Hayvanlar âlemi: omurgasız ve omurgalı hayvanları ayıran özellikler
MEB 9. sınıf · Canlılar dünyası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCanlılar neden sınıflandırılır, yapay ve doğal sınıflandırma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların sınıflandırılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayarak tanımayı, adlandırmayı ve bilgiyi paylaşmayı kolaylaştırır. Yapay (ampirik) sınıflandırma dış görünüş, yaşam ortamı, kullanım amacı ve analog organlar gibi gözle görülen ölçütlere dayanır. Doğal (filogenetik) sınıflandırma ise homolog organlar, embriyonik gelişim, protein ve DNA benzerliği gibi akrabalığı gösteren ölçütlere dayanır. Bugün kullanılan, doğal sınıflandırmadır.
✎Konu anlatımı
Hayvanlar âleminin genel özellikleri nelerdir, omurgalı ve omurgasız hayvanlar nasıl ayrılır?
Kısa cevap: Hayvanlar çok hücreli, ökaryot, hücre duvarı olmayan ve besinini hazır alıp vücudunun içinde sindiren (heterotrof) canlılardır; fazla besini glikojen olarak depolar, çoğu eşeyli ürer ve aktif hareket eder. MEB programı hayvanları iki grupta inceler: omurgası olmayan omurgasızlar (süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklembacaklılar, derisidikenliler) ve embriyodaki notokordun yerini omurganın aldığı omurgalılar (balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar, memeliler).Bir denizanası, bir arı ve bir kedi birbirine hiç benzemez; yine de üçü de aynı âlemin, hayvanlar âleminin üyesidir.
Âlemleri ayırmak için kullanılan ölçütleri ve öteki beş âlemi canlıların sınıflandırılması ve âlemler sayfasında görmüştük. MEB programı altı âlemden yalnız birinin alt gruplarına iner: hayvanlar. Bu sayfada hayvanları on bir grupta, genel özellikleri ve örnek canlılarıyla tanıyacağız; sayfanın sonunda canlıların ekonomiye ve teknolojiye katkılarına, en son da hiçbir âleme girmeyen virüslere geçeceğiz.
Bir canlıyı hayvan yapan nedir?
- Hücre: Ökaryot ve çok hücrelidir; hücrelerinde hücre duvarı yoktur. Kloroplast ve klorofil de bulunmaz.
- Beslenme: Heterotroftur. Besinini başka canlılardan hazır alır ve vücudunun içinde sindirir. Mantarlar da heterotroftur ama enzimlerini dışarı salgılayıp besini vücut dışında sindirir, sonra emer; fark buradadır. Hayvanlar fazla besini mantarlar gibi glikojen olarak depolar.
- Hareket: Çoğu aktif olarak yer değiştirir. Erginleri bir zemine bağlı yaşayanlar da vardır: süngerler ve mercanlar.
- Uyarılara tepki: Süngerler dışında hepsinde sinir sistemi bulunur; basit bir sinir ağından beyne kadar uzanan geniş bir yelpaze vardır.
- Üreme: Çoğu eşeyli ürer. Bazıları eşeysiz de çoğalabilir: hidra tomurcuklanarak, planarya kopan parçalarını yenileyerek (rejenerasyon). Bu biçimleri hücre bölünmeleri ve üreme sayfasında ele alıyoruz.
Neden hayvan hücresinin duvarı yok? Çünkü hayvanın yaşam biçimi harekete dayanır. Kas hücresinin kasılıp gevşeyebilmesi, akyuvarın şekil değiştirerek damardan dokuya geçebilmesi, ancak sert bir kılıfla sarılmamış hücrelerde mümkündür. Bitki hücresini koruyan duvar, hayvanda hareketin önünde bir engel olurdu.
İki büyük grup: omurgasızlar ve omurgalılar
Omurgalı bir hayvanın embriyosunda, sırt tarafında notokord adı verilen esnek, çubuk biçiminde bir destek yapısı oluşur. Gelişme ilerledikçe notokordun yerini kıkırdak ya da kemikten yapılmış omurga alır. Beyin ve omurilikten oluşan sinir kordonu da yine sırt tarafında uzanır ve omurga tarafından korunur. Omurgasızlarda notokord ve omurga yoktur; sinir şeridi bulunanlarda bu şerit vücudun karın tarafındadır. Destek için bazılarında kabuk ya da kitinden bir dış iskelet bulunur, bazılarında hiç iskelet yoktur.
Omurgalıların hepsinde kıkırdak ya da kemikten bir iç iskelet bulunur. Dolaşımları kapalıdır: kan, damarların dışına çıkmadan dolaşır ve oksijen taşıyan hemoglobin alyuvarların içindedir. Boşaltımı böbrekler yapar, bireyler ayrı eşeylidir ve eşeyli ürer. Omurgasızlarda ise dolaşım grupta gruba değişir: eklembacaklılarda ve yumuşakçaların çoğunda kan damarlardan vücut boşluklarına dökülür (açık dolaşım); toprak solucanında ve ahtapotta ise dolaşım kapalıdır.
Peki karadaki en iri hayvanların (fil, zürafa) ve bilinen en büyük hayvan olan mavi balinanın omurgalı olması tesadüf mü? İç iskelet hayvanla birlikte büyür ve kaslara içeriden tutunma yeri verir. Dış iskelet ise büyüdükçe ağırlaşır ve büyümek için zaman zaman değiştirilmesi gerekir. Büyük bir gövdeyi taşımak, içten destekli bir yapı için çok daha kolaydır; omurgasızların en irileri de vücutlarını suyun taşıdığı denizlerde yaşar.
Bilimsel bilgi sınanır ve düzeltilir
Hayvanların sınıflandırılması da yeni bilgilerle defalarca değişti. Süngerler uzun süre bitki sanıldı, çünkü yer değiştirmiyor ve bir zemine yapışık yaşıyorlardı. Hücre duvarları olmadığı, besini hazır aldıkları ve vücutlarındaki suyu kendilerinin akıttığı anlaşılınca hayvan oldukları kabul edildi. Solucan biçimli bütün hayvanlar da eskiden tek bir grupta toplanırdı; iç yapıları incelendikçe birbirinden çok farklı oldukları görüldü ve ayrı gruplara bölündüler. Sınıflandırmanın bilimsel bilgi geliştikçe nasıl yenilendiğini canlıların sınıflandırılması sayfasında âlemler üzerinden görmüştük; memelilerdeki bir örneği bu sayfanın beşinci konusunda göreceğiz.
Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar. Birincisi “bütün hayvanlarda ortak olan” özelliği bulmaktır: ökaryot hücre, çok hücrelilik, hücre duvarının olmaması ve heterotrof beslenme ortaktır.
TuzakGenellemelerdedir: “bütün hayvanlar yer değiştirir” yanlıştır (ergin sünger, mercan); “bütün hayvanların sinir sistemi vardır” yanlıştır (sünger); “hayvanlar yalnız eşeyli ürer” yanlıştır (hidra). İkinci kalıp, bir hayvanın omurgalı ya da omurgasız olduğunu “kesin olarak” gösteren özelliği sormaktır. Kapalı dolaşım bu işi görmez, çünkü toprak solucanında da vardır; solungaç, göz ve kanat da iki grupta görülür. Kesin ayırt eden, sinir kordonunun konumu ile notokord ve omurganın varlığıdır.
Sınavda işaretlegrupların iç yapısı ve alt sınıflandırması sorulmaz; sorular genel özellik ve örnek canlı üzerinden gelir.
▭Boşluk doldurma
Omurgalıların embriyosunda sırt tarafında bulunan esnek destek çubuğu olan , gelişme ilerledikçe yerini omurgaya bırakır. Omurgasız hayvanlarda sinir şeridi, bulunanlarda vücudun tarafında yer alır.
?Soru çöz
Hayvanlar âleminde yer alan canlıların tümü için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?