Nükleik asitler ve protein sentezi: DNA, RNA, eşlenme ve genetik şifre

DNA'nın kalıtım maddesi olduğunun nasıl anlaşıldığını, kendini nasıl kopyaladığını ve dört harfli şifrenin ribozomda nasıl proteine çevrildiğini şemalar ve adım adım hesaplarla öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
69 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KEŞİF SÜRECİ

Nükleik asitlerin keşfi: çekirdekteki asitten çift sarmala

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

DNA nasıl keşfedildi ve kalıtım maddesinin DNA olduğu nasıl anlaşıldı? Watson, Crick ve Franklin'in katkısı nedir?

Kısa cevap: Nükleik asitler 19. yüzyılda hücre çekirdeğinden elde edilen asidik bir madde olarak bulundu. Bakterilerle ve virüslerle yapılan deneyler kalıtım maddesinin protein değil DNA olduğunu gösterdi. Rosalind Franklin'in X ışını kırınımı görüntüleri DNA'nın sarmal yapıda olduğunu ortaya koydu; James Watson ve Francis Crick bu verilerle 1953'te DNA'nın çift sarmal modelini önerdi.

Bir zamanlar bilim insanlarının çoğu kalıtım bilgisinin proteinlerde saklandığına inanıyordu: yirmi çeşit yapı taşı olan bir molekül, dört çeşit yapı taşı olandan daha “zengin” görünüyordu.

Organik bileşikler sayfasında nükleotidin fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu bazdan oluştuğunu, DNA ile RNA'nın temel farklarını gördük. Bu sayfada önce o bilginin nasıl elde edildiğine, sonra DNA'nın kendini nasıl kopyaladığına ve proteine nasıl dönüştüğüne bakacağız.

Bir sorunun adım adım çözülmesi

1869'da bir hekim, irin hücrelerinin çekirdeğinden fosforca zengin, asidik bir madde elde etti ve ona “nüklein” adını verdi; bugünkü adıyla nükleik asit. Uzun süre bu maddenin görevi bilinmedi. 1920'lerde zararsız bir bakteri türünün, ısıyla öldürülmüş hastalık yapan bakterilerle karıştırıldığında hastalık yapar hâle geldiği gözlendi: ölü bakterilerden canlılara kalıtsal bir “dönüştürücü madde” geçiyordu. Sonraki deneyler bu maddenin DNA olduğunu, proteinleri parçalayan enzimlerin dönüşümü engellemediğini, DNA'yı parçalayanların ise engellediğini gösterdi. Bakterileri enfekte eden virüslerle yapılan bir deneyde de virüsün bakteriye proteinini değil DNA'sını soktuğu ve yeni virüslerin bu DNA'dan üretildiği görüldü.

DNA'nın kalıtım maddesi olduğu tek bir deneyle değil, birbirini tamamlayan deneylerle anlaşıldı.Görsel: Sınav Defteri

Yapının çözülmesi

Bir başka çalışma, farklı canlıların DNA'sında baz oranlarının türden türe değiştiğini ama her türde adenin miktarının timine, guaninin de sitozine eşit olduğunu ortaya koydu. Rosalind Franklin, DNA liflerine X ışını göndererek elde ettiği kırınım görüntüleriyle molekülün düzenli aralıklarla tekrar eden bir sarmal olduğunu, fosfat gruplarının dışta yer aldığını gösterdi. James Watson ve Francis Crick bu verileri ve baz eşitliklerini birleştirerek 1953'te modelini önerdi: iki zincir birbirine dolanmış, bazlar içte A ile T, G ile C eşleşmiş. Model, DNA'nın kendini nasıl kopyalayabileceğini de hemen düşündürüyordu.

Akılda kalsın: Keşif dört soruya cevap verdi: Ne? (çekirdekteki asit) → Kalıtsal mı? (dönüşüm) → Protein mi DNA mı? (enzim ve virüs deneyleri: DNA) → Nasıl bir yapı? (baz eşitlikleri + Franklin'in görüntüsü + Watson-Crick modeli).
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney anlatılıp hangi sonuca ulaşıldığı sorulur: DNA'yı parçalayan enzimle dönüşüm duruyorsa kalıtım maddesi DNA'dır. Watson, Crick ve Franklin'in adları, ezber beklenmeden katkılarıyla anılır: Franklin'in X ışını görüntüleri, Watson ve Crick'in çift sarmal modeli.

TuzakFranklin'in modeli kurduğunu ya da Watson ve Crick'in X ışını görüntüsünü elde ettiğini söyleyen öncüllerdir. İsim-tarih eşleştirmesi sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme bulgu → katkısı

?Soru çöz

Isıyla öldürülmüş hastalık yapan bakterilerden elde edilen özüt üç gruba ayrılıyor: birincisine protein parçalayan enzim, ikincisine DNA parçalayan enzim ekleniyor, üçüncüsüne hiçbir şey eklenmiyor. Özütler zararsız canlı bakterilerle karıştırılınca yalnız ikinci grupta dönüşüm görülmüyor.
Bu deneyden çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir?

✓ B. Yalnız DNA parçalandığında dönüşüm durduğuna göre kalıtsal bilgiyi DNA taşır. A protein parçalandığında dönüşüm sürdüğü için proteini dışlar; C ısıyla öldürülen bakterinin DNA'sı işlevini korumuştur; D deney DNA'nın yapısı hakkında bilgi vermez, bu X ışını verileri ve modelle bulundu.
YAPI · DNA VE RNA

DNA ve RNA: çift sarmal arşiv ve üç çeşit RNA

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

DNA'nın yapısı nasıldır? RNA çeşitleri (mRNA, tRNA, rRNA) nelerdir ve görevleri nedir?

Kısa cevap: DNA, şeker-fosfat iskeletleri dışta, bazları içte olan ve zıt yönlerde uzanan iki zincirin hidrojen bağlarıyla birbirine dolanmasından oluşan çift sarmaldır; A ile T iki, G ile C üç hidrojen bağıyla eşleşir. RNA tek zincirlidir ve DNA'dan sentezlenir: mRNA genetik bilgiyi ribozoma taşır, tRNA amino asitleri ribozoma getirir, rRNA proteinlerle birlikte ribozomu oluşturur.

Bir hücrenin DNA'sı kütüphanenin kapısından çıkarılmayan ana arşivdir; RNA'lar ise o arşivden çıkarılıp atölyeye götürülen fotokopiler, taşıyıcılar ve tezgâhlardır.

DNA: merdiven gibi, ama burulmuş

DNA'yı burulmuş bir ip merdivene benzetebilirsin. Merdivenin iki dikmesi, art arda bağlanmış deoksiriboz ve fosfatlardan oluşan şeker-fosfat iskeletidir. Bir nükleotidin fosfatı diğerinin şekerine güçlü bir bağla (fosfodiester bağı) bağlanır. Merdivenin basamakları ise karşılıklı eşleşmiş bazlardır: adenin karşısına timin (iki hidrojen bağı), guanin karşısına sitozin (üç hidrojen bağı) gelir. Hidrojen bağları zayıftır; zincirler eşlenme ve okuma sırasında kolayca ayrılabilir. İki zincir birbirine zıt yönlüdür (bir zincirin başı ötekinin sonuna denk gelir). Bir zincirin baz dizisi bilinirse karşı zincirinki kesin olarak yazılabilir: iki zincir birbirini tamamlar.

Oklar iki zincirin zıt yönlü olduğunu gösterir; G-C bakımından zengin bir DNA, daha çok hidrojen bağı taşıdığı için daha zor ayrılır.Görsel: Sınav Defteri

RNA'nın üç çeşidi

RNA tek zincirlidir, şekeri ribozdur, timin yerine urasil taşır ve DNA'daki bir genin kalıp olarak okunmasıyla üretilir. Çekirdekte sentezlenir, görev yaptığı sitoplazmaya geçer. Üç çeşidi protein sentezinde iş bölümü yapar:

  • mRNA (elçi RNA): DNA'daki bir genin bilgisinin kopyasını çekirdekten ribozoma taşır; üzerindeki üçlü baz dizileri (kodonlar) amino asit sırasını belirler.
  • tRNA (taşıyıcı RNA): sitoplazmadaki amino asitleri ribozoma getirir. Bir ucunda amino asidin bağlandığı bölge, ortasında mRNA'daki kodonu tanıyan üç bazlık antikodon bulunur. Kendi üzerine katlanarak yonca yaprağına benzeyen bir yapı oluşturur; bu yüzden bazı bölgelerinde iç baz eşleşmeleri vardır.
  • rRNA (ribozomal RNA): proteinlerle birlikte ribozomun iki alt birimini oluşturur; hücrede en bol bulunan RNA çeşididir.
DNA ile RNA'nın karşılaştırılması
ÖzellikDNARNA
Zincirçift zincir, sarmaltek zincir
Şekerdeoksiribozriboz
BazlarA, T, G, CA, U, G, C
Baz eşitliğiA = T, G = C her zamantek zincir olduğu için böyle bir kural yok
Bulunduğu yer (ökaryot)çekirdek, mitokondri, kloroplastçekirdek, sitoplazma, ribozom, mitokondri, kloroplast
Kendini eşler mi?evethayır, DNA'dan üretilir
Görevkalıtsal bilgiyi saklar, aktarırbilgiyi proteine dönüştürür (mRNA, tRNA, rRNA)
Akılda kalsın: Adım adım: 1000 nükleotitli çift zincirli bir DNA'nın %20'si adenin. 1) A = 200 → T = 200. 2) Kalan 600 nükleotit G ve C'ye eşit bölünür: G = C = 300. 3) Hidrojen bağı = 2 × 200 + 3 × 300 = 1300. 4) Fosfodiester bağı: her zincirde 500 nükleotit, 499 bağ; toplam 998. RNA'lar: m = mesaj, t = taşıyıcı, r = ribozom.
Sınavda

Nasıl sorulurNükleotit sayıları verilip hidrojen bağı, fosfodiester bağı ya da baz sayısı hesaplatılır.

TuzakA = T kuralını tek zincire ya da RNA'ya uygulamaktır; bu eşitlik yalnız çift zincirli DNA'nın tamamında geçerlidir. “Hangisi yalnız DNA'ya özgüdür?” sorusunda doğru cevaplar timin, deoksiriboz ve kendini eşlemedir; fosfat, adenin, guanin, sitozin ve fosfodiester bağı ikisinde de ortaktır. tRNA'daki iç baz eşleşmeleri yüzünden “RNA'da hiç hidrojen bağı yoktur” öncülü de yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

DNA'da guanin ile sitozin arasında hidrojen bağı bulunur. Amino asitleri ribozoma taşıyan ve antikodon içeren RNA çeşidi dır.

3tRNA2mRNA

?Soru çöz

Çift zincirli bir DNA molekülünde 1200 nükleotit bulunmaktadır ve bunların 300'ü guanindir.
Bu molekülde adenin sayısı ve toplam hidrojen bağı sayısı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. G = C = 300; kalan 600 nükleotit A ve T'ye eşit bölünür: A = 300. H bağı = 2 × 300 + 3 × 300 = 1500. A kalan 600'ü yalnız adenine verir; B her baz çiftine iki bağ yazar; C her baz çiftine üç bağ yazar.
KAVRAM · GENETİK MATERYAL

Nükleotitten kromozoma: genetik materyalin paketlenmesi ve gen

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Nükleotit, DNA, gen ve kromozom arasındaki ilişki nedir? Gen nedir?

Kısa cevap: Nükleotitler bağlanarak DNA zincirini, iki zincir çift sarmalı oluşturur. Ökaryotlarda DNA histon proteinlerinin çevresine sarılarak kromatini, bölünmeye hazırlanan hücrede daha da kısalıp kalınlaşarak kromozomu oluşturur. Gen, DNA'nın bir protein ya da RNA için bilgi taşıyan belirli bir bölümüdür; bir DNA molekülünde binlerce gen bulunabilir.

İnsan hücrelerinden birindeki DNA'nın tamamı uç uca eklense yaklaşık iki metre tutar; bu ipin tamamı yalnız birkaç mikrometre çapındaki bir çekirdeğe sığar.

Böyle bir sığdırma rastgele tıkıştırmayla olamaz; düzenli bir paketleme gerekir. Paketleme hem yer kazandırır hem de DNA'yı korur ve bölünmede kardeş kromatitlerin karışmadan ayrılmasını sağlar. Hiyerarşi, küçükten büyüğe şöyle kurulur:

Her basamak bir öncekinin bütünüdür; gen, çift sarmalın belli bir bölümüdür, kromozom ise binlerce gen taşıyan paketlenmiş DNA'dır.Görsel: Sınav Defteri

Histon ve kromatin

Ökaryot hücrede DNA, bazik yapılı histon proteinlerinin çevresine sarılır. Histonlara sarılmış DNA boncuk dizisine benzer bir görünüm alır; bu DNA-protein yapısına kromatin denir. Hücre bölünmeleri sayfasında gördüğümüz gibi, hücre bölünmeye hazırlanırken kromatin daha da sıkı paketlenir ve kromozomlar görünür hâle gelir. Bölünme bitince kromozomlar yeniden gevşer; çünkü sıkı paketlenmiş DNA'daki genler okunamaz.

Gen ve DNA ilişkisi

Gen, DNA üzerinde belirli bir yerde bulunan ve bir proteinin (ya da bir RNA'nın) yapım bilgisini taşıyan nükleotit dizisidir. Bir kromozom tek ve çok uzun bir DNA molekülüdür ve üzerinde binlerce gen sıralanır. Genlerin arasında ve içinde protein bilgisi taşımayan bölgeler de vardır; bu yüzden DNA'nın tamamı gen değildir. Bir hücredeki genetik bilginin tamamına genom denir. Vücudumuzun bütün hücreleri aynı genomu taşır; karaciğer hücresi ile sinir hücresini farklı yapan, hangi genlerin kullanıldığıdır.

Prokaryotlarda

Bakterilerde çekirdek zarı yoktur; genetik materyal sitoplazmada, halka biçimli tek bir DNA molekülü olarak bulunur ve ökaryotlardaki gibi histonlarla kromozom hâlinde paketlenmez. Birçok bakteri ayrıca plazmit denen küçük halkasal DNA'lar taşır. Plazmitlerin biyoteknolojide nasıl kullanıldığını genetik mühendisliği ve biyoteknoloji sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Parça → bütün: nükleotit → DNA zinciri → çift sarmal (genler bunun bölümleri) → kromatin (DNA + histon) → kromozom. “Kromozom bir DNA'dır, gen o DNA'nın bir cümlesidir, nükleotit o cümlenin harfidir.”
Sınavda

Nasıl sorulurKavramlar karışık verilip küçükten büyüğe sıralatılır ya da parça-bütün ilişkisi sorulur.

Tuzak“gen kromozomdan büyüktür” ya da “bir DNA molekülünde tek gen bulunur” yargılarıdır. İkinci tuzak, vücut hücrelerinin farklı genler taşıdığını söyleyen öncüldür; aynı genleri taşırlar, farklı olan kullanılan genlerdir. Prokaryotlarda histonlu kromozom ve çekirdek zarı bulunmadığı da sık sorulur.

↕Sıralama küçükten büyüğe

  1. Kromatin
  2. Nükleotit
  3. Kromozom
  4. Gen
  5. DNA molekülü

?Soru çöz

Bir insanın karaciğer hücresi ile sinir hücresi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisinin aynı olması beklenir?

✓ A. İki hücre de aynı zigottan mitozla oluştuğu için aynı genomu taşır. B, C ve D hücreler farklı genleri kullandığı için farklıdır: karaciğer ve sinir hücresi farklı mRNA'lar üretir, farklı proteinler sentezler; farklılaşmanın kaynağı budur.
SÜREÇ · EŞLENME

DNA'nın eşlenmesi: her yeni molekülde bir eski zincir

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

DNA kendini nasıl eşler? Helikaz, DNA polimeraz ve DNA ligazın görevi nedir, yarı korunumlu eşlenme ne demektir?

Kısa cevap: DNA, hücre döngüsünün S evresinde kendini eşler. Helikaz enzimi iki zincir arasındaki hidrojen bağlarını koparıp sarmalı açar; DNA polimeraz her eski zinciri kalıp olarak kullanıp karşısına tamamlayıcı nükleotitleri ekler; DNA ligaz yeni zincirin parçalarını birleştirir. Oluşan iki DNA'nın her biri bir eski bir yeni zincir taşır; buna yarı korunumlu eşlenme denir.

Watson ve Crick modellerini yayımlarken bir cümleyle yetindiler: önerdikleri baz eşleşmesi, kalıtım maddesinin kopyalanma yolunu da hemen akla getiriyordu.

Üç enzim, tek iş

Bir zincirin baz dizisi karşı zinciri kesin olarak belirlediğine göre, iki zincir ayrılırsa her biri yeni bir eşin kalıbı olabilir. Eşlenme bu mantıkla, enzimlerin iş bölümüyle yürür:

  • Helikaz: iki zinciri birbirine bağlayan hidrojen bağlarını koparır ve sarmalı fermuar gibi açar. Açılan bölge Y biçimindedir; buna eşlenme çatalı denir.
  • DNA polimeraz: açılan her zinciri kalıp olarak okur, karşısına uygun nükleotidi getirir (A karşısına T, G karşısına C) ve onu yeni zincirin ucuna fosfodiester bağıyla bağlar. Yanlış eklenen nükleotidin büyük kısmını da fark edip düzeltir.
  • DNA ligaz: yeni zincirlerden biri kesintisiz değil, kısa parçalar hâlinde üretilir; ligaz bu parçaları birbirine bağlayarak zinciri bütünler. Onarımda kesilip yeniden yapılan bölgeleri de bağlar.
Eşlenme yarı korunumludur: eski molekülün iki zinciri birbirinden ayrılır ve her biri yeni bir molekülün içinde korunur.Görsel: Sınav Defteri

Yarı korunumlu eşlenme ve hesap

Eşlenmenin yarı korunumlu olduğu, bakterilerin önce ağır azot izotopu içeren, sonra normal azot içeren ortamda üretildiği bir deneyle gösterildi: bir eşlenmeden sonra bütün DNA'ların yoğunluğu “yarı ağır” çıktı. Bir DNA molekülü n kez eşlenirse 2ⁿ molekül oluşur; eski iki zincir hiç kaybolmaz, yalnız iki ayrı molekülde kalır. Eşlenme enerji ister ve DNA polimerazın denetimine rağmen çok seyrek hatalar olur; düzeltilmeyen hata mutasyondur.

Aziz Sancar ve DNA onarımı
Kimdir?1946'da Mardin'in Savur ilçesinde doğdu; İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesini bitirdi, ABD'de North Carolina Üniversitesinde çalışmalarını sürdürdü.
KatkısıHücrelerin morötesi ışın gibi etkenlerle bozulan DNA'yı nasıl onardığını, hasarlı bölgenin kesilip çıkarılarak yeniden yapıldığı onarım mekanizmasını aydınlattı.
Ödül2015 Nobel Kimya Ödülü'nü DNA onarımı üzerine çalışan iki bilim insanıyla paylaştı; Nobel madalyasını ve belgesini Anıtkabir'e bağışladı.
Bilim insanı olaraksabır, merak, uzun yıllar aynı soruya kararlılıkla odaklanma ve bilgisini gençlerle paylaşma; Türk öğrencilere burs ve konuk evi gibi desteklerle örnek oldu.
Akılda kalsın: Adım adım: 1000 nükleotitli bir DNA 3 kez eşleniyor. 1) Molekül sayısı 2³ = 8. 2) Toplam zincir 16, bunların 2'si eski, 14'ü yeni. 3) Eski zincir taşıyan molekül 2, tamamen yeni molekül 6. 4) Kullanılan yeni nükleotit = (8 − 1) × 1000 = 7000. Enzimler: Helikaz açar, Polimeraz yazar, Ligaz yapıştırır.
Sınavda

Nasıl sorulurEşlenme sayısı verilip eski zincir taşıyan molekül sayısı ya da kullanılan nükleotit sayısı sorulur.

Tuzak“her eşlenmede eski zincir sayısı ikiye katlanır” yargısıdır; eski zincir hep iki tanedir. Enzim görevleri karıştırılır: hidrojen bağını koparan helikaz, fosfodiester bağı kurarak nükleotit ekleyen DNA polimeraz, parçaları birleştiren ligazdır. Bu üç enzim dışındaki eşlenme enzimleri YKS kapsamında değildir. Aziz Sancar'ın katkısı DNA eşlenmesi değil, DNA onarımıdır.

⇄Bilgi eşleştirme eşlenmenin elemanları

?Soru çöz

Ağır azot (¹⁵N) içeren tek bir DNA molekülü, yalnız normal azot (¹⁴N) içeren nükleotitlerin bulunduğu bir ortamda art arda 4 kez eşleniyor.
Oluşan moleküllerden kaçı ağır azotlu zincir taşır?

✓ C. Yarı korunumlu eşlenmede iki eski zincir hiç kaybolmaz, yalnız iki ayrı molekülde kalır; kaç eşlenme olursa olsun ağır zincirli molekül 2'dir. A toplam molekül sayısıdır (2⁴); B eski zincirlerin her eşlenmede çoğaldığını sanır; D eşlenme sayısını molekül sayısıyla karıştırır.
KAVRAM · GENETİK ŞİFRE

Genetik şifre: dört harfli alfabeyle yazılan yirmi kelime

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Genetik şifre nedir, kodon ve antikodon ne demektir? Neden 64 kodon vardır?

Kısa cevap: Genetik şifre, DNA'daki ve mRNA'daki nükleotit dizisinin protein içindeki amino asit dizisine çevrilme kuralıdır. mRNA'da art arda gelen üç nükleotit bir kodondur ve bir amino asidi belirler. Dört bazla 4³ = 64 kodon yazılır: 61'i amino asit belirtir, 3'ü durdurma kodonudur; AUG hem başlangıç kodonudur hem metiyonini belirtir. Şifre neredeyse bütün canlılarda aynıdır.

Telgrafçılar yalnız nokta ve çizgiyle bütün alfabeyi yazabiliyordu; hücre de yalnız dört harfle yirmi çeşit amino asidi tanımlar.

Neden üçlü?

Proteinlerde 20 çeşit amino asit vardır; DNA ve RNA'da ise yalnız 4 çeşit baz. Her baz bir amino asidi belirleseydi yalnız 4 amino asit yazılabilirdi. İkili bazlarla 4² = 16 birleşim olurdu, yine yetmezdi. Üçlü bazlarla 4³ = 64 birleşim elde edilir ve 20 amino asidin hepsine yeter. mRNA üzerindeki bu üçlülere kodon, DNA'daki karşılıklarına üçlü kod denir. tRNA üzerinde kodonu tamamlayan üç bazlık diziye antikodon denir.

Şifrenin özellikleri

  • 61 kodon amino asit, 3 kodon (UAA, UAG, UGA) durdurma anlamı taşır. Durdurma kodonlarının karşılığında amino asit yoktur ve onları tanıyan tRNA bulunmaz.
  • AUG başlangıç kodonudur; okuma her zaman buradan başlar ve ilk amino asit metiyonindir.
  • Bir amino asit birden fazla kodonla belirtilebilir (61 kodon, 20 amino asit); ama bir kodon her zaman tek bir amino asidi belirtir. Bu yüzden bazı baz değişiklikleri proteini hiç değiştirmez.
  • Kodonlar üst üste binmeden, art arda ve aralıksız okunur.
  • Şifre evrenseldir: aynı kodon bakteride de insanda da çoğunlukla aynı amino asidi belirtir. İnsan geninin bakteride doğru proteine çevrilebilmesi bu yüzden mümkündür.
DNA'dan amino aside: dört örnek kodon
DNA kalıp zincirimRNA kodonutRNA antikodonuAnlamı
TACAUGUACbaşla · metiyonin
CCGGGCCCGglisin
AAAUUUAAAfenilalanin
ATTUAAyokdur

Tabloya dikkat et: mRNA kodonu DNA kalıp zincirinin tamamlayıcısıdır ve T yerine U taşır; antikodon da kodonun tamamlayıcısıdır. Bu yüzden antikodon, DNA'nın kalıp zincirindeki üçlüyle aynı dizidedir, yalnız T'nin yerinde U vardır.

Akılda kalsın: DNA kalıp → (tamamla, T yerine U) → mRNA kodon → (tamamla) → tRNA antikodon. Sayılar: 4³ = 64 kodon, 61 anlamlı, 3 dur, 1 başla (AUG), 20 amino asit. Kural: bir amino asidin birden çok kodonu olabilir, bir kodonun birden çok amino asidi olamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurDNA kalıp zinciri verilip mRNA kodonları ya da tRNA antikodonları yazdırılır.

TuzakMRNA'ya T yazmak ve antikodonu kodonla aynı sanmaktır. “Genetik şifrenin evrensel olması hangisini mümkün kılar?” sorusunun cevabı, bir türün geninin başka bir türde aynı proteine çevrilebilmesidir. Durdurma kodonlarının amino asit belirttiğini ya da onlara karşılık gelen tRNA olduğunu söyleyen öncüller yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Dört çeşit bazla toplam farklı kodon yazılabilir. Protein sentezini başlatan ve metiyonini belirten kodon dur.

64AUG20UAA

?Soru çöz

Bir genin DNA kalıp zincirinde TAC GGA CTT dizisi bulunmaktadır.
Bu bölgeden sentezlenen mRNA'nın kodonları ve bu kodonları okuyan tRNA'ların antikodonları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. mRNA kalıbın tamamlayıcısıdır ve T yerine U taşır: AUG CCU GAA; antikodon kodonu tamamlar: UAC GGA CUU. A RNA'ya timin yazar; B kalıbı tamamlamak yerine kopyalar; C antikodonu kodonla aynı sanır.
SÜREÇ · PROTEİN SENTEZİ

Protein sentezi: çekirdekte yazım, ribozomda çeviri

MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Protein sentezi nasıl gerçekleşir? Transkripsiyon ve translasyon nedir, nerede olur?

Kısa cevap: Protein sentezi iki aşamada olur. Transkripsiyonda (yazılma) ökaryotlarda çekirdekte, DNA'daki bir genin kalıp zincirinden RNA polimeraz enzimiyle mRNA üretilir. Translasyonda (çevrilme) mRNA sitoplazmadaki ribozoma bağlanır; tRNA'lar antikodonlarıyla kodonlara eşleşerek amino asitleri getirir, amino asitler peptit bağlarıyla birleşir. Durdurma kodonuna gelince protein serbest kalır.

Bir mimarın çizimleri büroda kalır; şantiyeye çizimlerin fotokopisi gider ve usta o kopyaya bakarak duvarı örer. Hücrede büro çekirdek, fotokopi mRNA, şantiye ribozomdur.

1. Transkripsiyon: bilgiyi kopyalamak

Proteinin bilgisi DNA'dadır ama DNA çekirdekten çıkmaz; protein ise sitoplazmadaki ribozomda yapılır. Aradaki köprü mRNA'dır. Sentezlenecek proteinin geninin bulunduğu bölgede DNA'nın iki zinciri geçici olarak ayrılır. RNA polimeraz enzimi zincirlerden yalnız birini (kalıp zinciri) okur ve karşısına tamamlayıcı RNA nükleotitlerini dizerek mRNA üretir: kalıpta A varsa U, T varsa A, G varsa C, C varsa G. Üretilen mRNA çekirdek porlarından sitoplazmaya geçer; DNA yeniden kapanır. tRNA ve rRNA da aynı yolla DNA'dan yazılır.

2. Translasyon: bilgiyi proteine çevirmek

mRNA ribozomun küçük alt birimine bağlanır, başlangıç kodonu AUG bulunur ve metiyonin taşıyan tRNA antikodonuyla ona eşleşir; büyük alt birim de katılır. Sonra ribozom mRNA üzerinde kodon kodon ilerler: her yeni kodona antikodonu uyan tRNA kendi amino asidini getirir, ribozom gelen amino asidi büyüyen zincire peptit bağıyla bağlar ve bu sırada bir molekül su açığa çıkar. Amino asidini bırakan tRNA ayrılır ve sitoplazmada yeni bir amino asit yükleyebilir. Ribozom bir durdurma kodonuna geldiğinde ona uyan tRNA yoktur; zincir serbest bırakılır, ribozomun alt birimleri ayrılır. Translasyon enerji (ATP ve benzeri moleküller) harcar. Bir mRNA'yı aynı anda birçok ribozom okuyabilir; böylece aynı proteinden kısa sürede çok sayıda üretilir.

Transkripsiyon bilgiyi aynı dilde (nükleotit) kopyalar; translasyon onu başka bir dile (amino asit) çevirir. Durdurma kodonu amino asit eklemez.Görsel: Sınav Defteri

Prokaryotlarda farklı olan

Bakterilerde çekirdek zarı olmadığı için transkripsiyon ve translasyon aynı yerde, sitoplazmada gerçekleşir; mRNA daha yazılırken ribozomlar onu okumaya başlayabilir. Ökaryotlarda iki aşama yer ve zaman olarak ayrıdır. Mitokondri ve kloroplast kendi DNA'ları ve ribozomlarıyla bazı proteinlerini kendileri üretir.

Akılda kalsın: Adım adım: AUG ile başlayıp durdurma kodonuyla biten, 300 nükleotitlik bir mRNA. 1) Kodon = 300 ÷ 3 = 100. 2) Amino asit = 100 − 1 (durdurma) = 99. 3) Peptit bağı = 99 − 1 = 98; açığa çıkan su da 98. 4) Ribozoma amino asit getiren tRNA sayısı 99. 5) Bu mRNA'yı yazan gen bölgesi çift zincirli DNA'da 600 nükleotittir.
Sınavda

Nasıl sorulurAmino asit sayısı verilip mRNA'daki en az nükleotit, peptit bağı, su ya da DNA'daki nükleotit sayısı istenir.

TuzakDurdurma kodonunu unutmak ya da onu bir amino asit saymaktır. Yer soruları: transkripsiyon ökaryotta çekirdekte, translasyon ribozomda (sitoplazmada); prokaryotta ikisi de sitoplazmada. Bir deneyde mRNA sentezi engellenirse yeni protein yapılamaz; ribozom işlevi engellenirse mRNA yapılır ama proteine çevrilemez.

↕Sıralama ökaryotta protein sentezi

  1. Ribozomun AUG kodonunda metiyonin taşıyan tRNA ile başlaması
  2. RNA polimerazın genin kalıp zincirinden mRNA yazması
  3. Durdurma kodonunda proteinin serbest kalması
  4. mRNA'nın çekirdek porlarından sitoplazmaya geçmesi
  5. Amino asitlerin peptit bağlarıyla birbirine eklenmesi

?Soru çöz

151 amino asitten oluşan bir proteinin sentezinde kullanılan mRNA, başlangıç kodonundan durdurma kodonuna kadar yalnız kodlayan bölgeden oluşmaktadır.
Bu mRNA'daki nükleotit sayısı ve proteindeki peptit bağı sayısı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. 151 amino asit + 1 durdurma kodonu = 152 kodon × 3 = 456 nükleotit; peptit bağı = 151 − 1 = 150. B ve D durdurma kodonunu unutur, B ayrıca bağı amino asit sayısına eşit sayar; C çift zincirli gen bölgesindeki nükleotit sayısını (912) mRNA sanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İnsanda zigottan morula evresine kadar geçen segmentasyon sürecinde,
I. hücre sayısı,
II. toplam DNA miktarı,
III. hücre başına düşen sitoplazma miktarı
niceliklerinden hangileri artar?

✓ C. Her mitozda hücre sayısı artar ve her yeni hücre DNA'nın tam kopyasını aldığı için toplam DNA da artar. A toplam DNA'nın arttığını atlar; B ve D hücre başına sitoplazmanın arttığını sanır, oysa toplam hacim aynı kalırken hücreler küçülür.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Embriyonik gelişim ve plasenta

?Soru 2

Bir adada yalnız tavşanlarla beslenen tilkiler ile tavşanların birey sayıları yıllarca izleniyor. Tavşan sayısının en yüksek olduğu yıldan iki yıl sonra tilki sayısının en yüksek değerine ulaştığı görülüyor.
Bu gözlemin en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Avcının çoğalması üreme süresi kadar gecikir; bu yüzden avcı tepesi av tepesinden sonra gelir. Tilki tavşana bağlıdır (B yanlış), tilkiler artınca tavşanlar azalır (C yanlış), ilişki av-avcıdır (D yanlış).Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Av-avcı ilişkisi

?Soru 3

Erkek üreme sistemindeki yapılar ve görevleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Spermler hareket yeteneğini epididimde kazanır ve orada depolanır. B prostat yalnız bazik sıvı katar, sperm üretmez; C testosteronu tüpçük duvarı değil tüpçüklerin arasındaki ara hücreler salgılar; D LH ön hipofizde üretilir, sperm kesecikleri şekerce zengin sıvı verir.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Erkek üreme sistemi

?Soru 4

Sağlıklı bir insanın üriner sistemine ait yapılarla görevleri arasında yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Mesane idrarı depolar. B idrarı dışarı atan üreter değil üretradır; C kan havuzcukta değil nefronlarda süzülür, havuzcuk idrarı toplar; D böbrekten mesaneye taşıyan üretra değil üreterdir.Kaynak: Üriner sistem · Üriner sistemin yapısı

?Soru 5

28 günlük düzenli bir menstrual döngünün 21. gününde aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. 21. gün korpus luteum evresinin ortasıdır; progesteron en yüksek düzeye yakındır. A LH tepesi yumurtlama sırasında, yaklaşık 14. gündedir; C endometrium progesteron düşünce, döngünün başında dökülür; D yüksek progesteron FSH'yi baskıladığı için bu evrede yeni folikül gelişmez.Kaynak: Üreme sistemi ve embriyonik gelişim · Menstrual döngü ve hormonlar

?Soru 6

Sağlıklı bir insanın nefronunda gerçekleşen aşağıdaki olaylardan hangisinde madde akışının yönü ötekilerden farklıdır?

✓ B. Geri emilimde madde nefron kanalından kana geçer. Süzülme (A) ve salgılamada (C, D) ise yön kandan nefron kanalına doğrudur.Kaynak: Üriner sistem · Süzülme, geri emilim, salgılama

?Soru 7

Sağlıklı bir insanda dört maddenin bir dakikada süzülen ve idrarla atılan miktarları (birim) aşağıda verilmiştir. Bu verilere göre aşağıdaki yorumlardan hangisi kesinlikle doğrudur?

Süzülen ve atılan miktar
MaddeSüzülenAtılan
K1200
L5025
M00
N2060
✓ A. Atılan miktar (60) süzülenden (20) fazlaysa aradaki en az 40 birim kandan kanala salgılanmış olmalıdır. B yanlış: L'nin yarısı (25) idrarda kalmış, yani yalnız yarısı geri emilmiştir. C yanlış: K 120 birim süzülmüş, idrarda olmaması tamamının geri emildiğini gösterir. D yanlış: M ne süzülüyor ne atılıyor; kan hücresi ya da büyük protein gibi kapsüle geçemeyen bir maddedir.Kaynak: Üriner sistem · Süzülme, geri emilim, salgılama

?Soru 8

Aynı türe ait K, L ve M popülasyonlarında bir yıl içinde gerçekleşen doğum, ölüm ve göç sayıları şöyledir:
K: doğum 200, ölüm 150, içe göç 20, dışa göç 70
L: doğum 120, ölüm 160, içe göç 50, dışa göç 0
M: doğum 300, ölüm 250, içe göç 0, dışa göç 80
Buna göre bu yıl içinde K, L ve M popülasyonlarının büyüklüğündeki değişim aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. K: (200 + 20) − (150 + 70) = 0, dengede. L: (120 + 50) − (160 + 0) = +10, büyür. M: (300 + 0) − (250 + 80) = −30, küçülür. B göçü yok sayar: yalnız doğum − ölümle L küçülür, M büyür görünür; A K'de göçü atlayıp büyür der, L'yi dengede sayar; D K'yi küçülür, M'yi dengede sayar, iki hesap da yanlış.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Popülasyon dinamiği ve büyüme eğrileri

?Soru 9

Aynı otlakta yaşayan X ve Y kemirgen türleri aynı tohumlarla beslenmektedir. X türü bölgeye yeni getirildikten birkaç yıl sonra Y türünün birey sayısının hızla azaldığı, X türünün ise arttığı gözleniyor.
Bu gözleme göre,
I. X ve Y türlerinin ekolojik nişleri örtüşmektedir.
II. X türü tohumları Y türünden daha etkili kullanmaktadır.
III. Y türünün azalmasının tek nedeni tür içi rekabettir.
yargılarından hangileri çıkarılabilir?

✓ D. Aynı besini kullandıkları için nişler örtüşür (I); X'in artıp Y'nin azalması X'in kaynağı daha etkili kullandığını gösterir (II). III çıkarılamaz: azalma X'in gelişiyle başladığı için neden türler arası rekabettir. A II'yi atlar; B ve C tür içi rekabeti asıl neden sanıp III'ü alır.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Tür içi ve türler arası rekabet

?Soru 10

Bir ülkenin 1980 ve 2020 yıllarına ait yaş piramitleri karşılaştırıldığında 2020 piramidinde tabanın daraldığı, üst yaş gruplarına ait çubukların ise uzadığı görülüyor.
Bu değişimle ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılamaz?

✓ A. Piramit yaş gruplarının payını gösterir; toplam nüfusun azaldığı bundan kesin çıkarılamaz. B yapılabilir: tabanın daralması doğumun azaldığını gösterir; C yapılabilir: üst çubukların uzaması yaşlı payının arttığını gösterir; D yapılabilir: yaşlı payının artması yaşam süresinin uzadığına işaret eder.Kaynak: Komünite ve popülasyon ekolojisi · Yaş piramitleri ve nüfus
69
Daha fazla soru çözmek ister misin?Genden proteine konusundan 69 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →