Kalbin yapısı: dört odacıklı, tek yönlü bir pompa
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHormon nedir, endokrin bez ile ekzokrin bez arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hormon, endokrin (iç salgı) bezlerin ürettiği, doğrudan kana verilen ve kanla taşınarak yalnız hedef hücrelerde etki gösteren düzenleyici kimyasal maddedir. Endokrin bezlerin kanalı yoktur, salgısını kana verir; ekzokrin (dış salgı) bezler salgısını bir kanalla vücut boşluğuna ya da dışarıya akıtır; pankreas gibi karma bezler ikisini birden yapar.
✎Konu anlatımı
Kalbin yapısı nasıldır, kalpte hangi odacıklar, tabakalar ve kapakçıklar bulunur?
Kısa cevap: Kalp, göğüs boşluğunda iki akciğerin arasında duran, dıştan içe perikart, miyokart ve endokart tabakalarından oluşan kaslı bir pompadır. İki kulakçık ve iki karıncık olmak üzere dört odacığı vardır; sağ yarısında oksijence fakir, sol yarısında oksijence zengin kan bulunur ve iki yarı arasındaki bölme kanların karışmasını engeller. Triküspit, biküspit ve yarım ay kapakçıkları kanın yalnız tek yönde akmasını sağlar.Elini göğsünün sol yanına koyduğunda hissettiğin vuruşlar, yumruk büyüklüğünde bir kas pompasının her gün yüz bin kez kadar tekrarladığı işin izidir.
Tek hücreli bir canlı ihtiyacı olan maddeyi doğrudan çevresinden alır. Senin vücudundaki hücrelerin çoğu ise dış ortamdan çok uzaktadır. Akciğerden alınan oksijenin, bağırsaktan emilen besinin her hücreye ulaşması, hücrede oluşan karbondioksit ve atıkların da uzaklaştırılması için bir taşıma ağı gerekir. Bu ağ dolaşım sistemidir: kan dolaşımı kalp, damarlar ve kandan oluşur. Hormonlar da bu yolla taşınır; endokrin sistem sayfasında hormonun “kanla gönderilen mektup” olduğunu görmüştük. Kanın kendisini ve lenf dolaşımını kan, lenf ve bağışıklık sayfasında ayrıca anlatıyoruz; bu sayfanın konusu pompa ve borular.
Üç tabaka
Kalp göğüs kemiğinin arkasında, iki akciğerin arasında yer alır; ucu hafifçe sola dönüktür. Duvarı dıştan içe üç tabakadan oluşur. Perikart, kalbi saran çift katlı bir zardır; iki katın arasındaki sıvı, kalp her atımda kıpırdarken sürtünmeyi azaltır. Miyokart, kalbin asıl kas tabakasıdır ve en kalın tabakadır; kalbi besleyen koroner damarlar burada bulunur. Endokart, odacıkların iç yüzünü döşeyen tek katlı epitel ve onu kasa bağlayan bağ dokudan oluşur. Kalp kası çizgilidir ama istemsiz çalışır; üç kas türünü destek ve hareket sistemi sayfasında karşılaştırıyoruz.
Dört odacık, iki ayrı yarı
Kalbin üstte iki kulakçığı, altta iki karıncığı vardır. Kulakçıklar kalbe gelen kanı toplar, karıncıklar kanı kalpten dışarı pompalar. Sağ ve sol yarıyı kalın bir kas duvar (bölme) ayırır, bu yüzden insan kalbinde iki tür kan hiç karışmaz. Sağ yarıda vücuttan dönen oksijence fakir kan, sol yarıda akciğerden gelen oksijence zengin kan bulunur. Kalbe gelen damarlar kulakçıklara, kalpten çıkan damarlar karıncıklara bağlanır: sağ kulakçığa üst ve alt ana toplardamar, sol kulakçığa akciğer toplardamarları açılır; sağ karıncıktan akciğer atardamarı, sol karıncıktan aort çıkar.
Sol karıncık neden en kalın?
Odacıkların duvar kalınlığı yaptıkları işle orantılıdır. Kulakçıklar kanı yalnız hemen altlarındaki karıncığa iter; bu yüzden duvarları incedir. Sağ karıncık kanı yakındaki akciğerlere gönderir. Sol karıncık ise kanı baştan ayak parmaklarına kadar bütün vücuda, çok daha uzun ve dirençli bir yola basar. Bu iş daha yüksek basınç ister, yüksek basınç da daha kalın kas demektir. Ama dikkat: iki karıncık her atımda eşit hacimde kan pompalar. Fark miktarda değil, basınçtadır; öyle olmasaydı kan bir dolaşımda birikirdi.
Kapakçıklar: tek yönlü kapılar
Kanın geri kaçmaması için kalpte dört kapakçık vardır. Kulakçık ile karıncık arasındakilere AV (kulakçık-karıncık) kapakçıkları denir: sağda üç parçalı triküspit, solda iki parçalı biküspit kapakçık bulunur. Karıncıkların atardamarlara açıldığı iki çıkışta ise yarım ay kapakçıkları yer alır. Kapakçıkların hiçbiri kasla ya da sinirle açılıp kapanmaz; iki yanlarındaki kan basıncı farkı onları iter. Arkalarındaki basınç yüksekse açılırlar, kan geri dönmeye kalkınca kapanırlar.
Nasıl sorulurNumaralandırılmış dört odacık verilir; oksijen, karbondioksit miktarı ya da duvar kalınlığı karşılaştırılır. Kurallar: sağ odacıklarda CO₂ fazla, sol odacıklarda O₂ fazla; duvar kalınlığı sol karıncık > sağ karıncık > kulakçıklar.
Tuzak“sol karıncık daha çok kan pompalar” yargısıdır; pompalanan hacim eşittir, farklı olan basınçtır. İkinci tuzak kapakçıklar için “istemli açılıp kapanır” ya da “hepsi kulakçık ile karıncık arasındadır” öncülleridir; tek ortak özellikleri kanın tek yönde akmasını sağlamalarıdır. Üçüncüsü tabaka sırası: perikart en dışta, koroner damarlar endokartta değil miyokarttadır.
⇄Bilgi eşleştirme kalbin kısımları
?Soru çöz
İnsan kalbinde sol karıncığın kas duvarının sağ karıncıktan daha kalın olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?