Bitkilerde üreme ve tepki: çiçek, döllenme, çimlenme, hormonlar ve hareketler

Polenin tepecikten tohum taslağına yolculuğunu, bir tohumun neden yıllarca bekleyip bir yağmurla uyandığını, beş hormonun bitkinin kararlarını nasıl yönettiğini ve gövdenin ışığa nasıl döndüğünü şema, tablo ve deneylerle öğren.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
109 sorubu konuda çözebileceğin
YAPI · ÇİÇEK

Çiçeğin kısımları: üremeye adanmış bir sürgün

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMitoz ile mayoz arasındaki farklar nelerdir? Eşeyli üremenin temeli nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hücre bölünmeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eşeyli üreme, iki ayrı atadan gelen haploit (n) eşey hücrelerinin döllenmeyle birleşip diploit (2n) zigotu oluşturmasıdır. Temelinde mayoz ve döllenme vardır: mayoz kromozom sayısını yarıya indirir, döllenme yeniden iki katına çıkarır; böylece türün kromozom sayısı nesiller boyu sabit kalır. Zigot mitozla bölünerek yeni bireyi oluşturur ve yavrular atalarından farklıdır.

Mitoz–mayoz ve eşeyli üreme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çiçeğin kısımları nelerdir ve her kısmın görevi nedir?

Kısa cevap: Çiçek, kapalı tohumlu bitkilerin üreme organıdır. Çiçek sapı ve çiçek tablası taşıyıcıdır; çanak yapraklar tomurcuğu korur, taç yapraklar renk, koku ve nektarla tozlaştırıcıları çeker. Erkek organ başçık ve başçık sapından oluşur, polen başçıkta üretilir. Dişi organ tepecik, dişicik borusu ve içinde tohum taslakları bulunan yumurtalıktan oluşur.

Bir laleyi boyuna ikiye kestiğinde en dışta renkli yaprakları, onların içinde ucu tozlu ince sapları, tam ortada da şişkin bir haznenin üstünde yükselen tek bir sütunu görürsün; çiçeğin bütün planı bu kesittedir.

Eşeyli üremenin mayoz ve döllenmeden oluştuğunu hücre bölünmeleri sayfasında görmüştük. Çiçekli bitkilerde bu iki olayın sahnesi çiçektir. Çiçek, yaprakları üreme işine göre değişmiş, kısa bir sürgündür: büyümesi sınırlıdır, işi gamet üretmek ve döllenmeden sonra tohumu ve meyveyi oluşturmaktır. Bu sayfada üremeyi, bitkilerin çoğunu oluşturan kapalı tohumlular üzerinden anlatıyoruz; tohumları bir yumurtalığın içinde geliştiği için bu adı alırlar.

Dıştan içe çiçeğin kısımları

  • Çiçek sapı ve çiçek tablası: çiçeği dala bağlar; çiçeğin öteki bütün kısımları tablanın üstüne dizilir.
  • Çanak yapraklar: en dıştaki, çoğunlukla yeşil yapraklar; tomurcukken çiçeği sarıp korur, yeşilse fotosentez de yapar.
  • Taç yapraklar: renkli, çoğu zaman kokulu ve tabanında nektar bulunan yapraklar; böcek ve kuş gibi tozlaştırıcıları çeker.
  • Erkek organ: ince bir başçık sapı ile onun ucundaki başçıktan oluşur. Polenler başçıkta, mayozla başlayan bir süreçle üretilir.
  • Dişi organ: en üstte poleni tutan yapışkan ya da tüylü tepecik, onu tabana bağlayan dişicik borusu ve tabandaki şişkin yumurtalık. Yumurtalığın içinde, yumurta hücresinin oluşacağı tohum taslakları bulunur.
Dıştan içe sıra: çanak yaprak, taç yaprak, erkek organlar ve ortada dişi organ. Polen başçıkta, yumurta hücresi tohum taslağında oluşur.Görsel: Sınav Defteri

Çiçek çeşitleri

Her çiçekte dört kısmın hepsi bulunmaz. Rüzgârla tozlaşan buğdayın çiçeğinde gösterişli taç yaprak yoktur; çünkü böcek çekmesine gerek kalmamıştır. Bazı bitkilerde ise bir çiçekte yalnız erkek ya da yalnız dişi organ bulunur. Bu ayrımlar sık karıştırıldığı için yan yana gör:

Çiçek ve bitki çeşitleri
ÖlçütAdTanımÖrnek
Kısımların tamlığıtam çiçekçanak, taç, erkek ve dişi organın hepsi varelma, kiraz
eksik çiçekbu kısımlardan en az biri yokbuğday (taç yok), mısır
Üreme organlarıerdişi çiçekerkek ve dişi organ aynı çiçekteelma, lale, bezelye
tek eşeyli çiçekyalnız erkek ya da yalnız dişi organ varmısır, kabak, söğüt
Tek eşeyli çiçekler nerede?bir evcikli bitkierkek ve dişi çiçekler aynı bitkidemısır, kabak, ceviz
iki evcikli bitkierkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerdesöğüt, kavak, hurma
Akılda kalsın: Dıştan içe: çanak → taç → erkek organ → dişi organ. Erkek organ = başçık + sap; dişi organ = tepecik + dişicik borusu + yumurtalık. Tek eşeyli çiçek her zaman eksik çiçektir, ama her eksik çiçek tek eşeyli değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı bir çiçek şeması verilir; mayozun hangi kısımda olduğu, hangi kısmın meyveye ya da tohuma dönüştüğü sorulur. Mayoz başçıkta (polen için) ve tohum taslağında (yumurta hücresi için) olur.

Tuzak“eksik çiçek tek eşeylidir” eşitlemesidir; taç yaprağı olmayan buğday çiçeği eksiktir ama erdişidir. İkinci tuzak, iki evcikli bir bitkide kendi kendine tozlaşma olabileceği yargısıdır; erkek ve dişi çiçekler ayrı bireylerde olduğu için polen başka bir bireye taşınmak zorundadır.

⇄Bilgi eşleştirme çiçeğin kısımları

?Soru çöz

Bir bitki türünde yalnız erkek çiçek taşıyan bireyler ile yalnız dişi çiçek taşıyan bireyler ayrı ayrı bulunuyor. Bu türle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ D. Bu bitki iki evciklidir; dişi çiçekli birey poleni ancak başka bir bireyden alabilir. A tek eşeyli çiçekte bir organ eksik olduğu için çiçek tam olamaz; B erkek ve dişi çiçek aynı bireyde olmadığından kendi kendine tozlaşma olmaz; C taç yaprağın varlığı eşey dağılımından çıkarılamaz.
SÜREÇ · DÖLLENME

Tozlaşma ve çift döllenme: bir polen tüpü, iki sperm, iki ürün

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kapalı tohumlu bitkilerde tozlaşma ve çift döllenme nasıl gerçekleşir?

Kısa cevap: Başçıkta mayozla oluşan haploit hücrelerden polen, tohum taslağında mayozla oluşan hücreden embriyo kesesi gelişir. Polenin tepeciğe taşınmasına tozlaşma denir. Polen tüpüyle gelen iki sperm çekirdeğinden biri yumurta hücresiyle birleşip zigotu (2n), öteki iki polar çekirdekle birleşip endospermi (3n) oluşturur; buna çift döllenme denir.

İlkbaharda arabaların üstünü kaplayan sarı toz, rüzgârla tozlaşan ağaçların milyonlarca poleninden tepeciğe hiç ulaşamayanlardır.

Polen ve embriyo kesesi nasıl oluşur?

Başçığın içindeki polen keselerinde polen ana hücreleri (2n) mayozla bölünür ve her biri dört haploit hücre verir. Her hücre bir kez mitoz geçirir ve dayanıklı bir çeperle kaplanarak iki çekirdekli bir polene dönüşür: tüp çekirdeği ve üreme çekirdeği. Dişi tarafta, tohum taslağının içindeki bir ana hücre (2n) mayozla dört haploit hücre oluşturur; bunların üçü yok olur. Kalan hücrenin çekirdeği art arda üç kez mitozla bölünür ve sekiz haploit çekirdekli embriyo kesesi oluşur. Tohum taslağının ucundaki küçük açıklığa (mikropil) yakın uçta yumurta hücresi ve iki yardımcı hücre (sinerjit), karşı uçta üç antipot hücresi, ortadaki büyük hücrede ise iki polar çekirdek bulunur. Tohum taslağını dıştan örtüler sarar.

Tozlaşma: polenin yolculuğu

Polenin başçıktan tepeciğe taşınmasına tozlaşma denir. Polen aynı çiçeğin ya da aynı bitkinin tepeciğine düşerse kendi kendine tozlaşma, başka bir bireyin tepeciğine taşınırsa çapraz tozlaşma olur. Çapraz tozlaşma farklı bireylerin genlerini bir araya getirdiği için genetik çeşitliliği artırır. Çiçeğin yapısı, poleni kimin taşıdığına göre değişir:

Rüzgârla ve hayvanla tozlaşan çiçekler
ÖzellikRüzgârla tozlaşanBöcek ya da kuşla tozlaşan
Taç yaprakküçük, gösterişsiz ya da yokbüyük, renkli
Koku ve nektaryokgenellikle var
Polençok sayıda, hafif, kurudaha az, iri, yapışkan ya da pürüzlü
Tepecikgeniş, tüysü, çiçeğin dışına uzanıryapışkan, çoğunlukla içeride
Örnekbuğday, mısır, kavak, çınarelma, kiraz, ayçiçeği

Çift döllenme

Tepeciğe konan polen, tepeciğin salgısıyla çimlenir ve bir polen tüpü oluşturur. Tüp, dişicik borusu boyunca yumurtalığa doğru uzar; bu sırada üreme çekirdeği mitozla bölünerek iki sperm çekirdeği (n) oluşturur. Polen tüpü mikropilden tohum taslağına girer ve iki spermi embriyo kesesine bırakır. Ardından iki ayrı birleşme olur:

Mayoz iki yerde (başçık ve tohum taslağı) olur; döllenmeden sonraki bütün bölünmeler mitozdur. Embriyo 2n, endosperm 3n'dir.Görsel: Sınav Defteri

Birinci sperm yumurta hücresiyle birleşir ve zigot (2n) oluşur; zigot embriyoya gelişecektir. İkinci sperm iki polar çekirdekle birleşir ve 3n kromozomlu bir hücre oluşur; bu hücre bölünerek embriyoyu besleyecek endospermi yapar. Aynı polen tüpünden gelen iki spermin iki ayrı birleşme yapmasına çift döllenme denir; kapalı tohumlulara özgüdür. Neden yararlı? Besin dokusu ancak döllenme gerçekleşince yapılmaya başlar; döllenmemiş bir tohum taslağı için boşuna besin harcanmaz. Sinerjit ve antipot hücreleri döllenmeden sonra yok olur.

Akılda kalsın: Rakamlarla çift döllenme: n + n = 2n (embriyo), n + n + n = 3n (endosperm). Bir polen tüpü = iki sperm = iki birleşme. Polen tüpünün yolu: tepecik → dişicik borusu → yumurtalık → mikropil → embriyo kesesi.
Sınavda

Nasıl sorulurBitkinin vücut hücrelerindeki kromozom sayısı verilir; polen tüp çekirdeği, yumurta, zigot ve endosperm hücresinin kromozom sayıları sorulur. Haploit sayıyı bul, sonra çarp: ör. 2n = 20 ise sperm ve yumurta 10, zigot 20, endosperm 30 kromozomludur.

Tuzak“iki sperm çekirdeği farklı polenlerden gelir” öncülüdür; ikisi de aynı polen tüpüyle gelir ve genetik olarak aynıdır. İkinci tuzak, endospermdeki üç takımın ikisinin babadan geldiğini sanmaktır; iki takım anneden (polar çekirdekler), bir takım babadan gelir.

↕Sıralama tozlaşmadan döllenmeye

  1. Polen tüpü dişicik borusu boyunca uzar
  2. Spermler yumurta ve polar çekirdeklerle birleşir
  3. Polen tepeciğe taşınır
  4. Polen tüpü mikropilden tohum taslağına girer
  5. Polen çimlenir, polen tüpü oluşur

?Soru çöz

Kapalı tohumlu bir bitkinin yaprak hücreleri 2n = 24 kromozomludur. Bu bitkide endosperm hücresi, polen tüp çekirdeği ve zigot sırasıyla kaç kromozom taşır?

✓ B. n = 24 ÷ 2 = 12. Endosperm 3n = 3 × 12 = 36, tüp çekirdeği haploittir (12), zigot 2n = 24. A endospermi diploit sanır; C tüp çekirdeğini diploit sayar, oysa polen mayozla oluşan hücreden gelir; D endospermi haploit sanır, iki polar çekirdek ve bir sperm birleştiğini atlar.
SÜREÇ · TOHUM VE MEYVE

Tohum ve meyve: embriyonun paketi ve taşıtı

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGen, alel, homozigot, heterozigot, genotip ve fenotip nedir? Baskın ve çekinik alel ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kalıtımın genel ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gen, bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan ve kromozomda belirli bir yerde (lokus) bulunan DNA bölümüdür; aynı genin farklı biçimlerine alel denir. Bir bireyin taşıdığı alellerin bütününe genotip, gözlenebilen özelliğine fenotip denir. Aynı iki aleli taşıyan birey homozigot, farklı iki aleli taşıyan heterozigottur; heterozigotta etkisini gösteren alel baskın, gizli kalan çekiniktir.

Kalıtımın temel kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Döllenmeden sonra tohum ve meyve nasıl oluşur, tohum ve meyvenin bitkinin yayılmasındaki rolü nedir?

Kısa cevap: Döllenmeden sonra tohum taslağı tohuma, yumurtalık duvarı meyveye dönüşür. Tohum; zigottan gelişen embriyo (2n), endosperm (3n) ve tohum taslağının örtülerinden oluşan, yalnız ana bitkiye ait tohum kabuğundan (2n) oluşur. Meyve tohumu korur ve rüzgâr, su, hayvan ya da patlama yoluyla yayılmasını sağlar; yayılma rekabeti azaltır, türü yeni alanlara taşır.

Bir karpuzun içindeki her çekirdek ayrı bir döllenmenin ürünüdür; karpuzun kendisi ise o çekirdekleri taşıyan, büyümüş bir yumurtalıktır.

Döllenmeden sonra ne neye dönüşür?

Zigot mitozla bölünerek embriyoyu oluşturur. Embriyoda ileride kökü verecek kökçük, gövdeyi ve yaprakları verecek sürgün ucu ve ilk yaprakları olan çenek ya da çenekler bulunur; tek çeneklilerde bir, çift çeneklilerde iki çenek vardır. 3n hücre bölünerek nişasta, protein ve yağ biriktiren endospermi yapar. Tohum taslağının örtüleri sertleşip tohum kabuğu olur. Böylece bütün tohum taslağı bir tohuma dönüşür. Aynı sırada yumurtalığın duvarı büyüyüp meyveyi oluşturur; çanak, taç yapraklar ve başçıklar çoğunlukla dökülür. Fasulyede endospermin besini tohum olgunlaşırken çeneklere aktarılır, bu yüzden besin kalın çeneklerde depolanır; buğday ve mısırda ise endosperm büyük kalır ve unun hammaddesi olur.

Tohum ve meyvenin kısımları: köken ve kromozom takımı
YapıNeyden gelişir?KromozomGenleri kimden?
Embriyozigot2nanne + baba
Endospermsperm + 2 polar çekirdek3niki takım anne, bir takım baba
Tohum kabuğutohum taslağının örtüleri2nyalnız ana bitki
Meyveyumurtalık duvarı2nyalnız ana bitki

Tablonun son iki satırı sınavda çok işe yarar. Kalıtımın genel ilkeleri sayfasında gördüğümüz genotip mantığıyla düşün: meyve ve tohum kabuğu ana bitkinin kendi dokusudur. Kırmızı meyveli bir bitki sarı meyveli bir bitkinin poleniyle tozlaşsa bile bu yıl oluşan meyve kırmızıdır; babanın genleri yalnız embriyoya ve endosperme geçer, etkisi o tohumdan çıkacak yeni bitkide görülür.

Döllenmesiz meyve

Bazı bitkilerde meyve döllenme olmadan da gelişebilir; bu meyveler çekirdeksizdir. Muz ve bazı üzüm çeşitleri buna örnektir. Tarımda oksin ya da giberellin uygulanarak da çekirdeksiz meyve elde edilebilir; bu hormonları aşağıda göreceğiz.

Tohum ve meyve neden yayılır?

Ana bitkinin dibine düşen tohumdan çıkan fide ışık, su ve mineral için hem ana bitkiyle hem kardeşleriyle yarışır. Uzağa taşınan tohum bu rekabetten kurtulur ve türü yeni alanlara ulaştırır. Meyvenin biçimi çoğunlukla yayılma yolunu ele verir:

  • Rüzgârla: hafif, kanatlı ya da tüylü meyve ve tohumlar (akçaağaç, karaağaç, karahindiba, söğüt).
  • Suyla: içi hava dolu, su geçirmez kabuklu meyveler (hindistancevizi, nilüfer).
  • Hayvanla: etli, renkli, tatlı meyveler yenir, sert kabuklu tohumlar sindirilmeden dışkıyla uzağa bırakılır (kiraz, böğürtlen); kancalı meyveler tüye yapışır (pıtrak); sincabın gömüp unuttuğu palamut filizlenir.
  • Kendiliğinden: kuruyan meyve çatlayıp tohumlarını fırlatır (bezelye, fasulye, menekşe).
Akılda kalsın: Döllenmeden sonra: tohum taslağı → tohum, yumurtalık → meyve, zigot → embriyo, 3n hücre → endosperm, örtüler → tohum kabuğu. Babanın izi yalnız embriyo ve endospermde; kabuk ve meyve tamamen annedir.
Sınavda

Nasıl sorulurAna bitkinin ve polen veren bitkinin genotipi verilir; oluşan meyvenin, tohum kabuğunun, embriyonun ve endospermin genotipi sorulur.

Tuzak“yabancı polenle tozlaşan bitkide aynı yıl meyvenin rengi değişir” öncülüdür; meyve ana bitkiye aittir. İkinci tuzak, “her meyvede tohum bulunur” genellemesidir; döllenmesiz oluşan meyveler çekirdeksizdir. Üçüncüsü, bir meyvedeki tohum sayısını yumurtalık sayısına bağlamaktır; her tohum ayrı bir tohum taslağının ayrı döllenmesinden gelir.

Ek bilgi: yalancı meyve

Elma, armut ve çilekte yediğimiz etli kısmın büyük bölümü yumurtalık duvarından değil, çiçek tablası gibi çiçeğin başka kısımlarından gelişir; bu tür meyvelere yalancı meyve denir. Elmanın gerçek meyvesi, çekirdekleri saran sert “göbek” kısmıdır.

⇄Bilgi eşleştirme ne neden gelişir?

?Soru çöz

Meyve renginde kırmızının (K) sarıya (k) baskın olduğu bir bitki türünde, homozigot kırmızı meyveli (KK) bir bitkinin çiçekleri sarı meyveli (kk) bir bitkinin poleniyle tozlaşıyor. Bu yıl oluşan meyvenin dokusu ve tohumdaki embriyo hangi genotipi taşır?

✓ A. Meyve yumurtalık duvarından gelişir ve yalnız ana bitkinin genotipini (KK) taşır; embriyo yumurta (K) ile spermin (k) birleşmesinden oluşur (Kk). B meyveyi döllenmenin ürünü sanır; C embriyoya endospermin üç takımlı genotipini verir; D meyveyi polen veren bitkiye bağlar.
SÜREÇ · ÇİMLENME

Çimlenme ve dormansi: tohum ne zaman uyanacağına nasıl karar verir?

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFermantasyon nedir? Etil alkol ve laktik asit fermantasyonu arasındaki farklar nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hücresel solunum ve fermantasyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fermantasyon, glikolizde oluşan pirüvik asidin oksijen ve ETS kullanılmadan etil alkol ya da laktik asit gibi organik bir son ürüne dönüştürülmesidir; sitoplazmada gerçekleşir. Amacı NADH'yi yükseltgeyip NAD⁺'yı geri kazanmak ve böylece glikolizi sürdürmektir; ATP yalnız glikolizde üretilir (net 2 ATP). Etil alkol fermantasyonunda CO₂ çıkar (maya, ekmek hamuru); laktik asit fermantasyonunda CO₂ çıkmaz (yoğurt, peynir, turşu, çizgili kas, olgun alyuvar).

Etil alkol ve laktik asit fermantasyonu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tohumun çimlenmesi için hangi koşullar gerekir, dormansi nedir ve çimlenmeyle nasıl ilişkilidir?

Kısa cevap: Çimlenme, tohumdaki embriyonun su alıp yeniden büyümeye başlaması ve fideye dönüşmesidir. Su, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir; bazı tohumlar ışık ya da soğuk bir dönem de ister. Dormansi, tohumun koşullar uygun görünse bile çimlenmeyip uykuda kalmasıdır; absisik asit dormansiyi sürdürür, giberellin ortadan kaldırıp çimlenmeyi başlatır.

Kurak bir çölde aylarca hiçbir şey yetişmez; ardından güçlü bir yağmur yağar ve birkaç gün içinde kum çiçeklerle örtülür.

Olgun bir tohum çok az su içerir ve metabolizması neredeyse durmuş gibidir; bu yüzden yıllarca canlı kalabilir. Çimlenmeyle bu sessizlik sona erer. Olaylar belli bir sırayla gelişir:

  • Su alma: tohum suyu emer ve şişer; kabuk yumuşar, çatlar.
  • Enzimlerin uyanması: embriyo giberellin üretir; giberellin besin dokusunda nişastayı parçalayan enzimlerin yapımını başlatır, nişasta şekere dönüşür.
  • Solunumun hızlanması: şeker oksijenli solunumla yıkılır, açığa çıkan ATP ile embriyo hücreleri bölünür ve büyür.
  • Kökçüğün çıkması: önce kökçük kabuğu yırtar ve toprağa yönelir, ardından sürgün yukarı çıkar.
  • Fotosentez: ilk yapraklar açılıp fotosenteze başlayınca fide kendi besinini üretir.

Neden önce kök? Fidenin ilk ihtiyacı sürekli su ve toprağa tutunmaktır; sürgün ancak bu güvence sağlandıktan sonra yukarı çıkar.

Kuru kütle neden önce azalır?

Çimlenen tohum su aldığı için yaş kütlesi sürekli artar. Kuru kütle ise ilk günlerde azalır: depo besin hücresel solunumla karbondioksit ve suya yıkılır, karbondioksit dışarı verilir. Hücresel solunum ve fermantasyon sayfasında gördüğümüz bu yıkımın bedelini tohum kendi deposundan öder. Yapraklar fotosenteze başladığında üretim tüketimi geçer ve kuru kütle artmaya başlar.

Yaş kütle su alımıyla hep artar; kuru kütle solunum yüzünden önce düşer, fotosentez başlayınca yükselir.Görsel: Sınav Defteri

Çimlenmeyi etkileyen faktörler

Çimlenme için gerekenler
FaktörNeden gerekir?Eksik olursa
Suşişme, kabuğun yumuşaması, enzimlerin çalışmasıkuru tohum çimlenmez
Oksijenoksijenli solunumla ATP üretimisuya gömülmüş ya da çok derine ekilmiş tohum çimlenemez
Uygun sıcaklıkenzimlerin çalışma aralığıçok soğuk ya da çok sıcakta çimlenme durur
Işık (yalnız bazı türlerde)bazı küçük tohumlar ışık ister, bazıları karanlıkçoğu tohum için gerekli değildir
İç koşullarcanlı ve olgun embriyo, yeterli besin, dormansinin kalkmış olmasıkoşullar uygun olsa da çimlenme olmaz

Sıcaklığın etkisi, organik bileşikler sayfasında gördüğümüz enzim–sıcaklık grafiğinin tohumdaki karşılığıdır: belli bir sıcaklığa kadar çimlenme hızlanır, aşırı sıcakta durur.

Dormansi: bekleme stratejisi

Su, oksijen ve sıcaklık uygun olduğu hâlde bazı tohumlar çimlenmez. Canlı tohumun bu uyku hâline dormansi denir. Nedenleri arasında suyu ve oksijeni geçirmeyen sert kabuk, henüz olgunlaşmamış embriyo ve tohumdaki yüksek absisik asit sayılır. Dormansi bir kusur değil, hayatta kalma stratejisidir. Sonbaharda olgunlaşan bir tohum ılık bir günde hemen çimlenseydi fide kışın donardı. Bu yüzden bazı tohumlar ancak bir soğuk dönem geçirdikten sonra çimlenir. Çöl bitkilerinin tohumları absisik asit gibi engelleyici maddeler, ancak güçlü bir yağmurla yıkanınca uyanır; girişteki çiçek halısı böyle oluşur. Sert kabuk ise toprakta aşınınca, bir hayvanın sindirim kanalından geçince ya da yangın sonrası çatlar. Dormansi kalkarken absisik asit azalır, giberellin artar ve çimlenme başlar. Tarımda sert kabuklu tohumlar ekimden önce suda bekletilir ya da hafifçe çizilir; bazı tohumlar bir süre soğukta tutulur.

Akılda kalsın: Çimlenmenin üç vazgeçilmezi: su, oksijen, uygun sıcaklık; ışık çoğu tohumda şart değildir. Hormon terazisi: absisik asit uyutur, giberellin uyandırır. Kuru kütle önce iner (solunum), yapraklar fotosenteze başlayınca çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı koşullarda bekletilen tohum grupları verilir (kuru, karanlık, soğuk, suya tamamen gömülü); hangilerinde çimlenme olacağı ya da deneyin değişkenleri sorulur.

Tuzak“karanlıkta bekletilen tohum çimlenmez” öncülüdür; çoğu tohum karanlıkta da çimlenir. Suya tamamen gömülü tohum ise oksijensiz kaldığı için çimlenemez. Grafik sorularında “kuru kütle çimlenmenin başından itibaren artar” öncülü yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Tohumda dormansiyi sürdüren hormon , dormansiyi kaldırıp nişastanın yıkımını başlatarak çimlenmeyi tetikleyen hormon ise hormonudur.

absisik asitgiberellinetilensitokinin

?Soru çöz

Bir öğrenci dormansisi kalkmış, aynı tür ve sayıda tohumu dört kaba koyuyor ve kapları oda sıcaklığında bir hafta bekletiyor:
I. kuru pamuk, aydınlık ortam
II. nemli pamuk, karanlık ortam
III. ağzına kadar suyla dolu, ağzı kapalı kap
IV. nemli pamuk, aydınlık ortam
Işık gerektirmeyen bu türde hangi kaplarda çimlenme beklenir?

✓ C. II ve IV'te su, oksijen ve uygun sıcaklık vardır; ışık bu tür için gerekmediğinden karanlık engel değildir. A ışığı zorunlu sayıp II'yi dışarıda bırakır; B kuru pamuktaki I'de su yoktur; D III'teki tohum suya gömülü olduğu için oksijen alamaz.
KAVRAM · BİTKİ HORMONLARI

Bitki hormonları: beş haberci, bir bitkinin bütün kararları

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStomalar nasıl açılıp kapanır, terlemeyi hangi faktörler etkiler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bitkilerde madde taşınması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Stoma, iki bekçi hücresi ve aralarındaki açıklıktır. Bekçi hücreleri su alıp turgor basıncı artınca ince dış çeperleri gerilir, hücreler dışa kıvrılır ve stoma açılır; su kaybedince stoma kapanır. Işık stomaları açar; su eksikliği, absisik asit ve aşırı sıcak kapatır. Terleme ışık, sıcaklık ve rüzgârla artar, havadaki nem arttıkça azalır.

Stomalar ve terlemeyi etkileyenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitki hormonları nelerdir; oksin, sitokinin, giberellin, absisik asit ve etilen bitkide ne işe yarar?

Kısa cevap: Bitki hormonları az miktarda üretilip büyüme ve gelişmeyi düzenleyen kimyasal habercilerdir. Oksin hücre uzamasını ve yönelmeyi, sitokinin hücre bölünmesini ve yan dal oluşumunu, giberellin gövde uzamasını ve çimlenmeyi uyarır. Absisik asit stomaları kapatıp tohum ve tomurcukları uykuda tutar; gaz hâlindeki etilen meyve olgunlaşmasını ve yaprak dökümünü hızlandırır.

Olgun bir muzu sert, yeşil bir armutla aynı torbaya koyarsan armut bir iki günde yumuşar; muzdan yayılan bir gaz armuta olgunlaşma haberini taşımıştır.

Endokrin sistem sayfasında hormonları özel bezlerin kana verdiği haberciler olarak görmüştük. Bitkilerde ne bez ne kan vardır. Bitki hormonları aktif büyüyen kök ve sürgün uçlarında, tomurcuklarda, tohum ve meyvelerde, genç yapraklarda üretilir. İletim demetleriyle ya da hücreden hücreye difüzyonla taşınır; bir kısmı üretildiği yerde, bir kısmı taşındığı yerde etki eder. İki özellikleri öne çıkar: aynı hormon organa ve derişime göre farklı etki yapabilir ve hormonlar çoğunlukla birlikte, birbirini dengeleyerek çalışır. Beş temel bitki hormonu şunlardır:

Beş bitki hormonu: üretim yeri, etki, tarımda kullanım
HormonBaşlıca üretim yeriBaşlıca etkileriTarımda
Oksinsürgün uçları, genç yapraklar, gelişen tohum ve meyvehücre uzaması; ışığa ve yer çekimine yönelme; uç tomurcuğun yan tomurcukları baskılaması; yan kök ve çelikte kök oluşumu; meyve gelişimi; azalınca yaprak ve meyve dökülürçelik köklendirme, çekirdeksiz meyve, sentetik oksinle yabani ot ilacı
Sitokininbaşlıca kökler; büyüyen embriyo, yaprak ve meyvehücre bölünmesi; yan tomurcukların gelişmesi, dallanma; yaprakların yaşlanmasını geciktirir, klorofil yapımını uyarırkesme çiçeklerin uzun süre taze kalması, meyve iriliği
Giberellintohum, tomurcuk, genç yaprak, kökgövde boyunun uzaması; dormansinin kalkması ve çimlenme; çiçeklenme ve meyve büyümesi; eksikliğinde bitki cüce kalırçekirdeksiz üzümde tane iriliği
Absisik asityaprak, kök, gövde; stres altında çok artarstomaları kapatır; tohum ve tomurcuk dormansisini sürdürür; büyümeyi yavaşlatırbitkinin kuraklığa direncini açıklar
Etilen (gaz)bütün organlar; en çok olgunlaşan meyve ve yaşlı dokumeyve olgunlaşması (yumuşama, tatlanma); yaprak ve meyve dökümü; yaşlanma; yaralanma ve strese yanıtdepoda meyve olgunlaştırma; etilen engellenerek raf ömrünü uzatma

Uç tomurcuğun hâkimiyeti

Pek çok bitkide gövdenin ucundaki tomurcuk hızla büyürken alttaki yan tomurcuklar uykuda kalır. Bunun nedeni uçta üretilip aşağı taşınan oksindir: yan tomurcukların büyümesini baskılar. Böylece bitki önce boyca uzar ve ışığa ulaşır. Uç kesildiğinde, yani budandığında baskı kalkar; kökten gelen sitokinin yan tomurcukları uyandırır ve bitki dallanıp gürleşir. Çit bitkilerinin ve çay bahçelerinin düzenli budanması bu yüzdendir.

Zıt etkili çiftler

Hormonların dengesi birçok kararı belirler. Oksin ile sitokinin yan tomurcuk üzerinde zıt çalışır. Giberellin ile absisik asit tohumun uyuması ya da uyanması konusunda karşı karşıyadır. Sitokinin ile etilen ise yaşlanmada zıt yöndedir: sitokinin yaprağı taze tutar, etilen yaşlandırıp döker. Sonbaharda gün kısalıp sıcaklık düşünce yapraklardaki oksin ve sitokinin azalır, etilen etkisi artar ve yapraklar dökülür. Absisik asidin kuraklıkta stomaları kapattığını bitkilerde madde taşınması sayfasında görmüştük; aynı hormon kışa girerken tomurcukları da uykuya yatırır.

Akılda kalsın: Beşliyi işleriyle eşle: oksin uzatır ve yöneltir; sitokinin böler ve dallandırır; giberellin boy verir ve uyandırır; absisik asit durdurur ve kapatır; etilen olgunlaştırır ve döker. İlk üçü büyümeyi çoğunlukla uyarır, son ikisi çoğunlukla yavaşlatır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gözlem ya da deney sonucu verilir (“uç tomurcuğu kesilen bitki dallandı”, “torbadaki meyveler daha hızlı olgunlaştı”), hangi hormonun rol oynadığı sorulur.

TuzakApikal baskıyı sitokinine bağlamaktır; yan tomurcukları baskılayan uçtaki oksindir, sitokinin onları uyandırır. İkinci tuzak “etilen yalnız meyvede üretilir” öncülüdür; bütün organlarda üretilir. Üçüncüsü “bir hormonun etkisi her organda aynıdır” genellemesidir; oksinin aynı derişimi gövdeyi uzatırken kökün uzamasını yavaşlatır.

Ek bilgi: doku kültüründe hormon oranı

Bitki doku kültüründe küçük bir doku parçası hormon içeren besi ortamında büyütülür. Ortamda oksin oranı sitokinine göre yüksekse kök oluşumu, sitokinin oranı yüksekse sürgün oluşumu uyarılır; iki hormon dengeli verilirse hücreler farklılaşmamış bir kitle hâlinde çoğalır. Aynı genetik yapıda çok sayıda fide bu yolla elde edilir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → hormon

?Soru çöz

Bir bahçıvan, çit olarak dikilmiş bitkilerin uç sürgünlerini düzenli olarak budadığında bitkilerin gürleşip çok sayıda yan dal verdiğini gözlüyor. Bu durumun en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Uç tomurcukta üretilen oksin aşağı taşınıp yan tomurcukları baskılar; uç kesilince baskı kalkar, sitokinin etkisiyle yan dallar gelişir. A giberellin gövde boyunu uzatır, dallanmayı açıklamaz; C etilen yaşlanma ve dökümle ilişkilidir; D absisik asit tomurcukları uyandırmaz, uykuda tutar.
KAVRAM · BİTKİ HAREKETLERİ

Tropizma ve nasti: yere bağlı bir canlının iki tür hareketi

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyoloji laboratuvarında kullanılan araçlar ve güvenlik kuralları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyoloji laboratuvarının temel araçları mikroskop, lam ve lamel, beher, erlen, dereceli silindir, deney tüpü, pipet, petri kabı, ısıtıcı (ispirto ocağı ya da bek), termometre ve terazidir. Güvenlik için önlük, koruyucu gözlük ve eldiven kullanılır; kimyasallar tadılmaz, doğrudan koklanmaz, lavaboya dökülmez ve her kaza hemen öğretmene bildirilir.

Laboratuvar araçları ve güvenlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitkilerde tropizma ve nasti hareketleri nedir, aralarındaki farklar ve örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Tropizma (yönelim), uyaranın yönüne bağlı, organın iki yanının farklı büyümesiyle olan yavaş ve kalıcı harekettir; uyarana doğruysa pozitif, tersineyse negatiftir. Fototropizma, geotropizma, hidrotropizma, kemotropizma ve haptotropizma örnektir. Nasti (ırganım) uyaranın yönünden bağımsızdır; çoğu turgor değişimiyle olur ve geri dönebilir: fotonasti, termonasti, sismonasti.

Küstüm otunun yaprağına parmağınla dokunduğunda yaprakçıklar birkaç saniyede kapanır; aynı bitkinin gövdesinin pencereye dönmesi ise günler sürer.

Canlıların ortak özellikleri sayfasında küstüm otunu uyarana tepki örneği olarak görmüştük. Bitki kökleriyle toprağa bağlı olduğu için yer değiştiremez; uyarana organlarının yönünü ya da durumunu değiştirerek yanıt verir. Bu hareketler iki gruba ayrılır ve ayrımın tek ölçütü vardır: tepkinin yönü, uyaranın geldiği yöne bağlı mı?

Tropizma: uyarana göre yönelme

Tropizmada organ uyaranın geldiği yöne doğru (pozitif) ya da ters yöne (negatif) yönelir. Hareket, oksin gibi hormonların organın iki yanında farklı dağılmasıyla, iki yanın farklı hızda büyümesinden doğar; bu yüzden yavaştır ve kalıcıdır. Adı uyarandan gelir:

  • Fototropizma (ışık): gövde ve yapraklar ışığa doğru (+), kök ışıktan uzağa (−).
  • Geotropizma (yer çekimi; gravitropizma, jeotropizma da denir): kök yer çekimi yönünde (+), gövde ters yönde (−). Tohum toprağa nasıl düşerse düşsün kök aşağı, gövde yukarı büyür.
  • Hidrotropizma (su): kök suya doğru (+). Kökün suya yönelimi yer çekimine yöneliminden güçlüdür.
  • Kemotropizma (kimyasal madde): kök gübre gibi yararlı maddelere doğru (+), aşırı tuz ve zararlı maddelerden uzağa (−). Polen tüpünün dişicik borusunda yumurtalığa doğru uzaması da kemotropizmadır.
  • Haptotropizma (dokunma; tigmotropizma da denir): asma ve sarmaşık gibi tırmanıcı bitkilerin ipliksi uzantılarının dokundukları desteğe sarılması.

Nasti: yönden bağımsız tepki

Nastide uyaran hangi yönden gelirse gelsin tepki hep aynı biçimdedir; tepkinin yönünü organın kendi yapısı belirler. Bu yüzden nastide pozitif ve negatif ayrımı yapılmaz. Çoğu nasti, hücrelerin hızla su kazanması ya da kaybetmesiyle oluşan turgor değişiminden doğar; hızlıdır ve geri dönebilir. Bir kısmı da organın iki yüzünün farklı büyümesiyle olur.

  • Fotonasti (ışık şiddeti): akşamsefası çiçeklerinin ışık azalınca açılıp güçlü ışıkta kapanması.
  • Termonasti (sıcaklık): lale ve çiğdem çiçeklerinin ılıkta açılıp serinlikte kapanması.
  • Sismonasti (sarsıntı, dokunma): küstüm otu yapraklarının dokununca kapanması; Venüs sinekkapan yaprağının üstüne konan böcekle kapanması.
Tropizma ve nasti karşılaştırması
ÖzellikTropizma (yönelim)Nasti (ırganım)
Uyaranın yönütepkinin yönünü belirlertepkinin yönünü etkilemez
Pozitif / negatifvaryok
Nasıl olur?iki yanın farklı büyümesi (hormon kontrolü, özellikle oksin)çoğunlukla turgor değişimi; bazen farklı büyüme
Hız ve kalıcılıkyavaş, kalıcıçoğunlukla hızlı, geri dönebilir
Uyaranlarışık, yer çekimi, su, kimyasal madde, dokunmaışık şiddeti, sıcaklık, sarsıntı ve dokunma
Örnekgövdenin ışığa, kökün suya yönelmesi; asmanın desteğe sarılmasıakşamsefasının açılması, lalenin kapanması, küstüm otunun kapanması
Akılda kalsın: Ön ek = uyaran: foto (ışık), geo (yer çekimi), hidro (su), kemo (kimyasal), hapto (dokunma), termo (sıcaklık), sismo (sarsıntı). Son ek = tür: -tropizma yönelir, -nasti yönelmez. Dokunmada ikisi de var: desteğe sarılmak haptotropizma, dokununca kapanmak sismonasti.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bitki hareketi tarif edilir; adı ya da tropizma mı nasti mi olduğu sorulur.

Tuzak“küstüm otunun hareketi dokunmayla olduğu için haptotropizmadır” öncülüdür; yaprak dokunulan yöne dönmez, her durumda aynı biçimde kapanır, bu sismonastidir. Sarılıcı bitkinin desteğe sarılması ise dokunulan yöne doğru olduğu için haptotropizmadır. İkinci tuzak “kök bütün uyaranlara pozitif yönelir” genellemesidir; kök ışığa negatif yönelir.

▭Boşluk doldurma

Ekilen tohum toprağa nasıl düşerse düşsün kökü aşağı doğru büyür; bu, pozitif örneğidir. Lale çiçeklerinin ılık havada açılıp serinlikte kapanması ise hareketidir.

geotropizmatermonastifototropizmasismonasti

?Soru çöz

Aşağıdaki bitki hareketlerinden hangisinde tepkinin yönü uyaranın geldiği yöne bağlı değildir?

✓ D. Akşamsefası çiçekleri ışık hangi yönden gelirse gelsin aynı biçimde açılır; bu fotonastidir. A desteğe doğru sarılma haptotropizmadır; B ışığa yönelen gövde fototropizmadır; C gübreye yönelen kök kemotropizmadır, üçünde de yön uyarana bağlıdır.
DENEY · OKSİN

Oksin ve tropizma: bitki ışığa nasıl döner?

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSu bitkide kökten yapraklara nasıl yükselir, kohezyon-gerilim teorisi nedir?Önceki sayfadan (Bitkilerde madde taşınması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapraktan su buharlaştıkça (terleme) ksilemdeki su sütununa yukarı doğru bir çekme kuvveti, yani gerilim oluşur. Su molekülleri birbirine tutunduğu (kohezyon) için sütun kopmadan kökten yaprağa kadar çekilir; ksilem çeperine tutunmaları (adhezyon) sütunun aşağı kaymasını önler. Kohezyon-gerilim teorisine göre enerji güneşten gelir, bitki bu taşıma için ATP harcamaz.

Terleme, kohezyon ve adhezyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oksin hormonu bitkinin ışığa ve yer çekimine yönelmesini nasıl sağlar?

Kısa cevap: Oksin sürgün ucunda üretilir ve aşağı taşınır. Işık tek yönden gelince oksin gölgede kalan tarafa geçer; bu taraftaki hücreler daha çok uzar ve gövde ışığa doğru kıvrılır. Yatay konan fidede oksin alt tarafta birikir: gövdede alt yüzün uzamasını hızlandırıp gövdeyi yukarı, kökte alt yüzün uzamasını yavaşlatıp kökü aşağı kıvırır.

Pencere önündeki bir fesleğeni birkaç gün çevirmeden bırakırsan bütün dalları cama doğru eğilir; saksıyı çevirdiğinde dallar bu kez öbür yöne kıvrılmaya başlar.

Kıvrılmanın sırrı: iki yanın farklı uzaması

Bir gövdenin bir yana kıvrılması için iki yanından biri ötekinden daha çok uzamalıdır; daha çok uzayan taraf dışta kalır, gövde öbür yana eğilir. Bunu yöneten oksindir. Oksin sürgün ucunda üretilir ve gövde boyunca aşağı taşınır. Işık her yönden eşit gelirse oksin iki yana eşit dağılır, gövde dik büyür. Işık tek yönden gelince oksin ucun gölgede kalan tarafına geçer ve oradan aşağı iner. Gölge taraftaki hücreler daha çok uzar, ışık alan taraf geride kalır ve gövde ışığa doğru kıvrılır. Bitki böylece yapraklarını fotosentez için en iyi konuma getirir.

Oksin gölgeye ve aşağıya doğru birikir; gövde oksinli tarafından uzayıp ondan uzağa, kök oksinli tarafında yavaşlayıp ona doğru kıvrılır.Görsel: Sınav Defteri

Kök neden ters davranır?

Kök ve gövde hücreleri oksine farklı duyarlıdır. Gövdenin uzamasını hızlandıran oksin derişimi kökte uzamayı yavaşlatır, hatta durdurur. Yatay konan bir fidede oksin yer çekimiyle organların alt tarafında birikir. Gövdede alt taraf daha çok uzar ve gövde yukarı kıvrılır (negatif geotropizma). Kökte ise alt taraf yavaşlar, üst taraf daha çok uzar ve kök aşağı kıvrılır (pozitif geotropizma). Aynı hormonun iki organda zıt sonuç vermesi, önceki konuda “etki organa ve derişime göre değişir” dediğimiz kuralın en bilinen örneğidir.

Oksin nasıl keşfedildi?

Işığa yönelmeyi açıklayan deneyler 1880'lerden 1920'lere uzanır ve tahıl fidelerinde ilk yaprağı saran silindir biçimli kılıf, koleoptil üzerinde yapılmıştır. Bilim insanlarının adlarını değil, her deneyin neyi kanıtladığını bilmek yeterlidir:

Koleoptil deneyleri ve çıkarımları
Ne yapıldı?Ne gözlendi?Çıkarım
Koleoptilin ucu kesildi ya da ışık geçirmeyen bir başlıkla örtüldü; başka bir grupta saydam başlık kullanıldıucu kesilen ya da örtülen yönelmedi; saydam başlıklı yöneldiışığı uç algılar ve uçtan aşağıya bir uyarı iner
Uç ile alt kısım arasına madde geçiren jelatin ya da geçirmeyen mika konuldujelatinde yönelme oldu, mikada olmadıuyarı kimyasal bir maddedir
Karanlıkta kesik uç, koleoptilin bir yanına oturtuldukoleoptil ucun olmadığı tarafa kıvrıldımadde bulunduğu taraftaki hücreleri uzatır
Uçlar bir agar bloğun üstünde bekletildi, blok karanlıkta kesik koleoptilin bir yanına konuldukoleoptil bloğun olmadığı tarafa kıvrıldımadde agara difüzyonla geçer, üretimi için ışık gerekmez; maddeye oksin adı verildi
Akılda kalsın: Kural: oksin gölgeye ve aşağıya kaçar. Gövde: oksinli taraf daha çok uzar, gövde oksinsiz tarafa (ışığa, yukarı) kıvrılır. Kök: oksinli taraf daha az uzar, kök oksinli tarafa (aşağı) kıvrılır. Koleoptil sorusunda iki şeyi sor: oksin var mı, aşağı inebiliyor mu?
Sınavda

Nasıl sorulurKoleoptil düzenekleri çizilir: ucu kesilmiş, başlık takılmış, araya mika ya da jelatin konmuş, oksinli agar bir yana yerleştirilmiş koleoptiller; her birinde büyüme ve yönelme sorulur. Önce oksin var mı, aşağı inebiliyor mu diye bak; sonra ışığın yönüne bak.

TuzakKaranlıkta bir yana konan oksinli agarın koleoptili agara doğru kıvıracağı yargısıdır; agarın bulunduğu taraf daha çok uzadığı için koleoptil öbür yana kıvrılır. Mikanın yalnız gölge tarafa konduğu düzenekte de yönelme olmaz.

↕Sıralama gövde ışığa nasıl döner?

  1. Gölge taraftaki hücreler daha çok uzar
  2. Oksin sürgün ucunda gölge tarafa geçer
  3. Gövde ışığa doğru kıvrılır
  4. Işık sürgün ucuna tek yönden gelir
  5. Oksin gölge tarafta aşağı taşınır

?Soru çöz

Ucu kesilmiş bir koleoptilin kesik yüzeyinin yalnız sağ yarısına, karanlık bir ortamda oksin içeren bir agar bloğu yerleştiriliyor. Bir süre sonra koleoptilde aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

✓ A. Oksin agardan sağ tarafa geçer, sağ taraftaki hücreler daha çok uzar ve koleoptil sola kıvrılır. B oksinin bulunduğu tarafa kıvrılacağını sanır, oysa o taraf uzar; C oksin iki yana eşit dağılmadığı için dik büyüme olmaz; D oksinin etkisi için ışık gerekmez, karanlıkta da uzama olur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yüksek bir ağaçta suyun kökten yapraklara taşınmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Ksilemin iletim hücreleri cansızdır; suyu yükselten enerji buharlaşmayı sağlayan güneşten gelir, bu ifade yanlıştır. A kohezyon sütunu gerçekten bir arada tutar; B terleme gerilimin kaynağıdır; C adhezyonun tanımı doğrudur, kohezyonla karıştırılmamalıdır.Kaynak: Bitkilerde madde taşınması · Terleme, kohezyon ve adhezyon

?Soru 2

Akşam bol sulanan bir saksı bitkisinin yaprak kenarlarında, serin ve nemli bir gecenin sabahında küçük su damlaları görülüyor. Bu olayla ilgili,
I. damlalar yaprak kenarındaki hidatotlardan çıkmıştır,
II. olayın itici gücü kök basıncıdır,
III. damlalar stomalardan çıkan su buharının yoğunlaşmasıyla oluşmuştur
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Nemli toprakta ve terlemenin az olduğu gecede kök basıncı suyu hidatotlardan sıvı hâlde iter; bu gutasyondur. B terlemeyi gutasyonla karıştırır, terlemede su buhar olarak çıkar; C kök basıncını doğru alır ama damlaları yoğunlaşmaya bağlar; D gutasyon ile terlemeyi aynı olay sayar.Kaynak: Bitkilerde madde taşınması · Kökte su alımı, kök basıncı, gutasyon

?Soru 3

Bir glikoz molekülünden oksijenli solunumla elde edilen ATP'nin fermantasyonla elde edilenden çok daha fazla olması; I. glikozun karbondioksit ve suya kadar tamamen yıkılması, II. elektronların ETS'de güçlü bir alıcı olan oksijene aktarılması, III. glikoliz evresinde daha fazla ATP harcanması durumlarından hangileriyle açıklanır?

✓ B. Oksijenli solunumda glikoz tamamen yıkılır ve NADH ile FADH₂'nin elektronları ETS'de oksijene aktarılarak çok sayıda ATP üretilir. Glikolizde harcanan ATP iki yolda da aynıdır (2 ATP); III gerekçe olamaz. A, ETS'de oksijenin rolünü (II) atlar; C ve D, glikolizdeki harcamanın yollar arasında farklı olduğunu sanır.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Oksijensiz solunum ve verim

?Soru 4

Bir çiftçi, bir yıl yonca ektiği tarlaya ertesi yıl buğday ekiyor. Buğdayın, yıllardır yalnız buğday ekilen komşu tarlaya göre daha az azotlu gübreyle iyi geliştiğini görüyor. Bu durumun en olası açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yonca bir baklagildir; nodüllerindeki bakteriler havadaki azotu bağlar ve toprak azot bileşiklerince zenginleşir. A mikorizayı nodülle karıştırır, mikoriza azot bağlamaz; B bitkiler azot gazını doğrudan kullanamaz; D mikorizanın engellenmesi buğdayın gelişimini artırmaz, azaltırdı.Kaynak: Bitkilerde madde taşınması · Su, mineraller, nodül ve mikoriza

?Soru 5

Bir bitki organından alınan hücrelerle ilgili şu bilgiler veriliyor: hücreler canlıdır, çeperleri incedir, kloroplast taşımazlar ve sitoplazmalarında bol miktarda nişasta taneciği bulunur. Bu hücreler büyük olasılıkla aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ D. Canlı, ince çeperli, kloroplastsız ve nişasta biriktiren hücre depo parankimasıdır. A palizat hücreleri kloroplastça en zengin hücrelerdir; B kollenkimanın çeperi köşelerde kalınlaşmıştır ve görevi destektir; C sklerenkima olgunlukta cansızdır, çeperi odunlaşmıştır.Kaynak: Bitkilerin yapısı · Örtü ve temel doku

?Soru 6

Çift çenekli bir kökün enine kesitinde X tabakasının hücreleri bölünme yeteneğini korur ve yan kökler bu tabakadan gelişir. Y tabakası ise çeperlerindeki su geçirmez kuşak sayesinde su ve minerallerin iletim dokusuna geçişini denetler. X ve Y tabakaları aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Yan kökler bölünme yeteneğini koruyan perisiklden çıkar; geçişi denetleyen su geçirmez kuşak endodermis çeperlerindedir. A epidermis emici tüy oluşturur, yan kök değil, korteks de seçici kapı değildir; B görevleri bir tabaka kaydırır; D sırayı tersine çevirir, epidermisin denetleyici kuşağı yoktur.Kaynak: Bitkilerin yapısı · Kökün yapısı

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyonun üçünde de gerçekleşir?

✓ A. Glikoliz üç yolun ortak başlangıcıdır. B oksijen yalnız oksijenli solunumda son alıcıdır; C fermantasyonda ETS yoktur; D laktik asit fermantasyonunda CO₂ çıkmaz.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Hücresel solunum ve glikoliz

?Soru 8

Bir bitkinin gövde enine kesitinde iletim demetlerinin gövdenin her yanına dağınık yerleştiği ve demetlerde kambiyum bulunmadığı görülüyor. Bu bitkiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. Dağınık demet ve kambiyum yokluğu tek çenekli gövdeyi gösterir; tek çeneklilerde genellikle saçak kök ve paralel damarlanma görülür. B yaş halkası kambiyum ister; C iki çenek çift çeneklilere aittir; D kesitte kambiyum olmadığı söylendiği için kalınlaşma beklenmez.Kaynak: Bitkilerin yapısı · Gövdenin yapısı

?Soru 9

Sabah ışıkta açık olan stomaların, toprağın kuruduğu sıcak bir öğleden sonra kapandığı gözleniyor. Bu kapanmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kuraklıkta bekçi hücreleri su kaybeder, turgor düşer, hücreler düzleşir ve stoma kapanır. A su girişi ve turgor artışı stomayı açar, kapatmaz; C çeper kalınlığı değişmez, değişen turgordur; D kuraklıkta absisik asit azalmaz, artar.Kaynak: Bitkilerde madde taşınması · Stomalar ve terlemeyi etkileyenler

?Soru 10

Fotosentez ve oksijenli solunum için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ D. İki süreçte de ATP, ETS'nin oluşturduğu H⁺ farkıyla zardaki ATP sentazda üretilir. A ışık enerjisini yalnız fotosentez kullanır; B gece gündüz süren solunumdur, fotosentez değil; C fotosentez yalnız fotosentetik canlılarda görülür.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Fotosentez ve solunum ilişkisi
109
Daha fazla soru çözmek ister misin?Bitki biyolojisi konusundan 109 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →