Hayvanlar âlemi ve virüsler: omurgasızlardan memelilere, canlıların ekonomik önemi

Süngerden memelilere on bir hayvan grubunun genel özellikleri, canlıların ekonomiye ve teknolojiye katkıları, hiçbir âleme girmeyen virüsler ve virüs hastalıklarından korunma: TYT canlılar dünyasının son durağı.

8 durakTYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HAYVANLAR ÂLEMİ

Hayvanlar âlemi: omurgasız ve omurgalı hayvanları ayıran özellikler

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.

Sınıflandırma ve ölçütleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayvanlar âleminin genel özellikleri nelerdir, omurgalı ve omurgasız hayvanlar nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Hayvanlar çok hücreli, ökaryot, hücre duvarı olmayan ve besinini hazır alıp vücudunun içinde sindiren (heterotrof) canlılardır; fazla besini glikojen olarak depolar, çoğu eşeyli ürer ve aktif hareket eder. MEB programı hayvanları iki grupta inceler: omurgası olmayan omurgasızlar (süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklembacaklılar, derisidikenliler) ve embriyodaki notokordun yerini omurganın aldığı omurgalılar (balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar, memeliler).

Bir denizanası, bir arı ve bir kedi birbirine hiç benzemez; yine de üçü de aynı âlemin, hayvanlar âleminin üyesidir.

Âlemleri ayırmak için kullanılan ölçütleri ve öteki beş âlemi canlıların sınıflandırılması ve âlemler sayfasında görmüştük. MEB programı altı âlemden yalnız birinin alt gruplarına iner: hayvanlar. Bu sayfada hayvanları on bir grupta, genel özellikleri ve örnek canlılarıyla tanıyacağız; sayfanın sonunda canlıların ekonomiye ve teknolojiye katkılarına, en son da hiçbir âleme girmeyen virüslere geçeceğiz.

Bir canlıyı hayvan yapan nedir?

  • Hücre: Ökaryot ve çok hücrelidir; hücrelerinde hücre duvarı yoktur. Kloroplast ve klorofil de bulunmaz.
  • Beslenme: Heterotroftur. Besinini başka canlılardan hazır alır ve vücudunun içinde sindirir. Mantarlar da heterotroftur ama enzimlerini dışarı salgılayıp besini vücut dışında sindirir, sonra emer; fark buradadır. Hayvanlar fazla besini mantarlar gibi glikojen olarak depolar.
  • Hareket: Çoğu aktif olarak yer değiştirir. Erginleri bir zemine bağlı yaşayanlar da vardır: süngerler ve mercanlar.
  • Uyarılara tepki: Süngerler dışında hepsinde sinir sistemi bulunur; basit bir sinir ağından beyne kadar uzanan geniş bir yelpaze vardır.
  • Üreme: Çoğu eşeyli ürer. Bazıları eşeysiz de çoğalabilir: hidra tomurcuklanarak, planarya kopan parçalarını yenileyerek (rejenerasyon). Bu biçimleri hücre bölünmeleri ve üreme sayfasında ele alıyoruz.

Neden hayvan hücresinin duvarı yok? Çünkü hayvanın yaşam biçimi harekete dayanır. Kas hücresinin kasılıp gevşeyebilmesi, akyuvarın şekil değiştirerek damardan dokuya geçebilmesi, ancak sert bir kılıfla sarılmamış hücrelerde mümkündür. Bitki hücresini koruyan duvar, hayvanda hareketin önünde bir engel olurdu.

İki büyük grup: omurgasızlar ve omurgalılar

Omurgalı bir hayvanın embriyosunda, sırt tarafında notokord adı verilen esnek, çubuk biçiminde bir destek yapısı oluşur. Gelişme ilerledikçe notokordun yerini kıkırdak ya da kemikten yapılmış omurga alır. Beyin ve omurilikten oluşan sinir kordonu da yine sırt tarafında uzanır ve omurga tarafından korunur. Omurgasızlarda notokord ve omurga yoktur; sinir şeridi bulunanlarda bu şerit vücudun karın tarafındadır. Destek için bazılarında kabuk ya da kitinden bir dış iskelet bulunur, bazılarında hiç iskelet yoktur.

Sınavda bilinmesi gereken on bir grup: altı omurgasız şube ve beş omurgalı sınıf. Grupların iç yapısına ve alt sınıflandırmasına girilmez; her grubun genel özellikleri ve örnekleri bilinir.Görsel: Sınav Defteri

Omurgalıların hepsinde kıkırdak ya da kemikten bir iç iskelet bulunur. Dolaşımları kapalıdır: kan, damarların dışına çıkmadan dolaşır ve oksijen taşıyan hemoglobin alyuvarların içindedir. Boşaltımı böbrekler yapar, bireyler ayrı eşeylidir ve eşeyli ürer. Omurgasızlarda ise dolaşım grupta gruba değişir: eklembacaklılarda ve yumuşakçaların çoğunda kan damarlardan vücut boşluklarına dökülür (açık dolaşım); toprak solucanında ve ahtapotta ise dolaşım kapalıdır.

Peki karadaki en iri hayvanların (fil, zürafa) ve bilinen en büyük hayvan olan mavi balinanın omurgalı olması tesadüf mü? İç iskelet hayvanla birlikte büyür ve kaslara içeriden tutunma yeri verir. Dış iskelet ise büyüdükçe ağırlaşır ve büyümek için zaman zaman değiştirilmesi gerekir. Büyük bir gövdeyi taşımak, içten destekli bir yapı için çok daha kolaydır; omurgasızların en irileri de vücutlarını suyun taşıdığı denizlerde yaşar.

Bilimsel bilgi sınanır ve düzeltilir

Hayvanların sınıflandırılması da yeni bilgilerle defalarca değişti. Süngerler uzun süre bitki sanıldı, çünkü yer değiştirmiyor ve bir zemine yapışık yaşıyorlardı. Hücre duvarları olmadığı, besini hazır aldıkları ve vücutlarındaki suyu kendilerinin akıttığı anlaşılınca hayvan oldukları kabul edildi. Solucan biçimli bütün hayvanlar da eskiden tek bir grupta toplanırdı; iç yapıları incelendikçe birbirinden çok farklı oldukları görüldü ve ayrı gruplara bölündüler. Sınıflandırmanın bilimsel bilgi geliştikçe nasıl yenilendiğini canlıların sınıflandırılması sayfasında âlemler üzerinden görmüştük; memelilerdeki bir örneği bu sayfanın beşinci konusunda göreceğiz.

Akılda kalsın: Omurgalıyı tanımak için üç soru sor. 1) Embriyoda notokord, sonra omurga var mı? 2) Sinir kordonu sırtta mı? 3) İskelet içte mi? Üçüne de “evet” diyorsan omurgalıdır. Kapalı dolaşım, göz, solungaç ya da kanat tek başına bir şey kanıtlamaz; bunlar iki grupta da bulunur.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar. Birincisi “bütün hayvanlarda ortak olan” özelliği bulmaktır: ökaryot hücre, çok hücrelilik, hücre duvarının olmaması ve heterotrof beslenme ortaktır.

TuzakGenellemelerdedir: “bütün hayvanlar yer değiştirir” yanlıştır (ergin sünger, mercan); “bütün hayvanların sinir sistemi vardır” yanlıştır (sünger); “hayvanlar yalnız eşeyli ürer” yanlıştır (hidra). İkinci kalıp, bir hayvanın omurgalı ya da omurgasız olduğunu “kesin olarak” gösteren özelliği sormaktır. Kapalı dolaşım bu işi görmez, çünkü toprak solucanında da vardır; solungaç, göz ve kanat da iki grupta görülür. Kesin ayırt eden, sinir kordonunun konumu ile notokord ve omurganın varlığıdır.

Sınavda işaretlegrupların iç yapısı ve alt sınıflandırması sorulmaz; sorular genel özellik ve örnek canlı üzerinden gelir.

▭Boşluk doldurma

Omurgalıların embriyosunda sırt tarafında bulunan esnek destek çubuğu olan , gelişme ilerledikçe yerini omurgaya bırakır. Omurgasız hayvanlarda sinir şeridi, bulunanlarda vücudun tarafında yer alır.

notokordkarınsırtkıkırdak

?Soru çöz

Hayvanlar âleminde yer alan canlıların tümü için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Hücre duvarının olmaması bütün hayvanlarda ortaktır. B süngerleri unutur, sinir sistemleri yoktur; C ergin sünger ve mercanların zemine bağlı yaşadığını atlar; D hidranın tomurcuklanarak eşeysiz de çoğaldığını unutur.
KAVRAM · OMURGASIZLAR I

Süngerler, sölenterler ve solucanlar: en basit hayvanlardan parazitlere

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSınıflandırma kategorileri nelerdir, türden âleme doğru neler değişir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Canlılar küçükten büyüğe tür, cins, aile, takım, sınıf, şube ve âlem kategorilerinde iç içe gruplanır: benzer türler bir cinsi, benzer cinsler bir aileyi oluşturur ve bu düzen âleme kadar sürer. Türden âleme doğru gidildikçe birey sayısı ve çeşitlilik artar; ortak özellik, benzerlik ve akrabalık azalır.

Sınıflandırma kategorileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Süngerler, sölenterler ve solucanların genel özellikleri nelerdir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Süngerler gerçek doku ve organı olmayan, sinir sistemi bulunmayan, gözenekli vücutlarından suyu süzerek beslenen en basit hayvanlardır. Sölenterler (denizanası, hidra, mercan, deniz şakayığı) yakıcı hücreli dokunaçlarıyla avlanır; tek açıklıklı bir sindirim boşlukları ve basit bir sinir ağları vardır. Solucanlar tek bir şube değildir: yassı (planarya, tenya), yuvarlak (bağırsak solucanı, kıl kurdu) ve halkalı (toprak solucanı, sülük) solucanlar diye üç grupta incelenir; parazit yaşayan türleri vardır.

Banyoda kullanılan doğal sünger, aslında denizin dibinde yaşamış bir hayvanın kurumuş iskeletidir.

Süngerler: hareket etmeden beslenmek

Süngerler hayvanlar âleminin en basit yapılı üyeleridir. Hücreleri belli işlere özelleşmiştir ama bu hücreler gerçek bir doku, organ ya da sistem oluşturmaz. Sinir sistemleri, ağızları ve sindirim kanalları yoktur. Çoğu denizde, az bir kısmı tatlı sularda yaşar. Erginleri bir kayaya ya da zemine bağlıdır; larvaları ise serbest yüzer ve türün yeni yerlere yayılmasını sağlar.

Süngerin vücudu neden delik deşiktir? Çünkü yerinden kıpırdayamayan bir hayvan besinin peşine düşemez; besini kendisine getirmek zorundadır. Vücut duvarındaki sayısız gözenekten içeri sürekli su akıtır, sudaki mikroskobik canlıları ve organik parçacıkları süzerek tutar. Yakalanan besin hücrelerin içine alınıp orada sindirilir (hücre içi sindirim). Hücrelerin hepsi bu su akıntısına çok yakın olduğu için oksijen ve atıklar da doğrudan suyla alınıp verilir; ayrı bir solunum, dolaşım ya da boşaltım sistemine gerek kalmaz. Süngerler tomurcuklanma ve kopan parçalardan yenilenme (rejenerasyon) ile eşeysiz, üreme hücreleriyle eşeyli çoğalabilir.

Sölenterler: yakıcı hücreli avcılar

Sölenterler (TYMM: knidliler) denizanası, mercan, deniz şakayığı ve tatlı sularda yaşayan hidradan oluşur. Hayvanlar âleminde gerçek dokuların ve basit bir sinir ağının ilk görüldüğü gruptur; bir merkezi beyinleri yoktur. Ağızlarının çevresindeki dokunaçlarda yakıcı hücreler (knidosit) bulunur. Dokunaca değen küçük bir canlı bu hücrelerin fırlattığı iğnecikle felç edilir ve ağza götürülür. Denizde denizanasına değen birinin derisinde yanma hissetmesinin nedeni de bu hücrelerdir.

Sölenterlerin sindirim boşluğunun tek bir açıklığı vardır: besin bu açıklıktan girer, sindirilmeyen artıklar yine aynı yoldan dışarı atılır. Besin önce bu boşlukta parçalanır, sonra hücrelerin içinde sindirimi tamamlanır. Hidra tomurcuklanarak çoğalır. Mercanlar binlerce bireyin bir arada yaşadığı koloniler kurar ve kalkerden bir iskelet salgılar. Zamanla biriken bu iskeletler mercan resiflerini oluşturur; resifler çok sayıda balık, yumuşakça ve eklembacaklıya barınak ve besin sağlar.

Süngerde su bir yoldan girip başka yoldan çıkar; hidrada besin ve artık aynı açıklığı kullanır. “Sindirim kanalının iki açıklığı vardır” öncülü sölenterler için yanlıştır.Görsel: Sınav Defteri

Solucanlar: üç ayrı grup

Toprakta, suda, çürüyen organik maddelerin içinde ya da başka canlıların vücudunda yaşayan, yumuşak ve uzun vücutlu hayvanlara solucan denir. Ama solucanlar tek bir şube değildir; sınav için üç grup hâlinde, örnekleriyle bilinir:

  • Yassı solucanlar: Vücutları yassı ve bölümsüzdür. Tatlı sularda serbest yaşayan planarya, parçalarından yeni birey oluşturabilmesiyle bilinir. Tenya (şerit) ve karaciğer kelebeği ise parazittir; tenya iyi pişmemiş etle insana geçer ve bağırsakta yaşar.
  • Yuvarlak solucanlar: Vücutları silindir biçimli ve bölümsüzdür. Toprakta serbest yaşayanların yanında insanda parazit olan bağırsak solucanı (askarit), çocuklarda sık görülen kıl kurdu ve kancalı kurt bu gruptadır. Kirli elle, yıkanmamış sebzeyle ya da kirli suyla bulaşırlar.
  • Halkalı solucanlar: Vücutları art arda dizilmiş halkalardan (segment) oluşur. Toprak solucanı nemli derisiyle solunum yapar, kapalı dolaşıma sahiptir; hem dişi hem erkek üreme organı taşısa da başka bir bireyle çiftleşir. Kan emerek beslenen sülük de halkalı bir solucandır.

Toprak solucanı neden çiftçinin dostudur? Toprakta açtığı tüneller suyun ve havanın köklere ulaşmasını kolaylaştırır; yuttuğu çürümüş yaprakları parçalayıp dışkısıyla toprağa karıştırarak toprağın verimini artırır. Parazit solucanlardan korunmanın yolu ise basittir: elleri sık yıkamak, sebze ve meyveyi bol suyla yıkamak, eti iyice pişirmek ve temiz su içmek.

Akılda kalsın: Süngerde ne yok? Doku, organ, sinir, ağız. Sölenterde ilk ne var? Doku, sinir ağı ve tek açıklıklı sindirim boşluğu; bir de yakıcı hücre. Solucanlar: yassı (planarya, tenya), yuvarlak (askarit, kıl kurdu), halkalı (toprak solucanı, sülük). Parazit türler üç grupta da bulunur, ama her solucan parazit değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurSık kalıp, özellikleri sıralanan grubu bulmaktır: “organ ve sistemi yoktur, vücudu çok sayıda gözenekle doludur, besini hücre içinde sindirir, çoğu deniz dibinde yaşar” verilirse cevap süngerdir.

TuzakTuzak: “sölenterlerin sindirim kanalının iki açıklığı vardır” yanlıştır, tek açıklık hem ağız hem atık çıkışıdır; “süngerler uyarılara sinir ağıyla yanıt verir” yanlıştır, sinir ağı sölenterlerde başlar; “bütün solucanlar parazittir” yanlıştır (planarya, toprak solucanı). Adlar da yanıltır: denizanası balık, mercan ve deniz şakayığı bitki değildir; üçü de sölenterdir.

⇄Bilgi eşleştirme canlı ve özelliği

?Soru çöz

Sünger, denizanası ve tenya için aşağıdaki özelliklerden hangisi ortaktır?

✓ C. Bütün hayvanlar heterotroftur. A süngeri unutur, sinir sistemi yoktur; B yakıcı hücre yalnız sölenterlerde (denizanası) bulunur; D zemine bağlı yaşayan ergin süngerdir, denizanası yüzer, tenya bağırsakta yaşar.
KAVRAM · OMURGASIZLAR II

Yumuşakçalar, eklembacaklılar ve derisidikenliler: kabuk, kitin ve dikenli deri

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBitkiler ve mantarlar âleminin özellikleri nelerdir, mantar neden bitki değildir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bitkiler çok hücreli, selüloz duvarlı, klorofilli ve fotosentez yapan (ototrof) ökaryotlardır; fazla besini nişasta olarak depolar, tohumla ya da sporla çoğalırlar. Mantarlar da hücre duvarlıdır ve çoğu yerleşik yaşar, ama klorofilleri yoktur: kitin duvarlı, heterotrof (çürükçül ya da parazit) canlılardır; besinlerini hücre dışında sindirip emer, glikojen depolar ve sporla çoğalırlar. Maya tek hücreli bir mantardır.

Bitkiler ve mantarlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yumuşakçalar, eklembacaklılar ve derisidikenlilerin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Yumuşakçaların vücudu yumuşaktır; salyangoz ve midye gibi çoğu kalker bir kabukla korunur, ahtapot ve mürekkep balığında dış kabuk yoktur. Eklembacaklılar tür sayısı en fazla olan hayvan grubudur: kitinli dış iskelet, eklemli üyeler ve bölümlü vücut taşırlar, büyürken deri değiştirirler; böcek, örümcek, akrep, kene ve yengeç örnektir. Derisidikenlilerin tamamı denizde yaşar; derilerinde dikenler, hareket için tüp ayakları vardır (denizyıldızı, denizkestanesi, denizhıyarı).

Yağmurdan sonra bahçede gezinen salyangoz ile sofraya gelen midye, ilk bakışta hiç benzemese de aynı grubun üyesidir.

Yumuşakçalar

Yumuşakçaların adı, iskeletsiz ve yumuşak vücutlarından gelir. Bu yumuşak vücudu korumak için çoğu kalkerden bir kabuk yapar: karada ve suda yaşayan salyangozların tek parçalı, midye ve istiridyenin iki parçalı kabuğu vardır. Sümüklü böcek, ahtapot ve mürekkep balığında ise dış kabuk yoktur. Ahtapot gelişmiş gözleri, büyük sinir sistemi ve öğrenme yeteneğiyle dikkat çeker; dolaşımı da kapalıdır. Yumuşakçaların çoğunda ise açık dolaşım görülür. Suda yaşayanlar solungaçla solunum yapar.

Midye, istiridye, kalamar ve ahtapot besin olarak tüketilir; bazı istiridye ve midyelerin kabuğunun içinde inci oluşur. Midyeler suyu süzerek beslendikleri için suyun temizlenmesine de katkı sağlar. Öte yandan salyangoz ve sümüklü böcekler bahçe ve tarlalarda bitkilere zarar verebilir.

Eklembacaklılar: en kalabalık grup

Eklembacaklılar bilinen tür sayısı en fazla olan hayvan grubudur. Böcekler (arı, karınca, kelebek, sivrisinek), örümcek, akrep, kene, çıyan, yengeç, karides ve ıstakoz bu gruptadır. Ortak özellikleri adlarında saklıdır: üyeleri eklemlidir, vücutları bölümlerden oluşur ve kitin içeren sert bir dış iskeletle kaplıdır (kitinin mantarların hücre duvarında da bulunduğunu âlemler sayfasında görmüştük). Dolaşımları açıktır.

Bu grubun bu kadar başarılı olmasının sırrı dış iskelettedir. Kitinli iskelet vücudu korur, kaslara tutunma yeri sağlar ve su kaybını azaltarak karada yaşamayı kolaylaştırır. Bedeli de vardır: sert iskelet hayvanla birlikte büyümez. Eklembacaklı büyümek için eski iskeletini atar ve yenisi sertleşene kadar savunmasız kalır; buna deri (gömlek) değiştirme denir. Karada yaşayan böcekler vücuda dallanarak yayılan ince hava borucuklarıyla (trake) solunum yapar; yengeç, karides ve ıstakoz gibi suda yaşayanlar ise solungaç kullanır.

Bazı böcekler gelişirken başkalaşım (metamorfoz) geçirir: yumurtadan çıkan larva erginden tamamen farklıdır. Kelebek yumurtadan tırtıl olarak çıkar, tırtıl beslenip büyüdükten sonra pupa evresine girer ve pupadan kanatlı ergin kelebek çıkar. Arı ve sinek de benzer evrelerden geçer.

Eklembacaklıların insana etkisi iki yönlüdür. Arılar ve kelebekler çiçekli bitkilerin tozlaşmasını sağlar; arılardan bal ve balmumu, ipek böceğinden ipek elde edilir; karides ve ıstakoz besin olarak tüketilir. Çekirge ve yaprak biti gibi türler ise tarım ürünlerine zarar verir. Sivrisinek sıtma etkeni plazmodyumu, kene ise Kırım-Kongo kanamalı ateşi gibi virüs hastalıklarını insana taşıyabilir.

Derisidikenliler

Derisidikenlilerin tamamı denizde yaşar; tatlı suda ya da karada türleri yoktur. Derilerinde dikenler, derinin hemen altında kalker plaklardan oluşan bir iskelet bulunur. Vücutlarındaki su kanallarına bağlı yüzlerce küçük tüp ayak sayesinde zeminde yavaşça ilerler ve tutunurlar. Denizyıldızı kopan bir kolunu yeniden oluşturabilir. Denizyıldızı, denizkestanesi ve denizhıyarı en bilinen örneklerdir.

Omurgasız grupları: her grubu bir ayırt edici özellikle tanı
GrupAyırt edici özellikÖrnekler
SüngerlerGerçek doku, organ ve sinir yok; gözeneklerden suyu süzer, hücre içi sindirimDeniz süngeri, tatlı su süngeri
SölenterlerYakıcı hücreli dokunaç; tek açıklıklı sindirim boşluğu; sinir ağıDenizanası, hidra (mercan, deniz şakayığı)
Yassı solucanlarYassı, bölümsüz vücutPlanarya, tenya
Yuvarlak solucanlarSilindir biçimli, bölümsüz vücutBağırsak solucanı (askarit), kıl kurdu
Halkalı solucanlarArt arda halkalardan (segment) oluşan vücutToprak solucanı, sülük
YumuşakçalarYumuşak vücut; çoğunda kalker kabuk (ahtapotta yok)Salyangoz, midye (ahtapot)
EklembacaklılarKitinli dış iskelet, eklemli üyeler; büyürken deri değiştirmeArı, yengeç (örümcek, kene)
DerisidikenlilerTamamı denizde; dikenli deri, deri altı kalker plak, tüp ayakDenizyıldızı, denizkestanesi
Akılda kalsın: Koruyucu dış örtüsüyle tanınan iki omurgasız grubu: yumuşakça (kalker kabuk) ve eklembacaklı (kitinli dış iskelet). Deri değiştirme ve başkalaşım denince önce eklembacaklıyı düşün. “Tamamı denizde” = derisidikenliler. Adları “balık” ya da “yıldız” diye biten canlılara güvenme: mürekkep balığı yumuşakça, denizyıldızı derisidikenlidir.
Sınavda

TuzakGenellemelerdedir ve bu üç grupta yoğunlaşır. “Bütün eklembacaklılar trake ile solunum yapar” yanlıştır: yengeç ve karides solungaçla solunum yapar. “Bütün yumuşakçaların kabuğu vardır” yanlıştır (ahtapot, sümüklü böcek). “Omurgasızlarda kapalı dolaşım görülmez” yanlıştır (ahtapot, toprak solucanı). “Deri değiştirme yalnız eklembacaklılarda görülür” de yanlıştır: omurgalılardan yılan da deri değiştirir. Tablo kalıbında “açık dolaşım var, uçabilir, başkalaşım geçirir” satırı böceği; “açık dolaşım yok, uçabilir, başkalaşım yok” satırı kuşu ya da yarasayı gösterir.

▭Boşluk doldurma

Eklembacaklıların vücudunu saran içerikli dış iskelet hayvanla birlikte büyümediği için bu hayvanlar büyürken deri değiştirir. Kelebeğin yumurta, tırtıl, pupa ve ergin evrelerinden geçerek gelişmesine denir.

kitinbaşkalaşımselülozrejenerasyon

?Soru çöz

Eklembacaklılar ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

✓ B. Trake solunumu karada yaşayan böceklerde görülür; yengeç, karides ve ıstakoz gibi suda yaşayan eklembacaklılar solungaçla solunum yapar. A söylenir: dış iskelet kitinlidir; C söylenir: adları eklemli üyelerinden gelir; D söylenir: kelebek gibi böcekler başkalaşım geçirir.

?Soru çöz

Bir omurgasız hayvanla ilgili şu bilgiler veriliyor: I. Yalnız denizlerde yaşayan bir gruptandır. II. Dış iskeleti yoktur; iskeleti derinin hemen altındaki kalker plaklardan oluşur. III. Su kanallarına bağlı küçük ayaklarla zeminde ilerler. Bu hayvan aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ C. Tamamı denizde yaşama, deri altındaki kalker plak iskelet ve tüp ayak derisidikenlilerin özelliğidir. A midye yumuşakçadır, kalker kabuğu dışarıdadır; B yengecin kitinli dış iskeleti vardır; D denizanası iskeletsizdir, yakıcı hücreleriyle tanınır. Üçü de denizde yaşar; bu bilgi tek başına yetmez.
KAVRAM · OMURGALILAR I

Balıklar, iki yaşamlılar ve sürüngenler: sudan karaya uzanan üç omurgalı sınıfı

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnzim nedir, nasıl çalışır ve yapısı nasıldır?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enzimler, canlılardaki kimyasal tepkimelerin aktivasyon enerjisini düşürerek onları hızlandıran, çoğunlukla protein yapılı biyolojik katalizörlerdir. Substratlarına özgüdür, tepkimeden değişmeden çıkar ve tekrar kullanılır. Yalnız proteinden oluşanlara basit enzim, protein kısım (apoenzim) ile yardımcı kısımdan (kofaktör ya da koenzim) oluşanlara bileşik enzim (holoenzim) denir.

Enzimlerin yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Balıklar, iki yaşamlılar ve sürüngenlerin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Balıklar suda yaşar, solungaçla solunum yapar, kalpleri iki odacıklıdır; çoğunun derisi pulludur, döllenme ve gelişme çoğunda suda, vücut dışında olur. İki yaşamlılar (kurbağa, semender) yaşama suda solungaçlı larva olarak başlar, başkalaşımla akciğer ve deri solunumu yapan erginlere dönüşür; derileri nemli ve pulsuzdur. Sürüngenler (kertenkele, yılan, kaplumbağa, timsah) kuru ve pullu derileri, iç döllenme ve kabuklu yumurta sayesinde suya bağlı kalmadan karada ürer. Üç sınıfın da vücut sıcaklığı değişkendir.

Bahar akşamı bir gölet kıyısından yükselen kurbağa sesleri, aslında suya bağlı bir üreme takviminin habercisidir: kurbağa yumurtaları ancak suyun içinde gelişebilir.

Ortak nokta: değişken vücut sıcaklığı

Balıkların, iki yaşamlıların ve sürüngenlerin vücut sıcaklığı ortam sıcaklığıyla birlikte değişir (halk arasında “soğukkanlı” denir). Hava soğuyunca vücutlarındaki tepkimeler yavaşlar, çünkü tepkimeleri yürüten enzimler düşük sıcaklıkta yavaş çalışır (enzim–sıcaklık ilişkisini organik bileşikler sayfasında görmüştük). Bu yüzden kertenkele sabahları güneşlenerek ısınır; ılıman bölgelerdeki kurbağa ve kaplumbağalar ise kışı yaşamsal faaliyetlerini en aza indirdikleri bir kış uykusunda geçirir.

Balıklar

Balıklar yaşamlarının tamamını suda geçirir. Suda çözünmüş oksijeni solungaçlarıyla alır, yüzgeçleriyle ilerler, denge kurar ve yön değiştirirler. Çoğunun derisi pullarla örtülüdür. İskeletleri kıkırdaktan (köpek balığı, vatoz) ya da kemikten (hamsi, alabalık, levrek) yapılmıştır. Kalpleri iki odacıklıdır (bir kulakçık, bir karıncık). Çoğunda dişi ve erkek üreme hücrelerini suya bırakır; döllenme ve yavrunun gelişmesi vücut dışında olur. Neden bu kadar çok yumurta bırakırlar? Suda dışarıda döllenen yumurtaların ve yavruların büyük kısmı akıntıya, avcılara ya da döllenmemeye kurban gider; sayının çok olması, birkaçının yaşamasını garantiye alır. Köpek balığı gibi bazı balıklarda ise döllenme içte olur.

Balıklar suların besin zincirinin önemli halkasıdır ve balıkçılık birçok ülke için büyük bir gelir ve protein kaynağıdır. Başka denizlerden gelip yerli türlerin yerini alan aslan balığı gibi istilacı türler ise biyoçeşitliliği tehdit eder.

İki yaşamlılar: önce suda, sonra karada

İki yaşamlılar (TYMM: amfibiler) adını iki farklı ortamda geçen yaşamından alır. Kurbağa yumurtaları suya bırakılır ve dışarıda döllenir. Yumurtadan çıkan iribaş kuyruklu bir larvadır, suda yaşar ve solungaçla solunum yapar. İribaş zamanla bacaklar çıkarır, kuyruğu küçülür, akciğerleri gelişir: başkalaşım geçirerek karada da yaşayabilen ergin kurbağaya dönüşür. Ergin bireyler akciğer ve deri ile solunum yapar. Kalpleri üç odacıklıdır (iki kulakçık, bir karıncık). Kurbağa ve semender bu sınıfın en bilinen örnekleridir.

İki yaşamlılar neden sudan uzaklaşamaz? Derileri pulsuz, ince ve salgı bezleri sayesinde sürekli nemlidir; deri solunumu ancak nemli bir yüzeyde yürüyebilir. Deri kurursa gaz alışverişi aksar. Yumurtalarının da sert bir kabuğu olmadığı için karada kururlar. Bu iki nedenle iki yaşamlılar, ergin olduklarında bile nemli ortamlara ve üremek için suya bağlıdır.

Sürüngenler: karaya tam uyum

Sürüngenler derileri sert ve kuru pullarla kaplı omurgalılardır. Bu pullar su kaybını önler ve vücudu dış etkilere karşı korur. Yalnız akciğerle solunum yaparlar. Kalpleri üç odacıklıdır, karıncıkta temiz ve kirli kan kısmen karışır; timsahın kalbi ise dört odacıklıdır. Döllenme içte olur ve dişi, sert kabuklu yumurtasını karaya bırakır. Kabuk ve embriyoyu saran zarlar yumurtanın içindeki suyu korur; böylece embriyo suyun dışında gelişebilir. İç döllenme ve kabuklu yumurta sayesinde sürüngenler, yaşamının hiçbir evresinde suya bağlı olmayan ilk omurgalı grubu sayılır. Denizde yaşayan deniz kaplumbağaları bile yumurtlamak için kumsala çıkar. Bazı sürüngenler, yılan gibi, belli aralıklarla deri değiştirir. Kertenkele, yılan, kaplumbağa, timsah ve bukalemun örnektir.

Akılda kalsın: Suya bağlılık azalarak gider. Balık: her şey suda. İki yaşamlı: yumurta ve larva suda, ergin karada ama nemli yerde. Sürüngen: iç döllenme + kabuklu yumurta, suya bağlılık biter. Kalp odacıkları da artar: 2 → 3 → 3 (timsah 4). Üçünün de vücut sıcaklığı değişkendir.
Sınavda

Nasıl sorulurSık görülen bir kalıp, ortam sıcaklığı–vücut sıcaklığı grafiğidir: ortam ısındıkça yükselen eğri değişken sıcaklıklı bir hayvanı (balık, kurbağa, kertenkele), yatay kalan çizgi sabit sıcaklıklı bir hayvanı (kuş, memeli) gösterir.

TuzakAdlardadır: “köpek balığı memelidir” yanlıştır, kıkırdak iskeletli bir balıktır; balina ise memelidir. “Kaplumbağa suda yaşadığı için iki yaşamlıdır” yanlıştır, akciğerle solunum yapan ve karaya yumurtlayan bir sürüngendir. Genelleme tuzakları: “bütün balıklarda dış döllenme görülür” yanlıştır (köpek balığı); “ergin kurbağa yalnız akciğerle solunum yapar” yanlıştır, deri solunumu da vardır. Yaşam döngüsünde üç solunum biçimini (solungaç, akciğer, deri) birden gösteren sınıf iki yaşamlılardır.

↕Sıralama kurbağanın gelişimi

  1. İribaşta önce arka, sonra ön bacakların belirmesi
  2. Akciğer ve deriyle solunum yapan ergin kurbağanın karaya çıkması
  3. Suya bırakılan yumurtaların vücut dışında döllenmesi
  4. Kuyruğun küçülmesi ve akciğerlerin gelişmesi
  5. Solungaçla solunum yapan kuyruklu iribaşın çıkması

?Soru çöz

Hamsi, ergin kurbağa ve kertenkele için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ D. Balık, iki yaşamlı ve sürüngenlerin vücut sıcaklığı ortama göre değişir. A iç döllenme ve C kabuklu yumurta yalnız kertenkelede görülür; B hamsi akciğerle değil solungaçla solunum yapar.
KAVRAM · OMURGALILAR II

Kuşlar ve memeliler: vücut sıcaklığını sabit tutan iki sınıf

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHomeostazi, boşaltım ve adaptasyon nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Boşaltım metabolizma sonucu oluşan atıkların atılmasıdır; homeostazi iç ortamın (sıcaklık, su-tuz, pH, kan şekeri) dar sınırlarda sabit tutulmasıdır. Hareket ve uyarılara tepki canlının çevresine yanıt vermesi, büyüme ve gelişme bireyin olgunlaşması, üreme neslin sürmesi, uyum (adaptasyon) ise türün yaşadığı ortama kalıtsal olarak uygun olmasıdır.

Canlılık: denge ve süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kuşlar ve memelilerin ortak ve ayırt edici özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Kuşlar tüylü, gagalı ve dişsizdir; ön üyeleri kanata dönüşmüştür, kemiklerinin çoğu içi boş ve hafiftir, akciğerlerine bağlı hava keseleri vardır; iç döllenmeyle kabuklu yumurta bırakır ve kuluçkaya yatarlar. Memeliler kıllıdır ve yavrularını meme bezlerinin salgıladığı sütle besler; ter bezleri, diyafram, alveollü akciğer ve çekirdeksiz olgun alyuvarlar onlara özgüdür. İki sınıfın da kalbi dört odacıklıdır ve vücut sıcaklığı sabittir.

Karlı bir kış gününde dalda tüylerini kabartmış bir serçe ile toprak altındaki yuvasında kıvrılmış bir sincap, aynı sorunla uğraşır: vücut ısısını korumak.

Sabit vücut sıcaklığı neden dört odacıklı kalp ister?

Kuşlar ve memeliler vücut sıcaklıklarını, ortam ne kadar soğuk ya da sıcak olursa olsun dar bir aralıkta tutar (halk arasında “sıcakkanlı”). Bu ısıyı hücrelerindeki yoğun solunumla kendileri üretirler. Yoğun solunum için de hücrelere sürekli bol oksijen ulaşmalıdır. İşte burada kalbin yapısı devreye girer: dört odacıklı kalpte temiz ve kirli kan hiç karışmaz, dokulara oksijence zengin kan gider. Tüy ve kıl da üretilen ısıyı içeride tutan bir yalıtım katmanı oluşturur. Bu yaşam biçiminin bedeli yüksektir: sabit sıcaklıklı bir hayvan, aynı büyüklükteki değişken sıcaklıklı bir hayvandan çok daha fazla besin tüketir. Kalbin bölümlerini ve kanın yolunu kalp, damarlar ve dolaşım sayfasında göreceğiz.

Kuşlar: uçmaya göre biçimlenmiş bir vücut

Kuşlar tüylerle örtülü, iki bacaklı, ön üyeleri kanata dönüşmüş omurgalılardır. Kuşun vücudundaki pek çok özellik aynı amaca hizmet eder: uçmak için hafif olmak ve bol enerji üretmek.

  • Hafiflik: Kemiklerin çoğunun içi boştur; ağızda diş yoktur, onun yerine besin alma biçimine uygun bir gaga vardır. Azotlu atıklarını az suyla atılan ürik asit hâlinde attıkları için vücutlarında fazla su taşımazlar.
  • Solunum: Akciğerlerine bağlı hava keseleri akciğerden sürekli hava geçmesini sağlar ve vücudu hafifletir. Uçuşun gerektirdiği yüksek oksijen ihtiyacı böyle karşılanır.
  • Üreme: İç döllenme olur; dişi, sürüngenlerdeki gibi kabuklu yumurta bırakır. Kuşlar yumurtalarını kuluçkaya yatarak ısıtır, yavru çıktıktan sonra da onu besleyip korur.

Bazı kuşlar mevsim değişince besin ve uygun sıcaklık bulmak için uzak bölgelere göç eder; leylekler buna örnektir. Her kuş uçmaz: penguen kanatlarını suda kürek gibi kullanarak yüzer, deve kuşu ise güçlü bacaklarıyla koşar. Kartal, serçe, albatros ve baykuş öteki örneklerdir.

Memeliler: süt, kıl ve diyafram

Memeliler adını yavrularını besledikleri sütü salgılayan meme bezlerinden alır. Vücutlarında kıl bulunur, derilerinde ter ve yağ bezleri vardır. Göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran kaslı diyafram soluk alıp vermeye yardım eder (solunum sistemi sayfasında). Akciğerlerinde gaz alışverişinin yapıldığı küçük keseler, yani alveoller bulunur. Olgun alyuvarları çekirdeksizdir; öteki dört omurgalı sınıfında alyuvarlar çekirdeklidir. Döllenme içte olur ve yavru bakımı görülür.

Memelilerde yavrunun gelişme biçimi üç türlüdür:

  • Yumurtlayan memeliler: Ornitorenk yumurtlar; yumurtadan çıkan yavru yine sütle beslenir.
  • Keseli memeliler: Kanguru ve koalada gebelik kısadır; gelişmemiş doğan yavru, gelişimini annesinin karnındaki kesede, sütle beslenerek tamamlar.
  • Plasentalı memeliler: İnsan, kedi, at ve balina gibi memelilerin çoğunda yavru annenin vücudunda gelişir; anne ile yavru arasındaki madde alışverişini plasenta sağlar.

Memeliler hemen her ortamda yaşar. Balina, yunus ve fok suda yaşar ama akciğerle solunum yapar ve nefes almak için su yüzeyine çıkar. Yarasa uçabilen tek memelidir. Ayı, kirpi ve sincap gibi bazı memeliler kışın vücut sıcaklıklarını düşürüp kış uykusuna yatar; bunun için sonbaharda vücutlarında yağ biriktirirler.

Ornitorenk, bilimsel bilginin nasıl düzeltildiğinin de güzel bir örneğidir. Bu hayvanın ilk örneği Avrupa'ya ulaştığında, ördek gagalı ve kunduz kuyruklu görünüşü yüzünden birçok bilim insanı onun birkaç hayvanın parçalarından yapılmış bir sahte olduğunu düşündü. Sonra gerçek bir memeli olduğu, üstelik yumurtladığı anlaşıldı ve “memeliler yumurtlamaz” genellemesi bırakıldı.

Tablo soldan sağa okununca suya bağlılık azalır, kalp odacıkları artar. Kuşlar ve memeliler sabit sıcaklık ve dört odacıklı kalpte buluşur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Yalnız kuşta: tüy, gaga, hava kesesi. Yalnız memelide: kıl, süt (meme bezi), ter bezi, diyafram, alveol, çekirdeksiz olgun alyuvar. İkisinde ortak: sabit vücut sıcaklığı, dört odacıklı kalp, iç döllenme, akciğer, yavru bakımı. Bir özellik iki sınıfta birden varsa, sınıfı tek başına belirleyemez.
Sınavda

Nasıl sorulurGözde kalıp: “Bir omurgalının hangi özelliğinin bilinmesi, sınıfını belirlemeye yetmez?” Yetmeyenler birden çok sınıfta görülenlerdir: sabit vücut sıcaklığı (kuş, memeli), dört odacıklı kalp (kuş, memeli, timsah), iç döllenme (sürüngen, kuş, memeli), akciğer solunumu. Yetenler tek sınıfa özgü olanlardır: tüy, hava kesesi, kıl, süt, alveol, çekirdeksiz olgun alyuvar, iki odacıklı kalp (balık).

TuzakGenellemelerdedir: “bütün kuşlar uçar” yanlıştır (penguen, deve kuşu); “bütün memeliler doğurur” yanlıştır (ornitorenk); “bütün memelilerde plasenta vardır” yanlıştır (kanguru, ornitorenk); “yarasa uçtuğu için kuştur” ve “balina suda yaşadığı için balıktır” yanlıştır, ikisi de memelidir.

⇄Bilgi eşleştirme özellik ve sınıf

?Soru çöz

Bir omurgalı hayvanın aşağıdaki özelliklerinden hangisinin bilinmesi, bu hayvanın memeli olduğunu tek başına göstermez?

✓ A. Kuşların da vücut sıcaklığı sabittir; bu özellik memeliyi tek başına göstermez. B süt, C kıl ve D çekirdeksiz olgun alyuvar yalnız memelilerde bulunur; her biri tek başına yeter.
KAVRAM · BİYOMİMİKRİ

Biyomimikri ve canlıların ekonomik önemi: doğadan esinlenen teknolojiler

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNesli tükenmiş canlılar canlı çeşitliliği hakkında ne anlatır?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Canlı çeşitliliği sabit değildir: yeryüzünde bir zamanlar yaşamış türlerin sayısı bugün yaşayanlardan kat kat fazladır ve bu türlerin çoğu yalnız fosilleriyle tanınır. Nesil tükenmesi iklim değişimi, volkanik etkinlik ve göktaşı çarpması gibi doğal nedenlerle ya da aşırı avlanma, yaşam alanı kaybı ve yeni bir bölgeye yabancı tür getirilmesi gibi insan etkisiyle olur. Nesli tükenen tür bir daha geri gelmez.

Nesli tükenmiş canlılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyomimikri nedir, canlılardan esinlenilerek geliştirilen teknolojilere örnekler nelerdir?

Kısa cevap: Canlılar biyolojik süreçlere (oksijen üretimi, tozlaşma, ayrıştırma, toprak verimi), ekonomiye (besin, ilaç, bal, ipek, yün, balıkçılık) ve teknolojiye katkı sağlar. Canlıların yapı ve işleyişinden esinlenerek teknoloji geliştirmeye biyomimikri denir: dulavratotu tohumundan cırt cırt bant, yalıçapkını gagasından hızlı tren burnu, nilüfer yaprağından kendi kendini temizleyen yüzeyler, termit yuvasından doğal havalandırmalı binalar bu yolla geliştirilmiştir.

Montunu kapattığın cırt cırt bant, bir doğa yürüyüşünden sonra köpeğin tüylerine yapışan dikenli tohumların mikroskopta incelenmesiyle doğdu.

Canlıların katkısı üç başlıkta incelenir: biyolojik süreçlere, ekonomiye ve teknolojiye. Bakterilerin, arkelerin, protistlerin, bitkilerin ve mantarların katkılarını (yoğurt ve peynir yapımı, antibiyotik, oksijen üretimi, ayrıştırma, biyogaz) canlıların sınıflandırılması ve âlemler sayfasında her âlemin sonunda görmüştük. Burada hayvanların katkılarını ekleyip asıl yeni konuya, canlılardan esinlenen teknolojilere geçiyoruz.

Biyolojik süreçlere katkı

Arılar, kelebekler ve bazı kuşlar çiçekten çiçeğe polen taşıyarak tozlaşmayı sağlar; birçok meyve ve sebzenin oluşması bu taşımaya bağlıdır. Kuşlar ve memeliler yedikleri meyvelerin tohumlarını uzak yerlere taşır. Toprak solucanları toprağı havalandırır ve organik artıkları parçalar; midyeler ve süngerler suyu süzerek temizler. Yırtıcı hayvanlar av popülasyonlarının aşırı artmasını önleyerek besin zincirinin dengesini korur (besin zincirini ekosistem ekolojisi sayfasında göreceğiz).

Ekonomiye katkı

Hayvancılık et, süt, yumurta, yün ve deri sağlar. Arıcılıktan bal, balmumu, polen ve arı sütü; ipek böceğinden ipek elde edilir. Balıkçılık ve midye, karides gibi su ürünleri önemli bir besin ve gelir kaynağıdır. Mikroorganizmalar gıda ve ilaç sanayisinin temelidir: maya ekmeği kabartır, bakteriler yoğurt ve peynir yapar, küf mantarlarından antibiyotik elde edilir, genetiği değiştirilmiş bakterilere insan insülini ürettirilir. Canlıların ekonomiye zararları da vardır: tarım zararlısı böcekler, ürünü bozan küfler, hastalık etkenleri ve bu etkenleri taşıyan sivrisinek ve keneler.

Teknolojiye katkı: biyomimikri

Canlıların yapısını ve işleyişini inceleyip bundan esinlenerek araç, malzeme ya da yöntem geliştirmeye biyomimikri denir. Bazı örnekler:

  • Dulavratotu (pıtrak) → cırt cırt bant: Tohumun yüzeyindeki küçük kancalar hayvan tüylerine ve kumaşa takılır. Bir yüzü kancalı, öteki yüzü halkalı bir bant bu düzenin taklididir.
  • Yalıçapkını → hızlı tren: Bu kuş balık avlarken havadan suya neredeyse hiç su sıçratmadan dalar. Japonya'da hızlı trenin burnu yalıçapkını gagası biçiminde yeniden tasarlandı; tünel çıkışlarındaki patlama benzeri gürültü ve enerji tüketimi azaldı.
  • Nilüfer yaprağı → kendi kendini temizleyen yüzeyler: Yaprağın yüzeyi mikroskobik pürüzlerle kaplıdır; su damlası yaprağa yayılmaz, yuvarlanırken kiri de alır götürür. Aynı ilkeyle su ve kir tutmayan boya, cam ve kumaşlar üretilmektedir.
  • Termit yuvası → doğal havalandırmalı bina: Termitlerin topraktan yaptığı yüksek yuvaların içinde hava kanalları sayesinde sıcaklık dışarıdan çok daha dengeli kalır. Bu düzenden esinlenerek klimaya daha az ihtiyaç duyan binalar tasarlanmıştır.
  • Duvar kertenkelesi (geko) → iz bırakmayan yapıştırıcı: Ayak tabanındaki milyonlarca ince tüycük, duvara yapışkan madde olmadan tutunmasını sağlar. Bu yapıyı taklit eden, sökülünce iz bırakmayan bantlar geliştirilmektedir.
  • Yarasa ve yunus → ses dalgalarıyla yön bulma: Bu hayvanlar çıkardıkları seslerin yankısıyla önlerindeki engelleri ve avlarını algılar (ekolokasyon). Gemilerde kullanılan sonar ve görme engelliler için engel algılayan cihazlar aynı ilkeye dayanır.
  • Köpek balığı derisi → sürtünmeyi azaltan yüzeyler: Derisindeki küçük, dişçik biçimli pullar suyun akışını düzenler ve yüzeye canlıların tutunmasını zorlaştırır. Bu desenden esinlenen yüzeyler gemi gövdeleri ve hastane yüzeyleri için araştırılmaktadır.

Doğa neden bu kadar iyi bir mühendistir? Çünkü her canlı, çok uzun bir süreçte yaşadığı ortamın sorunlarına uyum sağlamış özellikler taşır. Kuşun kanadı uçuşun, köpek balığının derisi hızlı yüzmenin, termit yuvası serin kalmanın denenmiş ve elenmiş çözümleridir. Mühendis bu çözümü sıfırdan bulmak yerine canlıdan öğrenir. Uyumun (adaptasyonun) ne olduğunu canlıların ortak özellikleri sayfasında görmüştük.

Akılda kalsın: Üç katkıyı ayırmak için “canlıyla ne yapıyoruz?” diye sor. Canlının kendisini ya da ürününü kullanıyorsak (bal, ipek, penisilin, yün) ekonomik katkıdır. Canlının yapısını taklit ediyorsak (cırt cırt, hızlı tren burnu) biyomimikridir. Canlı doğadaki işini yapıyorsa (tozlaşma, ayrıştırma, toprağı havalandırma) biyolojik süreçlere katkıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerde canlılardan yararlanma örnekleri verilir ve hangilerinin “canlılardan esinlenilerek geliştirilen teknoloji” olduğu sorulur.

TuzakCanlının ürününü kullanmayı biyomimikri sanmaktır: ipek böceğinden ipek elde etmek, arıdan bal almak, küften antibiyotik üretmek ekonomik katkıdır. Bakteriye insan insülini ürettirmek de biyomimikri değil, genetik mühendisliğidir (biyoteknoloji sayfasında). Biyomimikride canlının kendisi kullanılmaz, yalnız “fikri” kullanılır.

⇄Bilgi eşleştirme canlı ve teknoloji

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi canlılardan esinlenilerek teknoloji geliştirilmesine (biyomimikri) örnektir?

✓ C. Biyomimikride canlının yapısı taklit edilir. A kozadan ipek almak canlının ürününden ekonomik yararlanmadır; B tozlaşma ve D toprağı havalandırma canlıların biyolojik süreçlere katkısıdır, taklit değildir.
YAPI · VİRÜSLER

Virüsler neden sınıflandırılmaz? Yapısı, özellikleri ve çoğalması

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.

Canlılık: yapı, madde ve enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Virüsler neden canlıların sınıflandırılmasına alınmaz, virüslerin yapısı ve çoğalması nasıldır?

Kısa cevap: Virüsler hücresel yapıda değildir: bir protein kılıf (kapsit) ve içindeki tek tür nükleik asitten (DNA ya da RNA) oluşur, bazılarının dışında bir zarf bulunur. Kendi metabolizmaları, ribozomları ve enerji üretim sistemleri olmadığı için yalnız canlı bir hücrenin içinde, o hücrenin madde ve enzimlerini kullanarak çoğalabilirler (zorunlu hücre içi parazit); hücre dışında kristal hâlinde kalabilirler. Canlılığın ortak özelliklerini tek başına göstermedikleri için altı âlemin hiçbirine ve sınıflandırma kategorilerine alınmazlar.

Grip olduğunda doktor antibiyotik yazmaz; çünkü hastalığın etkeninde antibiyotiğin saldıracağı hiçbir yapı yoktur.

Virüs, Latincede “zehir” anlamına gelir. Virüsler bakterilerden bile çok daha küçüktür; ışık mikroskobuyla görülemez, ancak elektron mikroskobuyla incelenebilirler. Bu küçüklük, keşiflerinin de anahtarı oldu. Hastalıklı tütün yapraklarının özü, bakterileri tutan çok ince bir süzgeçten geçirildiği hâlde sağlam tütünleri hasta etmeye devam etti. Demek ki etken bakteriden de küçüktü. Böylece ilk tanımlanan virüs olan tütün mozaik virüsü bulundu; bu virüsün daha sonra bir tuz gibi kristal hâline getirilebildiği de gösterildi.

Virüsün yapısı

Bir virüs iki temel parçadan oluşur: dışta proteinden yapılmış bir kılıf (kapsit) ve onun içinde kalıtım materyali olan nükleik asit. Her virüste ya DNA ya da RNA bulunur, ikisi birden bulunmaz. Grip, HIV ve uçuk virüsleri gibi bazı virüslerin kapsidini bir de zarf sarar; bu zarf, virüsün çıktığı konak hücrenin zarından alınmıştır. Bakterileri enfekte eden virüslere bakteriyofaj denir. Bitkileri, hayvanları, mantarları ve bakterileri enfekte eden virüsler vardır.

Bir virüs neden her hücreye giremez? Virüsün yüzeyindeki proteinler, hedef hücrenin zarındaki belirli reseptörlere bir anahtarın kilide uyması gibi uyar. Uygun reseptörü olmayan hücreye virüs tutunamaz. Bu yüzden virüsler hem konağa hem de hücre türüne özgüdür: kuduz virüsü sinir hücrelerine, hepatit virüsleri karaciğer hücrelerine, HIV bağışıklık sisteminin T lenfositlerine yerleşir; tütün mozaik virüsü ise insana bulaşmaz. Öte yandan aynı organda farklı virüsler çoğalabilir: solunum yollarında hem grip virüsü hem de soğuk algınlığı yapan virüsler yerleşebilir.

Neden hiçbir âleme alınmazlar?

Canlıların sınıflandırılması, hücresel yapı ve canlılığın ortak özellikleri üzerine kuruludur (canlıların ortak özellikleri sayfasındaki on iki özellik). Virüsler bu özelliklerin çoğunu tek başına göstermez:

  • Cansızlara benzeyen yönleri: Hücreleri yoktur. Ribozomları olmadığı için protein sentezleyemez, enzim sistemleri olmadığı için beslenemez, ATP üretemez, solunum ve boşaltım yapamazlar. Büyümez, uyarılara tepki vermezler. Hücre dışında kristal hâline geçebilir ve uzun süre bozulmadan kalabilirler.
  • Canlılara benzeyen yönleri: Kalıtım materyali (DNA ya da RNA) ve protein taşırlar. Canlı bir hücrenin içine girdiklerinde çoğalır, kendilerine benzeyen yeni virüsler oluştururlar. Mutasyon geçirerek değişebilirler; grip virüsünün her yıl yeni tiplerinin ortaya çıkması bundandır.

Bu “arada kalmışlık” yüzünden virüsler canlı ile cansız arasında bir yapı olarak kabul edilir ve tür, cins, aile gibi canlı sınıflandırma kategorileriyle altı âlemden hiçbirine yerleştirilmez. Virüsleri inceleyen bilim insanları onları kendi aralarında, yapılarına ve kalıtım materyallerine göre ayrı bir sistemle gruplar.

Virüs nasıl çoğalır?

Virüs bölünerek çoğalmaz. Bakteriyofaj örneğinde izlersek: virüs bakterinin yüzeyindeki uygun reseptöre tutunur ve yalnız nükleik asidini bakterinin içine aktarır; protein kılıf dışarıda kalır (hayvan virüslerinin çoğu ise hücreye bütün olarak alınır, kılıfını içeride bırakır). İçeri giren virüs nükleik asidi hücrenin yönetimini ele geçirir. Hücrenin ribozomları, enzimleri, ATP'si, nükleotitleri ve amino asitleri kullanılarak virüsün nükleik asidi kopyalanır, kılıf proteinleri yapılır. Parçalar birleşerek yeni virüsleri oluşturur ve hücre parçalanarak bu virüsleri dışarı salar. Yeni virüsler komşu hücrelere tutunur ve döngü yeniden başlar.

Virüsün tek “işi”, kalıtım materyalini uygun bir hücreye sokmaktır; geri kalan her şeyi konak hücre yapar.Görsel: Sınav Defteri

Bazı virüsler hücreye girdikten sonra hemen çoğalmaz. HIV kalıtım materyalini konak hücrenin DNA'sına yerleştirir; uçuk virüsü sinir hücrelerinde yıllarca sessizce bekleyebilir. Koşullar uygun hâle gelince, örneğin bağışıklık zayıfladığında, yeniden çoğalmaya başlarlar. Bu “gizlenme”, bazı virüs hastalıklarının neden tekrarladığını ya da yıllarca belirti vermediğini açıklar.

Antibiyotik neden virüse işlemez? Antibiyotikler bakterinin hücre duvarı, ribozomu ya da enzimleri gibi bakteriye ait yapıları hedef alır (penisilinin bakteri duvarını hedeflediğini âlemler sayfasında görmüştük). Virüste bu yapıların hiçbiri yoktur; virüs, çoğalırken bizim hücrelerimizin donanımını kullanır.

Akılda kalsın: Virüs = protein kılıf + tek tür nükleik asit (DNA ya da RNA). Dört “yok”: hücre, ribozom, metabolizma, ATP üretimi. Çoğalma beş adım: tutun → gir → yap → birleş → çık. Bölünme yoktur. Bir virüsü üretmek istiyorsan ortama besin değil, canlı hücre koymalısın.
Sınavda

Nasıl sorulurDeney kalıbı sık gelir: bakteriyofajlar farklı ortamlara konur ve hangisinde sayılarının artacağı sorulur. Ortamda ne kadar besin, vitamin ya da mineral olursa olsun, canlı bakteri yoksa bakteriyofaj çoğalmaz; bakterileri ısıtılarak öldürülmüş bir ortam da işe yaramaz.

TuzakŞu öncüllerde de vardır: “virüsler ikiye bölünerek çoğalır” yanlıştır; “bir virüste hem DNA hem RNA bulunur” yanlıştır; “virüsler kendi ribozomlarında protein sentezler” yanlıştır; “virüsler altıncı bir âlem oluşturur” yanlıştır, hiçbir âleme alınmaz. “Hangisi virüslerin cansızlara benzeyen özelliğidir?” sorusunda cevap kristalleşme, enzim sisteminin olmaması ya da hücresel yapının olmamasıdır; nükleik asit ve protein taşıma ise canlılara benzeyen yönüdür. Bir başka kalıp hedef hücre farkını sorar: farklı virüslerin farklı hücrelere yerleşmesi, hücre zarındaki reseptörlerin her virüse uymamasıyla açıklanır.

↕Sıralama bakteriyofajın çoğalması

  1. Yapılan parçaların birleşerek yeni virüsleri oluşturması
  2. Virüs nükleik asidinin bakterinin içine girmesi
  3. Bakterinin parçalanıp yeni virüslerin serbest kalması
  4. Virüsün bakteri yüzeyindeki uygun reseptöre tutunması
  5. Bakterinin ribozom, enzim ve ATP'si kullanılarak virüs nükleik asidinin kopyalanması ve kılıf proteinlerinin yapılması

?Soru çöz

Virüslerin canlıların sınıflandırıldığı âlemlerden hiçbirine alınmamasının nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?

✓ B. Canlıların sınıflandırılması hücresel yapı üzerine kuruludur; virüslerin hücresi yoktur. A kalıtım materyali, C mutasyon ve D protein virüslerin canlılara benzeyen yönleridir; sınıflandırılmama nedeni olamaz.
SAĞLIK · VİRÜSLER

Kuduz, hepatit, grip, uçuk ve AIDS: virüs hastalıkları ve korunma yolları

MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBakteriler ve arkeler âleminin genel özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bakteriler ve arkeler, çekirdek zarı ve zarlı organeli olmayan tek hücreli prokaryotlardır; DNA'ları halkasaldır, çoğunun hücre duvarı vardır ve bölünerek çoğalırlar. Bakterilerin duvarında peptidoglikan bulunur; arkelerin duvarında bulunmaz, zar lipitleri ve RNA dizileri de bakterilerinkinden farklıdır. Bakterilerin fotosentez yapan, kemosentez yapan, çürükçül ve hastalık yapan türleri vardır; arkelerin bir kısmı aşırı tuzlu, sıcak ya da asidik ortamlarda yaşar ve hastalık yapan türleri bilinmez.

Bakteriler ve arkeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kuduz, hepatit, grip, uçuk ve AIDS nasıl bulaşır, virüs hastalıklarından nasıl korunulur?

Kısa cevap: Kuduz, enfekte bir memelinin ısırığıyla bulaşıp sinir sistemini etkiler; belirtiler başladıktan sonra tedavisi yoktur ama ısırıktan hemen sonra yapılan aşıyla önlenir. Hepatit, virüslerin yol açtığı karaciğer iltihabıdır: A tipi kirli su ve besinle, B ve C tipi kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır. Grip solunum yoluyla bulaşır; virüs hızla değiştiği için aşısı her yıl yenilenir. Uçuk virüsü sinir hücrelerinde gizlenir, bağışıklık düşünce dudakta kabarcık yapar. AIDS'e yol açan HIV, bağışıklık sisteminin T lenfositlerini yok eder. Korunmada aşı, hijyen ve kişisel eşyaların paylaşılmaması esastır; antibiyotik virüslere etki etmez.

Sınav haftasında stres ve uykusuzluk birikince dudağında beliren uçuk, yıllar önce vücuduna girmiş bir virüsün yeniden uyandığının işaretidir.

Bir önceki konuda virüslerin yalnız uygun reseptörü olan hücrelere yerleştiğini gördük. Bir virüs hastalığının hangi organı etkileyeceğini de bu hedef hücre belirler. Sınavda virüslerin insan sağlığına etkisi beş hastalık üzerinden sorulur; her birini hedef, bulaşma ve korunma üçlüsüyle öğren:

Beş virüs hastalığı: hedef, bulaşma, korunma
HastalıkHedef organ ve belirtiBulaşma yoluKorunma ve tedaviBilinmesi gereken
KuduzSinir sistemi; virüs sinirler boyunca beyne ilerlerKuduz virüsü taşıyan bir memelinin (köpek, kedi, tilki, kurt, yarasa, sığır gibi) ısırması, tırmalaması ya da salyasının açık yaraya değmesiIsırıktan hemen sonra aşı (gerekirse serumla birlikte); yarayı bol sabunlu suyla uzun süre yıka, vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvur; evcil hayvanları düzenli aşılatBelirtiler başladıktan sonra tedavisi yoktur, neredeyse her zaman ölümle sonuçlanır. Virüsün beyne ulaşması zaman aldığı için ısırık sonrası aşı hastalığı önler.
HepatitKaraciğer iltihabı; sarılık (deri ve göz akının sararması), halsizlik, iştahsızlıkA: dışkıyla kirlenmiş su ve besin. B ve C: kan ve vücut sıvıları; ortak iğne, jilet, diş fırçası, steril olmayan dövme ve tıbbi alet, korunmasız cinsel ilişki, hasta anneden bebeğeA ve B'nin aşısı var, çocukluk aşı takviminde; C'nin aşısı yok. Kişisel eşyaları paylaşmama, steril aletA genellikle iz bırakmadan iyileşir. B ve C uzun sürerse karaciğerde kalıcı hasara ve karaciğer kanserine yol açabilir.
Grip (influenza)Solunum yolları; ateş, kas ağrısı, halsizlik, öksürükÖksürük ve hapşırıkla saçılan damlacıklar; damlacık bulaşmış ellerle ağız, burun ve göze dokunmaHer yıl yeniden hazırlanan aşı (yaşlılara ve kronik hastalığı olanlara her yıl önerilir); el yıkama, öksürük adabıVirüs çok hızlı mutasyon geçirir: bir kez grip olmak sonraki yıllarda koruma sağlamaz.
Uçuk (herpes)Genellikle dudak çevresinde ağrılı, su dolu kabarcıklarKabarcıklarla doğrudan temas, öpüşme, ortak bardak ve havluKabarcıklara dokunmama, eli gözlere götürmeme, ortak eşya kullanmamaİyileşince virüs atılmaz, sinir hücrelerinde bekler. Ateş, stres, yorgunluk, yoğun güneş ve zayıf bağışıklık onu yeniden harekete geçirir; uçuk aynı yerde tekrar çıkar.
AIDS (edinilmiş bağışıklık yetmezliği sendromu)Etken HIV; bağışıklığı düzenleyen T lenfositleri yok edilirKan (ortak iğne, taranmamış kan), korunmasız cinsel ilişki, hasta anneden bebeğe (gebelik, doğum, emzirme). Tokalaşma, sarılma, ortak bardak ya da tuvalet ve sivrisinek sokmasıyla bulaşmazAşısı yok; kan taraması, steril iğne. İlaçlar virüsün çoğalmasını baskılar ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatır ama virüsü vücuttan atamazBağışıklık çöktükçe sağlıklı bir insanın kolayca yendiği enfeksiyonlar ve bazı kanserler ölümcül olabilir.

AIDS'te yıkılan T lenfositlerinin bağışıklıktaki görevini kan, lenf ve bağışıklık sayfasında göreceğiz. Tablonun son sütunu sınavın en çok yokladığı yerdir: kuduzda aşının ısırıktan sonra bile işe yaraması, gripte bağışıklığın kalıcı olmaması ve uçuğun tekrarlaması, hepsi virüsün nasıl davrandığıyla açıklanır.

Virüs hastalıklarına karşı önlemler

Virüs hastalıklarıyla mücadelenin en güçlü aracı aşıdır: aşı, bağışıklık sistemine hastalığı yaşatmadan virüsü tanıtır (aşının nasıl çalıştığını kan, lenf ve bağışıklık sayfasında göreceğiz). Bunun yanında elleri sık ve sabunla yıkamak, öksürürken ve hapşırırken ağzı mendil ya da dirsekle kapatmak, hasta iken kalabalıktan uzak durmak, temiz su içmek ve besinleri iyi yıkamak, jilet, diş fırçası, havlu gibi kişisel eşyaları paylaşmamak, kan ve kan ürünlerinin taranması, tıbbi aletlerin steril olması ve evcil hayvanların aşılatılması başlıca önlemlerdir. Antibiyotik virüslere etki etmez; gereksiz kullanımı hem iyileştirmez hem de bakterilerin antibiyotiğe direnç kazanmasını hızlandırır (bağırsak florasına etkisini sindirim sistemi sayfasında görmüştük).

Virüsler ve genetik mühendisliği

Virüsü tehlikeli yapan özellik, aynı zamanda onu değerli bir araç yapar: virüsler kalıtım materyallerini hücrelerin içine taşımakta çok başarılıdır. Bilim insanları hastalık yapma genlerini çıkarıp yerine istenen bir geni yerleştirdikleri virüsleri birer taşıyıcı (vektör) olarak kullanır. Böylece sağlam bir gen, hatalı geni taşıyan hücrelere ulaştırılabilir; bu yaklaşım gen tedavisinin temelidir. Zararsız hâle getirilmiş virüslerle aşılar üretilir; bazı aşılarda zararsız bir virüs, başka bir hastalık etkeninin tek bir genini taşır. Bakteriyofajlar ise bakteriler arasında gen aktarımının incelenmesinde ve antibiyotiklere dirençli bakterilere karşı yeni tedavi yollarının araştırılmasında kullanılır. Bu uygulamaların ayrıntılarını biyoteknoloji sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Her hastalığı hedef organ + bulaşma yoluyla eşle. Kuduz: sinir · ısırık · ısırıktan sonra aşı. Hepatit: karaciğer · A su-besin, B ve C kan. Grip: solunum yolu · damlacık · her yıl yeni aşı (mutasyon). Uçuk: dudak, sinir hücresinde gizlenir · temas. AIDS: T lenfosit · kan, cinsel yol, anneden bebeğe · aşı yok. Ortak kural: antibiyotik hiçbirini tedavi etmez.
Sınavda

Nasıl sorulurHastalık–bulaşma yolu–önlem eşleştirmesi sorulur ve yanlış eşleştirme aranır.

TuzakEn sık virüs hastalığına antibiyotik önermektir (grip, uçuk, AIDS). Öteki yanlış öncüller: “HIV tokalaşma ya da sivrisinekle bulaşır” yanlıştır; “bütün hepatit türleri kirli suyla bulaşır” yanlıştır, B ve C kanla bulaşır; “grip geçiren kişi ömür boyu bağışık olur” yanlıştır, virüs mutasyonla değişir; “kuduz yalnız köpekten bulaşır” yanlıştır, bütün memeliler taşıyabilir; “uçuk iyileşince virüs vücuttan atılır” yanlıştır. Koronavirüsler gibi yeni virüs tiplerinin ortaya çıkışı sorulursa cevap yine virüslerin kolay mutasyona uğramasıdır.

▭Boşluk doldurma

Grip virüsü çok hızlı geçirdiği için grip aşısı her yıl yeniden hazırlanır. Isırıktan hemen sonra yapılan aşıyla önlenebilen, ama belirtiler başladıktan sonra tedavisi olmayan virüs hastalığı dur.

mutasyonkuduzuçukbölünme

?Soru çöz

Virüslerin yol açtığı hastalıklar ve bu hastalıklara karşı alınabilecek önlemlerle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Antibiyotikler bakterilere ait yapıları hedef alır, virüslere etki etmez. HIV'in aşısı ve kesin tedavisi yoktur; ilaçlar yalnız virüsün çoğalmasını baskılar. A doğrudur: kuduz memeli ısırığıyla bulaşır, aşı korur; B doğrudur: hepatit B kanla bulaşır; C doğrudur: grip damlacıkla yayılır, hijyen korur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğrenci gölet suyunda tek hücreli bir canlı gözlüyor. Canlının çekirdeği, kloroplastları ve kamçısı vardır; ışıklı ortamda fotosentez yapmaktadır. Bu canlı hakkında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ A. Çekirdek ve kloroplast gibi zarlı yapılar yalnız ökaryotlarda bulunur. B tek hücreliyi bitki sanır, bitkiler çok hücrelidir; C öglena gibi protistlerde selüloz duvar bulunmayabilir; D öglenanın karanlıkta hazır besin alarak yaşayabildiğini atlar.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Protistler âlemi

?Soru 2

Bakteriler ve arkeler âlemlerinde yer alan canlılar için aşağıdakilerden hangisi ortak değildir?

✓ D. Peptidoglikan yalnız bakterilerin hücre duvarında bulunur; arkelerin duvarında yoktur. A ortaktır: iki âlemde de ribozomda protein sentezlenir; B ortaktır: ikisi de halkasal DNA taşır; C ortaktır: iki âlemde de kemosentez yapan türler vardır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Bakteriler ve arkeler

?Soru 3

Sindirim enzimi salgılayan bir pankreas hücresinde Golgi aygıtının çalışması durduruluyor. Kısa süre içinde bu hücrede aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

✓ D. Golgi aygıtı ER'den gelen proteinleri işler, paketler ve salgı veziküllerine yükler; bu adım durunca enzim dışarı verilemez. Protein sentezi ribozomlarda sürer (A), DNA miktarı Golgi'ye bağlı değildir (B), ATP mitokondride üretilmeye devam eder (C).Kaynak: Hücre ve organeller · Organeller arası iş birliği

?Soru 4

Bir hücrenin içinde bulunduğu ortamdaki potasyum iyonlarını, ortamda hiç potasyum kalmayıncaya kadar içeri aldığı gözleniyor. Bu gözlem, hücrenin bu süreçte aşağıdakilerden hangisini kesinlikle yaptığını gösterir?

✓ A. Son iyonların da alınması derişim farkına karşı taşımadır; bu yalnız ATP harcayan aktif taşımayla olur. B basit difüzyon derişim eşitlenince durur, ortamı boşaltamaz; C osmoz iyonun değil suyun geçişidir; D ekzositoz maddeyi içeri almaz, dışarı atar.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Aktif taşıma

?Soru 5

Nesli tükenmiş canlılarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bir türün son bireyi de öldüğünde o türe özgü kalıtsal bilgi kaybolur; tür doğada kendiliğinden yeniden ortaya çıkmaz. A doğrudur: fosiller sınıflandırmada kullanılır; B doğrudur: doğal nedenlerle tükenmeler de olmuştur; C doğrudur: yaşam alanı kaybı tükenmeyi hızlandıran insan etkisidir.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Nesli tükenmiş canlılar

?Soru 6

Bir öğrenci, kurdun bilimsel adını dört farklı biçimde yazmıştır. Bu yazımlardan hangisi ikili adlandırma kurallarına uygundur?

✓ C. Önce cins adı büyük harfle (Canis), sonra tanımlayıcı ad küçük harfle (lupus) yazılır, ikisi de italiktir. A cins adını küçük harfle başlatır; B tanımlayıcı adı büyük harfle yazar; D sırayı ters çevirip tanımlayıcı adı öne alır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Linnaeus ve ikili adlandırma

?Soru 7

Hooke'un mantar kesitinde gördüğü odacıkların cansız hücre duvarları olduğu, hücrenin canlı içeriğinin ve organellerin ancak çok daha gelişmiş mikroskoplarla incelenebildiği bilinmektedir. Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini en iyi destekler?

✓ A. İlk gözlem yalnız hücre duvarlarını gösterdi; mikroskoplar geliştikçe canlı içerik ve organeller tanındı, hücre bilgisi zenginleşti. B bunun tersini söyler; C ve D, metindeki ölü mantar dokusu örneğinden yapılan hatalı genellemelerdir.Kaynak: Hücre ve organeller · Hücre teorisi ve bilim insanları

?Soru 8

Bir öğrenci, derişim farkının zardan geçiş hızına etkisini araştırmak için içine farklı derişimde tuz çözeltisi koyduğu eş diyaliz borularını, aynı sıcaklıkta ve eşit hacimde saf su bulunan kaplara bırakıyor. Bu deneyde aşağıdakilerden hangisi bağımsız değişkendir?

✓ D. Öğrencinin bilerek değiştirdiği tek etken borulardaki tuz derişimidir. A suyun sıcaklığı sabit tutulan kontrol değişkenidir; B suya geçen tuz ölçülen sonuçtur, bağımlı değişkendir; C boru uzunluğu eş tutulan kontrol değişkenidir.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Kontrollü deney: madde geçişi

?Soru 9

Hücre zarının yapısı düşünüldüğünde aşağıdaki maddelerden hangisinin fosfolipit tabakadan herhangi bir zar proteini kullanmadan geçmesi beklenir?

✓ A. Karbondioksit küçük ve yüksüz olduğu için zarın yağlı ortasından basit difüzyonla geçer. B glikoz suda çözünür, taşıyıcı protein ister; C Na⁺ yüklüdür, kanal proteini gerekir; D nişasta proteinden bile geçemeyecek kadar büyüktür.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Seçici geçirgen zar

?Soru 10

Tek hücreli bir canlı ikiye ayrılıyor. Çekirdekli parça büyüyüp bölünüyor; çekirdeksiz parça birkaç gün yaşadıktan sonra ölüyor ve bu sürede hiç bölünmüyor. Bu deneyden aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

✓ B. Çekirdeksiz parça bölünemedi ve öldü; çekirdekli parça yaşadı ve bölündü. A yanlıştır, çekirdeksiz parça yalnız kısa süre yaşadı. C denenmemiştir. D de yanlıştır: parça birkaç gün yaşadığına göre bu sürede metabolik olaylar sürmüştür.Kaynak: Hücre ve organeller · Çekirdek, ribozom ve sentrozom
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Biyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →