Ekosistem: kuruyan bir gölet neden bütün canlı topluluğunu değiştirir?
MEB 10. sınıf · Ekosistem ekolojisi ve güncel çevre sorunları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.
Canlılık: yapı, madde ve enerji
✎Konu anlatımı
Ekosistem nedir, canlı ve cansız bileşenleri nelerdir, popülasyon ve komünite ile ilişkisi nedir?
Kısa cevap: Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan bütün canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevrenin (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, pH) oluşturduğu bütündür. Aynı türün bireyleri popülasyonu, bir alandaki bütün popülasyonlar komüniteyi, komünite cansız çevreyle birlikte ekosistemi oluşturur. Canlı bileşenler işlevlerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcıdır.Yaz ortasında suyu çekilen bir göletin kıyısında önce kurbağa sesleri kesilir, birkaç hafta sonra o kurbağaları avlayan leylekler de uğramaz olur. Değişen tek şey bir cansız bileşendi: su.
Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle kurduğu ilişkileri inceleyen bilim dalıdır. Hatırlarsan canlıların ortak özellikleri sayfasında organizasyonu atomdan organizmaya kadar izlemiştik. Ekoloji bu merdivenin organizmadan sonraki basamaklarıyla ilgilenir. Her basamak bir öncekini içine alır; bu yüzden düzeyleri iç içe geçmiş halkalar gibi düşünmek işe yarar.
Popülasyondan biyosfere: dört düzey
- Popülasyon: Belirli bir alanda yaşayan, aynı türe ait bireylerin topluluğu. Bir göldeki bütün sazan balıkları bir popülasyondur. Bireyler aynı kaynakları kullanır, birbirleriyle çiftleşir ve rekabet eder.
- Komünite: Aynı alanda yaşayan, farklı türlere ait popülasyonların tamamı. Göldeki sazanlar, kurbağalar, sazlar, algler ve sudaki bakteriler birlikte o gölün komünitesidir.
- Ekosistem: Komünite ile cansız çevrenin birlikte oluşturduğu sistem. Gölün suyu, dipteki çamur, ışık, sıcaklık, çözünmüş oksijen ve mineraller de işin içine girince artık bir ekosistemden söz edilir.
- Biyosfer: Yeryüzündeki bütün ekosistemlerin toplamı; canlıların yaşadığı kara, su ve hava katmanı.
İki terim daha sık karışır. Habitat, bir canlının yaşadığı doğal ortamdır; canlının "adresi" gibidir. Ekolojik niş ise canlının o ortamdaki "mesleğidir": ne yediği, kime besin olduğu, ne zaman etkin olduğu, ortamı nasıl kullandığı. Aynı göldeki iki balık türü aynı habitatı paylaşabilir ama nişleri farklı olabilir: biri dipteki kurtçuklarla, öteki yüzeydeki böceklerle beslenir. Nişlerin örtüşmesinin rekabete nasıl yol açtığını ve popülasyonların nasıl büyüyüp küçüldüğünü komünite ve popülasyon ekolojisi sayfasında ayrıntılı göreceğiz.
Cansız bileşenler: canlının sınırlarını çizen koşullar
Cansız (abiyotik) bileşenler canlının nerede, ne kadar ve nasıl yaşayabileceğini belirler:
- Işık: Fotosentezin enerji kaynağıdır, yani ekosisteme giren enerjinin çoğu ışıkla gelir. Gün uzunluğu bitkilerin çiçek açma zamanını, kuşların göçünü ve bazı hayvanların kış uykusunu da ayarlar.
- Sıcaklık: Canlıdaki tepkimeleri enzimler yürütür ve enzimler belli bir sıcaklık aralığında çalışır (bkz. organik bileşikler). Bu yüzden çoğu canlı dar bir sıcaklık aralığında etkindir. Kertenkelelerin sabah taşların üzerinde güneşlenmesi, vücudunu bu aralığa çıkarma çabasıdır.
- Su: Madde taşınması, sindirim, fotosentez ve enzim tepkimeleri su ister. Çölde su en kıt kaynaktır; kaktüsün gövdesinde su depolaması bu kıtlığa uyumdur.
- Toprak ve mineraller: Bitkinin su ve mineral kaynağıdır, solucan ve köstebek gibi hayvanların yaşam alanıdır. Toprağın organik kısmı (humus), ayrıştırıcıların ölü canlıları parçalamasıyla oluşur.
- pH: Her canlının en iyi yaşadığı bir pH aralığı vardır. Bir gölün suyu asitleşirse, bu aralığı dar olan balık yumurtaları ilk etkilenenler olur.
Neden bu bileşenlere "sınırlayıcı" denir? Çünkü her canlının her cansız etmen için dayanabildiği bir tolerans aralığı vardır. Ortamdaki değer bu aralığın dışına çıktığında, öteki koşullar ne kadar uygun olursa olsun canlı yaşayamaz. Tolerans aralığı geniş olan türler daha geniş alanlara yayılabilir; aralıkları örtüşen türler aynı ortamı paylaşabilir.
Canlı bileşenler ve bir halkanın kopması
Canlı (biyotik) bileşenler ekosistemdeki işlevlerine göre üç gruptur: inorganik maddeden besin üreten üreticiler, besinini hazır alan tüketiciler ve ölü canlılarla atıkları parçalayan ayrıştırıcılar. Bu üç grubun nasıl beslendiğini bir sonraki konuda, aralarındaki madde ve enerji akışını üçüncü konuda göreceğiz.
Ekosistemdeki her bileşen ötekilere bağlı olduğu için tek bir değişiklik zincirleme sonuç doğurur. Bir ormanda tilkiler aşırı avlanırsa önce fareler çoğalır; çoğalan fareler meşe palamutlarını ve fideleri tüketir, orman kendini daha yavaş yeniler. Ayrıştırıcılar ortadan kalksaydı sonuç daha da ağır olurdu: ölü yapraklar ve kalıntılar yığılır, içlerindeki mineraller toprağa dönmez, üreticiler yeni besin üretemez ve bütün sistem yavaş yavaş durur.
Nasıl sorulurKavram ile örneğin eşleştirildiği tablo sorularında kontrol sorusu hep aynıdır: tek tür mü, çok tür mü, cansız çevre de var mı?
Tuzak"bir ormandaki bütün ağaçlar bir popülasyondur" öncülüdür: ağaçlar farklı türlerden olduğu için bu bir popülasyon değildir. "Bir ortamdaki canlı ve cansız varlıkların tamamı" tanımı habitatın değil ekosistemin tanımıdır. İkinci kalıp tolerans grafiğidir: birkaç türün birey sayısı pH, sıcaklık ya da tuzluluğa karşı çizilir. Eğrilerin örtüştüğü aralık türlerin birlikte yaşayabileceği aralıktır; eğrisi en geniş olan tür o etmene en dayanıklı olandır.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek
?Soru çöz
Bir orman ekosistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi bu ekosistemin cansız bileşenlerinden biri değildir?