N değil L vardır.
SÜREÇ · MADDE DÖNGÜSÜ

Madde döngüleri: su, karbon ve azot neden hiç tükenmez?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuyun canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, canlıların yapısında en çok bulunan inorganik bileşiktir. Polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve taşır, kimyasal tepkimelere ortam ve ham madde olur. Öz ısısı yüksek olduğu için sıcaklık değişimlerini yumuşatır, buharlaşırken çok ısı aldığı için terleme serinletir, buz sudan hafif olduğu için göller yüzeyden donar ve alttaki canlılar yaşar.

Su ve inorganik bileşikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Su, karbon ve azot döngüsü nasıl gerçekleşir, madde döngüleri neden önemlidir?

Kısa cevap: Su, karbon ve azot canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşır. Su buharlaşma, terleme, yoğuşma ve yağışla döner. Karbon fotosentez ve kemosentezle canlıya girer; solunum, ayrışma ve yanmayla karbondioksit olarak atmosfere döner. Havadaki azotu (N₂) bitkiler doğrudan kullanamaz: azot bağlayıcı bakteriler ve yıldırımlar onu toprağa bağlar, ayrıştırıcılar atıkları amonyağa, nitrifikasyon bakterileri amonyağı nitrata çevirir, denitrifikasyon bakterileri de nitratı yeniden N₂ olarak atmosfere verir.

Bugün içtiğin bir yudum suyun molekülleri belki yüzyıllar önce bir okyanustan buharlaşmış, bir dağ buzulunda donmuş, bir çam ağacının yaprağından terlemişti.

Önceki konularda gördük: Dünya'ya dışarıdan sürekli enerji gelir ama madde neredeyse hiç gelmez. Bir canlının yapısına giren her karbon ve azot atomu daha önce başka bir canlıda ya da cansız çevrede bulunuyordu. Yaşamın milyarlarca yıldır sürebilmesi, bu maddelerin tekrar tekrar kullanılmasına bağlıdır. Maddelerin canlı ve cansız ortam arasındaki bu dolaşımına madde döngüsü denir. Bu konuda su, karbon ve azot döngülerini ele alıyoruz.

Su döngüsü

Güneşin ısıttığı okyanus, göl ve topraktan su buharlaşır; bitkiler yapraklarından terleme ile, canlılar solunumla atmosfere su buharı verir. Yükselen buhar soğuyunca yoğuşur ve bulutları oluşturur, yağmur, kar ya da dolu olarak yağışla yeryüzüne döner. Yağışın bir kısmı akarsularla denizlere taşınır, bir kısmı toprağa sızarak yer altı sularını besler, bir kısmı yeniden buharlaşır. Canlılar döngünün yalnız yolcusu değildir: fotosentezde su kullanılır, solunumda su oluşur. Bir orman kesildiğinde terleme azaldığı için yöredeki nem ve yağış azalabilir; yağmur suyu toprağa sızmak yerine yüzeyden hızla akar, sel ve erozyon artar.

Karbon döngüsü

Karbon bütün organik bileşiklerin iskeletidir. Cansız ortamda atmosferde karbondioksit, suda çözünmüş karbondioksit, karada ise kömür, petrol, doğal gaz ve kireç taşı olarak bulunur. Döngüyü iki yönlü bir trafik gibi düşün:

  • Atmosferdeki CO₂'yi azaltanlar: Fotosentez (bitkiler, algler, siyanobakteriler) ve kemosentez. Bu olaylarla karbon organik maddeye bağlanır ve besin zinciriyle tüketicilere geçer.
  • Atmosfere CO₂ verenler: Bütün canlıların solunumu (üreticiler dahil), ayrıştırıcıların ölü canlıları parçalaması, odunun ve fosil yakıtların yakılması, kireç taşlarının aşınması.
  • Uzun süreli depolar: Milyonlarca yıl önce toprak altında kalan canlı kalıntılarından oluşan fosil yakıtlar, kireç taşları, okyanuslar ve ormanlar.

Neden bu kadar önemli? Çünkü fosil yakıtlar, milyonlarca yılda biriken karbonu birkaç yüzyılda atmosfere geri veriyor. Fotosentez bu hızı karşılayamayınca havadaki karbondioksit artar. Bunun küresel iklim değişikliğine nasıl yol açtığını yedinci konuda göreceğiz.

Azot döngüsü

Azot amino asitlerin, proteinlerin, nükleik asitlerin ve ATP'nin yapısında bulunur (bkz. organik bileşikler). Havanın yaklaşık %78'i azot gazıdır (N₂); ama iki azot atomu birbirine çok sıkı bağlı olduğu için bitkiler ve hayvanlar bu gazı doğrudan kullanamaz. İşi mikroorganizmalar görür:

  • Azot fiksasyonu (bağlama): Toprakta serbest yaşayan ya da baklagillerin köklerindeki nodüllerde bulunan azot bağlayıcı bakteriler havadaki N₂'yi amonyuma çevirir. Yıldırım ve şimşeklerin yüksek enerjisi de azotu bağlayarak yağmurla toprağa indirir.
  • Bitkilerin alması: Bitkiler azotu topraktan kökleriyle amonyum (NH₄⁺) ve nitrat (NO₃⁻) olarak alır, protein ve nükleik asit yapımında kullanır. Hayvanlar azotu bitkileri ya da başka hayvanları yiyerek alır.
  • Ayrıştırma (amonyaklaşma): Ölü canlılardaki ve üre, ürik asit gibi atıklardaki azotlu organik bileşikler, ayrıştırıcı bakteri ve mantarlar tarafından amonyak (NH₃) ve amonyuma dönüştürülür.
  • Nitrifikasyon: Nitrifikasyon bakterileri amonyağı önce nitrite (NO₂⁻), sonra nitrata (NO₃⁻) çevirir. Bu bakteriler oksitlenme sırasında açığa çıkan enerjiyle kemosentez yapar; yani hem azot döngüsünde hem besin üretiminde görevlidir.
  • Denitrifikasyon: Denitrifikasyon bakterileri topraktaki nitratı yeniden azot gazına çevirip atmosfere verir. Bu olay özellikle su basmış, oksijeni az topraklarda hızlanır ve toprağın azotunu azaltır.
Azot döngüsü: bağlama (fiksasyon) azotu havadan toprağa indirir, denitrifikasyon topraktan havaya geri verir; nitrifikasyon ise toprakta kalır ve amonyağı bitkilerin kolay kullandığı nitrata çevirir. Bitkiler amonyumu da alabilir. Bakterilerin tür adları kapsam dışıdır.Görsel: Sınav Defteri

Bu döngü tarıma da yön verir. Baklagillerin (fasulye, nohut, yonca) köklerindeki nodüller toprağa azot kazandırdığı için bu bitkiler buğday gibi ürünlerle nöbetleşe ekildiğinde gübre ihtiyacı azalır. Tersine, tarlaya gereğinden fazla azotlu gübre verilirse nitratlar yağmurla sulara taşınır ve bir sonraki konuda göreceğimiz ötrofikasyonu başlatır.

Akılda kalsın: Fiksasyon havadan toprağa, denitrifikasyon topraktan havaya. Nitrifikasyon toprağı terk etmez, yalnız amonyağı nitrata çevirir. Karbonda ise tek soru sor: olay havaya CO₂ mi veriyor (solunum, ayrışma, yanma), yoksa havadan CO₂ mi alıyor (fotosentez, kemosentez)?
Sınavda

Nasıl sorulurDöngü şeması üzerinde boş bırakılan olaylar ya da "hangisi atmosferdeki CO₂'yi artırır" türünde öncüllü sorular gelir.

Tuzak"bitkiler havadaki azotu doğrudan kullanır" yanlıştır; "denitrifikasyon toprağın azotunu artırır" yanlıştır, azaltır; "nitrifikasyon atmosfere azot verir" yanlıştır; "bakteriler karbon döngüsünde etkili değildir" yanlıştır, ayrıştırıcılar CO₂ verir, kemosentetikler CO₂ alır; "bitkiler yalnız CO₂ tüketir" yanlıştır, onlar da solunum yapar. Su döngüsünde "yoğuşma yağıştan sonra olur" sıralaması yanlıştır. Azot döngüsündeki bakterilerin tür adları YKS kapsamında değildir; soru yalnız yaptıkları işi sorar.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve döngüdeki işi

?Soru çöz

Aşağıdaki olaylardan hangileri atmosferdeki karbondioksit miktarını artırır? I. Ayrıştırıcıların ölü yaprakları parçalaması II. Kemosentez yapan bakterilerin besin üretmesi III. Kömürün yakılması IV. Bitkilerin gece yaptığı solunum

✓ C. Ayrıştırıcıların faaliyeti, yanma ve solunum organik maddedeki karbonu CO₂ olarak havaya verir. Kemosentez ise fotosentez gibi CO₂'yi organik maddeye bağlar, yani havadaki CO₂'yi azaltır. A ayrıştırma ve solunumu atlar; B ve D, kemosentezi CO₂ veren olay sanır.
EKOLOJİ · ÇEVRE KİRLİLİĞİ

Çevre kirliliği: hava, su, toprak, radyoaktif ve ses kirliliği canlıyı nasıl hasta eder?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsit, baz ve tuzların canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asitler suda çözününce H⁺ (hidrojen) iyonu verir ve pH'ları 7'den küçüktür; bazlar OH⁻ (hidroksit) iyonu verir ve pH'ları 7'den büyüktür. Asit ile baz tepkimeye girince tuz ve su oluşur (nötrleşme). Canlılar için önemleri pH dengesindedir: enzimler yalnız belirli bir pH aralığında çalışır. Tuzlar ise suda iyonlarına ayrışarak mineral kaynağı olur ve vücudun su dengesini belirler.

Asitler, bazlar ve tuzlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava, su, toprak, radyoaktif ve ses kirliliğinin sebepleri ve canlılara etkileri nelerdir, asit yağmuru nasıl oluşur?

Kısa cevap: Çevre kirliliği, havaya, suya ya da toprağa karışan madde ve enerjinin canlılara zarar verecek düzeye ulaşmasıdır. Hava kirliliği çoğunlukla fosil yakıtlardan, sanayiden ve taşıtlardan; su kirliliği evsel, sanayi ve tarım atıklarından; toprak kirliliği katı atık, ağır metal ve tarım ilaçlarından kaynaklanır. Kükürt dioksit ve azot oksitlerin su buharıyla birleşmesi asit yağmurlarını oluşturur. Kirlilik astım, KOAH, kolera, ağır metal zehirlenmesi, kanser ve işitme kaybı gibi hastalıklara yol açar.

Kış sabahı kömür sobalarının yandığı bir mahallede sis griye döner, aile hekiminin bekleme salonu öksürenlerle dolar. Gözle görülen duman, görünmeyen bir hastalık listesiyle birlikte gelir.

Doğanın kendi kendini temizleme gücü vardır: ayrıştırıcılar atıkları parçalar, akan su seyrelir, rüzgâr havayı yeniler. Kirlilik, çevreye karışan maddenin bu temizleme hızını aştığı yerde başlar. Kaynağı doğal (yanardağ patlaması, orman yangını, çöl tozu) ya da insan kaynaklı olabilir; bugünkü sorunların büyük kısmı insan faaliyetlerinden doğar. Bu konuda her kirlilik türünü sebebi, canlılara etkisi ve yol açtığı hastalıklarla birlikte ele alıyoruz.

Hava kirliliği

Isınmada, ulaşımda, sanayide ve termik santrallerde kömür, petrol ve doğal gaz yakılır. Bu yanmadan havaya kükürt dioksit, azot oksitler, karbon monoksit ve toz parçacıkları karışır. Solunan kirleticiler solunum yollarını tahriş eder; astım, bronşit, KOAH ve akciğer kanseri riski artar (bkz. solunum sistemi). Karbon monoksit hemoglobine oksijenden çok daha sıkı bağlandığı için kanın oksijen taşımasını engeller; kapalı ortamda zehirlenme ve ölüme yol açabilir. Kirletici tozlar yaprakların yüzeyini örtüp stomaları tıkayabilir, bitkide fotosentezi azaltır.

Hava kirliliğinin bir başka yüzü ozon tabakasının incelmesidir. Atmosferin 15–50 km yükseklikteki katmanında bulunan ozon, güneşten gelen zararlı morötesi (UV) ışınların büyük kısmını tutar. Bir zamanlar buzdolaplarında ve spreylerde kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) yükseğe çıkınca ozonu parçalar. Yeryüzüne ulaşan morötesi ışın artınca deri kanseri, katarakt ve DNA hasarı artar. 1987'de imzalanan Montreal Protokolü ile CFC kullanımı dünya çapında yasaklandı.

Asit yağmurları

Kükürt dioksit ve azot oksitler havadaki su buharıyla tepkimeye girip sülfürik asit ve nitrik asit oluşturur. Normal yağmur suyu bile, havadaki karbondioksit çözündüğü için hafif asidiktir (pH yaklaşık 5,6). pH'ı bunun altına düşen yağışa asit yağmuru denir; asit kar, sis ve tozla da yeryüzüne inebilir. Rüzgâr kirleticileri yüzlerce kilometre taşıdığı için asit yağmuru çoğu zaman bacadan uzakta, hatta başka bir ülkede yağar. Göl ve akarsuların pH'ı düşer, balıklar ve yumurtaları ölür. Topraktaki mineraller yıkanır, ağır metaller çözünüp suya karışır; ağaçlar zayıflar, yapraklarını döker. Mermer ve kireç taşından yapılmış tarihî eserler aşınır.

Su kirliliği ve ötrofikasyon

Arıtılmadan bırakılan evsel atık sular, sanayi atıkları, tarlalardan yıkanan gübre ve ilaçlar, petrol sızıntıları suyun en önemli kirleticileridir. Dışkıyla kirlenen sularla bulaşan mikroorganizmalar kolera, tifo, dizanteri ve hepatit A gibi hastalıklara yol açar. Sanayi atıklarıyla gelen ağır metaller ise önceki konuda gördüğümüz biyolojik birikimi başlatır.

Gübre ve deterjan atıklarıyla suya fazla azot ve fosfor karışınca bambaşka bir süreç başlar: ötrofikasyon. Bu besin tuzları algleri gübreler, algler patlarcasına çoğalır ve su yüzeyi yeşil bir tabakayla kaplanır. Işık alt katmanlara ulaşamaz, dipteki su bitkileri fotosentez yapamayıp ölür. Artan ölü organik maddeyi parçalayan ayrıştırıcılar çoğalır ve suyun çözünmüş oksijenini tüketir. Oksijensiz kalan balıklar yüzeye çıkar, sonra ölür; su kokuşur. Sonunda göldeki tür çeşitliliği azalır, yalnız oksijensizliğe dayanıklı birkaç tür kalır. Durgun ve yavaş akan sularda (göl, gölet, körfez) süreç daha belirgindir.

Sıralama sorularında her kutu bir öncekinin sonucudur. Ötrofikasyonda oksijeni tüketen alg değil, ölü maddeyi parçalayan ayrıştırıcılardır; tür çeşitliliği hiçbir aşamada artmaz.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: Marmara'daki müsilaj

2021'de Marmara Denizi'ni kaplayan müsilaj (deniz salyası) da denize karışan aşırı besin tuzları ve deniz suyunun ısınmasıyla ilişkilendirildi.

Toprak kirliliği

Düzensiz depolanan çöpler, plastikler, atık piller, sanayi atıkları, aşırı kullanılan gübre ve tarım ilaçları toprağı kirletir. Kirletici toprağın doğal yapısını bozar ve topraktaki ayrıştırıcıları öldürerek verimi düşürür. Daha da önemlisi, topraktaki ağır metaller ve ilaç kalıntıları bitkilere, oradan besin zinciriyle insana geçer; yağmur suyuyla yer altı sularına sızarak suyu da kirletir. Kirlenmiş toprağı ve suyu bakteri, mantar ya da bitki gibi canlılarla temizleme yöntemine biyoremediasyon denir.

Radyoaktif kirlilik

Bazı atomların kararsız çekirdekleri parçalanırken çevreye ışın (radyasyon) yayar. Çevrede, besinlerde ya da canlı vücudunda istenmeyen radyoaktif madde birikmesine radyoaktif kirlilik denir. Doğal kaynakları uzaydan gelen kozmik ışınlar ve yer kabuğundaki uranyum gibi elementlerdir. İnsan kaynaklı başlıca riskler nükleer santral kazaları, nükleer silah denemeleri ve tıp ile sanayideki radyoaktif atıklardır. 1986'daki Çernobil kazası, radyoaktif maddelerin rüzgârla sınırları aşıp çok geniş bir bölgeye yayılabileceğini gösterdi. Radyasyon DNA'ya zarar verir: mutasyonlara, lösemi ve tiroit kanseri gibi kanserlere, doğumsal bozukluklara yol açabilir (mutasyonun kalıtımdaki rolü eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon sayfasında). Radyoaktif maddeler de besin zincirinde birikebilir.

Ses (gürültü) kirliliği

Trafik, inşaat, sanayi ve yüksek sesli müzik, istenmeyen ve rahatsız edici ses düzeyleri yaratır. Uzun süre gürültüye maruz kalmak işitme kaybına (bkz. duyu organları), stres, uyku bozukluğu, dikkat dağınıklığı ve yüksek tansiyona yol açar. Hayvanlar da etkilenir: kuşlar ötüşlerini duyuramaz, yunuslar ve balinalar gemi gürültüsünde yön bulmakta ve iletişim kurmakta zorlanır. Taşıtlara susturucu takmak, binalara ses yalıtımı yapmak, yollarla konutlar arasına ağaç kuşakları dikmek bu kirliliği azaltır.

Kirlilik türleri: kaynak ve etki
KirlilikBaşlıca kaynakCanlılara ve sağlığa etkisi
HavaFosil yakıtlar (ısınma, ulaşım, sanayi, termik santral): kükürt dioksit, azot oksitler, karbon monoksit, tozAstım, bronşit, KOAH, akciğer kanseri; karbon monoksit hemoglobine bağlanıp oksijen taşınmasını engeller; toz stomaları tıkar, fotosentez azalır
Ozon incelmesiCFC (eski buzdolabı ve sprey gazları)Morötesi ışın artar: deri kanseri, katarakt, DNA hasarı
Asit yağmuruKükürt dioksit ve azot oksitlerin su buharıyla asit oluşturmasıGöl pH'ı düşer, balık ve yumurtası ölür; ağaçlar zayıflar; tarihî eser aşınır
SuArıtılmamış evsel atık, sanayi atığı, gübre ve ilaç, petrol sızıntısıKolera, tifo, dizanteri, hepatit A; ağır metallerle biyolojik birikim; azot ve fosforla ötrofikasyon
ToprakÇöp, plastik, atık pil, sanayi atığı, aşırı gübre ve tarım ilacıAyrıştırıcılar ölür, verim düşer; ağır metal besin zinciriyle insana ve yer altı suyuna geçer
RadyoaktifNükleer santral kazası (Çernobil 1986), nükleer silah denemesi, radyoaktif atıkMutasyon, lösemi, tiroit kanseri, doğumsal bozukluk; besin zincirinde birikir
SesTrafik, inşaat, sanayi, yüksek sesli müzikİşitme kaybı, stres, uyku bozukluğu, yüksek tansiyon; hayvanlarda iletişim ve yön bulma bozulur
Akılda kalsın: Asit yağmuru = kükürt ve azot oksitleri + su, gökten yağar. Ötrofikasyon = azot ve fosfor fazlası, tarladan akar. İkisinde de azot var; biri havayı, öteki suyu bozar.
Sınavda

Nasıl sorulur"Ötrofikasyon sürecinde hangisinin gözlenmesi beklenmez?" sorusunun cevabı hep "canlı çeşitliliğinin artması"dır; çeşitlilik azalır, dipte oksijen azalır, ayrıştırıcı faaliyeti artar. "Ötrofikasyona hangi elementlerin birikmesi yol açar?" sorusunda cevap azot ve fosfordur. "Hangisi insan kaynaklı bir kirlilik değildir?" sorusunda yanardağ patlaması doğal kaynaktır.

TuzakAsit yağmurunun "yalnız bacanın yakınındaki alanları etkilediği" yargısıdır. Ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınma ayrı sorunlardır: biri morötesi ışını, öteki sera gazlarını ilgilendirir.

↕Süreç sıralama bir gölde ötrofikasyon

  1. Işık dibe ulaşamaz, dipteki su bitkileri ölür
  2. Balıklar oksijensizlikten ölür, göldeki tür sayısı azalır
  3. Tarlalardan yıkanan gübre göle azot ve fosfor taşır
  4. Artan ölü maddeyi parçalayan ayrıştırıcılar suyun oksijenini tüketir
  5. Algler hızla çoğalır, su yüzeyi yeşile döner

?Soru çöz

Asit yağmurlarıyla ilgili; I. Oluşumunda kükürt dioksit ve azot oksitler etkilidir. II. Yalnız kirleticinin çıktığı bacanın yakınındaki alanları etkiler. III. Göllerin pH değerini düşürerek balık popülasyonlarını azaltabilir. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Asit yağmurları kükürt dioksit ve azot oksitlerin su buharıyla asit oluşturmasıyla meydana gelir ve göllerin pH'ını düşürerek balıklara zarar verir. Kirleticiler rüzgârla çok uzağa taşındığı için II yanlıştır. A göllere etkiyi (III) atlar; B ve C, asit yağmurunu yalnız baca çevresinin sorunu sanır.
EKOLOJİ · KÜRESEL SORUNLAR

İklim değişikliği, erozyon ve ayak izi: sorunun ne kadarı bizim payımız?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHomeostazi, boşaltım ve adaptasyon nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Boşaltım metabolizma sonucu oluşan atıkların atılmasıdır; homeostazi iç ortamın (sıcaklık, su-tuz, pH, kan şekeri) dar sınırlarda sabit tutulmasıdır. Hareket ve uyarılara tepki canlının çevresine yanıt vermesi, büyüme ve gelişme bireyin olgunlaşması, üreme neslin sürmesi, uyum (adaptasyon) ise türün yaşadığı ortama kalıtsal olarak uygun olmasıdır.

Canlılık: denge ve süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küresel iklim değişikliği, erozyon ve orman yangınlarının nedenleri nelerdir, ekolojik, karbon ve su ayak izi nedir?

Kısa cevap: Fosil yakıtların yakılması ve ormanların yok edilmesi atmosferdeki sera gazlarını artırarak sera etkisini güçlendirir; ortaya çıkan küresel ısınma küresel iklim değişikliğine yol açar. Erozyon, bitki örtüsü kaybolan toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır; orman yangınları ve doğal hayat alanlarının tahribi de biyolojik çeşitliliği azaltır. Bir insanın doğaya yükü ayak iziyle ölçülür: ekolojik ayak izi tüketimi karşılayacak verimli alanı, karbon ayak izi sera gazı salımını, su ayak izi tüketilen ve kirletilen tatlı suyu (mavi, yeşil, gri) gösterir.

Telefonunu şarj ettiğin elektrik, giydiğin pamuklu tişört, okula gittiğin otobüs: hiçbirinde baca ya da çöp görmezsin, ama hepsinin doğada bir izi vardır.

Önceki konudaki kirlilik türleri çoğu zaman bir bölgeyle sınırlıdır. Bu konudaki sorunlar ise ya bütün gezegeni ilgilendirir ya da yavaş ilerlediği için fark edildiğinde geri dönüşü zordur. Burada bir adım daha atacağız: bireyin bu sorunlardaki payını sorgulamak.

Sera etkisi ve küresel iklim değişikliği

Güneş ışınları yeryüzünü ısıtır, ısınan yeryüzü bu enerjinin bir kısmını ısı olarak geri yayar. Atmosferdeki karbondioksit, metan, su buharı ve azot oksitler gibi sera gazları bu ısının bir bölümünü tutar; tıpkı bir seranın camı gibi. Bu doğal sera etkisi olmasaydı Dünya yaşamın sürmesi için fazla soğuk olurdu. Sorun, etkinin insan eliyle güçlendirilmesidir: fosil yakıtların yakılması, ormanların tarım ve yerleşim için yok edilmesi, büyükbaş hayvancılık ve çöp depolarından çıkan metan sera gazlarını artırır. Atmosfer daha fazla ısı tutar ve yeryüzünün ortalama sıcaklığı yükselir; buna küresel ısınma denir.

Isınmanın sonuçları yalnız "havaların ısınması" değildir; yağış düzeni de değiştiği için olaya küresel iklim değişikliği denir. Buzullar erir ve deniz seviyesi yükselir, kıyı ekosistemleri sular altında kalır. Bazı bölgelerde kuraklık ve çölleşme, bazılarında aşırı yağış ve sel artar; orman yangınları sıklaşır. Türlerin yaşayabildiği sıcaklık aralığı yer değiştirdiği için birçok tür kutuplara ya da daha yükseklere doğru çekilir, buna ayak uyduramayanlar yok olur. Sivrisineklerle taşınan sıtma gibi hastalıklar daha önce görülmedikleri bölgelere yayılabilir, sıcak hava dalgaları özellikle yaşlıları ve kronik hastaları tehdit eder.

Erozyon

Erozyon, toprağın su ve rüzgârla aşınıp taşınmasıdır. Bitki kökleri toprağı tutar, yapraklar yağmur damlasının darbesini yumuşatır; bu yüzden erozyonun asıl tetikleyicisi bitki örtüsünün yok olmasıdır. Orman kesimi ve yangınlar, meraların aşırı otlatılması, dik yamaçlarda eğim yönünde toprak sürmek erozyonu hızlandırır. Sonuçları zincirleme ilerler: binlerce yılda oluşan verimli üst toprak birkaç yağmurda kaybolur, tarım verimi düşer, taşınan çamur barajları ve gölleri doldurur, sel ve çölleşme artar, geçimini topraktan sağlayanlar göç etmek zorunda kalır. Ağaçlandırma, yamaçlarda taraçalar (sekiler) yapmak, eğime dik sürmek, rüzgâr perdeleri dikmek ve otlatmayı düzenlemek erozyonu önler.

Doğal hayat alanlarının tahribi ve orman yangınları

Bir canlının yaşam alanı tamamen ortadan kalkarsa habitat kaybı, yollar, barajlar ve yapılaşmayla küçük adacıklara bölünürse habitat parçalanması olur. Parçalanan alanlardaki popülasyonlar küçülür, bireyler eş ve besin bulmak için öteki parçalara geçemez, genetik çeşitlilik azalır. Sulak alanların kurutulması, göç yolundaki kuşların konaklama ve beslenme yerlerini yok eder. Orman yangınlarının bir kısmı yıldırım gibi doğal nedenlerle çıkar; çoğu ise ihmal, sönmemiş sigara, anız ve çöp yakma ya da kasıt gibi insan kaynaklıdır. Yangın habitatı yok eder, havaya büyük miktarda karbondioksit verir, toprağı korumasız bırakarak erozyon ve sel riskini artırır. Yanan bir alanın zamanla kendini nasıl yenilediğini (süksesyon) komünite ve popülasyon ekolojisi sayfasında göreceğiz.

Ayak izi: her birimizin doğaya yükü

Ayak izi üçlüsü ve su ayak izinin renkleri
Ayak iziNeyi ölçer?Akılda tut
Ekolojik ayak iziBir kişinin, topluluğun ya da ülkenin tükettiği besin, enerji, eşya ve konutu üretmek ve atıkları zararsız hâle getirmek için gereken verimli kara ve su alanıalan
Karbon ayak iziFaaliyetlerin doğrudan (araç kullanmak, ısınmak) ve dolaylı olarak (ürünlerin üretimi ve taşınması) atmosfere saldığı sera gazı miktarıgaz
Su ayak iziBir kişinin, ürünün ya da ülkenin üretim ve tüketimde kullandığı toplam tatlı su; üç bileşeni vardırhacim
· Mavi suAkarsu, göl ve yer altından çekilip tüketilen sumusluk, kuyu
· Yeşil suYağmurdan toprağa geçip bitkilerce kullanılan suyağmur
· Gri suOluşan kirliliği zararsız düzeye seyreltmek için gereken sukir

Doğanın kendini yenileyebildiği verimli alana biyokapasite denir. Ekolojik ayak izi biyokapasiteyi aşarsa aradaki farka ekolojik açık denir ve kaynaklar yenilendiğinden hızlı tükenir.

Su ayak izi neden şaşırtıcı derecede büyüktür? Çünkü suyun çoğunu musluktan değil, ürünlerin içinden "görünmeden" tüketiriz. Bir pamuklu tişört için pamuk tarlası sulanır (mavi su), tarla yağmur da alır (yeşil su), kumaşın boyanmasından kirli su çıkar (gri su). Ayak izlerini küçültmenin yolları da buradan çıkar: toplu taşıma, bisiklet ya da yürüyüş; enerji tasarruflu cihazlar ve yenilenebilir enerji; azaltmak, yeniden kullanmak ve geri dönüştürmek; yerel ve mevsiminde üretilmiş besin seçmek, gıda israfını önlemek; tarımda damla sulama, evde su tasarrufu ve organik atıktan kompost yapmak.

Yerel ve küresel çözümler

Asit yağmuru ya da sera gazı gibi sınır tanımayan sorunlar uluslararası iş birliği ister. 1987'de imzalanan Montreal Protokolü ozonu incelten maddeleri yasakladı; 2015'te kabul edilen ve Türkiye'nin 2021'de onayladığı Paris Anlaşması sera gazı salımlarını azaltmayı hedefler. Basel Sözleşmesi tehlikeli atıkların sınırlar ötesine taşınmasını denetler. Yerel ölçekte Türkiye'de 2017'de başlatılan Sıfır Atık Projesi atıkları kaynağında ayrıştırıp geri kazanmayı amaçlar; atık su arıtma tesisleri, atık pil ve ilaç toplama noktaları, ağaçlandırma ve erozyonla mücadele çalışmaları da örneklerdir. Anayasa'nın 56. maddesi çevreyi korumayı hem devletin hem vatandaşların ödevi sayar.

Ek bilgi: çözümde hangi alanlar birlikte çalışır?

Çevre sorunlarının çözümü biyolojiyi başka disiplinlerle buluşturur. Petrol sızıntısını bakterilerle, ağır metal kirliliğini metali dokusunda biriktiren bitkilerle temizleyen biyoremediasyon biyoloji, kimya ve mühendisliğin ortak ürünüdür. Arıtma tesislerini çevre mühendisleri tasarlar, kirliliğe bağlı hastalıkları tıp ve halk sağlığı izler, yangın ve erozyon alanları uydu görüntüleriyle haritalanır, çevre yasalarını hukukçular hazırlar.

Akılda kalsın: Ayak izi üçlüsü: ekolojik = alan, karbon = gaz, su = hacim. Su ayak izinin renkleri: mavi musluktan ve kuyudan, yeşil yağmurdan, gri kirden. Neden–sonuç ayrımı: fosil yakıt ve orman kesimi neden, buzul erimesi ve kuraklık sonuç.
Sınavda

Nasıl sorulurSık kalıp neden ile sonucu karıştırmaktır: "Hangisi küresel ısınmanın sonucu değildir?" sorusunda "fosil yakıt tüketiminin artması" bir nedendir, sonuç değildir. "Sera etkisi tamamen zararlı bir olaydır" yanlıştır; doğal sera etkisi yaşam için gereklidir, sorun onun güçlenmesidir. Su ayak izi bileşenleri sorulduğunda doğru üçlü mavi, yeşil ve gridir. Ayak izini küçülten davranış seçilirken toplu taşıma, geri dönüşüm ve enerji tasarrufu doğru; sık eşya yenilemek ve her yere özel araçla gitmek yanlıştır.

Tuzak"erozyon yalnız rüzgârla olur" yargısıdır; su da toprağı taşır.

⇄Bilgi eşleştirme ayak izi türleri

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi küresel ısınmanın sonuçlarından biri değil, nedenlerinden biridir?

✓ A. Orman yakmak hem CO₂ verir hem de CO₂'yi tutan bitki örtüsünü yok eder; ısınmanın nedenidir. B buzul erimesi, C deniz seviyesinin yükselmesi ve D türlerin kutuplara kayması ısınmanın sonuçlarıdır.
EKOLOJİ · BİYOÇEŞİTLİLİK

Biyolojik çeşitlilik: Türkiye neden bir doğa hazinesi, endemik tür nedir?

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.

Sınıflandırma ve ölçütleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyolojik çeşitlilik neden önemlidir, Türkiye'nin biyoçeşitliliği neden zengindir, endemik tür nedir?

Kısa cevap: Biyolojik çeşitlilik (biyoçeşitlilik); genetik çeşitliliği, tür çeşitliliğini ve ekosistem çeşitliliğini kapsar ve besin, ilaç ve ekosistemin işleyişi için vazgeçilmezdir. Türkiye üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde olması, iklim ve yükselti farklılıkları, üç yanının denizlerle çevrili olması ve göç yolları üzerinde bulunması sayesinde çok zengindir; bitki taksonlarının yaklaşık 3.500'ü endemiktir, yani doğal olarak yalnız Türkiye'de yetişir. Kaynakları gelecek kuşakların payını tüketmeden kullanmaya sürdürülebilirlik denir.

Van Gölü'nün sodalı suyunda yaşayabilen tek balık olan inci kefali, her bahar göle dökülen derelere doğru akıntıya karşı yüzer. Bu manzarayı dünyanın başka hiçbir yerinde göremezsin.

Bu konu bütün sayfanın toplamıdır. Ekosistemin işleyişini, madde ve enerji akışını, sonra bu işleyişi bozan sorunları gördük. Şimdi soru şu: işleyişi ayakta tutan canlı zenginliğini ve doğal kaynakları nasıl koruruz?

Doğal kaynaklar ve sürdürülebilirlik

Doğal kaynaklar ikiye ayrılır. Güneş, rüzgâr, akarsu enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklar tükenmez; orman, balık stokları ve tatlı su da yenilenebilir ama ancak kullanım hızı yenilenme hızını aşmazsa. Kömür, petrol, doğal gaz ve maden yatakları ise insan ömrüyle ölçülemeyecek kadar uzun sürede oluştuğu için yenilenemez sayılır. Sürdürülebilirlik, bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânını tehlikeye atmadan karşılamaktır; bu tanım ilk kez 1987'de Birleşmiş Milletlerin yayımladığı "Ortak Geleceğimiz" (Brundtland) raporunda yapıldı. Gelecek kuşaklara yaşanabilir bir dünya bırakmanın ilk şartı, kaynakları israf etmemektir: açık bırakılan musluk, çöpe giden ekmek ve gereksiz yanan lamba, bir başkasının payından harcanan kaynaktır.

Türkiye'de bu alanda örnek gösterilen uygulamalar arasında atıkları kaynağında ayıran Sıfır Atık Projesi, kelaynak ve deniz kaplumbağası koruma çalışmaları, ağaçlandırma ve erozyonla mücadele kampanyaları, ulusal tohum gen bankaları ve özel çevre koruma bölgeleri sayılabilir.

Biyolojik çeşitlilik neden önemli?

Biyoçeşitlilik üç düzeyde düşünülür: aynı türün bireyleri arasındaki genetik çeşitlilik, bir bölgedeki tür çeşitliliği ve orman, bozkır, göl, deniz gibi ekosistem çeşitliliği. Önemi birkaç açıdan görülür:

  • Besin ve tarım: Kültür bitkilerinin yabani akrabaları, hastalığa ve kuraklığa dayanıklı yeni çeşitler geliştirmek için gen kaynağıdır.
  • Sağlık: Pek çok ilaç bitkilerden, mantarlardan ve mikroorganizmalardan elde edilmiştir; ilk antibiyotik olan penisilin bir küf mantarından bulunmuştur. Henüz incelenmemiş her tür, keşfedilmemiş bir ilaç olabilir.
  • Ekosistemin işleyişi: Tozlaşmayı arılar, ölü maddenin ayrışmasını bakteri ve mantarlar, popülasyon dengesini avcılar sağlar. Doğada her canlının bir işlevi vardır; bir halka eksildiğinde, üçüncü konuda gördüğümüz gibi ağın tamamı sarsılır.

Bu yüzden ekosistemin doğal işleyişine müdahaleden kaçınmak gerekir. Bir bölgeye bilerek ya da kazara getirilen istilacı türler, doğal düşmanları olmadığı için hızla çoğalır ve yerli türleri yok edebilir. Soyu tükenen bir tür ise hiçbir teknolojiyle geri getirilemez; onunla birlikte milyonlarca yıllık bir genetik bilgi de kaybolur. Hatırlarsan canlıların sınıflandırılması sayfasında dodonun insan eliyle nasıl kısa sürede yok olduğunu görmüştük; Anadolu'da da bir zamanlar yaşayan Hazar kaplanı bugün artık yoktur.

Türkiye'nin zenginliğinin sebepleri

  • Anadolu üç bitki coğrafyası bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan) kesişim noktasındadır; üç farklı bitki örtüsü burada buluşur.
  • İklim çeşitliliği büyüktür: Karadeniz kıyısının nemli ılıman ikliminden İç Anadolu'nun bozkırına, Güneydoğu'nun sıcak ve kurak yazlarına kadar.
  • Yükselti farkları ve engebeli yer şekilleri kısa mesafede farklı yaşam alanları yaratır. Dağlarla birbirinden ayrılan popülasyonlar zamanla farklılaşır; endemik türlerin çok olmasının bir nedeni budur.
  • Üç yanı denizlerle çevrilidir; göller, akarsular, sulak alanlar ve farklı kayaç ile toprak tipleri çeşitliliği artırır.
  • Asya, Avrupa ve Afrika arasında bir köprüdür; önemli kuş göç yolları Türkiye'den geçer.

MEB'in 2026 basımı Biyoloji 10 ders kitabına göre Türkiye'de tanımlanmış 12.150 damarlı bitki taksonunun 3.496'sı endemiktir; karşılaştırma için kitap, bütün Avrupa kıtasının bitki türü sayısını yaklaşık 12.000 olarak verir. Türkiye'den çok daha büyük bir kıtanın bitki türü sayısına yakın bir zenginliğin bu topraklarda bulunması, yukarıdaki etkenlerin sonucudur.

Endemik türler: küresel ve millî miras

Doğal yayılışı yalnız belirli bir bölgeyle sınırlı olan türe endemik tür denir. Endemik olmak nesli tehlikede olmak demek değildir; ama yayılış alanı dar olduğu için tek bir baraj, bir maden ocağı ya da bir yangın türün bütün popülasyonunu yok edebilir. Bu yüzden endemik türler korumada önceliklidir. Van Gölü havzasının inci kefali, Ankara Gölbaşı'nın sevgi çiçeği, Ankara çiğdemi, Antalya çevresinde yaşayan Anadolu engereği ve Kaz Dağları'nın göknarı Türkiye'nin endemik türlerinden yalnız birkaçıdır.

Endemik türlerin değeri yalnız sayılarında değildir. Türkiye'deki adaçayı ve kekik türlerinin önemli bir bölümü endemiktir; bitki çayı, uçucu yağ, ilaç ve kozmetik hammaddesi olarak hem sağlığa hem ekonomiye katkı sağlar. Endemik soğanlı bitkiler süs bitkisi olarak değerlidir; endemik türleri görmek için gelen ziyaretçiler doğa turizmini besler. Bir endemik tür Türkiye'de yok olursa dünyadan da yok olur; bu yüzden endemik türler hem millî hem küresel bir mirastır.

Akılda kalsın: Biyoçeşitlilik üç katlıdır: gen, tür, ekosistem. Türkiye'nin zenginliğini beş kelimeyle say: üç bitki bölgesi, iklim, yükselti, deniz, göç yolu. Endemik = "yalnız burada", nesli tehlikede = "yok olmak üzere"; ikisi aynı şey değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurTürkiye'nin biyoçeşitlilik zenginliğinin nedenleri öncüllerle sorulur.

Tuzak"yüz ölçümünün büyüklüğü" çeldiricisidir: Türkiye Avrupa'dan çok küçüktür, zenginliğin kaynağı konum, iklim ve yer şekli çeşitliliğidir. Endemik türle ilgili "endemik türler birçok ülkede doğal olarak bulunur" ve "her endemik türün nesli tehlikededir" yargıları yanlıştır. Kaynak sorularında yenilenebilir ile yenilenemezi ayır: orman ve balık yenilenebilir ama yalnız yenilenme hızında kullanılırsa; kömür ve petrol yenilenemez.

▭Boşluk doldurma

Doğal yayılışı yalnız belirli bir bölgeyle sınırlı olan türlere denir. Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânını tehlikeye atmadan karşılamaya denir.

endemiksürdürülebilirlikistilacıbiyokapasite

?Soru çöz

Türkiye'nin biyolojik çeşitlilik bakımından zengin olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Türkiye'nin yüz ölçümü Avrupa kıtasından çok küçüktür; zenginlik büyüklükten değil konum, iklim ve yer şekli çeşitliliğinden gelir. A doğru nedendir: üç bitki coğrafyası bölgesi kesişir; B doğrudur: kısa mesafede yükselti ve iklim değişir; C doğrudur: kuş göç yolları üzerindedir.
EKOLOJİ · KORUMA

Biyoçeşitliliği korumak: koruma alanları, gen bankaları ve biyokaçakçılık

MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNesli tükenmiş canlılar canlı çeşitliliği hakkında ne anlatır?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Canlı çeşitliliği sabit değildir: yeryüzünde bir zamanlar yaşamış türlerin sayısı bugün yaşayanlardan kat kat fazladır ve bu türlerin çoğu yalnız fosilleriyle tanınır. Nesil tükenmesi iklim değişimi, volkanik etkinlik ve göktaşı çarpması gibi doğal nedenlerle ya da aşırı avlanma, yaşam alanı kaybı ve yeni bir bölgeye yabancı tür getirilmesi gibi insan etkisiyle olur. Nesli tükenen tür bir daha geri gelmez.

Nesli tükenmiş canlılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nesli tehlikedeki türler nasıl korunur, gen bankası nedir, biyokaçakçılık nasıl önlenir?

Kısa cevap: Nesli tehlikedeki türler iki yoldan korunur. Yerinde koruma türü kendi doğal ortamında korur (millî parklar, tabiat koruma alanları, Ramsar alanları; kelaynak, Akdeniz foku ve deniz kaplumbağası çalışmaları). Alan dışı koruma örnekleri doğal ortamın dışında saklar ya da yetiştirir (gen ve tohum bankaları, botanik bahçeleri, üretme istasyonları). Gen bankası var olan genetik mirası saklar, yeni tür üretmez. Biyokaçakçılık bir ülkenin genetik kaynaklarının izinsiz yurt dışına çıkarılmasıdır; yasal düzenleme, gümrük denetimi, CITES ve envanterle önlenir.

Bir tür doğada azaldığında elde iki yol kalır: onu kendi evinde korumak ya da bir yedeğini güvenli bir kasada saklamak. İkisi birbirinin yerini tutmaz, birlikte yürür.

Nesli tehlikedeki türler ve koruma yolları

Türkiye'de nesli tükenme tehlikesi altındaki türler için özel çalışmalar yürütülür. Şanlıurfa Birecik'teki üretme istasyonunda kelaynak kuşu çoğaltılarak korunur. Akdeniz foku için yavruladığı kıyı mağaraları koruma altına alınmıştır. Deniz kaplumbağalarının (iribaş ve yeşil deniz kaplumbağası) yumurta bıraktığı Dalyan, Patara, Belek gibi kumsallarda gece ışıklandırması ve kum üzerindeki faaliyetler sınırlandırılır. Koruma çalışmaları iki ana yoldan yürür:

  • Yerinde koruma: Tür kendi doğal ortamında korunur. Millî parklar, tabiat parkları, tabiat koruma alanları, yaban hayatı geliştirme sahaları, özel çevre koruma bölgeleri ve uluslararası öneme sahip sulak alanlar (Ramsar alanları) bu amaçla ilan edilir.
  • Alan dışı koruma: Türün örnekleri doğal ortamının dışında saklanır ya da yetiştirilir: gen bankaları, tohum bankaları, arazi gen bankaları, botanik bahçeleri, ağaç parkları (arboretumlar) ve üretme istasyonları.

Gen bankaları neden gereklidir? Bir tür ya da yerel bir tarım çeşidi (ata tohumu) doğada yok olmadan önce tohumları, dokuları ya da DNA örnekleri uygun koşullarda saklanırsa, kuraklık, salgın ya da savaş gibi bir felakette bu genetik miras kaybolmaz. Saklanan örnekler hastalığa ve kuraklığa dayanıklı yeni çeşitler geliştirmek için de kaynak olur. Türkiye'de Ankara'daki Türkiye Tohum Gen Bankası ve İzmir'deki Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü bünyesindeki ulusal gen bankası bu işi yapar. Ülkenin canlı türlerine ait envanter verileri de Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı'nda toplanır.

Biyokaçakçılık

Bir ülkenin genetik kaynaklarının (tohum, soğan, yumru, canlı hayvan, böcek, mikroorganizma, doku ya da DNA örneği) izinsiz olarak yurt dışına çıkarılmasına biyokaçakçılık denir; bazı kaynaklarda biyokorsanlık diye de geçer. Zararı iki yönlüdür: doğadan sökülen salep orkideleri ya da soğanlı bitkiler gibi türlerin popülasyonları azalır; kaçırılan materyalden başka bir ülkede ilaç, tarım çeşidi ya da ürün geliştirilirse kaynağın asıl sahibi olan ülke bu ekonomik değeri kaybeder. Önlemek için yasal düzenlemeler ve gümrük denetimi sıkılaştırılır, nesli tehlikedeki türlerin ticaretini sınırlayan CITES gibi uluslararası sözleşmeler uygulanır, yabancı araştırmacıların örnek toplaması izne bağlanır, yerli türlerin envanteri çıkarılıp gen bankalarında güvenceye alınır ve halk bilinçlendirilir.

Akılda kalsın: Koruma iki adreste yapılır: yerinde (canlının kendi evinde: millî park, koruma alanı) ve alan dışında (yedek kasada: gen bankası, botanik bahçesi, üretme istasyonu). Gen bankası saklar, üretmez.
Sınavda

Nasıl sorulur"Gen bankalarının kuruluş amaçları arasında hangisi yoktur?" sorusunda doğru cevap "yeni türler elde etmek"tir.

TuzakGen bankasını tür üreten bir merkez sanmaktır: gen bankası var olan genetik materyali saklar. Bir koruma örneği verilip yerinde mi alan dışı mı olduğu da sorulur: millî park, Ramsar alanı ve kumsal koruması yerinde; gen bankası, botanik bahçesi ve üretme istasyonu alan dışıdır. "Hangileri bireysel olarak yapılabilir?" kalıbında kanun çıkarmak ve koruma alanı ilan etmek devletin işidir; israf etmemek ve atıkları ayırmak bireyseldir.

▭Boşluk doldurma

Türlerin tohum, doku ve DNA örneklerinin yok olmaya karşı saklandığı merkezlere denir. Bir ülkenin genetik kaynaklarının izinsiz olarak yurt dışına çıkarılmasına denir.

gen bankasıbiyokaçakçılıkbotanik bahçesiistilacı

?Soru çöz

Biyolojik çeşitliliği korumaya yönelik aşağıdaki çalışmalardan hangisi alan dışı koruma örneğidir?

✓ B. Gen bankasında saklama, genetik materyali doğal ortamın dışında korur. A Ramsar alanı, C kumsal koruması ve D millî park canlıyı kendi doğal ortamında koruyan yerinde koruma örnekleridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki olaylardan hangisi yavrularda kalıtsal çeşitliliğe katkı sağlamaz?

✓ D. Deri bir vücut hücresidir; buradaki mutasyon gametlere ulaşmadığı için yavruya geçmez. A sperm ana hücresindeki değişiklik gametle aktarılır; B krossing over yeni gen birleşimi üretir; C bağımsız dağılım farklı kromozom birleşimli gametler oluşturur.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Varyasyon kaynakları

?Soru 2

Büyüyen bir hücrenin bir süre sonra bölünmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Hacim yüzeyden hızlı arttığı için büyük hücrede zar madde alışverişine yetişemez; bölünme bu sorunu çözer. A kromozom sayısı büyümeyle artmaz, türe özgüdür; C bölünme oranı küçültmez, toplam yüzeyi artırarak büyütür; D büyüyen hücre DNA'sını zaten eşleyerek bölünmeye hazırlanır.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Hücre neden bölünür?

?Soru 3

Genleri farklı kromozomlarda bulunan AaBbCc ve AabbCC genotipli iki birey çaprazlanıyor.
Oluşacak bir yavrunun aabbCc genotipinde olma olasılığı kaçtır?

✓ B. Aa × Aa → aa 1/4; Bb × bb → bb 1/2; Cc × CC → Cc 1/2; 1/4 × 1/2 × 1/2 = 1/16. A Cc × CC'de Cc olasılığını 1/4 alır; C aa olasılığını 1/2 sanır; D A_ için 3/4 kullanır, oysa istenen aa'dır.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Dihibrit çaprazlama

?Soru 4

Sağlıklı bir erkeğin vücut hücreleri ve gametleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Sperm 22 otozom ve 1 eşey kromozomu taşır; 23 sayısı toplam kromozomdur, otozom değil. A doğrudur: 46 − 2 gonozom = 44; B doğrudur: mayozda X ve Y ayrılır, spermlerin yarısı Y alır; C doğrudur: erkek Y'yi babadan aldığına göre X annesinden gelmiştir.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Eşey kromozomları ve cinsiyet

?Soru 5

Bir soy ağacında özelliği göstermeyen bir anne ile babanın, özelliği gösteren bir kızı vardır.
Bu özelliğin kalıtımıyla ilgili,
I. çekinik bir alelle aktarılır,
II. X'e bağlı çekinik olamaz,
III. Y'ye bağlı olamaz
yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?

✓ C. Sağlıklı iki ebeveynden hasta çocuk doğduğu için özellik çekiniktir (I). X'e bağlı çekinik olsaydı hasta kızın babası hasta olurdu (II). Kızda görüldüğü için Y'ye bağlı olamaz (III). A ve D, II'yi atlar: babanın sağlıklı olması X'e bağlı kalıbı çürütür; B çekinikliği kanıtlayan I'i gözden kaçırır.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Soy ağacı okuma

?Soru 6

Hemofili hastası bir erkek ile babası hemofili olan sağlıklı bir kadın evleniyor.
Bu ailede doğacak bir kız çocuğun hemofili olma olasılığı kaçtır?

✓ B. Kadın XᴴXʰ, erkek XʰY; kız babadan kesin Xʰ alır, anneden yarı olasılıkla Xʰ alır: 1/2. A babanın hasta olduğunu atlar; C “kız çocuk” koşulunu unutup bütün çocuklar içindeki hasta kız olasılığını verir; D annenin taşıyıcı olduğunu, hasta olmadığını gözden kaçırır.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Hemofili

?Soru 7

Bezelyede yeşil tohum rengi sarıya göre çekiniktir. Bir bahçedeki sarı ve yeşil tohumlu bitkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ C. Çekinik özellik ancak iki alel de çekinikse görülür, yani yeşil tohumlular kesin homozigottur. A ve B baskın fenotipin AA da Aa da olabileceğini atlar; D sarı alel taşısaydı baskın olduğu için tohum sarı olurdu.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Kalıtımın temel kavramları

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üremeye örnek değildir?

✓ C. İşçi arı döllenmiş yumurtadan, yani iki gametin birleşmesiyle oluşur; bu eşeyli üremedir. A tomurcuklanmadır; B yumruyla vejetatif üremedir; D sporla üremedir. Erkek arının döllenmemiş yumurtadan çıkması partenogenez olurdu, işçi arı değil.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Eşeysiz üreme

?Soru 9

2n = 8 kromozomlu bir hücrenin G1 evresindeki DNA miktarı x'tir. Bu hücre G2 evresine geldiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. S evresinde DNA eşlenir, miktar 2x olur; kromozomlar iki kromatitli hâle gelir ama sayıları 8 kalır. A eşlenmeyi kromozom sayısının artması sanır; B S evresindeki eşlenmeyi atlar; C kromozom sayısının yarıya inmesi mayoz I'in sonucudur, interfazda olmaz.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Hücre döngüsü ve interfaz

?Soru 10

Uzun boylu ve mor çiçekli bir bezelye bitkisi, kısa boylu ve beyaz çiçekli (homozigot çekinik) bir bitkiyle çaprazlanıyor. Yavruların yarısı uzun-mor, yarısı uzun-beyaz çıkıyor.
Buna göre test edilen bitkinin genotipi aşağıdakilerden hangisidir? (U: uzun, u: kısa; M: mor, m: beyaz)

✓ C. Hiç kısa yavru çıkmadığı için boy geni UU; yarı yarıya beyaz çıktığı için renk geni Mm'dir. A dört fenotip (1 : 1 : 1 : 1) verirdi; B bütün yavruları uzun-mor yapardı; D yavruların yarısını kısa, hepsini mor yapardı.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Kontrol çaprazlaması
38
Daha fazla soru çözmek ister misin?Komünite ve popülasyon ekolojisi konusundan 38 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →