Karbonhidratlar: ekmek neden ağızda tatlanır?
MEB 9. sınıf · Yaşam bilimi biyoloji · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSuyun canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Su, canlıların yapısında en çok bulunan inorganik bileşiktir. Polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve taşır, kimyasal tepkimelere ortam ve ham madde olur. Öz ısısı yüksek olduğu için sıcaklık değişimlerini yumuşatır, buharlaşırken çok ısı aldığı için terleme serinletir, buz sudan hafif olduğu için göller yüzeyden donar ve alttaki canlılar yaşar.
✎Konu anlatımı
Karbonhidratlar nelerdir, monosakkarit, disakkarit ve polisakkarit örnekleri nelerdir?
Kısa cevap: Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, canlıların temel enerji kaynağı olan organik bileşiklerdir. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı taşıdır; iki monosakkarit birleşince disakkarit (maltoz, sükroz, laktoz), çok sayıda monosakkarit birleşince polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) oluşur.Bir lokma ekmeği uzun süre çiğnersen tatlanmaya başlar: tükürükteki bir enzim, ekmeğin nişastasını daha küçük şeker parçalarına ayırmaktadır.
Bir önceki sayfada su, mineraller ve asit-baz-tuz gibi inorganik bileşikleri gördük. Bu sayfanın konusu ise karbon iskeleti üzerine kurulan, karbon-hidrojen bağları taşıyan organik bileşikler. Canlılarda dört büyük grup hâlinde bulunurlar: karbonhidratlar, lipitler, proteinler ve nükleik asitler. Bunlara proteinlerin özel bir görev grubu olan enzimler ve az miktarda gereken vitaminler eklenir. Karbon taşıdığı hâlde karbondioksit inorganik sayılır; çünkü karbon-hidrojen iskeleti yoktur.
Organik bileşikleri canlılar üretir. Bitkiler gibi ototroflar onları inorganik maddelerden kendileri sentezler, hayvanlar gibi heterotroflar ise besinle hazır alır. Bu yüzden aynı glikoz molekülü önce bir buğday yaprağında yapılır, sonra ekmek olarak senin hücrene yakıt olur.
Küçük taşlardan büyük duvar: monomer ve polimer
Büyük organik moleküller, küçük yapı taşlarının art arda bağlanmasıyla kurulur. Tek bir yapı taşına monomer, çok sayıda monomerin zincir oluşturduğu büyük moleküle polimer denir. Karbonhidratta monomer monosakkarit, proteinde amino asit, nükleik asitte nükleotittir. Lipitler bu kalıba uymaz; nedenini bir sonraki konuda göreceğiz.
İki monomer bağlanırken aralarından bir su molekülü ayrılır. Bu yüzden yapım tepkimesine dehidrasyon sentezi denir; enzim ister ve ATP harcar. Ters yönde polimerin bağları su kullanılarak koparılır: hidroliz. Sindirim bir hidrolizdir; enzimle yürür ama ATP harcamaz. Hidrolizde tek bir büyük molekül çok sayıda küçük parçaya ayrıldığı için ortamdaki çözünmüş madde sayısı ve ozmotik basınç artar (bu bilgiyi hücre zarından madde geçişi sayfasında kullanacağız).
Monosakkaritler: tek halkalı şekerler
Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur; kitin gibi bazılarında azot da bulunur. En küçükleri olan monosakkaritler sindirilmez, doğrudan hücre zarından geçer. Beş karbonlu riboz RNA'nın ve ATP'nin, deoksiriboz ise DNA'nın yapısına katılır; bu iki şeker yapı malzemesidir, yakıt olarak kullanılmaz. Altı karbonlu şekerlerin en önemlisi glikozdur: kan şekeri olarak dolaşır, hücrelerin ilk tercih ettiği yakıttır ve bitkilerde fotosentezle üretilir. Fruktoz meyvede ve balda, galaktoz ise sütteki laktozun yapısında bulunur.
Disakkaritler: her birinde bir glikoz var
İki monosakkarit glikozit bağı ile birleşince disakkarit oluşur. Arpa şekeri maltoz iki glikozdan yapılır; çimlenen tohumda ve nişastanın sindiriminde ortaya çıkar. Çay şekeri sükroz glikoz ile fruktozdan oluşur ve bitkilerde (şeker pancarı, şeker kamışı) üretilir. Süt şekeri laktoz glikoz ile galaktozdan oluşur ve memelilerin sütünde bulunur. Laktozu parçalayan enzimi yeterince üretemeyen kişilerde laktoz sindirilmeden kalın bağırsağa ulaşır ve oradaki bakterilerce gaz ve şikâyet yapan ürünlere dönüştürülür; buna laktoz intoleransı denir.
Polisakkaritler: depo ve iskelet
Çok sayıda monosakkaritin bağlanmasıyla polisakkaritler oluşur. Bitkiler fazla glikozu nişasta olarak kökte, yumruda ve tohumda depolar; hayvanlar ve mantarlar ise glikojen olarak depolar. İnsanda glikojen en çok karaciğerde ve kaslarda bulunur. Peki hücre glikozu neden olduğu gibi saklamaz? Binlerce serbest glikoz hücrenin ozmotik basıncını yükseltip içeri aşırı su çekerdi; tek bir dev polimer ise ozmotik basıncı neredeyse değiştirmez ve zardan dışarı sızmaz.
Yapısal polisakkaritlerden selüloz bitki hücre duvarını kurar. O da glikozdan yapılmıştır ama insan onu sindiremez, çünkü glikozlar selülozda farklı biçimde bağlanır ve bu bağı koparacak enzim bizde yoktur. Sindirilmeyen selüloz posa (lif) olarak bağırsak hareketlerini hızlandırır. İnek, koyun gibi geviş getirenler ve termitler, sindirim kanallarındaki mikroorganizmalar sayesinde selülozdan enerji elde eder. Kitin ise azot içeren glikoz türevlerinden oluşur; mantarların hücre duvarında ve böcekler gibi eklem bacaklıların dış iskeletinde bulunur.
Bağ ve su sayısı: adım adım
- Kural: n monomerden dalsız tek bir zincir oluşursa n − 1 bağ kurulur ve n − 1 su açığa çıkar. Aynı polimerin tamamen hidrolizinde n − 1 su harcanır.
- Örnek 1: 500 glikozdan oluşan dalsız bir nişasta zinciri. Adım 1: bağ sayısı = 500 − 1 = 499 glikozit bağı. Adım 2: her bağda bir su çıktığı için sentezde 499 su açığa çıkar. Adım 3: bu zincir sindirilirken yine 499 su harcanır.
- Örnek 2: 3 maltoz ve 2 sükroz tamamen hidroliz ediliyor. Adım 1: her disakkaritte bir bağ var → 5 bağ, 5 su harcanır. Adım 2: 3 maltoz → 6 glikoz; 2 sükroz → 2 glikoz + 2 fruktoz. Sonuç: 8 glikoz, 2 fruktoz.
Nasıl sorulurEn sık kalıp “nişasta, glikojen ve selülozun ortak özelliği hangisidir?” sorusudur. Ortak olanlar: monomerlerinin glikoz olması, glikozit bağı taşımaları, sindirilmeden zardan geçememeleri, hidrolizle glikoza ayrılmaları.
TuzakOrtak olmayan çeldiriciler: “depo maddesidir” (selüloz yapısaldır), “hayvan hücresinde sentezlenir” (yalnız glikojen). İkinci kalıp canlı–karbonhidrat eşleştirmesidir: laktoz memelide, sükroz ve nişasta bitkide, glikojen hayvan ve mantarda yapılır. Tuzak genellemeler: “bütün karbonhidratlar enerji verir” yanlıştır, çünkü riboz ve deoksiriboz yapı malzemesidir, selüloz insana enerji vermez. “Kitin de yalnız glikozdan oluşur” da yanlıştır; kitinin monomeri azotludur.
⇄Bilgi eşleştirme karbonhidrat → yapısı
?Soru çöz
Bir canlının hücrelerinde, karbonhidratlardan yalnız glikojen ve laktoz sentezlendiği belirleniyor. Bu canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?