Nükleik asitlerin keşfi: çekirdekteki asitten çift sarmala
MEB 12. sınıf · Genden proteine · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
DNA nasıl keşfedildi ve kalıtım maddesinin DNA olduğu nasıl anlaşıldı? Watson, Crick ve Franklin'in katkısı nedir?
Kısa cevap: Nükleik asitler 19. yüzyılda hücre çekirdeğinden elde edilen asidik bir madde olarak bulundu. Bakterilerle ve virüslerle yapılan deneyler kalıtım maddesinin protein değil DNA olduğunu gösterdi. Rosalind Franklin'in X ışını kırınımı görüntüleri DNA'nın sarmal yapıda olduğunu ortaya koydu; James Watson ve Francis Crick bu verilerle 1953'te DNA'nın çift sarmal modelini önerdi.Bir zamanlar bilim insanlarının çoğu kalıtım bilgisinin proteinlerde saklandığına inanıyordu: yirmi çeşit yapı taşı olan bir molekül, dört çeşit yapı taşı olandan daha “zengin” görünüyordu.
Organik bileşikler sayfasında nükleotidin fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu bazdan oluştuğunu, DNA ile RNA'nın temel farklarını gördük. Bu sayfada önce o bilginin nasıl elde edildiğine, sonra DNA'nın kendini nasıl kopyaladığına ve proteine nasıl dönüştüğüne bakacağız.
Bir sorunun adım adım çözülmesi
1869'da bir hekim, irin hücrelerinin çekirdeğinden fosforca zengin, asidik bir madde elde etti ve ona “nüklein” adını verdi; bugünkü adıyla nükleik asit. Uzun süre bu maddenin görevi bilinmedi. 1920'lerde zararsız bir bakteri türünün, ısıyla öldürülmüş hastalık yapan bakterilerle karıştırıldığında hastalık yapar hâle geldiği gözlendi: ölü bakterilerden canlılara kalıtsal bir “dönüştürücü madde” geçiyordu. Sonraki deneyler bu maddenin DNA olduğunu, proteinleri parçalayan enzimlerin dönüşümü engellemediğini, DNA'yı parçalayanların ise engellediğini gösterdi. Bakterileri enfekte eden virüslerle yapılan bir deneyde de virüsün bakteriye proteinini değil DNA'sını soktuğu ve yeni virüslerin bu DNA'dan üretildiği görüldü.
Yapının çözülmesi
Bir başka çalışma, farklı canlıların DNA'sında baz oranlarının türden türe değiştiğini ama her türde adenin miktarının timine, guaninin de sitozine eşit olduğunu ortaya koydu. Rosalind Franklin, DNA liflerine X ışını göndererek elde ettiği kırınım görüntüleriyle molekülün düzenli aralıklarla tekrar eden bir sarmal olduğunu, fosfat gruplarının dışta yer aldığını gösterdi. James Watson ve Francis Crick bu verileri ve baz eşitliklerini birleştirerek 1953'te modelini önerdi: iki zincir birbirine dolanmış, bazlar içte A ile T, G ile C eşleşmiş. Model, DNA'nın kendini nasıl kopyalayabileceğini de hemen düşündürüyordu.
Nasıl sorulurBir deney anlatılıp hangi sonuca ulaşıldığı sorulur: DNA'yı parçalayan enzimle dönüşüm duruyorsa kalıtım maddesi DNA'dır. Watson, Crick ve Franklin'in adları, ezber beklenmeden katkılarıyla anılır: Franklin'in X ışını görüntüleri, Watson ve Crick'in çift sarmal modeli.
TuzakFranklin'in modeli kurduğunu ya da Watson ve Crick'in X ışını görüntüsünü elde ettiğini söyleyen öncüllerdir. İsim-tarih eşleştirmesi sorulmaz.
⇄Bilgi eşleştirme bulgu → katkısı
?Soru çöz
Isıyla öldürülmüş hastalık yapan bakterilerden elde edilen özüt üç gruba ayrılıyor: birincisine protein parçalayan enzim, ikincisine DNA parçalayan enzim ekleniyor, üçüncüsüne hiçbir şey eklenmiyor. Özütler zararsız canlı bakterilerle karıştırılınca yalnız ikinci grupta dönüşüm görülmüyor.
Bu deneyden çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir?