Dolaşım sistemi: kalp, damarlar, büyük ve küçük dolaşım

Kalbin dört odacıklı bir pompa olarak nasıl çalıştığını, adrenalinden vagus sinirine kalp atımını neyin ayarladığını, kanın damarlarda hangi yolu izlediğini ve damar tıkanınca neler olduğunu neden-sonuç zinciriyle öğren.

7 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
57 sorubu konuda çözebileceğin
YAPI · KALP

Kalbin yapısı: dört odacıklı, tek yönlü bir pompa

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHormon nedir, endokrin bez ile ekzokrin bez arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hormon, endokrin (iç salgı) bezlerin ürettiği, doğrudan kana verilen ve kanla taşınarak yalnız hedef hücrelerde etki gösteren düzenleyici kimyasal maddedir. Endokrin bezlerin kanalı yoktur, salgısını kana verir; ekzokrin (dış salgı) bezler salgısını bir kanalla vücut boşluğuna ya da dışarıya akıtır; pankreas gibi karma bezler ikisini birden yapar.

Hormon ve endokrin bez

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalbin yapısı nasıldır, kalpte hangi odacıklar, tabakalar ve kapakçıklar bulunur?

Kısa cevap: Kalp, göğüs boşluğunda iki akciğerin arasında duran, dıştan içe perikart, miyokart ve endokart tabakalarından oluşan kaslı bir pompadır. İki kulakçık ve iki karıncık olmak üzere dört odacığı vardır; sağ yarısında oksijence fakir, sol yarısında oksijence zengin kan bulunur ve iki yarı arasındaki bölme kanların karışmasını engeller. Triküspit, biküspit ve yarım ay kapakçıkları kanın yalnız tek yönde akmasını sağlar.

Elini göğsünün sol yanına koyduğunda hissettiğin vuruşlar, yumruk büyüklüğünde bir kas pompasının her gün yüz bin kez kadar tekrarladığı işin izidir.

Tek hücreli bir canlı ihtiyacı olan maddeyi doğrudan çevresinden alır. Senin vücudundaki hücrelerin çoğu ise dış ortamdan çok uzaktadır. Akciğerden alınan oksijenin, bağırsaktan emilen besinin her hücreye ulaşması, hücrede oluşan karbondioksit ve atıkların da uzaklaştırılması için bir taşıma ağı gerekir. Bu ağ dolaşım sistemidir: kan dolaşımı kalp, damarlar ve kandan oluşur. Hormonlar da bu yolla taşınır; endokrin sistem sayfasında hormonun “kanla gönderilen mektup” olduğunu görmüştük. Kanın kendisini ve lenf dolaşımını kan, lenf ve bağışıklık sayfasında ayrıca anlatıyoruz; bu sayfanın konusu pompa ve borular.

Üç tabaka

Kalp göğüs kemiğinin arkasında, iki akciğerin arasında yer alır; ucu hafifçe sola dönüktür. Duvarı dıştan içe üç tabakadan oluşur. Perikart, kalbi saran çift katlı bir zardır; iki katın arasındaki sıvı, kalp her atımda kıpırdarken sürtünmeyi azaltır. Miyokart, kalbin asıl kas tabakasıdır ve en kalın tabakadır; kalbi besleyen koroner damarlar burada bulunur. Endokart, odacıkların iç yüzünü döşeyen tek katlı epitel ve onu kasa bağlayan bağ dokudan oluşur. Kalp kası çizgilidir ama istemsiz çalışır; üç kas türünü destek ve hareket sistemi sayfasında karşılaştırıyoruz.

Dört odacık, iki ayrı yarı

Kalbin üstte iki kulakçığı, altta iki karıncığı vardır. Kulakçıklar kalbe gelen kanı toplar, karıncıklar kanı kalpten dışarı pompalar. Sağ ve sol yarıyı kalın bir kas duvar (bölme) ayırır, bu yüzden insan kalbinde iki tür kan hiç karışmaz. Sağ yarıda vücuttan dönen oksijence fakir kan, sol yarıda akciğerden gelen oksijence zengin kan bulunur. Kalbe gelen damarlar kulakçıklara, kalpten çıkan damarlar karıncıklara bağlanır: sağ kulakçığa üst ve alt ana toplardamar, sol kulakçığa akciğer toplardamarları açılır; sağ karıncıktan akciğer atardamarı, sol karıncıktan aort çıkar.

Kalbe gelen damarlar kulakçıklara, kalpten çıkanlar karıncıklara bağlanır; sol karıncığın duvarı en kalındır.Görsel: Sınav Defteri

Sol karıncık neden en kalın?

Odacıkların duvar kalınlığı yaptıkları işle orantılıdır. Kulakçıklar kanı yalnız hemen altlarındaki karıncığa iter; bu yüzden duvarları incedir. Sağ karıncık kanı yakındaki akciğerlere gönderir. Sol karıncık ise kanı baştan ayak parmaklarına kadar bütün vücuda, çok daha uzun ve dirençli bir yola basar. Bu iş daha yüksek basınç ister, yüksek basınç da daha kalın kas demektir. Ama dikkat: iki karıncık her atımda eşit hacimde kan pompalar. Fark miktarda değil, basınçtadır; öyle olmasaydı kan bir dolaşımda birikirdi.

Kapakçıklar: tek yönlü kapılar

Kanın geri kaçmaması için kalpte dört kapakçık vardır. Kulakçık ile karıncık arasındakilere AV (kulakçık-karıncık) kapakçıkları denir: sağda üç parçalı triküspit, solda iki parçalı biküspit kapakçık bulunur. Karıncıkların atardamarlara açıldığı iki çıkışta ise yarım ay kapakçıkları yer alır. Kapakçıkların hiçbiri kasla ya da sinirle açılıp kapanmaz; iki yanlarındaki kan basıncı farkı onları iter. Arkalarındaki basınç yüksekse açılırlar, kan geri dönmeye kalkınca kapanırlar.

Akılda kalsın: Kulakçık = kabul, karıncık = kovma. Gelen damar kulakçığa, giden damar karıncığa bağlanır. Sağ = O₂'ce fakir, sol = O₂'ce zengin. Sağ AV kapakçığı üçlü (triküspit), sol AV kapakçığı ikili (biküspit). Kapakçık kuralı: basınç yüksek olan taraftan düşük olana açılır, ters yönde kapanır.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralandırılmış dört odacık verilir; oksijen, karbondioksit miktarı ya da duvar kalınlığı karşılaştırılır. Kurallar: sağ odacıklarda CO₂ fazla, sol odacıklarda O₂ fazla; duvar kalınlığı sol karıncık > sağ karıncık > kulakçıklar.

Tuzak“sol karıncık daha çok kan pompalar” yargısıdır; pompalanan hacim eşittir, farklı olan basınçtır. İkinci tuzak kapakçıklar için “istemli açılıp kapanır” ya da “hepsi kulakçık ile karıncık arasındadır” öncülleridir; tek ortak özellikleri kanın tek yönde akmasını sağlamalarıdır. Üçüncüsü tabaka sırası: perikart en dışta, koroner damarlar endokartta değil miyokarttadır.

⇄Bilgi eşleştirme kalbin kısımları

?Soru çöz

İnsan kalbinde sol karıncığın kas duvarının sağ karıncıktan daha kalın olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sol karıncık kanı bütün vücuda gönderir, bu daha yüksek basınç ve kalın kas gerektirir. A yanlış: iki karıncık eşit hacimde kan pompalar; C kanın oksijen içeriği kas kalınlığını belirlemez, iş yükü belirler; D toplardamarlar karıncıklara değil kulakçıklara bağlanır.
SÜREÇ · KALP DÖNGÜSÜ

Kalbin çalışması: kendi pilini taşıyan kas ve kalp döngüsü

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezî ve çevresel sinir sistemi nedir? Somatik ve otonom sinir sistemi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; bilgiyi değerlendirip tepkiyi oluşturur. Çevresel sinir sistemi beyinden çıkan 12 çift ve omurilikten çıkan 31 çift sinirden oluşur; duyu bölümü bilgiyi merkeze taşır, motor bölümü cevabı somatik (iskelet kası) ve otonom (iç organlar) sinir sistemi yoluyla organlara götürür.

Merkezî ve çevresel sinir sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalp nasıl çalışır, kalp döngüsü nedir ve kalbin kasılma uyarısı nerede oluşur?

Kısa cevap: Kalbin kasılma uyarısı sinir sisteminden gelmez; sağ kulakçık duvarındaki sinoatriyal (SA) düğümde kendiliğinden üretilir, kulakçıklara yayılır, AV düğümünde kısa bir gecikmeden sonra His demeti ve Purkinje lifleriyle karıncıklara iletilir. Bir kasılma (sistol) ve gevşemeden (diyastol) oluşan kalp döngüsü üç evrede tamamlanır: kulakçık sistolü, karıncık sistolü ve genel diyastol.

Doktorun stetoskopla dinlediği “güm-güm” sesleri, kalp kapakçıklarının art arda kapanırken çıkardığı seslerdir: birincisi AV kapakçıklar, ikincisi yarım ay kapakçıkları kapanırken duyulur.

Uyarı kalbin içinden çıkar

İskelet kasın sinirden emir gelmeden kasılmaz. Kalp kası ise kendi uyarısını kendisi üretir. Sağ kulakçığın duvarında, üst ana toplardamarın girdiği yere yakın özelleşmiş kas hücrelerinden oluşan küçük bir bölge vardır: sinoatriyal (SA) düğüm ya da sinüs düğümü. Bu düğüm düzenli aralıklarla kendiliğinden impuls üretir; kalbin ritmini belirlediği için “kalp pili” diye anılır. Bu yüzden vücuttan çıkarılan bir kalp uygun ortamda bir süre atmaya devam eder; nakledilen kalbin sinir bağlantıları kesilmiş olsa da kalp atar. Sinirler ve hormonlar kalbi başlatmaz, yalnız hızını ve gücünü ayarlar; bunu sonraki konuda göreceğiz.

İmpulsun kalpteki yolu

  • SA düğüm: impuls üretilir ve iki kulakçığın kas duvarına yayılır; kulakçıklar kasılır.
  • AV düğüm: kulakçıklarla karıncıkların sınırında, bölmenin yakınındadır. İmpulsu kısa bir süre bekletir.
  • His demeti: impulsu bölme boyunca aşağı, karıncıklara taşır.
  • Purkinje lifleri: karıncık duvarlarına dağılır; iki karıncık birlikte kasılır.

AV düğümündeki bekleme neden gerekli? Kulakçıklar kasılıp içlerindeki kanı karıncıklara boşaltmadan karıncıklar kasılırsa dolum yarım kalır. Bu kısa gecikme, önce kulakçıkların, ardından karıncıkların kasılmasını; yani kanın sırayla ve tam olarak itilmesini sağlar. Kalbin bu elektriksel etkinliği deriye yerleştirilen elektrotlarla kaydedilebilir; bu kayda EKG (elektrokardiyogram) denir.

Kalp döngüsü: üç evre

Kalp kasının kasılmasına sistol, gevşemesine diyastol denir. Bir kasılma ve gevşemenin tamamına kalp döngüsü denir. Dakikada yaklaşık 75 atan bir kalpte bir döngü yaklaşık 0,8 saniye sürer ve üç evreye ayrılır. Şemaya bakarken tek bir kurala tutun: kapakçıklar her zaman basıncın yüksek olduğu taraftan düşük olduğu tarafa doğru açılır.

Kapakçıklar basınç farkıyla açılıp kapanır: AV kapakçıklar ile yarım ay kapakçıkları aynı anda açık olmaz.Görsel: Sınav Defteri

Genel diyastolde bütün odacıklar gevşektir ve AV kapakçıklar açık olduğu için toplardamarlardan gelen kan kulakçıkları geçip karıncıkları da doldurmaya başlar. Karıncıklar asıl olarak bu evrede dolar; kulakçık sistolü dolumu tamamlar. Karıncıklar kasılmaya başlayınca içlerindeki basınç kulakçıklardakini aşar ve AV kapakçıklar kapanır; basınç atardamarlardakini de aşınca yarım ay kapakçıkları açılır ve kan atılır. Kulakçıkların döngünün büyük bölümünde, karıncıkların da yarısından fazlasında gevşek kalması, kalbin her atımdan sonra dinlenmesini sağlar.

Nabız

Sol karıncık her kasıldığında aorta basılan kan, esnek atardamar duvarlarında bir dalga oluşturur. Bilekte ya da boyunda deriye yakın bir atardamarın üstüne parmak bastırınca hissedilen bu atışa nabız denir. Her nabız atımı bir karıncık sistolüne karşılık geldiği için dakikadaki nabız sayısı kalp atım sayısına eşittir. Dinlenen sağlıklı bir yetişkinde bu sayı dakikada yaklaşık 70–75'tir.

Akılda kalsın: İmpuls yolu: SA → kulakçıklar → AV → His → Purkinje → karıncıklar. Döngü süresi = 60 ÷ nabız. Adım adım: nabız 75 ise 60 ÷ 75 = 0,8 sn; nabız 60 ise 60 ÷ 60 = 1 sn. Nabız arttıkça bir döngü kısalır. Kapakçık kuralı: AV açıkken yarım ay kapalı, yarım ay açıkken AV kapalı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir evre tarif edilir (“kanın karıncıklardan atardamarlara geçtiği an”, “AV kapakçıkların açık olduğu an”), öncüllerin hangisinin kesin doğru olduğu sorulur. Önce kapakçıklara bak: AV kapakçıklar açıksa karıncıklar kesinlikle gevşektir ama kulakçıklar kasılıyor da olabilir gevşemiş de; bu yüzden “kulakçıklar kasılmaktadır” kesin değildir.

TuzakŞu öncüllerde saklıdır: “SA düğüm sol kulakçıktadır” (sağ kulakçıktadır), “kalbin kasılma uyarısını omurilik soğanı üretir” (üretmez, yalnız hızı ayarlar), “kulakçık ve karıncıklar aynı anda kasılır”.

↕Sıralama kalpte impulsun yolu

  1. AV düğüm
  2. SA (sinüs) düğüm
  3. Purkinje lifleri
  4. Kulakçıkların kas duvarı
  5. His demeti

?Soru çöz

Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir insanda kalp döngüsü yaklaşık 0,8 saniye sürmektedir. Döngünün son 0,4 saniyesini oluşturan genel diyastol evresinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ D. Genel diyastolde bütün odacıklar gevşektir, kan toplardamarlardan kulakçıklara ve karıncıklara dolar. A yarım ay kapakçıkları bu evrede kapalıdır, karıncık sistolüyle karıştırılıyor; B atardamarlara pompalama karıncık sistolündedir; C kulakçık kasılması kulakçık sistolüdür, diyastol değil.
SÜREÇ · KALBİN DÜZENLENMESİ

Kalbin çalışmasına etki eden faktörler: gaz ve fren

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBöbrek üstü bezi hangi hormonları salgılar, adrenalin ve kortizol arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Böbrek üstü bezinin kabuk bölgesi ACTH ile uyarılır ve aldosteron (tuz-su dengesi, kan basıncı), kortizol (uzun süreli stres, kan şekeri) ile az miktarda eşey hormonu salgılar. Öz bölgesi sinir sistemiyle uyarılır ve ani tehlikede adrenalin ile noradrenalin salgılar. Eşeysel bezlerden testis testosteron, yumurtalık östrojen ve progesteron üretir.

Böbrek üstü, eşeysel bezler ve ötekiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalp atışını hangi faktörler hızlandırır ya da yavaşlatır? Adrenalin, tiroksin, kafein ve vagus sinirinin kalbe etkisi nedir?

Kısa cevap: Adrenalin ve tiroksin hormonları ile kahvedeki kafein ve çaydaki tein kalp atım hızını artırır. Otonom sinir sistemine ait vagus sinirinin uçlarından salınan asetilkolin ise SA düğümünü yavaşlatarak kalp atım hızını düşürür. Kalbin hız ayarı omurilik soğanından yönetilir; egzersiz, ateş ve kanda karbondioksit artışı da kalbi hızlandırır.

Merdivenleri koşarak çıktığında, kötü bir haber aldığında ya da akşam üst üste iki bardak koyu çay içtiğinde nabzın hızlanır. Üç ayrı neden, tek bir hedef: SA düğüm.

Bir önceki konuda kalbin uyarısını kendisinin ürettiğini gördük. Ama vücudun ihtiyacı sürekli değişir: uyurken az, koşarken çok oksijen gerekir. Bu yüzden SA düğümün hızı dışarıdan ayarlanır. Ayarın merkezi, sinir sistemi sayfasında solunum ve dolaşım gibi hayati olayları yönettiğini gördüğümüz omurilik soğanıdır. Kalbe ulaşan ayar iki yoldan gelir: sinirle ve kandaki maddelerle.

Fren: vagus siniri ve asetilkolin

Vagus siniri, beyinden çıkan 12 çift sinirden biridir; omurilik soğanından başlayıp boyun boyunca göğüs ve karın boşluğuna iner, kalbe, akciğerlere ve sindirim organlarına dal verir. İstemsiz çalışan otonom sinir sisteminin bir parçasıdır. Kalbe ulaşan uçlarından asetilkolin salınır; asetilkolin SA düğümünde impuls üretimini yavaşlatır, kalp atım hızı düşer. Asetilkolin bir hormon değil, sinir sistemi sayfasında tanıdığımız nörotransmitterlerden biridir. Heyecanlı bir anın ardından kalbin yeniden sakinleşmesinde bu fren rol oynar.

Gaz: hormonlar ve uyarıcılar

Adrenalin, ani tehlike ya da heyecan anında böbrek üstü bezinin öz bölgesinden salınır; kalp atım hızını ve kasılma gücünü artırır, kan basıncı yükselir. Tiroksin, endokrin sistem sayfasında metabolizmanın gaz pedalı olarak tanıttığımız tiroit hormonudur: hücrelerin oksijen tüketimini artırır, kalp de bu artan ihtiyaca daha hızlı ve güçlü atarak yanıt verir. Tiroksinin fazla salgılandığı kişilerde çarpıntı görülmesi bu yüzdendir. Adrenalinin etkisi saniyeler içinde başlar ve kısa sürer, tiroksininki yavaş başlar ve uzun sürer.

Kahve, kola ve enerji içeceklerindeki kafein ile çaydaki tein uyarıcı maddelerdir ve kalp atımını hızlandırır. Tein aslında kafeinin çaydaki adıdır; kimyasal olarak aynı maddedir. Bunların fazlası çarpıntıya ve uykusuzluğa yol açabilir.

Kalp atımını hızlandırır

  • Adrenalin (böbrek üstü bezi özü)
  • Tiroksin (tiroit)
  • Kafein (kahve, kola), tein (çay)
  • Egzersiz, kanda CO₂ artışı
  • Vücut sıcaklığının artması (ateş)

Kalp atımını yavaşlatır

  • Vagus siniri
  • Asetilkolin (vagus uçlarından)
  • Dinlenme, uyku
Kalbin temposunu SA düğüm tutar; vagus siniri bu tempoyu yavaşlatır, hormonlar ve uyarıcılar hızlandırır.Görsel: Sınav Defteri

Egzersizde kalp neden hızlanır?

Çalışan kaslar hücresel solunumu hızlandırır, daha çok oksijen tüketir ve kana daha çok karbondioksit verir. Kanda CO₂ arttıkça kan asitleşir; bu değişim algılanınca omurilik soğanı kalbi hızlandırır. Böylece kaslara birim zamanda daha çok kan, dolayısıyla daha çok oksijen ulaşır ve fazla CO₂ akciğerlere daha hızlı taşınır. Egzersiz bitince ihtiyaç azalır, vagusun freni yeniden ağır basar ve nabız dinlenme değerine döner. Bu da homeostazinin bir örneğidir.

Akılda kalsın: Kalbi etkileyen altı faktörü iki gruba ayır: A-T-K-T hızlandırır (Adrenalin, Tiroksin, Kafein, Tein); vagus ve asetilkolin yavaşlatır. Vagus ile asetilkolin ayrı iki neden değil, aynı frenin sinir ve madde adıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp “aşağıdakilerden hangisi kalp atım hızını ötekilerden farklı yönde etkiler?” sorusudur; dört hızlandırıcının arasına vagus siniri ya da asetilkolin konur. İkinci kalıp deney ya da grafiktir: bir madde verildikten sonra nabzın nasıl değiştiği gösterilir ve maddenin hangisi olabileceği sorulur; nabız düşüyorsa bu altı adaydan yalnız asetilkolin (vagusun uyarılması) uyar.

TuzakŞu öncüllerdedir: “tein ile kafein zıt etki yapar” (aynı maddedir), “asetilkolin bir hormondur” (nörotransmitterdir), “sinirler kesilirse kalp durur” (durmaz, SA düğüm çalışır). Otonom sinir sisteminin kendi içindeki alt bölümlerinin adları YKS kapsamında değildir; soru vagus siniri adıyla gelir.

▭Boşluk doldurma

Vagus sinirinin kalbe ulaşan uçlarından salınan SA düğümünü yavaşlatır. Çaydaki ise kahvedeki kafein gibi kalp atım hızını artırır.

asetilkolinteininsülinkalsitonin

?Soru çöz

Kısa bir koşudan sonra dinlenmeye çekilen sağlıklı bir öğrencinin nabzının birkaç dakika içinde düştüğü gözleniyor.
Bu düşüş,
I. vagus sinirinin kalbe ulaşan uyarılarının artması,
II. kanda tiroksin miktarının artması,
III. SA düğümü üzerindeki asetilkolin etkisinin artması
olaylarından hangileriyle açıklanabilir?

✓ A. Vagus siniri uçlarından salınan asetilkolin SA düğümünü yavaşlatır, nabız düşer; I ve III doğrudur. B yalnız II'yi alır, oysa tiroksin kalp atım hızını artırır; C II'yi katıp I'i atlar; D tiroksinin hızlandırıcı etkisini yavaşlatıcı sanır.
YAPI · DAMARLAR

Atardamar, toplardamar, kılcal damar: üç boru, üç görev

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKas çeşitleri nelerdir? Düz kas, iskelet kası ve kalp kası arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Destek ve hareket sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kas doku, kasılıp gevşeyebilen uzun hücrelerden (kas lifi) oluşur ve ara madde içermez. İskelet (çizgili) kası çok çekirdekli, enine bantlı, istemli ve hızlıdır; düz kas mekik biçimli, tek çekirdekli, bantsız, istemsiz ve yavaştır; kalp kası bantlı, dallanmış, bir ya da iki çekirdekli, istemsizdir ve yalnız kalpte bulunur.

Kas doku: üç kas çeşidi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atardamar, toplardamar ve kılcal damar arasındaki farklar nelerdir? Kan basıncı (tansiyon) nedir?

Kısa cevap: Atardamarlar kanı kalpten organlara, toplardamarlar organlardan kalbe taşır; kılcal damarlar ikisinin arasındaki, tek katlı epitelden oluşan ince damarlardır ve kan ile doku arasındaki madde alışverişi yalnız onlarda olur. Kan basıncı atardamarlarda en yüksek, toplardamarlarda en düşüktür; akış hızı kılcallarda en yavaştır. Kanın atardamar duvarına yaptığı basınca tansiyon denir.

Parmağını bileğinin içine bastırdığında hissettiğin atış bir damardan gelir; elinin üstünde mavimsi görünen çizgiler ise bambaşka bir damardır.

Ad, yöne göre verilir

Damarlar taşıdıkları kanın oksijenine göre değil, kanın akış yönüne göre adlandırılır. Kalpten çıkıp kanı organlara götüren damar atardamardır, organlardan kalbe getiren damar toplardamardır. Bu yüzden akciğer atardamarı oksijence fakir, akciğer toplardamarı oksijence zengin kan taşır. Atardamarlar organlara yaklaştıkça incelerek dallanır ve en sonunda gözle görülemeyecek kadar ince kılcal damarlara ayrılır. Kılcallar yeniden birleşerek toplardamarları oluşturur.

Duvar yapısı göreve göre değişir

Üç damarın duvar yapısı
DamarDuvarKapakçıkNeden böyle?
Atardamariçten dışa üç tabaka: tek katlı yassı epitel (endotel), kalın düz kas ve esnek lif tabakası, dışta bağ dokuyokkalbin bastığı kanın yüksek basıncına dayanmak için duvar kalın ve esnektir; kan zaten basınçla ileri itilir
Toplardamaraynı üç tabaka, ama kas ve esnek lif tabakası ince; iç boşluk genişözellikle kol ve bacakta tek yönlü kapakçıklarkan basıncı düşük olduğu için kapakçıklar kanın geri akmasını önler
Kılcal damaryalnız tek katlı yassı epitelyokmadde alışverişinin yapıldığı tek damar türüdür; hemen her hücrenin yakınında bir kılcal vardır

Neden kılcalın duvarı tek katlı? Hücre zarından madde geçişi sayfasında difüzyonun yolun kısalığına ne kadar bağlı olduğunu görmüştük. Kalın kas ve bağ doku tabakaları maddelerin geçişini yavaşlatırdı; tek hücre kalınlığında bir duvar ise oksijenin, glikozun ve karbondioksitin kan ile doku sıvısı arasında hızla geçmesine izin verir.

Basınç, hız ve kesit alanı

Kalpten uzaklaştıkça kan basıncı sürekli düşer: atardamar > kılcal damar > toplardamar. Kanın akış hızı ise damarların toplam kesit alanına bağlıdır. Tek bir kılcal çok incedir ama sayıları o kadar fazladır ki toplam kesit alanları bütün damarlarınkinden büyüktür. Geniş bir nehrin yavaş, dar bir boğazın hızlı akması gibi, kan da toplam kesitin en büyük olduğu kılcallarda en yavaş akar. Bu yavaşlık bir kusur değil, kazançtır: madde alışverişine zaman kalır. Sıralama: akış hızında atardamar > toplardamar > kılcal, toplam kesit alanında kılcal > toplardamar > atardamar, duvar kalınlığında atardamar > toplardamar > kılcal.

Kılcalda toplam kesit alanı en büyük, akış hızı en küçüktür; kan basıncı ise yol boyunca hiç yükselmeden düşer ve kılcalda ortada kalır.Görsel: Sınav Defteri

Basıncı düşük olan kan kalbe nasıl döner?

Ayaktaki toplardamarlardan kalbe çıkan kan yerçekimine karşı yükselir. Buna üç şey yardım eder. Yürürken kasılan iskelet kasları aralarındaki toplardamarları sıkıştırır ve kanı ileri iter; kapakçıklar kanın geri kaçmasını önler. Soluk alırken göğüs boşluğundaki basınç düşer ve kan kalbe doğru çekilir. Gevşeyen kulakçıklar da kanı emer. Uzun süre kıpırdamadan ayakta kalınca kas pompası çalışmaz ve kan bacaklarda göllenir; varisin neden çoğunlukla ayakta çalışanlarda görüldüğünü son konuda göreceğiz.

Kan basıncı (tansiyon)

Kanın atardamar duvarına yaptığı basınca tansiyon denir. Karıncıklar kasılırken ölçülen en yüksek değere büyük tansiyon, gevşerken ölçülen en düşük değere küçük tansiyon denir; sağlıklı bir yetişkinde yaklaşık 120/80 mmHg'dir (halk arasında “12'ye 8”). Tansiyonu kalbin atım hızı ve gücü, damarlardaki toplam kan miktarı, atardamarların çapı ve esnekliği belirler. Adrenalin kalbin atım hızını ve kasılma gücünü artırarak, endokrin sistem sayfasında gördüğümüz ADH ve aldosteron da kanda su tutarak tansiyonu yükseltir. Damar duvarının esnekliğini yitirmesi (damar sertliği) de tansiyonu yükseltir. Kanamada ise kan hacmi azaldığı için tansiyon düşer.

Akılda kalsın: Atar kalpten atar, toplar organlardan toplar. Basınç: atar > kılcal > toplar. Hız: atar > toplar > kılcal (kılcal en yavaş, çünkü toplam kesiti en büyük). Kapakçık toplardamarda, madde alışverişi yalnız kılcalda.
Sınavda

Nasıl sorulurSıralama ve karşılaştırma kalıbı en sık gelendir: basınç, hız, toplam kesit alanı ve duvar kalınlığı için üç damar karşılaştırılır.

TuzakHız ile basıncı aynı sanmaktır: basınçta kılcal ortadadır, hızda en sondadır. Genelleme tuzağı: “atardamarlar oksijence zengin kan taşır” yargısı akciğer atardamarı yüzünden yanlıştır. Kan basıncı sorularında kuralı kullan: kan hacmini artıran (fazla tuz, ADH), damarı daraltan ya da sertleştiren ve kalbi hızlandıran her etken basıncı yükseltir; kanama ve damar genişlemesi düşürür.

⇄Bilgi eşleştirme damar → özellik

↕Sıralama kan basıncı yüksekten düşüğe

  1. Kol kası kılcalları
  2. Üst ana toplardamar
  3. Aort
  4. Kol toplardamarı
  5. Kol atardamarı

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanda aort, kılcal damarlar ve ana toplardamarlar karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi kılcal damarlarda en düşüktür?

✓ D. Kılcalların toplam kesit alanı en büyük olduğu için kan orada en yavaş akar; bu da madde alışverişine zaman bırakır. A yanlış: basınç kalpten uzaklaştıkça düşer, en düşük değer kılcalda değil toplardamarlardadır. B yanlış: toplam kesit alanı kılcalda en büyüktür. C yanlış: madde alışverişi yalnız kılcalda yapılır, yani en yüksek orada.
SÜREÇ · KILCAL DAMAR

Kılcal damarda madde alışverişi: iki basıncın çekişmesi

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmoz nedir, su hangi yöne geçer?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmoz, suyun seçici geçirgen ya da yarı geçirgen bir zardan, çözünen madde derişimi düşük (az yoğun) ortamdan derişimi yüksek (çok yoğun) ortama geçmesidir. Aslında suyun kendi difüzyonudur; ATP harcanmaz ve cansız sistemlerde de görülür, ama mutlaka bir zar gerekir.

Osmoz ve osmotik basınç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kılcal damarlarda kan ile doku arasında madde alışverişi nasıl olur? Kan basıncı ve osmotik basıncın rolü nedir?

Kısa cevap: Kılcal damarda madde alışverişi kan basıncı ile kanın osmotik basıncı arasındaki dengeyle olur (Starling hipotezi). Atardamar ucunda kan basıncı osmotik basınçtan büyük olduğu için su, oksijen, glikoz ve amino asit doku sıvısına çıkar; toplardamar ucunda kan basıncı osmotik basıncın altına düştüğü için su, karbondioksit ve üre kana geri girer. Osmotik basıncı damardan çıkamayan plazma proteinleri oluşturur ve kılcal boyunca yaklaşık sabit kalır.

Kana karışan glikoz bir kas hücresine nasıl ulaşır? Kan hücreye hiç dokunmaz; ikisinin arasında ince bir sıvı tabakası vardır.

Hücreler, aralarını dolduran doku sıvısıyla çevrilidir. Kılcaldaki kan maddelerini önce bu sıvıya verir, hücre de ihtiyacını oradan alır; atıklar da ters yönde aynı yolu izler. Peki sıvıyı kılcal duvarından dışarı iten ve geri çeken nedir? Bu sorunun cevabı, 19. yüzyılın sonunda İngiliz fizyolog Ernest Starling'in adıyla anılan Starling hipotezidir.

İten kuvvet, çeken kuvvet

Kan basıncı kalbin pompalamasından gelir ve sıvıyı kılcal duvarından dışarı, doku sıvısına doğru iter. Osmotik basınç ise suyu çeken kuvvettir; hücre zarından madde geçişi sayfasında çözünen madde arttıkça osmotik basıncın arttığını görmüştük. Kanda kılcal duvarından geçemeyen büyük moleküller, özellikle albümin gibi plazma proteinleri vardır. Bunlar kanın osmotik basıncını doku sıvısınınkinden yüksek tutar ve suyu damarın içine çeker. Plazma proteinleri kılcal boyunca damarda kaldığı için bu basınç baştan sona yaklaşık sabittir; kan basıncı ise sıvı dışarı sızdıkça ve sürtünmeyle azalır.

Kılcalın başında itme, sonunda çekme ağır basar; çıkış ve giriş noktası iki çizginin kesiştiği yerde yer değiştirir.Görsel: Sınav Defteri

Neden toplardamar ucunda sıvı geri girer?

Atardamar ucunda kan basıncı osmotik basınçtan büyüktür, net akış dışarı doğrudur: su ve suyla birlikte küçük moleküller (glikoz, amino asit, mineraller, oksijen) doku sıvısına geçer. Kan ilerledikçe kan basıncı düşer, osmotik basınç ise değişmez. Bir noktadan sonra çekme itmeyi geçer ve toplardamar ucunda doku sıvısındaki su, CO₂ ve üre gibi atıklar kana geri girer. Böylece hücre, kanla hiç temas etmeden hem besinini alır hem de atığından kurtulur. Gazların geçişinde derişim farkıyla gerçekleşen difüzyon da rol oynar: oksijen derişimi kanda, karbondioksit derişimi dokuda yüksektir.

Atardamar ucunda çıkan sıvının tamamı toplardamar ucunda geri dönmez. Dokuda kalan fazla sıvıyı lenf kılcalları toplar ve kana geri kazandırır. Bu denge bozulup doku arasında sıvı birikmesine ödem denir; lenf dolaşımını ve ödemin nedenlerini kan, lenf ve bağışıklık sayfasında anlatıyoruz.

Akılda kalsın: Başta it, sonda çek. Kan basıncı iter ve azalır; osmotik basınç (plazma proteinleri, özellikle albümin) çeker ve sabit kalır. Atardamar ucunda besin ve O₂ çıkar, toplardamar ucunda CO₂ ve üre girer.
Sınavda

Nasıl sorulurKılcal boyunca iki basınç çizgisinin verildiği bir grafik gelir; öncüllerde hangi uçta hangi yönde madde geçtiği, hangi basıncın sabit kaldığı sorulur. Bir kılcalda hangi molekülün kana gireceğini bulmak için hücrenin ürettiğini (CO₂, üre) ve tükettiğini (O₂, glikoz) ayır.

TuzakŞu öncüllerdedir: “osmotik basınç kılcal boyunca azalır” (sabittir), “atardamar ucunda doku sıvısından kana geçen madde daha fazladır” (tersi), “üre atardamar ucunda dokudan kana geçer” (toplardamar ucunda geçer).

▭Boşluk doldurma

Kılcal damarın atardamar ucunda osmotik basınçtan büyük olduğu için madde doku sıvısına çıkar. Toplardamar ucunda ise plazma proteinlerinin oluşturduğu baskın gelir ve madde kana geri girer.

kan basıncıosmotik basınçturgor basıncıkök basıncı

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanın baldır kasında bulunan bir kılcal damarın toplardamar ucunda aşağıdakilerden hangisinin doku sıvısından kana geçmesi beklenir?

✓ C. Toplardamar ucunda osmotik basınç baskındır ve kas hücrelerinin ürettiği CO₂ kana geçer. A glikoz, B amino asit ve D oksijen hücrenin tükettiği maddelerdir; atardamar ucunda kandan doku sıvısına geçer, yön ters düşünülmüş.
SİSTEM · DOLAŞIM

Büyük ve küçük kan dolaşımı: kalbe iki kez uğrayan yolculuk

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDifüzyon nedir, basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Difüzyon, moleküllerin kendi hareket enerjileriyle çok yoğun (derişimi yüksek) ortamdan az yoğun ortama yayılmasıdır; ATP harcanmaz ve derişim eşitlenince net geçiş durur. Basit difüzyonda madde doğrudan fosfolipit tabakadan, kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı proteinlerden geçer.

Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyük ve küçük kan dolaşımı nedir, kan hangi yolu izler? İbn Nefis dolaşımla ilgili ne buldu?

Kısa cevap: Küçük (akciğer) dolaşımı sağ karıncıkta başlar, akciğer atardamarı ile akciğerlere gider, kan orada CO₂ verip O₂ alır ve akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçıkta biter. Büyük (vücut) dolaşımı sol karıncıkta başlar, aort ve atardamarlarla organlara gider, kan orada O₂ verip CO₂ alır ve üst ve alt ana toplardamarlarla sağ kulakçıkta biter. Küçük dolaşımı 13. yüzyılda ilk kez İbn Nefis tarif etmiştir.

Bir alyuvar vücudu bir tur dolaşırken kalpten iki kez geçer: bir kez akciğere, bir kez vücuda gitmek için.

Küçük dolaşım: kanı temizleme turu

Vücuttan dönen oksijence fakir kan sağ kulakçığa, oradan triküspit kapakçıktan geçip sağ karıncığa gelir. Sağ karıncık kanı akciğer atardamarı ile akciğerlere basar. Akciğer kılcallarında kan karbondioksitini verir, oksijen alır ve akciğer toplardamarları ile sol kulakçığa döner. Sağ karıncıkta başlayıp sol kulakçıkta biten bu yola küçük dolaşım denir. Görevi kanı oksijenlendirmektir. Gaz değişiminin akciğerde nasıl olduğunu solunum sistemi sayfasında anlatıyoruz.

Büyük dolaşım: dağıtım turu

Oksijence zengin kan sol kulakçıktan biküspit kapakçıktan geçip sol karıncığa iner. Sol karıncık kanı aort ile vücuda gönderir. Aort dallara ayrılır: başa giden şah damarı, kollara, böbreklere, bacaklara giden atardamarlar. Organ kılcallarında kan oksijen ve besin verir, karbondioksit ve atık alır. Baş, boyun, kollar ve göğüs bölgesinden gelen kan üst ana toplardamar, karın ve bacaklardan gelen kan alt ana toplardamar ile sağ kulakçığa döner. Sol karıncıkta başlayıp sağ kulakçıkta biten bu yola büyük dolaşım denir.

Küçük dolaşım sağ karıncıkta başlar, sol kulakçıkta biter; büyük dolaşım sol karıncıkta başlar, sağ kulakçıkta biter.Görsel: Sınav Defteri

İki özel yol: kapı toplardamarı ve koroner damarlar

Mide, bağırsaklar ve dalaktan gelen kan doğrudan kalbe dönmez. Bu kan kapı toplardamarı ile önce karaciğere gider, karaciğer kılcallarından geçtikten sonra karaciğer üstü toplardamarı ile alt ana toplardamara katılır. Neden böyle bir ara durak var? Bağırsaktan emilen glikoz, amino asit ve vitaminler önce karaciğere uğrar: karaciğer fazla glikozu glikojen olarak depolar, zararlı maddeleri etkisizleştirir ve kana verilecek besin miktarını dengeler. Karaciğerin bu görevlerini sindirim sistemi sayfasında görüyoruz. Kapı toplardamarının kalple doğrudan bağlantısı yoktur; iki kılcal ağının arasında kalan bir toplardamardır. Sindirilen yağların yapı taşları ise bu yolu izlemez, önce lenfe geçer.

Kalp de bir organdır ve kasının kana ihtiyacı vardır, ama odacıklarından geçen kandan beslenmez. Aortun hemen başlangıcından ayrılan koroner atardamarlar miyokartı besler; kalp kasından toplanan kan koroner toplardamarlarla sağ kulakçığa döner. Bu damarların tıkanmasının neden bu kadar tehlikeli olduğunu son konuda göreceğiz.

Okuma köşesi: İbn Nefis

İbn Nefis (bazı kaynaklarda “İbn Nefs”, TYMM kitabında İbnünnefis), 13. yüzyılda Şam'da yetişip Kahire'de çalışan bir hekimdir. İbn Sina'nın El-Kanun fi't-Tıb adlı eserinin anatomi bölümlerine yazdığı açıklamada, o güne kadar kabul gören bir görüşe karşı çıktı: kanın sağ karıncıktan sol karıncığa iki karıncık arasındaki duvarda bulunduğu sanılan görünmez deliklerden geçtiği düşünülüyordu. İbn Nefis bu duvarın kalın ve deliksiz olduğunu, kanın sağ karıncıktan akciğere gidip orada havayla karıştıktan sonra sol tarafa döndüğünü yazdı. Bu, küçük kan dolaşımının bilinen ilk doğru tarifidir ve Avrupa'da dolaşımın bütünüyle açıklanmasından yüzyıllar öncesine dayanır.

Akılda kalsın: Küçük: sağ karıncık → sol kulakçık. Büyük: sol karıncık → sağ kulakçık. İkisi de karıncıkta başlar, karşı taraftaki kulakçıkta biter. Adım adım çözüm: ince bağırsaktan emilen bir C vitamini molekülü baldır kasındaki bir hücreye nasıl ulaşır? 1) bağırsak kılcalı → kapı toplardamarı → karaciğer, 2) karaciğer üstü toplardamarı → alt ana toplardamar → sağ kulakçık → sağ karıncık, 3) akciğer atardamarı → akciğer kılcalları → akciğer toplardamarı → sol kulakçık → sol karıncık, 4) aort → bacak atardamarı → baldır kası kılcalı. Kural: vücudun bir yerinden başka bir yerine giden madde önce küçük dolaşımı tamamlamak zorundadır.
Sınavda

Nasıl sorulur“İşaretli bir molekül X'ten Y'ye giderken hangi yapılardan geçmek zorunda değildir / en son hangisinden geçer?” kalıbı çok sık gelir; yolu yukarıdaki dört adımla kur ve şıkları tek tek işaretle. Bilim insanı sorularında isim–tarih eşleştirmesi değil, katkının ne olduğu sorulur.

TuzakKapı toplardamarıdır: yalnız sindirim organlarından gelen kanın yoludur; kolda başlayan bir yolculukta kapı toplardamarından geçilmez. Öteki tuzaklar: “büyük dolaşım sağ karıncıkta başlar”, “kapı toplardamarı kalbe açılır”, “akciğer toplardamarı oksijence fakir kan taşır”.

↕Sıralama yol kur: sol koldan beyne

Sol koldaki bir toplardamara verilen ilacın beyne ulaşırken geçtiği yapıları sırala.

  1. Sol kulakçık
  2. Sağ karıncık
  3. Şah damarı
  4. Üst ana toplardamar
  5. Aort
  6. Akciğer kılcalları

?Soru çöz

Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir insanda aşağıdaki damar çiftlerinin hangisinde birinci damardaki kanın oksijen miktarı ikinci damardakinden fazladır?

✓ C. Akciğer toplardamarı oksijenlenmiş kanı sol kulakçığa getirir, üst ana toplardamar dokulardan dönen fakir kanı taşır. A akciğer atardamarı oksijence fakirdir, sıra ters; B alt ana toplardamar fakir, aort zengindir; D kapı toplardamarı fakir, böbrek atardamarı zengindir.

?Soru çöz

Sol kolundaki bir toplardamara serumla verilen bir ilaç, sağ bacağındaki bir kasa ulaşıyor.
İlaç bu yolculukta aşağıdaki yapılardan hangisinden geçmez?

✓ A. Yolu kur: üst ana toplardamar → sağ kulakçık → sağ karıncık → akciğer atardamarı → akciğer kılcalları → akciğer toplardamarı → sol kulakçık → sol karıncık → aort → bacak atardamarı → kas kılcalı. Kapı toplardamarı yalnız mide, bağırsak ve dalaktan gelen kanı karaciğere taşır; koldan başlayan bir yolculuk ondan geçmez. B, C ve D bu yolun zorunlu duraklarıdır: kolda başlayan madde önce kalbin sağ yarısına döner ve küçük dolaşımı tamamlamadan bacağa ulaşamaz.
SAĞLIK · DOLAŞIM

Dolaşım sistemi rahatsızlıkları: tıkanan borular, yorulan pompa

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLipitler nelerdir, doymuş ve doymamış yağ arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lipitler suda çözünmeyen, en çok enerji depolayan organik bileşiklerdir; başlıca çeşitleri trigliseritler (nötral yağlar), fosfolipitler ve steroitlerdir. Karbonları arasında yalnız tek bağ bulunan doymuş yağ asitleri genellikle hayvansaldır ve oda sıcaklığında katıdır; çift bağ taşıyan doymamış yağ asitleri genellikle bitkiseldir ve oda sıcaklığında sıvıdır.

Lipitler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalp krizi, damar tıkanıklığı, yüksek tansiyon, varis ve kangren nedir? Kalp ve damar sağlığı nasıl korunur?

Kısa cevap: Damar tıkanıklığı çoğunlukla atardamar iç duvarında yağ ve kolesterol birikmesiyle (ateroskleroz, damar sertliği) başlar. Kalbi besleyen koroner atardamar tıkanınca kalp kasının bir bölümü ölür: bu kalp krizidir. Bir dokunun kanlanması kesilip dokunun ölmesine kangren, toplardamar kapakçıklarının yetersizliğiyle bacak damarlarının genişlemesine varis, kan basıncının sürekli normalin üstünde olmasına yüksek tansiyon denir. Düzenli egzersiz, az tuzlu ve az doymuş yağlı beslenme, sigaradan uzak durmak ve tansiyon kontrolü bu hastalıkların riskini azaltır.

Mutfak lavabosunun gideri yıllar içinde yağla nasıl yavaş yavaş daralırsa, atardamarların içi de benzer biçimde daralabilir; fark şu ki atardamar tıkandığında arkasındaki doku birkaç dakika içinde oksijensiz kalır.

Damar tıkanıklığı: ateroskleroz

Atardamarın iç yüzeyi zarar gördüğünde oraya kolesterol ve başka yağlar birikir; zamanla sertleşen bir tabaka (plak) oluşur. Bu duruma ateroskleroz ya da halk arasındaki adıyla damar sertliği denir. Plak damarın iç çapını daraltır, damar esnekliğini yitirir ve plağın üzerinde pıhtı oluşabilir. Pıhtı damarı bütünüyle tıkarsa, o damarın beslediği doku oksijensiz kalır. Organik bileşikler sayfasında kanda fazla kolesterolün damar tıkanıklığına zemin hazırladığını söylemiştik; zincirin devamı budur. Sonuç, tıkanan damarın nereye gittiğine bağlıdır:

Atardamar tıkanınca: sonuç, damarın beslediği yere bağlı
RahatsızlıkTıkanan damarNe olur?Belirti ve not
Kalp krizi (miyokart enfarktüsü)kalp kasını besleyen koroner atardamarkalp kasının bir bölümü oksijensiz kalıp ölürgöğüste sıkışma ve ağrı; sol kola, çeneye ya da sırta yayılan ağrı; soğuk terleme, nefes darlığı. Zaman kaybetmeden 112 aranmalıdır, çünkü ölen kalp kası yenilenmez.
Kangrenbir doku ya da organı besleyen damar; kanlanma uzun süre kesiliro doku ölür; en sık el ve ayak parmaklarında görülürnedenler: damar tıkanıklığı, şeker hastalığının damarlara verdiği zarar, sigara, donma. Ölen doku geri dönmediği için ileri durumda ilgili bölümün alınması gerekebilir.
Felç (inme)beyne giden bir atardamarbeyin dokusu zarar görürtıkanan damarın beslediği beyin bölgesinin yönettiği işlevler aksar
Tıkanma zinciri hep aynıdır; adını değiştiren, tıkanan atardamarın beslediği yerdir. Varis bu zincire girmez, çünkü toplardamar sorunudur.Görsel: Sınav Defteri

Yüksek tansiyon

Yüksek tansiyon (hipertansiyon), kan basıncının dinlenme hâlinde bile sürekli normalin üstünde kalmasıdır. Çoğu zaman belirti vermediği için “sessiz” bir hastalıktır ve ancak ölçümle fark edilir. Sürekli yüksek basınç kalbi daha çok çalışmaya zorlar, damar iç yüzeyini yıpratıp aterosklerozu hızlandırır; kalp krizi, felç ve böbrek hasarı riskini artırır. Fazla tuz tüketimi, fazla kilo, hareketsizlik, sigara, uzun süreli stres ve ailede yüksek tansiyon bulunması risk etkenleridir. Tuzun neden tansiyonu yükselttiğini damarlar konusunda gördük: tuz vücutta su tutulmasına, su da kan hacminin artmasına yol açar.

Varis

Varis, bacak toplardamarlarının genişleyip kıvrımlı bir hâl alarak deri altında belirginleşmesidir. Toplardamardaki tek yönlü kapakçıklar görevini yapamayınca kan aşağıya geri kaçar ve damarda göllenir; artan basınç damar duvarını genişletir. Uzun süre hareketsiz ayakta durmak ya da oturmak, fazla kilo, gebelik ve ailede varis bulunması riski artırır. Yürümek, bacak kaslarının pompa etkisini çalıştırdığı için varisi önlemeye yardım eder. Varisin bir toplardamar sorunu olduğuna dikkat et; ateroskleroz, kalp krizi ve kangren ise atardamarla ilgilidir.

Kan dokusunun hastalıkları olan anemi ve lösemiyi kan, lenf ve bağışıklık sayfasında ele alıyoruz.

Kalp ve damar sağlığını korumak

Bu hastalıkların büyük bölümü yıllar içinde gelişir; bu yüzden korunma gençlikte başlar. Önerilerin her biri yukarıdaki bir nedene karşılık gelir:

Akılda kalsın: Tıkanan atardamar nereye gidiyorsa hasar orada: koroner → kalp krizi, beyin → felç, bacak/parmak → kangren. Varis tek toplardamar hastalığıdır: kapakçık bozulur, kan göllenir.
Sınavda

Nasıl sorulurHastalık–neden eşleştirmesi verilir ve yanlış eşleştirme sorulur. İkinci kalıp neden-sonuç zinciridir: “ateroskleroz → damar çapı daralır → doku oksijensiz kalır → kalp krizi / kangren”; zincirin halkalarının yeri değiştirilerek öncül kurulur. Üçüncüsü korunma çıkarımıdır: “hangisi doğrudan damar tıkanıklığı riskini azaltır?” sorusunda cevap doymuş yağ ve tuzun azaltılması, düzenli egzersiz gibi nedene yönelik önlemdir.

TuzakVarisi atardamara, kalp krizini toplardamara bağlamaktır; varis tek toplardamar hastalığıdır.

⇄Bilgi eşleştirme rahatsızlık → neden

?Soru çöz

Bir kişinin sağ bacağını besleyen ana atardamar bir pıhtı nedeniyle tamamen tıkanıyor ve bu bölgeye uzun süre kan ulaşamıyor.
Bu durumun doğrudan sonucu olarak bacağın alt kısmında aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Atardamar tıkanınca beslediği doku oksijen alamaz ve ölür; bu kangrendir. A toplardamar genişlemesi varistir, kapakçık yetersizliğinden olur; C kalp kası hasarı koroner damar tıkanmasıyla ilgilidir; D tıkanıklığın gerisine kan ulaşmadığı için basınç yükselmez.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

37 °C'de bekletilen dört deney tüpünün içeriği şöyledir: 1. tüp protein + pepsin + HCl (kuvvetli asidik); 2. tüp protein + pepsin (hafif bazik); 3. tüp nişasta + pankreas amilazı (hafif bazik); 4. tüp yağ + safra tuzları + lipaz (hafif bazik). Bir süre sonra tüplerde oluşan ürünlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Lipaz hafif bazik ortamda yağı yağ asidi ve gliserole parçalar; safra tuzları yağı damlacıklara ayırıp işi hızlandırır. A yanlış: pepsin proteini yalnız polipeptitlere kadar götürür, amino asit için ince bağırsak enzimleri gerekir. B yanlış: pepsin kuvvetli asidik ortamın enzimidir, hafif bazik ortamda çalışmaz. D yanlış: amilazın ürünü maltozdur; maltozu glikoza maltaz yıkar ve tüpte maltaz yoktur.Kaynak: Sindirim sistemi · Kimyasal sindirim: üç besinin yolu

?Soru 2

Destek ve hareket sistemi rahatsızlıklarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kireçlenme (osteoartrit), adına rağmen kireç birikmesi değil, eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdağın aşınmasıdır. B doğrudur: osteoporozda yıkım yapımı aşar; C doğrudur: raşitizm çocuktaki D vitamini eksikliğidir; D doğrudur: romatoid artritte bağışıklık eklemi hedef alır.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kırık, çıkık, burkulma ve eklem rahatsızlıkları

?Soru 3

Bir kas dokusundan hazırlanan preparatta hücrelerin dallandığı, enine bantlaşma gösterdiği ve her hücrede bir ya da iki çekirdeğin ortada bulunduğu gözleniyor. Bu doku için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Dallanma, bantlaşma ve ortada bir-iki çekirdek kalp kasının özellikleridir; bu kas yalnız kalpte bulunur. A iskelet kasıyla karıştırır, kalp kası istemsizdir; C somatik değil otonom sistemin etkisindedir; D tendonla kemiğe bağlanan iskelet kasıdır.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kas doku: üç kas çeşidi

?Soru 4

Kirli su içtikten sonra ishal olan bir bireyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İshalde içerik kalın bağırsaktan hızlı geçer ve su yeterince emilemez. B yavaş ilerleme ishalin değil kabızlığın nedenidir; C vücut su ve mineral kazanmaz, kaybeder; D safra üretimi ishalle durmaz.Kaynak: Sindirim sistemi · Sindirim sistemi rahatsızlıkları

?Soru 5

İnsan vücudundaki aşağıdaki birleşim yerlerinden hangisi oynar eklem değildir?

✓ D. Omurlar arasında kıkırdak disk bulunur ve hareket sınırlıdır; bu yarı oynar eklemdir. A alt çene, B omuz ve C diz geniş hareket yapan oynar eklemlerdir.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Eklem çeşitleri

?Soru 6

İnce bağırsakta emilen aşağıdaki maddelerden hangisi kalbe ulaşmadan önce karaciğerden geçmez?

✓ B. Yağ asitleri epitelde yeniden yağa dönüşüp şilomikron olarak lenf kılcalına geçer ve lenfle doğrudan kana katılır. A glikoz, C amino asit ve D suda çözünen C vitamini kan kılcalına geçer, kapı toplardamarıyla önce karaciğere gider.Kaynak: Sindirim sistemi · Emilim ve kalın bağırsak

?Soru 7

İnsanda bir uyaranın algılanmasıyla ilgili; I. Reseptör, uyaranın enerjisini impulsa dönüştürür. II. Algılanan duyunun türünü, impulsun ulaştığı beyin merkezi belirler. III. Değişmeyen bir uyarana uzun süre maruz kalan reseptörde impuls sıklığı artar. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Reseptör uyaranı impulsa çevirir, duyuyu ise impulsun gittiği beyin merkezi yorumlar. Sabit uyaranda adaptasyon olur ve impuls sıklığı azalır; III yanlıştır. A doğru olan II'yi atlar; B ve D, adaptasyonu impulsun artması sanır.Kaynak: Duyu organları · Duyu reseptörleri ve algı

?Soru 8

Nezle olan bir kişi, yediği yemeklerin lezzetini alamadığını söylüyor. Bu durumla ilgili; I. Burundaki mukus artışı, koku moleküllerinin reseptörlere ulaşmasını zorlaştırır. II. Besinin lezzetinin algılanmasında koku duyusunun da payı vardır. III. Kişinin dilindeki tat tomurcukları kalıcı olarak yok olmuştur. açıklamalarından hangileri doğrudur?

✓ C. Lezzet tat ile kokunun birleşimidir; nezlede artan mukus kokunun alınmasını engeller. Tat tomurcukları sağlamdır, kişi iyileşince lezzet geri gelir; III yanlıştır. A kokunun lezzetteki payını (II) atlar; B ve D geçici koku kaybını tat tomurcuğu kaybı sanır.Kaynak: Duyu organları · Burun ve dil: koku ve tat

?Soru 9

İnsan gözündeki yapılar ve görevleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kör nokta görme sinirinin retinadan çıktığı yerdir ve burada hiç fotoreseptör yoktur. Koni hücrelerinin en yoğun olduğu yer sarı benektir. A doğrudur: ışığı ilk kıran korneadır; B doğrudur: iris göz bebeğini ayarlar; C doğrudur: damar tabakanın pigmentleri fazla ışığı emer.Kaynak: Duyu organları · Göz: üç tabaka ve görme

?Soru 10

Safra kesesi ameliyatla alınmış, karaciğeri sağlıklı bir bireyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ C. Safrayı karaciğer üretir, kese yalnız depolar; kese yokken safra az ve sürekli akar, çok yağlı öğünde yetmeyebilir. A depo ile üretici karıştırılıyor, karaciğer üretmeye devam eder; B lipaz pankreastan gelir, keseye bağlı değildir; D midedeki pepsin sindirimi safradan bağımsızdır.Kaynak: Sindirim sistemi · Karaciğer, pankreas ve safra
57
Daha fazla soru çözmek ister misin?Dolaşım ve bağışıklık sistemi konusundan 57 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →