Hücre teorisi: bir şişe mantarından “her hücre bir hücreden gelir” ilkesine
MEB 9. sınıf · Hücre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.
Canlılık: yapı, madde ve enerji
✎Konu anlatımı
Hücre teorisi nedir, maddeleri nelerdir?
Kısa cevap: Hücre teorisine göre bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur, hücre canlılığın en küçük yapı ve işlev birimidir ve her hücre önceden var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur. Teori, 17. yüzyılda mikroskopla başlayan gözlemlerin (Hooke, Leeuwenhoek) 19. yüzyılda Schleiden, Schwann ve Virchow'un çalışmalarıyla birleştirilmesiyle kuruldu.Bir damla gölet suyuna çıplak gözle bakarsan yalnız biraz bulanıklık görürsün; aynı damla mikroskobun altında yüzen, dönen, birbirini yutan küçücük canlılarla doludur.
İnsan gözü yaklaşık onda bir milimetreden küçük ayrıntıları ayırt edemez. Canlıların küçük birimlerden kurulduğunu bu yüzden mikroskoptan önce kimse bilemezdi. Hücre teorisinin hikâyesi aslında merceğin hikâyesidir: mercek geliştikçe görülen ayrıntı arttı, görülen arttıkça açıklama değişti.
Önce gördüler, sonra genellediler
Robert Hooke 17. yüzyılda kendi yaptığı mikroskopla ince bir şişe mantarı kesitini inceledi. Bal peteğine benzeyen küçük odacıklar gördü ve onlara “hücre” (İngilizcede küçük oda anlamına gelen cell) adını verdi. Gördüğü şey aslında ölü bitki hücrelerinin boş kalmış duvarlarıydı; canlı içerik çoktan yok olmuştu. Aynı yüzyılda Antonie van Leeuwenhoek, kendi taşladığı tek mercekli ama çok güçlü mikroskoplarla gölet suyundaki tek hücreli canlıları ve diş kirindeki bakterileri gözleyen ilk kişi oldu. Böylece hücrenin yalnız bir duvar değil, kendi başına yaşayabilen bir birim olduğu anlaşılmaya başladı.
Asıl genelleme 19. yüzyılda geldi. Matthias Schleiden bitkilerin, Theodor Schwann hayvanların da hücrelerden oluştuğunu ortaya koydu; iki çalışma birleşince “bütün canlılar hücrelerden oluşur” sonucuna ulaşıldı. Geriye bir soru kalıyordu: yeni hücreler nereden geliyor? Rudolf Virchow her hücrenin ancak var olan bir hücreden oluşabileceğini savundu ve teorinin son halkasını ekledi.
Teorinin maddeleri
- Yapı: Bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur.
- İşlev: Hücre, canlılığın yapı ve işlev bakımından en küçük birimidir. Beslenme, solunum, boşaltım gibi yaşam olayları hücre düzeyinde gerçekleşir.
- Köken: Her hücre, önceden var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur.
Bugün bu üç maddeye iki tamamlayıcı bilgi eklenir: kalıtsal bilgi hücrede DNA'da saklanır ve bölünmeyle yeni hücrelere aktarılır; canlıdaki metabolik tepkimeler hücrelerin içinde yürür. Bu yüzden hücresel yapıda olmayan virüsler hiçbir âleme alınmaz (ayrıntı hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında). Hücresel yapının canlıların ortak özelliklerinden biri olduğunu canlıların ortak özellikleri sayfasında görmüştük.
Neden “teori” deniyor?
Bilimde teori, çok sayıda gözlem ve deneyle desteklenmiş, geniş bir olgu grubunu açıklayan bilgidir; günlük dildeki “kanıtsız tahmin” anlamına gelmez. Hücre teorisi de durağan kalmadı. 20. yüzyılda elektron mikroskobu hücrenin içinin zarlarla bölmelere ayrıldığını gösterdi ve organeller ayrıntısıyla tanındı. Teknoloji ilerledikçe bilimsel bilgi zenginleşti, gerektiğinde düzeltildi. Hooke'un “boş oda” sandığı yapının yaşamın temel birimi olduğunu kavramak iki yüzyıl sürdü.
Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Aşağıdakilerden hangisi hücre teorisinin maddelerinden biri değildir?” Çeldirici çoğu zaman doğru ama teoride yer almayan bir bilgidir; “hücreler tek ya da çok çekirdekli olabilir” gibi. “Her hücrede çekirdek bulunur” ise hem teoride yoktur hem de yanlıştır, çünkü prokaryotlarda çekirdek yoktur. MEB bilim insanlarının adlarının ve sırasının ezberlenmesini beklemez; isim–tarih eşleştirmesi sorulmaz, katkının ne olduğu sorulabilir. Bu tür sorularda doğru yargı genellikle “mikroskobun gelişmesi hücreye ilişkin bilgiyi değiştirmiştir” gibi, bilimsel bilginin teknolojiyle gelişebildiğini söyleyen cümledir.
Tuzak“Hooke canlı hücreleri ilk gözleyen kişidir.” Hooke ölü mantar dokusunun duvarlarını gördü.
▭Boşluk doldurma
Hücre teorisine göre bütün canlılar bir ya da daha çok oluşur. Hücre, canlılığın yapı ve bakımından en küçük birimidir. Her hücre, var olan bir hücrenin oluşur.
?Soru çöz
Hooke'un mantar kesitinde gördüğü odacıkların cansız hücre duvarları olduğu, hücrenin canlı içeriğinin ve organellerin ancak çok daha gelişmiş mikroskoplarla incelenebildiği bilinmektedir. Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini en iyi destekler?