Canlıların ortak özellikleri: canlıyı cansızdan ayıran 12 özellik
MEB 9. sınıf · Yaşam bilimi biyoloji · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Canlıların ortak özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.Bir tuz kristali büyür, bir rüzgâr gülü döner, bir mum alevi oksijen tüketip ısı verir; yine de hiçbirine canlı demeyiz.
Biyoloji (Yunanca bios: yaşam, logos: bilim) canlıları; yapılarını, nasıl çalıştıklarını, birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceleyen bilimdir. Bugün biyolojik bilgi laboratuvarın çok dışında iş görür: hastalıkların teşhisi ve tedavisi, aşı ve ilaç üretimi, tarımda daha verimli ve dayanıklı ürünler, gıdaların güvenle saklanması, nesli tehlikedeki türlerin korunması bu bilgiye dayanır. Bütün bu alanların ortak sorusu aynıdır: canlı olan nedir ve nasıl işler?
Bu sayfanın yol haritası
Bu sayfada iki aile var. Birinci aile canlılığın tanımı ve onu inceleme yolu: ilk iki konu canlıyı cansızdan ayıran 12 özelliği, sonraki üç konu bilimsel yöntemi, kontrollü deneyi ve laboratuvarı anlatır. İkinci aile canlının yapısındaki inorganik bileşikler: su, asit-baz-tuz ve mineraller. İki aileyi bağlayan fikir şudur: canlı, cansız dünyadan aldığı maddelerle kendi düzenini kurar. İnorganik bileşikler bu düzene katılır ve onu ayarlar ama enerji vermez; enerjiyi veren karbonhidrat, lipit ve proteinleri bir sonraki sayfada göreceğiz.
Canlıyı cansızdan ne ayırır?
Kristal büyür ama hücresi yoktur, büyümesi dışarıdan madde eklenmesiyle olur. Mum alevi oksijen kullanır ama bu enerjiyi kendi düzenini korumak için kullanmaz, kendine benzer yeni bir alev de “doğurmaz”. Canlılar ise madde ve enerji alır, bunu kendi düzenini kurmak ve korumak için kullanır, çevresine yanıt verir ve nesil sürdürür. Bu yüzden canlılık tek bir özellikle değil, özelliklerin bütünüyle tanımlanır. Bu konuda yapı ve enerjiyle ilgili altı özelliği, bir sonrakinde denge ve süreklilikle ilgili altısını göreceğiz.
1. Hücresel yapı: her şey hücreden başlar
Bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur. Bakteri ve amip gibi tek hücrelilerde bütün yaşamsal işleri tek bir hücre yapar; insan ya da meşe ağacı gibi çok hücrelilerde görevler milyarlarca hücre arasında paylaşılır. Hücreler zarla çevrili bir çekirdeği olup olmamasına göre prokaryot ve ökaryot diye ikiye ayrılır; bu ayrımı ve hücrenin parçalarını hücre ve organeller sayfasında ayrıntılı göreceğiz.
2. Organizasyon: atomdan organizmaya
Canlının parçaları gelişigüzel değil, basitten karmaşığa doğru basamaklar hâlinde düzenlenmiştir; buna organizasyon denir. Atomlar molekülleri, moleküller organelleri, organeller hücreyi oluşturur. Çok hücrelilerde benzer yapı ve görevdeki hücreler doku, dokular organ, organlar sistem, sistemler de organizmayı meydana getirir.
Neden bu kadar basamak var? Çünkü her düzey, altındaki düzeyde olmayan yeni bir yetenek kazanır. Tek bir kalp kası hücresi kasılabilir; ama kanı bütün vücuda pompalayan şey, milyonlarca hücrenin doku ve organ olarak aynı anda, düzenli çalışmasıdır. Organizmanın üstündeki düzeyleri (popülasyon, komünite, ekosistem) ekosistem ekolojisi sayfasında ele alıyoruz.
3. Beslenme: yapı ve enerji için madde
Her canlı beslenmek zorundadır, çünkü hem büyümek ve yıpranan yapılarını onarmak için yapı maddesine hem de yaşamsal işleri için enerjiye ihtiyaç duyar. Bu ihtiyacı karşılamanın iki yolu vardır. Ototrof (üretici) canlılar inorganik maddelerden (karbondioksit, su) kendi organik besinlerini yapar: bitkiler, algler ve bazı bakteriler bunu ışık enerjisiyle (fotosentez), bazı bakteriler ise kimyasal tepkimelerden elde ettikleri enerjiyle (kemosentez) yapar. Heterotrof (tüketici) canlılar besinlerini hazır alır: hayvanlar, mantarlar ve bakterilerin çoğu böyledir.
Bazı canlılar iki yolu birden kullanır. Tatlı sularda yaşayan tek hücreli öglena ışıkta fotosentez yapar, karanlıkta besinini ortamdan hazır alır. Mantarlar ise bitkiye benzese de fotosentez yapmaz; besinlerini çevreden emerek alan heterotroflardır.
4. Solunum: besindeki enerjiyi kullanılır hâle getirmek
Besindeki enerji hücre tarafından doğrudan kullanılamaz. Hücreler besinleri parçalar ve açığa çıkan enerjiyi ATP adlı bir molekülde depolar; kas kasılması, madde yapımı, hücre bölünmesi gibi işler bu ATP ile yürür. Bu olaya hücresel solunum denir. Solunum oksijen kullanılarak yapılabildiği gibi bazı canlılarda oksijensiz de gerçekleşir; basamaklarını 12. sınıf konusu olan hücresel solunum sayfasında, ATP'nin yapısını ise organik bileşikler sayfasında göreceğiz. Soluk alıp vermek (akciğerlerle gaz alışverişi) ile solunum aynı şey değildir: bir bitki ya da bakteri soluk almaz ama solunum yapar.
5. Metabolizma: yapım ve yıkım
Canlıda gerçekleşen kimyasal tepkimelerin tamamına metabolizma denir ve iki yönü vardır. Anabolizma (yapım), küçük moleküllerden büyük moleküller kurulmasıdır: amino asitlerden protein, glikozdan nişasta ya da glikojen yapılması gibi; bu tepkimeler enerji harcar. Katabolizma (yıkım), büyük moleküllerin küçük parçalara ayrılmasıdır: proteinin amino asitlere ayrılması, solunumda glikozun parçalanması gibi; solunum gibi yıkım tepkimelerinden enerji elde edilir. Büyüyen bir çocukta yapım yıkımdan fazladır; yaşlılıkta ve uzun açlıkta yıkım öne geçer. Yapım tepkimelerinin çoğunda su açığa çıktığını, yıkımın bir kısmında su harcandığını organik bileşikler sayfasında göreceğiz.
Nasıl sorulurSık kalıp “tüm canlılarda ortak olan” öncülleri seçmektir. ATP üretip tüketmek, metabolizma, hücre zarı ve kalıtım materyali (DNA) her canlıda vardır; fotosentez, oksijenli solunum ve yer değiştirme hareketi ise yoktur.
TuzakGenellemedir: “Bütün ototroflar fotosentez yapar” yanlıştır, çünkü kemosentez yapan bakteriler de ototroftur. Aynı nedenle “her ototrof klorofil taşır” ve “her ototrof ışık enerjisi kullanır” da yanlıştır. Bütün ototroflarda ortak olan tek şey inorganik maddeden organik besin yapmaktır. “Solunum için oksijen şarttır” cümlesi de yanlıştır.
⇄Bilgi eşleştirme özellik ve örnek
?Soru çöz
Ototrof canlıların tümü için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?