Hücre ve organeller: hücre teorisi, prokaryot ve ökaryot hücre

Hücre teorisinin nasıl kurulduğunu, ışık ve elektron mikroskobunun neyi gösterdiğini, prokaryot ve ökaryot hücrenin kısımlarını ve organellerin bir salgı proteinini üretirken nasıl iş birliği yaptığını yapı–işlev ilişkisiyle öğren.

8 durakTYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HÜCRE

Hücre teorisi: bir şişe mantarından “her hücre bir hücreden gelir” ilkesine

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.

Canlılık: yapı, madde ve enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücre teorisi nedir, maddeleri nelerdir?

Kısa cevap: Hücre teorisine göre bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur, hücre canlılığın en küçük yapı ve işlev birimidir ve her hücre önceden var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur. Teori, 17. yüzyılda mikroskopla başlayan gözlemlerin (Hooke, Leeuwenhoek) 19. yüzyılda Schleiden, Schwann ve Virchow'un çalışmalarıyla birleştirilmesiyle kuruldu.

Bir damla gölet suyuna çıplak gözle bakarsan yalnız biraz bulanıklık görürsün; aynı damla mikroskobun altında yüzen, dönen, birbirini yutan küçücük canlılarla doludur.

İnsan gözü yaklaşık onda bir milimetreden küçük ayrıntıları ayırt edemez. Canlıların küçük birimlerden kurulduğunu bu yüzden mikroskoptan önce kimse bilemezdi. Hücre teorisinin hikâyesi aslında merceğin hikâyesidir: mercek geliştikçe görülen ayrıntı arttı, görülen arttıkça açıklama değişti.

Önce gördüler, sonra genellediler

Robert Hooke 17. yüzyılda kendi yaptığı mikroskopla ince bir şişe mantarı kesitini inceledi. Bal peteğine benzeyen küçük odacıklar gördü ve onlara “hücre” (İngilizcede küçük oda anlamına gelen cell) adını verdi. Gördüğü şey aslında ölü bitki hücrelerinin boş kalmış duvarlarıydı; canlı içerik çoktan yok olmuştu. Aynı yüzyılda Antonie van Leeuwenhoek, kendi taşladığı tek mercekli ama çok güçlü mikroskoplarla gölet suyundaki tek hücreli canlıları ve diş kirindeki bakterileri gözleyen ilk kişi oldu. Böylece hücrenin yalnız bir duvar değil, kendi başına yaşayabilen bir birim olduğu anlaşılmaya başladı.

Asıl genelleme 19. yüzyılda geldi. Matthias Schleiden bitkilerin, Theodor Schwann hayvanların da hücrelerden oluştuğunu ortaya koydu; iki çalışma birleşince “bütün canlılar hücrelerden oluşur” sonucuna ulaşıldı. Geriye bir soru kalıyordu: yeni hücreler nereden geliyor? Rudolf Virchow her hücrenin ancak var olan bir hücreden oluşabileceğini savundu ve teorinin son halkasını ekledi.

Teorinin maddeleri

  • Yapı: Bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur.
  • İşlev: Hücre, canlılığın yapı ve işlev bakımından en küçük birimidir. Beslenme, solunum, boşaltım gibi yaşam olayları hücre düzeyinde gerçekleşir.
  • Köken: Her hücre, önceden var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur.

Bugün bu üç maddeye iki tamamlayıcı bilgi eklenir: kalıtsal bilgi hücrede DNA'da saklanır ve bölünmeyle yeni hücrelere aktarılır; canlıdaki metabolik tepkimeler hücrelerin içinde yürür. Bu yüzden hücresel yapıda olmayan virüsler hiçbir âleme alınmaz (ayrıntı hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında). Hücresel yapının canlıların ortak özelliklerinden biri olduğunu canlıların ortak özellikleri sayfasında görmüştük.

Neden “teori” deniyor?

Bilimde teori, çok sayıda gözlem ve deneyle desteklenmiş, geniş bir olgu grubunu açıklayan bilgidir; günlük dildeki “kanıtsız tahmin” anlamına gelmez. Hücre teorisi de durağan kalmadı. 20. yüzyılda elektron mikroskobu hücrenin içinin zarlarla bölmelere ayrıldığını gösterdi ve organeller ayrıntısıyla tanındı. Teknoloji ilerledikçe bilimsel bilgi zenginleşti, gerektiğinde düzeltildi. Hooke'un “boş oda” sandığı yapının yaşamın temel birimi olduğunu kavramak iki yüzyıl sürdü.

Akılda kalsın: Teori üç sözdür: hepsi hücreden (yapı), hücre en küçük birim (işlev), hücre hücreden (köken). Adlar bir hikâye anlatır: önce gördüler (Hooke, Leeuwenhoek), sonra genellediler (Schleiden bitki, Schwann hayvan), en son kökeni açıkladılar (Virchow).
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Aşağıdakilerden hangisi hücre teorisinin maddelerinden biri değildir?” Çeldirici çoğu zaman doğru ama teoride yer almayan bir bilgidir; “hücreler tek ya da çok çekirdekli olabilir” gibi. “Her hücrede çekirdek bulunur” ise hem teoride yoktur hem de yanlıştır, çünkü prokaryotlarda çekirdek yoktur. MEB bilim insanlarının adlarının ve sırasının ezberlenmesini beklemez; isim–tarih eşleştirmesi sorulmaz, katkının ne olduğu sorulabilir. Bu tür sorularda doğru yargı genellikle “mikroskobun gelişmesi hücreye ilişkin bilgiyi değiştirmiştir” gibi, bilimsel bilginin teknolojiyle gelişebildiğini söyleyen cümledir.

Tuzak“Hooke canlı hücreleri ilk gözleyen kişidir.” Hooke ölü mantar dokusunun duvarlarını gördü.

▭Boşluk doldurma

Hücre teorisine göre bütün canlılar bir ya da daha çok oluşur. Hücre, canlılığın yapı ve bakımından en küçük birimidir. Her hücre, var olan bir hücrenin oluşur.

hücredenişlevbölünmesiyleorganeldenkendiliğinden

?Soru çöz

Hooke'un mantar kesitinde gördüğü odacıkların cansız hücre duvarları olduğu, hücrenin canlı içeriğinin ve organellerin ancak çok daha gelişmiş mikroskoplarla incelenebildiği bilinmektedir. Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini en iyi destekler?

✓ A. İlk gözlem yalnız hücre duvarlarını gösterdi; mikroskoplar geliştikçe canlı içerik ve organeller tanındı, hücre bilgisi zenginleşti. B bunun tersini söyler; C ve D, metindeki ölü mantar dokusu örneğinden yapılan hatalı genellemelerdir.
YÖNTEM · MİKROSKOP

Mikroskop çeşitleri: ışık mikroskobu ile elektron mikroskobu neyi görür?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyoloji laboratuvarında kullanılan araçlar ve güvenlik kuralları nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyoloji laboratuvarının temel araçları mikroskop, lam ve lamel, beher, erlen, dereceli silindir, deney tüpü, pipet, petri kabı, ısıtıcı (ispirto ocağı ya da bek), termometre ve terazidir. Güvenlik için önlük, koruyucu gözlük ve eldiven kullanılır; kimyasallar tadılmaz, doğrudan koklanmaz, lavaboya dökülmez ve her kaza hemen öğretmene bildirilir.

Laboratuvar araçları ve güvenlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işık mikroskobu ile elektron mikroskobu arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Işık mikroskobu görünür ışık ve cam merceklerle çalışır; canlı hücreyi renkli olarak, en çok yaklaşık 1000–2000 kat büyütmeyle gösterir ve çekirdek, hücre duvarı, kloroplast, büyük koful gibi yapılar görülebilir. Elektron mikroskobu elektron demeti kullanır, yüz binlerce kat büyütür ve ribozom, zar sistemleri gibi ayrıntıları gösterir; ancak örnek vakumda incelendiği için canlı hücre izlenemez. Geçirimli elektron mikroskobu (TEM) hücrenin iç yapısını, taramalı elektron mikroskobu (SEM) yüzeyini üç boyutlu gösterir.

Telefondaki bir fotoğrafı istediğin kadar büyütebilirsin, ama bir noktadan sonra görüntü netleşmez; yalnızca pikseller irileşir.

Mikroskopta da aynı sınır vardır. Bir mikroskobun ne kadar işe yaradığını yalnız büyütme belirlemez; asıl ölçü ayırma gücüdür: birbirine çok yakın iki noktayı ayrı ayrı görebilme yeteneği. Ayırma gücü düşük bir mikroskopta görüntüyü büyütmek, bulanık bir lekeyi büyütmekten farksızdır.

Neden ışık mikroskobunun bir sınırı var? Çünkü ayırt edilebilecek en küçük ayrıntı, kullanılan ışığın dalga boyuna bağlıdır. Görünür ışıkla çalışan bir mikroskop yaklaşık 0,2 mikrometreden yakın iki noktayı ayıramaz; mercek ne kadar iyi olursa olsun. Elektronların dalga boyu ise çok daha kısadır. Elektron mikroskopları bu sayede ışık mikroskobundan yüzlerce kat daha küçük ayrıntıları gösterebilir.

Işık mikroskobu: canlıyı izleyen göz

Tek mercekli büyüteçler basit mikroskoptur; Leeuwenhoek'in mikroskopları da böyleydi. Okullarda kullanılan bileşik ışık mikroskobunda iki mercek grubu art arda çalışır. Başlıca kısımları şunlardır:

  • Oküler: göze yakın mercek (çoğunlukla 10×).
  • Objektifler: preparata yakın, döner bir başlığa (revolver) takılı mercekler (ör. 4×, 10×, 40×, 100×).
  • Tabla: lam ve lamelden oluşan preparatın konduğu yer.
  • Işık kaynağı, kondansör ve diyafram: ışığı üretir, preparata toplar ve miktarını ayarlar.
  • Makro ve mikro ayar vidaları: görüntüyü kabaca ve ince olarak netleştirir.

Toplam büyütme, oküler ile objektifin büyütmelerinin çarpımıdır. Daha büyük objektife geçildiğinde hücreler büyük görünür ama aynı anda görüş alanı daralır, görülen hücre sayısı azalır ve görüntü kararır. Bileşik mikroskopta görüntü ters oluşur: preparatı sağa kaydırırsan görüntü sola kayar. Işık mikroskobunun en büyük üstünlüğü, canlı hücreyi doğal rengiyle ya da basit boyalarla izleyebilmesidir: sitoplazmanın akışı, bir paramesyumun sil hareketi, bölünen bir hücre doğrudan gözlenebilir.

Akılda kalsın: Toplam büyütme = oküler × objektif. Adım adım örnek: 10× oküler ve 10× objektifle (toplam 100×) görüş alanının çapı boyunca bir sırada 20 hücre sayılıyor. 40×'lık objektife geçilirse: 1) yeni toplam büyütme 10 × 40 = 400×; 2) büyütme 400 ÷ 100 = 4 kat arttı; 3) çap boyunca görülen hücre sayısı 4'e bölünür: 20 ÷ 4 = 5 hücre. Hücreler büyür, alan daralır, ışık azalır.

Elektron mikroskobu: ayrıntının ustası

Elektron mikroskobunda ışık yerine elektron demeti, cam mercek yerine elektromıknatıslar kullanılır. Elektronlar havadaki moleküllere çarpıp saçılacağı için inceleme vakumda yapılır; örnek önceden sabitlenir, kurutulur ve gerekirse metalle kaplanır. Bu yüzden elektron mikroskobunda canlı hücre incelenemez. Görüntü siyah-beyazdır; yayınlarda gördüğün renkli elektron mikroskobu görüntüleri sonradan bilgisayarla boyanır.

  • Geçirimli elektron mikroskobu (TEM): elektronlar çok ince bir kesitin içinden geçer; hücrenin iç yapısını gösterir. Ribozomlar, mitokondrinin kıvrımlı iç zarı ve ER ağı böyle görüldü.
  • Taramalı elektron mikroskobu (SEM): elektronlar örneğin yüzeyinden geri saçılır; yüzeyin üç boyutlu görüntüsünü verir (polen tanesi, böcek gözü, bakteri yüzeyi).

İleri görüntüleme teknolojileri ikisinin arasındaki boşluğu doldurur. Floresan mikroskopları belirli molekülleri ışık saçan boyalarla işaretler; böylece canlı bir hücrede bir proteinin nereye gittiği izlenebilir. Konfokal mikroskoplar hücreyi katman katman görüntüleyip bilgisayarda birleştirir ve üç boyutlu bir model oluşturur. Hücre teorisinin ilk yazıldığı dönemde görülemeyen yapılar ve olaylar bu teknolojilerle görünür hâle geldi.

Hücreyi mikroskopta incelemek

Okul laboratuvarında en sık hazırlanan preparatlar soğan zarı (bitki hücresi), yanaktan alınan ağız içi epiteli (hayvan hücresi) ve bir su bitkisinin ince yaprağıdır. Örnek lamın üzerindeki bir damla suya yayılır, lamel hava kabarcığı kalmasın diye eğik tutularak kapatılır. İyot çözeltisi ya da metilen mavisi gibi boyalar çekirdeği belirginleştirir. İnceleme her zaman en küçük objektifle başlar. Soğan zarında tuğla gibi dizilmiş hücre duvarları, ağız epitelinde ise duvarı olmayan, düzensiz biçimli hücreler görülür; su bitkisi yaprağında kloroplastların sitoplazmayla birlikte akışı izlenebilir. Laboratuvar güvenliği ve temel araçlar canlıların ortak özellikleri sayfasında.

Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp gelir.

TuzakBirincisi “Işık mikroskobunda aşağıdakilerden hangisi görülemez?” sorusudur; cevap ribozom ya da ER zarları gibi elektron mikroskobu gerektiren yapılardır, çekirdek ve hücre duvarı çeldiricidir. İkincisi objektif değiştirme tablosudur: büyütme arttıkça hücre büyük görünür, görüş alanı ve görülen hücre sayısı azalır, görüntü kararır. Sayısal soruda önce toplam büyütmeyi bul, sonra kaç kat değiştiğine bak. Üçüncüsü “canlı hücrede sitoplazma hareketi hangi mikroskopla izlenir?” sorusudur: ışık mikroskobu. Tuzak 1: “Elektron mikroskobu her bakımdan üstündür.” Canlı hücreyi izleyemez, renk vermez. Tuzak 2: “Büyütme artırıldıkça ayırma gücü de sınırsız artar.” Ayırma gücünü dalga boyu sınırlar.

⇄Bilgi eşleştirme mikroskop ve kullanım

?Soru çöz

Bir öğrenci 10× oküler ve 10× objektifle incelediği preparatta, görüş alanının çapı boyunca bir sıra hâlinde dizilmiş 32 hücre sayıyor. Objektifi 40×'lık olanla değiştirirse aynı çap boyunca kaç hücre görür ve görüntü nasıl değişir?

✓ C. Toplam büyütme 100×'ten 400×'e, yani 4 katına çıkar; çap boyunca 32 ÷ 4 = 8 hücre görülür, hücreler büyür, alan daralır. A 4'e bölmek yerine çarpar, görüntü de aydınlanmaz, kararır; B sayının değişmediğini, hücrelerin küçüldüğünü sanır; D yalnız 2'ye böler, alan genişlemez, daralır.
YAPI · PROKARYOT HÜCRE

Prokaryot hücre: çekirdeği olmayan bir hücre nasıl yaşar?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuyun canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, canlıların yapısında en çok bulunan inorganik bileşiktir. Polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve taşır, kimyasal tepkimelere ortam ve ham madde olur. Öz ısısı yüksek olduğu için sıcaklık değişimlerini yumuşatır, buharlaşırken çok ısı aldığı için terleme serinletir, buz sudan hafif olduğu için göller yüzeyden donar ve alttaki canlılar yaşar.

Su ve inorganik bileşikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Prokaryot hücrenin kısımları nelerdir, ökaryot hücreden farkı nedir?

Kısa cevap: Prokaryot hücrede çekirdek zarı ve zarla çevrili organel yoktur; DNA, sitoplazmanın nükleoit bölgesinde tek ve halkasal bir molekül hâlinde bulunur. Her prokaryotta hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA vardır; çoğunda hücre duvarı, bazılarında kapsül, kamçı, pilus ve plazmit bulunur. Bakteriler ve arkeler prokaryot hücreli canlılardır.

Sütü yoğurda çeviren bakteri de, boğazını ağrıtan bakteri de tek bir hücreden ibarettir ve bu hücrenin içinde ne bir çekirdek vardır ne de zarla çevrili tek bir organel.

Hücreler yapılarına göre iki büyük gruba ayrılır. Adlar ipucunu verir: Yunancada pro “önce”, eu “gerçek”, karyon “çekirdek” demektir. Prokaryot hücrede genetik madde bir zarla çevrili değildir; ökaryot hücrede ise DNA'nın büyük bölümü çift katlı zarla çevrili çekirdeğin içindedir. İkisini ayıran temel ölçüt budur: genetik maddenin zarla çevrili olup olmaması. Bakteriler ve arkeler prokaryot, protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryottur (âlemlerin özellikleri canlıların sınıflandırılması sayfasında).

Her prokaryotta bulunanlar

  • Hücre zarı: hücreyi çevreler, madde alışverişini denetler. Mitokondrisi olmadığı için solunumla ilgili enzimlerin bir kısmı bu zar üzerinde çalışır.
  • Sitoplazma: tepkimelerin yürüdüğü jel kıvamındaki iç ortam.
  • Ribozom: protein sentezleyen zarsız yapı; ökaryotlardakinden daha küçüktür.
  • DNA: nükleoit adı verilen bölgede yoğunlaşmış, tek, büyük ve halkasal bir molekül.

Bazılarında bulunanlar

  • Hücre duvarı: neredeyse hepsinde vardır, şekil verir ve korur. Bakterilerin duvarında peptidoglikan bulunur; arkelerin duvarı farklı yapıdadır ve peptidoglikan içermez.
  • Kapsül: duvarın dışındaki yapışkan koruyucu tabaka. Hücreyi kurumaya karşı korur ve vücudun savunma hücrelerinin bakteriyi yakalamasını zorlaştırır.
  • Kamçı: hücreyi sıvı içinde hareket ettirir. Kamçısı olmayan prokaryotlar su ve hava akımıyla pasif olarak taşınır.
  • Pilus: kısa, ince uzantılar; hücrenin yüzeylere ya da başka hücrelere tutunmasını sağlar.
  • Plazmit: ana DNA'dan bağımsız küçük halkasal DNA. Üzerindeki genler, örneğin bir antibiyotiğe dayanıklılık geni, bakteriye zor koşullarda üstünlük kazandırabilir; genetik mühendisliğinde gen taşımak için kullanılır (biyoteknoloji sayfasında).
Kesik çizgili kapsül, kalın hücre duvarı ve ince hücre zarı dıştan içe sıralanır. Kapsül, kamçı, pilus ve plazmit her prokaryotta bulunmaz; zar, sitoplazma, ribozom ve DNA hepsinde vardır. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Neden zarlı organele ihtiyaç duymaz?

Çünkü küçüktür. Küçük bir hücrede yüzey alanının hacme oranı büyüktür: zardan giren madde, difüzyonla kısa sürede hücrenin her yerine ulaşır, ayrı bölmelere gerek kalmaz. Hücre büyüdükçe bu oran küçülür (yüzey alanının madde geçişine etkisi hücre zarından madde geçişi sayfasında). Ökaryot hücreler bu sorunu iç zarlarla çözer: hücreyi farklı işlerin yürüdüğü bölmelere ayırırlar. Organelin yokluğu işin yapılmadığı anlamına gelmez. Oksijenli solunum yapan bakterilerde gerekli enzimler hücre zarında, fotosentez yapan bakterilerde (ör. siyanobakteriler) fotosentez pigmentleri iç zar kıvrımlarında bulunur; mitokondri de kloroplast da yoktur.

Akılda kalsın: Prokaryotun dört sabiti: zar, sitoplazma, ribozom, DNA. Bu dörtlü bütün hücrelerde ortaktır. “Çekirdek zarı” ya da “zarlı organel” gördüğün an ökaryot düşün. Prokaryotta ribozom vardır, çünkü protein yapamayan bir hücre yaşayamaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hücrelerin prokaryot ve ökaryot diye ayrılmasının temel ölçütü hangisidir?” sorusunda cevap genetik maddenin zarla çevrili olmasıdır; hücre büyüklüğü, hücre duvarı, hareket ve beslenme biçimi çeldiricidir. Öncüllü kalıpta “prokaryot ve ökaryot hücrelerde ortak olarak bulunabilen yapılar” istenir: hücre zarı, sitoplazma, ribozom, DNA ve enzimler ortaktır; çekirdek zarı ve mitokondri değildir.

Tuzak“Prokaryotlarda organel yoktur” ifadesi ribozomu unutur, doğru biçim “zarla çevrili organel yoktur”dur. “Hücre duvarı yalnız bitkilerde bulunur” yanlıştır; bakterilerin çoğunda da vardır. “Mitokondrisi olmayan hücre oksijenli solunum yapamaz” da yanlıştır, birçok bakteri yapar.

↕Sıralama kapsüllü bir bakteride dıştan içe

  1. Hücre zarı
  2. Nükleoit bölgesindeki DNA
  3. Kapsül
  4. Sitoplazma
  5. Hücre duvarı

?Soru çöz

Tek hücreli bir canlının hücresinde ribozom, hücre duvarı ve halkasal DNA bulunuyor; çekirdek zarı ve mitokondri bulunmuyor. Bu canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. Çekirdek zarının olmaması canlıyı prokaryot yapar. A ve C kesin değildir: prokaryotlar fotosentezi ve oksijenli solunumu organel olmadan da yapabilir; D bitki hücreleri ökaryottur, çekirdek zarı taşır.
YAPI · HÜCRE ZARI

Hücre zarı ve akıcı mozaik model: hücrenin seçici kapısı

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLipitler nelerdir, doymuş ve doymamış yağ arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lipitler suda çözünmeyen, en çok enerji depolayan organik bileşiklerdir; başlıca çeşitleri trigliseritler (nötral yağlar), fosfolipitler ve steroitlerdir. Karbonları arasında yalnız tek bağ bulunan doymuş yağ asitleri genellikle hayvansaldır ve oda sıcaklığında katıdır; çift bağ taşıyan doymamış yağ asitleri genellikle bitkiseldir ve oda sıcaklığında sıvıdır.

Lipitler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akıcı mozaik zar modeli nedir, hücre zarının yapısında neler bulunur?

Kısa cevap: Ökaryot hücre üç temel kısımdan oluşur: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek. Akıcı mozaik modele göre hücre zarı, çift katlı fosfolipit tabaka ile bu tabakaya gömülü ya da yüzeyine bağlı proteinlerden oluşur; hayvan hücresi zarında kolesterol, dış yüzeyde glikoprotein ve glikolipitler bulunur. Zar seçici geçirgendir. Bitki, mantar, alg ve çoğu prokaryotta zarın dışında ayrıca cansız ve tam geçirgen bir hücre duvarı vardır.

Bir sabun köpüğü patlamadan esneyebilir, ince bir iğne değince bile kenarları çoğu zaman yeniden birleşir; hücre zarının da benzer bir sırrı vardır: yağ moleküllerinden yapılmıştır ve sıvı gibi davranır.

Ökaryot bir hücreyi üç kısımda incelemek kolaylık sağlar: dışta hücre zarı, ortada sitoplazma ve içindeki organeller, merkezde çekirdek. Hücre zarı hücrenin sınırıdır; besinin, oksijenin, karbondioksidin ve atıkların hangisinin ne zaman girip çıkacağını o denetler.

Zar neden çift katlıdır?

Zarın temel malzemesi fosfolipittir. Organik bileşikler sayfasında gördüğümüz gibi bir fosfolipidin suyu seven bir başı ve suyu sevmeyen iki yağ asidi kuyruğu vardır. Hücrenin hem içi hem dışı sulu bir ortamdır. Fosfolipitler suya konunca başlar iki yandaki suya döner, kuyruklar sudan kaçıp ortada birbirine yaslanır; böylece kendiliğinden çift bir tabaka oluşur. Zarın ortasındaki bu yağlı bölge, suda çözünen maddelerin ve iyonların serbestçe geçmesini engeller. Zarın seçici geçirgen olmasının temeli budur: bazı maddeler kolayca geçer, bazıları ancak proteinlerin yardımıyla, bazıları hiç geçemez.

Akıcı ve mozaik: adın iki yarısı

Akıcı, çünkü fosfolipitler ve proteinler yerlerine sabitlenmemiştir; tabaka içinde yana doğru yer değiştirirler. Bu sayede zar esnektir, küçük yırtıkları kendiliğinden kapanır, hücre şekil değiştirebilir. Mozaik, çünkü proteinler fosfolipit tabakanın içine serpiştirilmiş taşlar gibi durur; zar yüksek büyütmede renkli taşlardan yapılmış bir mozaiği andırır.

  • Fosfolipitler: zarın çift katlı temel yapısını kurar.
  • Proteinler: zarın içine gömülü ya da yüzeyine bağlıdır. Kanal ve taşıyıcı proteinler madde geçişini, reseptörler sinyal almayı sağlar; bazıları enzim olarak çalışır, bazıları hücreleri birbirine tutturur.
  • Kolesterol: hayvan hücresi zarında fosfolipitlerin arasında bulunur ve zarın akışkanlığını düzenler; miktarı arttıkça akışkanlık azalır.
  • Karbonhidratlar: yalnız zarın dış yüzünde, proteinlere (glikoprotein) ya da lipitlere (glikolipit) bağlı bulunur. Hücrelerin birbirini tanımasını sağlar ve hücreye kimlik kazandırır. Kan gruplarını belirleyen işaretler de alyuvar zarındaki bu tür moleküllerdir (kan, lenf ve bağışıklık sayfasında).
Fosfolipitlerin başları iki yandaki suya, kuyrukları zarın ortasına döner. Proteinler tabakaya gömülü ya da yüzeye bağlıdır; karbonhidratlar yalnız dış yüzdedir. Kolesterol, MEB'in çizdiği hayvan hücresi zarında yer alır. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Maddelerin bu zardan nasıl geçtiğini (difüzyon, osmoz, aktif taşıma, endositoz ve ekzositoz) hücre zarından madde geçişi sayfasında ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Hücre duvarı: zarın dışındaki zırh

Bitki, mantar ve alg hücrelerinde, ayrıca prokaryotların çoğunda hücre zarının dışında bir hücre duvarı (çeper) bulunur. Malzemesi canlı grubuna göre değişir: bitki ve alglerde selüloz, mantarlarda kitin, bakterilerde peptidoglikan; arkelerde ise peptidoglikan içermeyen farklı bir yapı. Hayvan hücrelerinde hücre duvarı yoktur. Duvar cansızdır ve tam geçirgendir: madde seçmez, suyu ve suda çözünmüş maddeleri geçirir; seçimi içerideki zar yapar. Görevi hücreye şekil vermek, destek olmak ve korumaktır. Neden bitkiler için bu kadar önemli? Bitkinin kemik gibi bir iskeleti yoktur. Bol su alan bitki hücresi şişip duvara bastırır; duvar hücrenin patlamasını önler, bu iç basınç da otsu bitkileri dik tutar (turgor madde geçişi sayfasında).

Sitoplazma ve hücre iskeleti

Sitoplazma, hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran jel kıvamındaki ortamdır: su, iyonlar, glikoz ve amino asit gibi küçük moleküller, enzimler ve organeller buradadır. Hücredeki kimyasal tepkimelerin çoğu sitoplazmada yürür. Sitoplazmanın içinde protein ipliklerinden kurulu bir hücre iskeleti uzanır. Hücreye şekil verir, organelleri yerinde tutar, madde ve organellerin hücre içinde taşınmasına yol olur, bölünmede kromozomların ayrılmasına katılır. Bu ipliklerin bir türü olan mikrotübüller sil ve kamçıları da oluşturur: paramesyumu yüzdüren siller, sperm hücresinin kamçısı ve soluk borusunda tozu yukarı süpüren siller bunun örnekleridir. Hücre iskeleti prokaryotlarda değil, bütün ökaryot hücrelerde bulunur; bitki ve hayvan hücresinde ortaktır.

Akılda kalsın: Zar canlı ve seçici, duvar cansız ve tam geçirgen. Kolesterol hayvan zarında, karbonhidrat zarın dış yüzünde. Duvar malzemesini âlemle eşle: bitki-alg selüloz, mantar kitin, bakteri peptidoglikan.
Sınavda

Nasıl sorulurZar şeması harflerle verilir (glikoprotein, glikolipit, protein, fosfolipit) ve “hangisi söylenemez?” diye sorulur.

TuzakSuda çözünen maddelerin fosfolipitlerin kuyruk kısmından geçtiği; zar proteinlerinin yerinin sabit olduğu (akıcı modelde yer değiştirir); zar bileşenlerinin sayısının hiç değişmediği. “Hücre zarının tanıma ve özgüllük özelliği hangi yapıyla açıklanır?” sorusunun cevabı dış yüzdeki glikoprotein ve glikolipitlerdir; kolesterol ya da elektriksel yük farkı çeldiricidir. MEB kitabı kolesterolü akıcı mozaik modelde “hayvan hücrelerinde” bulunan bileşen olarak verir; soruda zarda kolesterol gösteriliyorsa hayvan hücresi zarı düşün, fosfolipit ve protein ise her zarda vardır. Bitki zarlarında aynı görevi kolesterole benzeyen başka steroitler (fitosteroller) görür, bazı bitkilerde çok az kolesterol de bulunur; bu yüzden “kolesterol yalnız hayvanlarda bulunur” gibi kesin bir genelleme yerine “hayvan hücresi zarının bileşeni” ifadesini benimse. Duvar sorusunda “hücre duvarı seçici geçirgendir” ya da “madde geçişine izin vermez” yargıları yanlıştır; duvar tam geçirgendir.

⇄Bilgi eşleştirme zar bileşeni ve görevi

?Soru çöz

Hücre duvarı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Hücre duvarı cansız ve tam geçirgendir; madde seçimini içerideki hücre zarı yapar. A, B ve C doğrudur: duvarın malzemesi canlı grubuna göre değişir, şekil ve destek sağlar, bakterilerin çoğunda peptidoglikan yapılı duvar vardır.
YAPI · ÇEKİRDEK

Çekirdek: hücrenin yönetim merkezi ve onu dinleyen ribozomlar

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProteinlerin yapısı ve görevleri nelerdir, denatürasyon nedir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Proteinler amino asitlerin peptit bağlarıyla bağlanmasından oluşan organik bileşiklerdir; yapı, enzim, taşıma, savunma ve hareket görevi yapar. Sıcaklık, pH ya da tuz değişimiyle proteinin üç boyutlu yapısının bozulmasına denatürasyon denir; bu sırada amino asit dizisi ve peptit bağları değişmez.

Proteinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücre çekirdeğinin görevi nedir, çekirdek hangi kısımlardan oluşur?

Kısa cevap: Çekirdek, ökaryot hücrede DNA'yı taşıyan ve büyüme, bölünme, protein yapımı gibi hücre etkinliklerini yöneten çift zarlı yapıdır; çekirdek zarı, porlar, çekirdek sıvısı (nükleoplazma), kromatin ve çekirdekçikten oluşur. Çekirdekçikte ribozomların alt birimleri yapılır. Ribozom, protein sentezleyen zarsız yapıdır ve bütün hücrelerde bulunur; sentrozom ise hayvan hücrelerinde bölünme sırasında iğ ipliklerini düzenleyen zarsız yapıdır.

Tek hücreli bir amibi ince bir iğneyle ikiye ayırırsan, çekirdeksiz kalan yarı bir süre kımıldar, sonra ölür; çekirdekli yarı ise yarasını onarır, büyür ve bölünür.

Bu farkın nedeni basittir: hücrenin yapabileceği bütün proteinlerin tarifi DNA'da yazılıdır ve DNA çekirdektedir. Çekirdeksiz sitoplazma, elindeki enzimler ve moleküller tükenene kadar çalışmayı sürdürür ama yenilerini yapamaz; bölünemez ve sonunda ölür. Çekirdek bu yüzden hücrenin yönetim merkezidir.

Çekirdeğin kısımları

  • Çekirdek zarı: çift katlıdır ve endoplazmik retikulumla bağlantılıdır. Çekirdeğin içini sitoplazmadan ayırır.
  • Porlar: çekirdek zarındaki geçitlerdir. Trafik iki yönlüdür: DNA'dan kopyalanan RNA dışarı, ribozomun sitoplazmada yaptığı ve çekirdekte iş görecek enzimler içeri geçer. DNA ise çekirdekten çıkmaz.
  • Çekirdek sıvısı (nükleoplazma): kromatin ve çekirdekçiğin içinde bulunduğu sıvı.
  • Kromatin: DNA ile proteinlerin oluşturduğu ince iplikler. Hücre bölünmeye hazırlanırken kromatin kısalıp kalınlaşır ve kromozomları oluşturur (hücre bölünmeleri sayfasında).
  • Çekirdekçik: çekirdeğin içindeki zarsız, yoğun bölge. Ribozomların yapım merkezidir; ribozomun yapısına giren RNA burada üretilir ve alt birimler burada birleştirilir. Çok protein yapan hücrelerde çekirdekçik büyüktür.
Çekirdek zarının dış katı ER'ye devam eder. Porlardan RNA çıkar, sitoplazmada yapılan proteinler girer; DNA hiçbir zaman çekirdekten çıkmaz. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Çoğu hücre tek çekirdeklidir, ama kural değişebilir. İskelet kası hücreleri çok çekirdeklidir. Memelilerin olgun alyuvarları ise gelişirken çekirdeğini kaybeder; bu yüzden bölünemezler ve yerlerine sürekli yenileri üretilir. “Her ökaryot hücrede çekirdek vardır” cümlesi bu yüzden sınavda yanlış sayılır.

Ribozom: her hücrenin protein atölyesi

Ribozom, RNA ve proteinden yapılmış, biri büyük biri küçük iki alt birimden oluşan zarsız bir yapıdır. Protein sentezi başlayınca iki alt birim birleşir ve DNA'dan gelen bilgiyi okuyarak amino asitleri sırayla bağlar (ayrıntı AYT'de, nükleik asitler ve protein sentezi sayfasında). Prokaryot ve ökaryot bütün hücrelerde bulunur. Ökaryot bir hücrede ribozomu dört yerde arayabilirsin: sitoplazmada tek başına dolaşırken, granüllü ER'ye tutunmuş hâlde, çekirdek zarının dışına yapışık olarak ve mitokondri ile kloroplastın kendi içinde. Serbest ribozomlar genellikle hücrenin kendi içinde kullanacağı proteinleri, ER üzerindekiler salgılanacak ya da zara yerleşecek proteinleri yapar. Sindirim enzimi üreten pankreas hücrelerinde ribozom sayısı bu yüzden çok yüksektir.

Bazı antibiyotikler neden bakteriyi öldürüp bizim hücrelerimize çok daha az dokunur? Çünkü bakteri ribozomu ökaryot ribozomundan yapıca farklıdır. Bu ilaçlar yalnız bakteri ribozomuna bağlanıp onun protein sentezini durdurur; protein yapamayan bakteri çoğalamaz.

Sentrozom

Sentrozom, birbirine dik duran iki sentriyolden oluşan, zarsız bir yapıdır; sentriyoller mikrotübül adı verilen protein borucuklarından yapılmıştır. Hayvan hücresinde mikrotübüller bu yapıdan çıkar ve büyür: bölünme sırasında kromozomları kutuplara çeken iğ ipliklerini düzenler, sil ve kamçının oluşumuna katılır. Gelişmiş bitki hücrelerinde sentrozom yoktur; ama bu hücreler de bölünür ve iğ ipliğini sentrozom olmadan oluşturur.

Akılda kalsın: Çekirdek tarif defteri (DNA), çekirdekçik ribozom fabrikası, ribozom aşçı (protein). Zarsız üçlü: ribozom, sentrozom, çekirdekçik. Porlardan RNA çıkar, protein girer, DNA hiç çıkmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurAmip deneyi şemayla verilir: hücre ikiye ayrılır, çekirdekli parça yaşayıp bölünür, çekirdeksiz parça bir süre yaşayıp ölür. Ulaşılabilecek yargı “çekirdek hücrenin bölünmesini ve yaşamın sürekliliğini yönetir”dir. “Çekirdeksiz kalan sitoplazma hemen ölür” yanlıştır, bir süre yaşar. “Çekirdek sitoplazma olmadan yaşayabilir” yargısına ise bu deneyle ulaşılamaz, çünkü denenmemiştir. Kas hücrelerinin çekirdek sayısını veren tablo sorularında çok çekirdekli iskelet kası hücresinin daha fazla DNA taşıdığı sonucu çıkar.

Tuzak“Çekirdekçik zarla çevrilidir”, “Sentrozomu olmayan bitki hücresi bölünemez”, “Çekirdek porlarından DNA geçer.” Üçü de yanlıştır.

Sınavda işaretleyeni MEB kitabı ribozomu organel saymaz, bazı kaynaklar “zarsız organel” der; adlandırma ne olursa olsun “ribozom zarsızdır ve prokaryotlarda da bulunur” yargısı doğrudur.

▭Boşluk doldurma

Çekirdek ile sitoplazma arasındaki madde alışverişi, çekirdek zarı üzerindeki aracılığıyla olur. Ribozomun alt birimleri çekirdekte, adı verilen yoğun bölgede yapılır. Kromatin iplikleri bölünme sırasında kısalıp kalınlaşarak hâline gelir.

porlarçekirdekçikkromozomsentrozomlizozom

?Soru çöz

Tek hücreli bir canlı ikiye ayrılıyor. Çekirdekli parça büyüyüp bölünüyor; çekirdeksiz parça birkaç gün yaşadıktan sonra ölüyor ve bu sürede hiç bölünmüyor. Bu deneyden aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

✓ B. Çekirdeksiz parça bölünemedi ve öldü; çekirdekli parça yaşadı ve bölündü. A yanlıştır, çekirdeksiz parça yalnız kısa süre yaşadı. C denenmemiştir. D de yanlıştır: parça birkaç gün yaşadığına göre bu sürede metabolik olaylar sürmüştür.
YAPI · ORGANEL

Tek zarlı organeller: bir salgı proteininin ER'den Golgi'ye yolculuğu

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKarbonhidratlar nelerdir, monosakkarit, disakkarit ve polisakkarit örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, canlıların temel enerji kaynağı olan organik bileşiklerdir. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı taşıdır; iki monosakkarit birleşince disakkarit (maltoz, sükroz, laktoz), çok sayıda monosakkarit birleşince polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) oluşur.

Karbonhidratlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Endoplazmik retikulum, Golgi aygıtı ve lizozomun görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Endoplazmik retikulum (ER), çekirdek zarıyla bağlantılı kanal ağıdır: granüllü ER salgılanacak ve zara yerleşecek proteinleri yapar, granülsüz ER lipit sentezler ve zehirli maddeleri etkisizleştirir. Golgi aygıtı bu ürünleri işler, paketler ve salgılar; lizozom hücre içi sindirim yapar; koful madde depolar ve su dengesine katılır; peroksizom zararlı hidrojen peroksiti katalaz enzimiyle su ve oksijene ayırır. Bu organellerin hepsi tek katlı zarla çevrilidir.

Pankreasın bir hücresi her gün dışarıya bol miktarda sindirim enzimi gönderir; bu enzimlerin her biri hücrenin içinde bir üretim bandından geçerek kapıya ulaşır.

Ökaryot hücrenin içi zarlarla bölmelere ayrılmıştır, tıpkı bir fabrikanın ayrı atölyeleri gibi. Bu neden gerekli? Çünkü hücrenin bazı işleri birbirine zarar verir. Lizozomun sindirim enzimleri sitoplazmaya yayılsaydı hücre kendi proteinlerini sindirirdi; zar bu tepkimeleri kendi bölmesine hapseder. Böylece aynı hücrede, farklı koşullar isteyen tepkimeler aynı anda yürüyebilir.

Endoplazmik retikulum: hücrenin kanal ağı

ER, sitoplazmaya yayılmış, birbiriyle bağlantılı zar kanallarından ve keseciklerden oluşur; çekirdek zarıyla doğrudan bağlantılıdır ve hücre içinde madde taşınmasına yol olur. İki çeşidi vardır:

  • Granüllü ER (GER): dış yüzü ribozomlarla kaplıdır. Hücre dışına salgılanacak proteinleri, zara yerleşecek proteinleri ve lizozom enzimlerini yapıp kanallarına alır. Yeni zar parçaları da burada üretildiği için “zar fabrikası” olarak da anılır.
  • Granülsüz ER (DER): üzerinde ribozom yoktur. Lipitleri sentezler, ilaç ve zehirli maddeleri etkisiz hâle getirir (bu yüzden karaciğer hücrelerinde gelişmiştir), kas hücrelerinde kalsiyum iyonlarını depolar.

Golgi aygıtı: paketleme ve dağıtım merkezi

Golgi aygıtı üst üste dizilmiş yassı keselerden oluşur. ER'den gelen protein ve lipitleri alır, işler (örneğin proteinlere karbonhidrat ekleyerek glikoprotein yapar), paketler ve küçük zar keseler olan veziküller içinde gidecekleri yere gönderir. Hücre dışına salgılanacak maddeleri hücre zarına taşır ve lizozomları oluşturur. Salgı yapan hücrelerde, örneğin tükürük bezi ve pankreas hücrelerinde, Golgi aygıtı bu yüzden çok gelişmiştir. Golgi protein sentezlemez; proteini ribozom yapar, Golgi işler.

Salgı proteininin yolu: 1 granüllü ER üzerindeki ribozomlar proteini yapıp ER kanalına bırakır; 2 protein, ER'den kopan veziküllerle taşınır; 3 Golgi aygıtı proteini işler ve paketler (lizozomlar da Golgi'den kopar); 4 salgı vezikülü hücre zarıyla kaynaşır ve içeriğini dışarı verir. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Bu yolun son adımı olan ekzositoz ve hücreye büyük moleküllerin alınması (endositoz) hücre zarından madde geçişi sayfasında anlatılıyor.

Lizozom: hücrenin geri dönüşüm birimi

Lizozom, sindirim enzimleriyle dolu, tek zarlı bir kesedir. Enzimleri granüllü ER üzerindeki ribozomlarda yapılır, Golgi'de paketlenir; lizozom da Golgi'den kopan bir kese olarak oluşur. Görevi hücre içi sindirimdir. Hücreye dışarıdan alınan besinler bir besin kofulu içinde gelir; lizozom bu kofulla birleşince sindirim kofulu oluşur ve besin parçalanır. Ömrünü doldurmuş organeller ve hücreye sızan bakteri ile virüsler de lizozomda parçalanır; vücut eskiyen hücrelerden programlı hücre ölümüyle kurtulurken yıkımı yine lizozom enzimleri üstlenir. Sindirimden çıkan amino asit ve monosakkarit gibi küçük moleküller hücrede yeniden kullanılır. Mikropları yutarak vücudu koruyan bazı akyuvarlarda lizozom çok boldur. Gelişmiş bitki hücrelerinde lizozom bulunmaz.

Koful ve peroksizom

Koful, ER ve Golgi'den oluşan, zarla çevrili bir kesedir; madde depolar, taşır ve düzenler. Bitki hücrelerinde genellikle tek, büyük, merkezî bir koful bulunur: su, mineral, şeker ve bazı renk maddelerini depolar, su aldıkça hücreyi gergin tutar. Hayvan hücrelerinde kofullar küçük ve çok sayıdadır. Görevine göre farklı adlar alır: besin kofulu (hücreye alınan besin), sindirim kofulu (besin kofulu ile lizozomun birleşmesi), salgı kofulu (Golgi'den gelen ürünü dışarı taşıyan) ve kontraktil koful. Tatlı suda yaşayan paramesyum ve amip gibi protistler, ortamdan sürekli su alır; kontraktil koful bu fazla suyu enerji harcayarak dışarı atar ve hücrenin patlamasını önler.

Peroksizom, tek bir zarla sarılı küçük bir kesedir ve ökaryot hücrelerin neredeyse tamamında vardır. Uzun zincirli yağ asitleri gibi hücrenin kolay yıkamadığı bazı molekülleri oksijenle parçalar. Bu işin yan ürünü, hücreye zarar veren hidrojen peroksittir (H₂O₂). Peroksizomdaki katalaz bu zehri hemen suya ve oksijene ayrıştırır; yani organel kendi ürettiği tehlikeyi kendi içinde temizler. Karaciğer ve böbrek hücrelerinde boldur, zehirli maddelerin parçalanmasına katılır. Yağlı bir tohum çimlenirken peroksizomlar depodaki yağın karbonhidrata çevrilmesinde görev alır; hayvan hücreleri yağdan karbonhidrat yapamaz.

Akılda kalsın: Salgının yolu tek cümle: ribozom → GER → vezikül → Golgi → vezikül → hücre zarı. Yıkım işlerini karıştırma: lizozom sindirir, peroksizom H₂O₂'yi parçalar, kontraktil koful suyu atar. ER'de ribozom varsa protein, yoksa lipit.
Sınavda

Nasıl sorulurSalgı hücresi kalıbı: bol enzim salgılayan bir bez hücresinde ribozom, granüllü ER, Golgi aygıtı ve mitokondrinin çok olması beklenir; “sayıca fazla olması beklenmeyen” diye sorulursa cevap salgıyla ilgisi olmayan yapıdır, örneğin lizozom ya da sentrozom. Protist kalıbı: tatlı su protisti daha seyreltik bir ortama alınırsa içeri giren su artar, kontraktil kofulun çalışması hızlanır.

TuzakTablo kalıbı: organellerin görevleri bir tabloda verilir ve iki satırın yer değiştirdiği sorulur; lizozom ile peroksizomun görevleri en sık karıştırılan çifttir. Tuzak: “Lizozom enzimlerini kendisi üretir” (ribozom üretir, Golgi paketler), “Golgi aygıtı protein sentezler”, “Granülsüz ER'de ribozom bulunur”, “Peroksizom hücre içi sindirim yapar.” Dördü de yanlıştır.

↕Sıralama bir salgı proteininin yolu

  1. Golgi aygıtında işlenip paketlenmesi
  2. Granüllü ER üzerindeki ribozomda sentezlenmesi
  3. Salgı vezikülünün hücre zarıyla kaynaşması
  4. Taşıma vezikülüyle Golgi'ye ulaşması
  5. ER kanalının içine geçmesi

▭Boşluk doldurma

Hücreye alınan besin, besin kofulunun ile birleşmesiyle sindirilir. Hidrojen peroksiti su ve oksijene ayıran katalaz enzimi adlı organelde bulunur. Tatlı suda yaşayan protistlerde fazla suyu hücre dışına atan yapı olarak adlandırılır.

lizozomperoksizomkontraktil kofulGolgi aygıtımerkezî koful

?Soru çöz

Bir hayvan hücresinde gerçekleşen;
I. hücreye alınan bir bakterinin parçalanması,
II. yağ asidi yıkımında oluşan hidrojen peroksitin su ve oksijene ayrıştırılması,
III. ömrünü doldurmuş bir mitokondrinin sindirilmesi
olaylarından hangileri lizozomun görevidir?

✓ C. Bakteriyi ve yaşlanmış organeli sindirmek hücre içi sindirimdir, lizozomun işidir. Hidrojen peroksiti katalazla su ve oksijene ayırmak ise peroksizomun görevidir; II'yi içeren A, B ve D lizozom ile peroksizomu karıştırır.
YAPI · ÇİFT ZARLI ORGANELLER

Mitokondri ve kloroplast: kendi DNA'sını taşıyan iki enerji organeli

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA ve RNA arasındaki farklar nelerdir, ATP neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleik asitler, fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşan nükleotitlerin zinciridir. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarını taşır, çift ipliklidir ve kalıtsal bilgiyi saklar; RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarını taşır, tek ipliklidir ve protein sentezinde görev alır. ATP ise bütün canlı hücrelerde kullanılan ortak enerji molekülüdür.

Nükleik asitler ve ATP

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mitokondri ve kloroplastın ortak özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Mitokondri, besinlerdeki enerjiyi oksijenli solunumla ATP'ye aktaran çift zarlı organeldir ve neredeyse bütün ökaryot hücrelerde bulunur. Kloroplast, bitki ve alg hücrelerinde ışık enerjisini fotosentezle besindeki kimyasal enerjiye çevirir. İkisi de çift zarlıdır, kendi DNA'sını, RNA'sını ve ribozomlarını taşır, bölünerek çoğalır ve ATP üretir. Kloroplast, kromoplast ve lökoplast birlikte plastitleri oluşturur.

Merdiveni koşarak çıktığında bacak kasların bir anda çok fazla ATP harcar; bu ATP'nin büyük bölümünü kas hücrelerinin içine sıra sıra dizilmiş mitokondriler üretir.

ATP'yi organik bileşikler sayfasında hücrenin enerji parası olarak tanımıştık. Hücre bu parayı iki organelde basar: hayvanlarda yalnız mitokondride, bitkilerde hem mitokondride hem kloroplastta. Bu iki organel tek zarlı organellerden farklı olarak çift katlı zarla çevrilidir.

Mitokondri

Mitokondrinin dış zarı düz ve geçirgendir. İç zar ise içeri doğru kıvrımlar yapar; bu kıvrımlara krista denir. İç zarın içini dolduran sıvıya matriks denir; matrikste halkasal DNA, RNA, ribozomlar ve solunum enzimleri bulunur. İç zar neden kıvrımlıdır? ATP üreten proteinler iç zarın üzerinde dizilidir. Kıvrımlar, aynı küçük hacme çok daha geniş bir zar yüzeyi sığdırır; yüzey arttıkça daha çok ATP üretilir. Çok enerji harcayan hücrelerin mitokondrilerinde kristalar daha sıktır.

Mitokondri, glikoz gibi organik maddeleri oksijen kullanarak karbondioksit ve suya kadar yıkar ve açığa çıkan enerjiyle ATP üretir. Glikozun ilk parçalanma basamakları sitoplazmada, oksijen kullanan basamaklar mitokondride gerçekleşir (ayrıntı AYT'de, hücresel solunum sayfasında). Vücut ısısının bir kısmı da bu yıkım sırasında açığa çıkar. Mitokondrinin ek görevleri arasında kalsiyum dengesine katkı ve yaşlanmış ya da hasarlı hücrenin programlı biçimde ölmesi için sinyal vermek de vardır. Kas, sinir, karaciğer ve böbrek hücrelerinde ve sperm hücresinin kamçı dibinde mitokondri boldur. Prokaryotlarda ve memelilerin olgun alyuvarlarında mitokondri yoktur; alyuvar taşıdığı oksijeni kendisi harcamaz.

Plastitler: bitkinin renk ve depo organelleri

Plastitler bitki ve alg hücrelerinde bulunan çift zarlı organellerdir. Hepsi öncü plastitlerden gelişir ve koşullar değişince birbirine dönüşebilir.

  • Kloroplast: yeşil pigment klorofili taşır ve fotosentez yapar. İçinde, para destesi gibi üst üste dizilmiş yassı zar keseler (tilakoit) ve bu destelerden oluşan yığınlar (granum) bulunur; bunların arasını stroma adlı sıvı doldurur. Işığı soğuran pigmentler tilakoit zarındadır. Kloroplast da kendi DNA'sını, RNA'sını ve ribozomlarını taşır. Yaprağın ve genç gövdenin yeşil hücrelerinde bulunur; kök hücrelerinde yoktur.
  • Kromoplast: sarı, turuncu ve kırmızı karotenoit pigmentleri taşır. Olgun domatesin kırmızısını likopen, havucun turuncusunu beta-karoten verir. Renkli çiçek ve meyveler hayvanları çekerek tozlaşmaya ve tohumların yayılmasına yardım eder.
  • Lökoplast: pigment taşımaz, renksizdir. Nişasta, yağ ve protein depolar; patates yumrusundaki nişasta lökoplastlarda birikir.

Dönüşümü mutfakta görebilirsin. Yeşil domates olgunlaşırken kloroplastları kromoplasta dönüşür ve meyve kızarır. Işıkta unutulan patatesin kabuk altı yeşerir, çünkü lökoplastlar ışıkta kloroplasta dönüşür.

Mitokondri ile kloroplast: benzer ama zıt

İki organelin ortak özellikleri uzun bir listedir: ikisi de çift zarlıdır, kendi DNA'sını (halkasal), RNA'sını ve ribozomlarını taşır, bu sayede kendi proteinlerinin bir kısmını sentezler, bölünerek çoğalır, ATP üretir ve iç zar sistemiyle yüzeyini genişletir (krista ve tilakoit). Görevleri ise birbirinin tersidir. Mitokondri organik maddeyi yıkar: oksijen kullanır, karbondioksit verir. Kloroplast organik madde kurar: ışık enerjisiyle karbondioksit ve sudan glikoz yapar, oksijen verir (fotosentezin girdi ve ürünleri AYT'de, fotosentez sayfasında). Bir yaprak hücresinde ikisi birlikte çalışır: bitki gündüz fotosentez yaparken solunumu da gece gündüz sürer.

İki organelin iskeleti aynıdır: çift zar, kendi DNA'sı ve ribozomu, yüzeyi büyüten iç zar sistemi (krista ve tilakoit). Görevleri ise zıttır: biri organik maddeyi yıkar, öteki kurar. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Mitokondri yakar, kloroplast kurar. Biri organik maddeyi yıkıp ATP yapar (O₂ girer, CO₂ çıkar), öteki ışıkla organik madde yapar (CO₂ girer, O₂ çıkar). Ortak beşli: çift zar, DNA, RNA, ribozom, ATP üretimi. Plastit renkleri adında saklı: kloro yeşil, kromo renkli, löko renksiz.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen kalıp “mitokondri ve kloroplast için ortak değildir” sorusudur. Ortak olanlar: ATP sentezi, protein sentezi, DNA eşlenmesi, fosfat kullanımı, enzim taşıma. Ortak olmayanlar: ışık enerjisiyle suyun ayrışması ve karbondioksitin organik maddeye çevrilmesi (yalnız kloroplast), oksijen tüketilmesi (mitokondri). İkinci kalıp “mitokondri faaliyeti artan bir hücrede ne olur?” sorusudur: oksijen ve organik madde azalır, karbondioksit artar; kloroplastı hızla çalışan hücrede bunun tersi olur.

Tuzak“Her bitki hücresinde kloroplast vardır” (kök ve patates yumrusu hücrelerinde yok), “Bitki hücreleri solunum yapmaz”, “Bütün plastitlerde pigment bulunur” (lökoplast renksiz), “Fotosentez yapan her hücrede kloroplast vardır” (siyanobakteriler prokaryottur, kloroplastsız fotosentez yapar).

⇄Bilgi eşleştirme organel ve örnek

?Soru çöz

Mitokondri ve kloroplast ile ilgili;
I. çift katlı zarla çevrili olma,
II. kendi DNA'sına ve ribozomlarına sahip olma,
III. ATP üretme,
IV. karbondioksiti organik maddeye dönüştürme
özelliklerinden hangileri her iki organel için ortaktır?

✓ A. İki organel de çift zarlıdır (I), kendi DNA ve ribozomunu taşır (II), ATP üretir (III). B, C ve D, IV'ü ortak sanır: CO₂'yi organik maddeye çevirmek yalnız kloroplastta olur, mitokondri tersine CO₂ verir; B ayrıca II ve III'ü atlar.
KAVRAM · HÜCRE İÇİ İŞ BİRLİĞİ

Hücre içi iş birliği: bir organel bozulursa hücreye ne olur?

MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHomeostazi, boşaltım ve adaptasyon nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Boşaltım metabolizma sonucu oluşan atıkların atılmasıdır; homeostazi iç ortamın (sıcaklık, su-tuz, pH, kan şekeri) dar sınırlarda sabit tutulmasıdır. Hareket ve uyarılara tepki canlının çevresine yanıt vermesi, büyüme ve gelişme bireyin olgunlaşması, üreme neslin sürmesi, uyum (adaptasyon) ise türün yaşadığı ortama kalıtsal olarak uygun olmasıdır.

Canlılık: denge ve süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir organel bozulursa hücrede ne olur?

Kısa cevap: Organeller birbirinden bağımsız çalışmaz: çekirdekteki bilgiyle ribozom protein yapar, ER ve Golgi onu işleyip gönderir, mitokondri bütün bu işler için ATP sağlar. Bu yüzden tek bir organeldeki arıza zincirleme etki yaratır; örneğin Golgi bozulursa protein yapılır ama salgılanamaz, lizozom enzimi eksikse sindirilemeyen maddeler hücrede birikir, mitokondri bozulursa enerji ihtiyacı yüksek kas ve sinir hücreleri ilk etkilenir. Hücrenin görevi de hangi organelin çok olacağını belirler.

Bir fabrikada yalnız paketleme bandı dursa, makineler üretmeyi sürdürse bile kapıdan tek bir ürün çıkmaz; hücre de böyle çalışır.

Önceki konularda organelleri tek tek tanıdık. Gerçekte hiçbiri yalnız çalışmaz. Bir salgı proteinini düşün: tarifi çekirdekteki DNA'dadır, RNA porlardan çıkar, protein granüllü ER üzerindeki ribozomda yapılır, Golgi'de paketlenir, veziküllerle zara taşınır. Bu adımların her birinde mitokondriden gelen ATP harcanır. Hücre canlılığını, bu iş bölümü ve iş birliği sayesinde sürdürür.

Görev, organel sayısını belirler

Bir canlının bütün hücreleri aynı DNA'yı taşır, ama hücreler görevlerine göre farklı organelleri çoğaltır:

  • Enzim ya da hormon salgılayan bez hücreleri (tükürük bezi, pankreas): ribozom, granüllü ER, Golgi aygıtı ve mitokondri boldur.
  • Kas hücreleri: mitokondri çok boldur; granülsüz ER kasılma için gereken kalsiyumu depolar.
  • Karaciğer hücreleri: granülsüz ER ve peroksizom boldur, çünkü zehirli maddeleri etkisizleştirirler.
  • Mikrop yutan akyuvarlar: lizozom boldur.
  • Yaprağın fotosentez yapan hücreleri: kloroplast boldur; kök hücrelerinde kloroplast yoktur.
  • Sperm hücresi: hareket için kamçı ve kamçının dibinde yoğun mitokondri taşır.

Bitki, hayvan ve mantar hücresi

Hücre zarı, sitoplazma, hücre iskeleti, çekirdek, ribozom, mitokondri, ER, Golgi ve peroksizom bu üç hücre tipinde de ortaktır. Farklar şunlardır:

  • Bitki hücresi: selülozdan hücre duvarı, plastitler, büyük merkezî koful; gelişmiş bitkilerde sentrozom ve lizozom yok; depo karbonhidratı nişasta.
  • Hayvan hücresi: hücre duvarı ve plastit yok; sentrozom ve lizozom var; küçük ve çok sayıda koful; zarda kolesterol; depo karbonhidratı glikojen.
  • Mantar hücresi: kitinden hücre duvarı; plastit yok, fotosentez yapmaz; depo karbonhidratı glikojen.

Arıza senaryoları: zincirin hangi halkası koptu?

  • Ribozomlar çalışmazsa: enzimler de dâhil hiçbir protein yapılamaz; bir süre sonra bütün metabolizma durur.
  • Çekirdek porları tıkanırsa: RNA sitoplazmaya ulaşamaz, ribozomlar talimat alamaz; protein sentezi durur.
  • Golgi aygıtı bozulursa: proteinler yapılmaya devam eder ama işlenip paketlenemez; salgı hücresi ürününü dışarı veremez, yeni lizozom da oluşmaz.
  • Lizozomda bir sindirim enzimi eksikse: o enzimin parçalayacağı madde hücrede birikir, hücre şişer ve işlevini yitirir; lizozomal depo hastalıkları böyle ortaya çıkar. Lizozom zarı yırtılırsa enzimler sitoplazmaya dökülür ve hücre kendi kendini sindirir.
  • Mitokondriler bozulursa: ATP üretimi düşer. En çok enerji harcayan kas ve sinir hücreleri ilk etkilenir; kas güçsüzlüğü ve çabuk yorulma görülür.
  • Peroksizomda katalaz eksikse: hidrojen peroksit birikir, zarlar ve proteinler zarar görür.
  • Kontraktil koful durursa: tatlı su protisti içeri giren suyu atamaz, şişer ve patlayabilir.

Etkiler neden zincirleme yayılır? Çünkü bir organelin ürünü ötekinin hammaddesidir: ribozomun yaptığı protein ER'ye, ER'nin ürünü Golgi'ye, Golgi'nin ürünü lizozoma ya da zara gider. Halkalardan biri koptuğunda ondan sonraki her adım durur; enerjiyi sağlayan mitokondri ise bütün halkaları birden etkiler.

Akılda kalsın: Arıza sorusunu “zincirin hangi halkası koptu?” diye çöz: bilgi (çekirdek) → üretim (ribozom-ER) → paketleme (Golgi) → gönderme (vezikül-zar). Kopan halkadan sonraki adımlar durur, önceki adımlar bir süre sürer. Mitokondri bütün halkaları besler.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp var. Hücre tipi–organel kalıbında bir durum verilir (koşan bir hayvanın kas hücreleri, enzim salgılayan bir bez, zehirli madde parçalayan karaciğer) ve en aktif ya da en çok bulunması beklenen organel sorulur: sırasıyla mitokondri; ribozom-GER-Golgi; DER-peroksizom. Senaryo kalıbında bir organel çalışmaz hâle getirilir ve “hangisi gözlenir?” diye sorulur.

Tuzak“Golgi bozulursa protein sentezi durur.” Sentez ribozomda sürer, duran salgıdır. Karşılaştırma kalıbında bitki ve hayvan hücresi mikroskopta incelenir ve “hangi bakımdan farklılık görülmez?” diye sorulur; cevap ortak yapılardan biridir, örneğin hücre iskeleti ya da mitokondri bulunması. Hücre duvarı, koful büyüklüğü ve plastit çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme hücre tipi ve bol organel

?Soru çöz

Sindirim enzimi salgılayan bir pankreas hücresinde Golgi aygıtının çalışması durduruluyor. Kısa süre içinde bu hücrede aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

✓ D. Golgi aygıtı ER'den gelen proteinleri işler, paketler ve salgı veziküllerine yükler; bu adım durunca enzim dışarı verilemez. Protein sentezi ribozomlarda sürer (A), DNA miktarı Golgi'ye bağlı değildir (B), ATP mitokondride üretilmeye devam eder (C).

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir canlının hücrelerinde, karbonhidratlardan yalnız glikojen ve laktoz sentezlendiği belirleniyor. Bu canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ C. Glikojen hayvanların depo şekeridir; laktoz ise yalnız memelilerin sütünde üretilir. A selüloz bitki hücre duvarına aittir; B fotosentez bitkiye aittir; D memeliler nişastayı sindirebilir.Kaynak: Organik bileşikler · Karbonhidratlar

?Soru 2

Ateşi uzun süre yüksek seyreden bir hastanın hücrelerinde bazı enzimlerin çalışmasının yavaşladığı görülüyor. Bu durumun en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Protein yapılı enzimler yüksek sıcaklıkta denatüre olur: katlanmış şekil ve onunla birlikte aktif bölge bozulur. A ve B yanlış: denatürasyonda amino asit dizisi ve peptit bağları değişmez, yalnız katlanma bozulur; C enzimler ateşte hücre dışına atılmaz, hücrede kalıp yavaşlar.Kaynak: Organik bileşikler · Proteinler

?Soru 3

Biyoloji laboratuvarında yapılan aşağıdaki davranışlardan hangisi güvenlik kurallarına uygundur?

✓ D. Göze sıçrayan kimyasal bol suyla seyreltilip uzaklaştırılır ve kaza öğretmene bildirilir. A kurala aykırı: koku kabı koklayarak değil elle yelpazeleyerek alınır; B artık kimyasal lavaboya değil atık kabına konur; C ısıtılan tüpün ağzı kimseye çevrilmez.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Laboratuvar araçları ve güvenlik

?Soru 4

Suda çözündüğünde ortama OH⁻ iyonu veren ve kırmızı turnusol kâğıdını maviye çeviren bir madde için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Tanım bir bazı anlatıyor; baz ile asit tepkimeye girince tuz ve su oluşur (nötrleşme). A asidin özelliğidir, bazın pH'ı 7'den büyüktür; B ters: baz mide öz suyunun asitliğini azaltır; D ekşi tat asidindir, bazın tadı acıdır.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Asitler, bazlar ve tuzlar

?Soru 5

Su ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Su inorganik bir bileşiktir ve enerji vermez; solunumda yakıt değil, üründür. B doğrudur: polar olduğu için iyi bir çözücüdür; C doğrudur: solunum ve yapım tepkimelerinde açığa çıkar; D doğrudur: küçük inorganik molekül olarak sindirilmeden zardan geçer.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Su ve inorganik bileşikler

?Soru 6

Eşit miktarda çiğ patates püresi ve aynı derişimde hidrojen peroksit konulan dört tüp, farklı sıcaklıklarda bekletilerek köpük oluşumu gözleniyor. Bu deneyin bağımlı değişkeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Deneyde ölçülen sonuç bağımlı değişkendir: katalazın hidrojen peroksitten açığa çıkardığı oksijen. B sıcaklık değiştirilen bağımsız değişkendir; C patates miktarı ve D hidrojen peroksit derişimi eşit tutulan kontrol değişkenleridir.Kaynak: Organik bileşikler · Enzim aktivitesi ve deney

?Soru 7

Ezilip suyla karıştırılan bir besin örneği üç tüpe paylaştırılıyor. İyot (Lugol) eklenen tüpte renk değişmiyor, biüret eklenen tüp mora dönüyor, Sudan III eklenen tüpte kırmızı renk oluşuyor. Bu besinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Biüret mor, Sudan III kırmızı olduğu için protein ve yağ kesindir; Lugol olumsuz olduğu için nişasta yoktur. A nişasta yokluğu karbonhidrat yokluğu değildir, Benedict yapılmamıştır; C biüret mor olduğu için protein de vardır; D Benedict yapılmadığından glikoz kesin söylenemez.Kaynak: Organik bileşikler · Besin testleri ve sağlıklı beslenme

?Soru 8

Çift iplikli bir DNA molekülünde toplam 300 nükleotit bulunuyor ve bunların 90'ı guanin nükleotitidir. Bu DNA'daki adenin nükleotiti sayısı ve toplam hidrojen bağı sayısı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. G = C = 90; kalan 300 − 180 = 120 nükleotit A ile T'ye eşit bölünür, A = 60. Hidrojen bağı: 60 × 2 + 90 × 3 = 390. A bağ sayılarını ters alır (A–T 3, G–C 2 → 360); B adenini guanine eşit sanır; D 120'yi ikiye bölmeyip hepsini adenin sayar.Kaynak: Organik bileşikler · Nükleik asitler ve ATP

?Soru 9

Canlılarda görülen olaylar ile canlıların ortak özellikleri arasında yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Yaprağın düşmesi yer çekimi ve rüzgârla olur, canlı kendi enerjisini harcamaz; canlılığa özgü hareket değildir. A doğrudur: terleme iç dengeyi korur, homeostazidir; B doğrudur: ışığa yönelme uyarıya tepkidir; C doğrudur: dikenleşmiş yaprak kurak ortama uyumdur.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Canlılık: denge ve süreklilik

?Soru 10

Denizden uzak bir dağ köyünde iyotlu tuz pek kullanılmıyor. Yapılan sağlık taramasında köylülerin önemli bir kısmında boynun ön tarafında şişlik görülüyor. Bu kişilerde aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

✓ B. Şişlik guatrdır: iyot yetersiz olduğu için tiroit bezi tiroksin yapamaz ve büyür. Tiroksin metabolizmayı hızlandıran hormon olduğundan azalınca metabolizma yavaşlar. A ve C tam tersidir (tiroksin azalır, kalp yavaşlar); D demir eksikliğine aittir, iyotla ilgisi yoktur.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Mineraller: 11 mineralin görevi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Biyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →