Solunum sistemi: soluk alıp verme ve gaz taşınması

Havanın burundan alveole yolculuğunu, diyaframın soluk alıp vermeyi nasıl yönettiğini, gazların kısmi basınç farkıyla nasıl yer değiştirip kanda taşındığını, solunumun karbondioksitle nasıl düzenlendiğini ve solunum hastalıklarından korunmayı neden-sonuç zinciriyle öğren.

7 durakAYT
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
38 sorubu konuda çözebileceğin
YAPI · SOLUNUM YOLLARI

Solunum yolları: havanın burundan alveole yolculuğu

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAğızda sindirim nasıl olur, tükürüğün görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sindirim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağızda dişler ve dil besini mekanik olarak parçalar ve lokma hâline getirir. Kulak altı, çene altı ve dil altı tükürük bezlerinin salgıladığı tükürükteki amilaz enzimi nişasta ve glikojeni maltoza ve kısa polisakkaritlere parçalar. Böylece karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda başlar. Yemek borusunda sindirim olmaz; lokma peristaltik hareketle mideye iletilir.

Ağız, tükürük ve yutma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Solunum yolları nelerdir? Hava burundan akciğerlere hangi sırayla gider?

Kısa cevap: İnsanda hava sırasıyla burun boşluğu, yutak, gırtlak, soluk borusu (trake), bronşlar ve bronşçuklardan (bronşiol) geçerek akciğerdeki alveollere ulaşır. Yol boyunca hava süzülür, ısıtılır ve nemlendirilir; mukus tozları ve mikropları yakalar, siller onları yutağa doğru süpürür. Gaz değişimi yalnız alveollerde olur.

Soğuk bir kış sabahı burnundan derin bir nefes alırsın; hava akciğerine vardığında artık ılık ve nemlidir. Birkaç on santimetrelik o yolda hava hem bir klimadan hem bir filtreden geçmiştir.

Hücrelerin ATP üretebilmesi için sürekli oksijene, ürettikleri karbondioksitten de kurtulmaya ihtiyacı vardır. Bu iki işi vücut ile dış ortam arasında yürüten sisteme solunum sistemi denir. Buradaki “solunum”, soluk alıp verme ve gaz değişimidir. Hücrenin içinde besinlerin oksijenle yıkılıp ATP üretilmesi ise hücresel solunumdur ve 12. sınıfta hücresel solunum sayfasında ele alınır. İkisi birbirine bağlıdır: solunum sistemi hücresel solunumun istediği oksijeni getirir, ürettiği karbondioksidi götürür.

Üst ve alt solunum yolları

Solunum sistemi iki bölümde incelenir. Göğüs boşluğunun dışında kalan burun, yutak ve gırtlak üst solunum yollarını; göğüs boşluğundaki soluk borusu, bronşlar ve akciğerler alt solunum yollarını oluşturur. Burundan bronşçukların ucuna kadar uzanan borular yalnız havayı iletir, gaz değişimi yapmaz. Gaz değişimi yalnız bronşçukların ucundaki alveollerde gerçekleşir.

Havanın uğradığı duraklar

  • Burun boşluğu: Burun deliklerindeki kıllar iri tozları tutar. Burun boşluğunu döşeyen mukozanın salgıladığı mukus küçük parçacıkları ve mikropları yakalar, havayı nemlendirir; mukozadaki zengin kılcal damar ağı havayı ısıtır. Üst kısımda koku reseptörleri bulunur (bkz. duyu organları). Ağızdan solumak bu hazırlığı atladığı için hava akciğere daha kuru ve soğuk ulaşır.
  • Yutak: Ağız ve burun boşluğunun birleştiği yerdir; hem havanın hem besinin geçtiği ortak yoldur. Alt ucunda yol ikiye ayrılır: önde gırtlak, arkada yemek borusu.
  • Gırtlak: Havanın soluk borusuna giriş kapısıdır. Üstünde gırtlak kapağı (epiglot) bulunur: yutkunurken gırtlak yukarı kalkar, kapak soluk borusunun girişini örter ve lokma yemek borusuna yönelir. Ses telleri de gırtlaktadır; soluk verilirken titreşerek sesi oluştururlar.
  • Soluk borusu (trake): Gırtlaktan göğüs boşluğuna inen borudur. Duvarındaki C şeklindeki kıkırdak halkalar borunun büzülüp kapanmasını önler. Halkaların açık tarafı arkadaki yemek borusuna bakar; böylece yutulan lokma yemek borusunda rahatça ilerler. İç yüzü silli epitel ve mukus salgılayan hücrelerle döşelidir.
  • Bronşlar ve bronşçuklar: Soluk borusu ikiye ayrılarak her akciğere bir bronş gönderir. Bronşlar kıkırdak desteklidir; akciğer içinde dallandıkça incelir ve bronşçuklara dönüşür. Bronşçuklarda kıkırdak yoktur, duvarlarında düz kas bulunur; bu kasların kasılıp gevşemesi hava yolunun çapını değiştirir. Bronşçuklar alveol keseleriyle sonlanır.
Hava tek yönde alveole iner; mukus ise sillerle ters yönde, yutağa doğru taşınır. Kıkırdak destek soluk borusundan bronşçuklara doğru azalır ve kaybolur.Görsel: Sınav Defteri

Neden böyle? Mukus ve siller

Solunan havada toz, polen, duman parçacıkları ve mikroplar bulunur. Bunlar alveole kadar inseydi incecik solunum yüzeyini kirletir ve enfeksiyon başlatırdı. Bu yüzden hava yolları yapışkan bir mukus tabakasıyla kaplıdır. Yakalanan parçacıklar, epitel hücrelerinin tek yönde çırpan silleriyle yürüyen bant gibi yutağa taşınır; oradan yutulur ya da öksürükle atılır. Sigara dumanı sillerin hareketini yavaşlatır ve zamanla silli hücrelere zarar verir. Sigara içenlerdeki sabah öksürüğü, sillerin süpüremediği mukusu atma çabasıdır. Öksürme ve hapşırma refleksleri omurilik soğanından yönetilir (bkz. sinir sistemi).

Akılda kalsın: Hava yolu ters çevrilmiş bir ağaçtır: gövde soluk borusu, kalın dallar bronşlar, ince dallar bronşçuklar, yapraklar alveoller. Kıkırdak gövdeden dallara doğru azalır, ince dallarda kaybolur. Gaz değişimi yalnız “yapraklarda” olur. Sıra: burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronş → bronşçuk → alveol.
Sınavda

Nasıl sorulurHavanın geçtiği yapılar karışık verilip sıralama istenir ya da şema üzerinde numaralı yapıların görevleri sorulur. Yutak hem solunum hem sindirim sistemine ait ortak yoldur; “yalnız solunum sistemine ait yapı” sorulursa yutak seçilmez.

TuzakŞu öncüllerdedir: “gırtlak kapağı yutkunurken yemek borusunu kapatır” yanlıştır, soluk borusunun girişini kapatır. “Soluk borusundaki kıkırdaklar tam halkadır” yanlıştır, C şeklindedir. “Bronşçuklarda gaz değişimi olur” yanlıştır; iletim yollarında gaz değişimi olmaz. “Siller tozları akciğere doğru taşır” da yanlıştır, yön yutağa doğrudur.

↕Süreç sıralama havanın yolu

  1. Soluk borusu
  2. Yutak
  3. Alveol
  4. Burun boşluğu
  5. Bronşçuk
  6. Gırtlak

?Soru çöz

İnsanın solunum yollarındaki yapılar ve özellikleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Yutak ağız ve burun boşluğunun birleştiği ortak yoldur. B gırtlak kapağı yemek borusunu değil soluk borusunun girişini kapatır; C C kıkırdaklar soluk borusundadır, bronşçukta kıkırdak yoktur; D gaz değişimi soluk borusunda değil alveolde olur.
YAPI · AKCİĞER

Akciğerler ve alveoller: gaz değişimi için biçilmiş yüzey

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHücre zarı neden seçici geçirgendir, hangi maddeler zardan kolay geçer?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hücre zarı seçici geçirgendir: bazı maddelerin geçmesine izin verir, bazılarını durdurur. Küçük, yüksüz ve yağda çözünen maddeler fosfolipit tabakadan kendiliğinden geçer; iyonlar, glikoz ve amino asit gibi suda çözünen maddeler zar proteinlerine, protein ve polisakkarit gibi büyük moleküller ise endositoz ve ekzositoza ihtiyaç duyar.

Seçici geçirgen zar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alveol nedir, yapısı gaz değişimine nasıl uygundur?

Kısa cevap: Akciğerler göğüs boşluğunda, iki katlı plevra zarıyla sarılı süngerimsi organlardır; sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobludur. Gaz değişimi bronşçukların ucundaki alveollerde olur: alveol duvarı tek katlı yassı epitelden yapılmıştır, nemlidir, yoğun kılcal damar ağıyla sarılıdır ve alveoller toplamda çok geniş bir yüzey oluşturur.

Bir süngeri sıktığında içindeki boşlukların ne kadar çok olduğunu görürsün. Akciğer de böyledir: yüz milyonlarca küçük hava kesesinden oluşan, hava dolu bir sünger.

Solunum sisteminin asıl organı akciğerlerdir. Göğüs boşluğunda, kalbin iki yanında yer alırlar; çevrelerini kaburgalar, alttan da diyafram sınırlar. Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobludur; sol akciğerin daha küçük olması, ucu sola dönük duran kalbe yer açmasıyla ilgilidir. Akciğerlerde iskelet kası yoktur. Bu yüzden kendi kendilerine genişleyemezler; göğüs boşluğunun hareketini izlerler. Bu hareketi bir sonraki konuda göreceğiz.

Plevra: kayan ama ayrılmayan iki zar

Her akciğer iki katlı plevra zarıyla sarılıdır. İç katman akciğerin yüzeyine, dış katman göğüs duvarının iç yüzüne yapışıktır. İki katman arasındaki ince plevra sıvısı hem sürtünmeyi azaltır hem de yüzey gerilimiyle iki zarı birbirine tutturur. İki ıslak cam levha gibi düşün: birbiri üzerinde kayarlar ama kolayca ayrılmazlar. Bu yüzden göğüs duvarı genişleyince akciğer de onunla birlikte genişler. Bir göğüs yaralanmasında zarlar arasına hava girerse bu bağ kopar ve akciğer büzülerek söner.

Alveol: her şey bu keseciklerde olur

Bronşçukların ucunda üzüm salkımı gibi dizilmiş, içi hava dolu küçük keseler vardır: alveoller. Alveolün duvarı tek katlı yassı epitelden yapılmıştır ve dışı yoğun bir kılcal damar ağıyla sarılıdır. Kılcal damarın duvarı da tek katlı yassı epiteldir. Yani hava ile kan arasında yalnız iki ince hücre katmanı bulunur. Alveollerin iç yüzeyleri yan yana serilse bir odanın tabanından kat kat geniş bir alan kaplar.

İnce, nemli, geniş ve kılcaldan zengin bir yüzey: oksijen alveolden kana, karbondioksit kandan alveole difüzyonla geçer.Görsel: Sınav Defteri

Neden böyle? Alveol duvarı neden tek katlı?

Gazlar alveolden kana difüzyonla geçer; difüzyon ise mesafe kısaldıkça ve yüzey genişledikçe hızlanır. Hücre zarından madde geçişi sayfasında gördüğün yüzey alanı ilkesi burada en büyük ölçeğiyle karşına çıkar. Tek katlı duvar mesafeyi en aza indirir, milyonlarca kese yüzeyi büyütür. Solunum yüzeylerinin hepsinde ortak olan özellikler şunlardır:

  • İncedir: gazın aşacağı mesafe kısadır.
  • Nemlidir: gazlar önce yüzeydeki sıvıda çözünür, sonra hücrelerden geçer.
  • Geniştir: birim zamanda daha çok gaz değişimi olur.
  • Kılcal damardan zengindir: kan, alveolden geçen oksijeni hemen uzaklaştırır, karbondioksidi getirir; iki taraf arasındaki fark sürekli korunur.

Sürfektan: alveolü açık tutan madde

Alveolün iç yüzü ince bir sıvı tabakasıyla kaplıdır. Su moleküllerinin birbirini çekmesi (yüzey gerilimi), bu küçük keseyi büzüp kapatmaya zorlar. Alveol duvarındaki bazı hücreler fosfolipit ve proteinlerden oluşan sürfektan adlı maddeyi salgılar. Sürfektan yüzey gerilimini azaltarak alveollerin soluk verme sonunda tamamen kapanmasını önler ve akciğerin daha az kuvvetle şişmesini sağlar. Sürfektan üretimi gebeliğin son dönemlerinde yeterli düzeye ulaşır; çok erken doğan bebeklerdeki solunum güçlüğünün başlıca nedenlerinden biri sürfektan eksikliğidir.

Akılda kalsın: Alveolün dört kozu: ince (tek kat), ıslak (nemli), geniş (milyonlarca kese), kanlı (kılcal ağ). Dördü de difüzyonu hızlandırır. Sürfektan kesenin sönmesini, plevra sıvısı akciğerin göğüs duvarından ayrılmasını önler.
Sınavda

Nasıl sorulurAlveol ve akciğerle ilgili öncüller gelir. Şema sorularında plevra akciğere, epiglot gırtlağa aittir; “akciğere ait olmayan yapı” sorusunda bu ayrım istenir.

TuzakŞu öncüllerdedir: “alveol duvarı çok katlı epitelden oluşur” yanlıştır, tek katlı yassı epiteldir. “Akciğerler içerdikleri kaslarla genişler” yanlıştır; hareket diyafram ve kaburgalar arası kaslardan gelir. “Sağ ve sol akciğerin lob sayısı eşittir” yanlıştır (3 ve 2). “Alveolde oksijen ATP harcanarak kana geçer” de yanlıştır, geçiş difüzyonladır.

⇄Bilgi eşleştirme yapı ve görev

?Soru çöz

İnsan akciğerinin aşağıdaki özelliklerinden hangisi, alveollerde birim zamanda gerçekleşen gaz değişimini doğrudan artırmaya yönelik değildir?

✓ C. Lob sayısı akciğerin bölümlenmesiyle ilgilidir, difüzyon hızını etkilemez. A ince duvar, B yoğun kılcal ağ ve D nemli yüzey difüzyon hızını artıran özelliklerdir; üçü de gaz değişimine yöneliktir.
SÜREÇ · SOLUK ALIP VERME

Soluk alıp verme mekanizması: diyafram kasılınca hava neden içeri dolar?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKas çeşitleri nelerdir? Düz kas, iskelet kası ve kalp kası arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Destek ve hareket sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kas doku, kasılıp gevşeyebilen uzun hücrelerden (kas lifi) oluşur ve ara madde içermez. İskelet (çizgili) kası çok çekirdekli, enine bantlı, istemli ve hızlıdır; düz kas mekik biçimli, tek çekirdekli, bantsız, istemsiz ve yavaştır; kalp kası bantlı, dallanmış, bir ya da iki çekirdekli, istemsizdir ve yalnız kalpte bulunur.

Kas doku: üç kas çeşidi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soluk alma ve soluk verme nasıl gerçekleşir? Diyafram ve kaburgalar arası kaslar ne yapar?

Kısa cevap: Soluk almada diyafram kasılıp düzleşerek aşağı iner, kaburgalar arası kaslar kasılarak kaburgaları yukarı ve dışarı kaldırır; göğüs boşluğunun ve akciğerlerin hacmi artar, akciğer içi basınç atmosfer basıncının altına düşer ve hava içeri dolar. Soluk vermede bu kaslar gevşer, akciğerler esneklikleriyle geri yaylanır; hacim azalır, basınç artar ve hava dışarı çıkar.

Bir şırınganın pistonunu geri çektiğinde içine hava dolar. Göğüs boşluğu da aynı şekilde çalışır; pistonun adı diyaframdır.

Akciğerlerde kas olmadığına göre havayı ne hareket ettirir? Cevap basınç farkıdır. Hava, basıncın yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere akar. Kapalı bir boşlukta hacim artınca basınç düşer, hacim azalınca basınç yükselir. Soluk alıp vermenin bütün mantığı bu iki cümlede saklıdır: kaslar göğüs boşluğunun hacmini değiştirir, hacim basıncı değiştirir, basınç farkı da havanın yönünü belirler. İnsan havayı akciğerine itmez, adeta emer; bu yüzden bu tür soluma negatif basınçlı soluma diye anılır.

İki kas grubu: diyafram ve kaburgalar arası kaslar

Diyafram, göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran, gevşekken kubbe biçimli duran bir çizgili kastır (kas çeşitleri destek ve hareket sistemi sayfasında). Kaburgaların arasındaki kaburgalar arası kaslar ise göğüs kafesini yukarı-dışarı ve aşağı-içeri hareket ettirir. İki grup birlikte kasılır, birlikte gevşer.

Şematik çizim: akciğerler kendiliğinden genişlemez; göğüs kafesi ve diyafram hacmi değiştirir, hava basınç farkını izler.Görsel: Sınav Defteri

Soluk alma (kasılma ile)

  • Diyafram kasılır, düzleşir ve aşağı iner.
  • Kaburgalar arası kaslar kasılır; kaburgalar yukarı ve dışarı kalkar.
  • Göğüs boşluğunun ve akciğerlerin hacmi artar, akciğer içi basınç azalır.
  • Atmosfer basıncı akciğer içi basınçtan büyük olduğu için hava içeri dolar.
  • Aşağı inen diyafram karın organlarını iter: karın boşluğunun hacmi azalır, karın içi basınç artar.

Soluk verme (dinlenmede gevşeme ile)

  • Diyafram gevşer, kubbeleşir ve yukarı çıkar.
  • Kaburgalar arası kaslar gevşer; kaburgalar aşağı ve içeri iner.
  • Göğüs boşluğunun ve akciğerlerin hacmi azalır, akciğer içi basınç artar.
  • Akciğer içi basınç atmosfer basıncını aşınca hava dışarı çıkar.
  • Akciğerin elastik lifleri geri yaylanarak havanın çıkışına yardım eder.

Neden böyle? Soluk verme neden çoğu zaman kas kasılması istemez?

Soluk alırken gerilen akciğer dokusundaki elastik lifler, çekilip bırakılan bir lastik gibi eski boyuna döner; plevra sıvısının yüzey gerilimi de bu geri yaylanmaya katkı yapar. Bu yüzden dinlenme hâlinde soluk vermek için kasların gevşemesi yeterlidir. Hızlı ve zorlu soluk vermede (öksürürken, balon şişirirken, koşarken) karın kasları ve bazı kaburgalar arası kaslar kasılarak havayı güçlü biçimde dışarı iter. Elastik lifleri bozulmuş bir akciğerde soluk vermenin neden zorlaştığını hastalıklar konusunda göreceğiz.

Bir nefeste ne kadar hava?

Dinlenme hâlindeki bir yetişkinde her nefeste alınıp verilen hava (soluk hacmi) yaklaşık 500 mL'dir. Bunun yaklaşık %70'i alveollere ulaşır; %30'u ise soluk borusu ve bronşları doldurur, gaz değişimine katılmadan geri verilir. Bu yüzden aynı miktarda hava için yavaş ve derin soluma, hızlı ve yüzeysel solumadan daha çok havayı alveole ulaştırır. Diyafram çizgili kas olduğu için nefesini bir süre tutabilir ya da isteyerek derin nefes alabilirsin; ama uykuda bile süren düzenli ritmi omurilik soğanı yönetir (konu 6).

Akılda kalsın: Kas kasılır → hacim büyür → basınç düşer → hava girer. Hacim ile basınç bir tahterevallinin iki ucudur: biri yükselirken öteki iner. Diyafram soluk almada düzleşir, soluk vermede kubbeleşir. Soluk alma ile vermenin ortak noktası akciğer hacminin değişmesidir.
Sınavda

Nasıl sorulurSoluk alma ve vermedeki değişimler tablo ya da eşleştirme olarak sorulur: göğüs hacmi, akciğer içi basınç, karın boşluğunun hacmi, diyaframın durumu. Soluk almada diyafram kasılıp düzleşir, göğüs hacmi artar, akciğer içi basınç azalır, karın boşluğunun hacmi azalır. Şişe ve balonlu modelde şişe göğüs kafesini, içteki balonlar akciğerleri, alttaki esnek zar diyaframı temsil eder; zarın aşağı çekilmesi soluk almadır.

TuzakŞu öncüllerdedir: “diyafram kasılınca kubbe şeklini alır” yanlıştır. “Soluk vermede diyafram kasılır” yanlıştır. “Akciğerler kendi kaslarıyla genişler” yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Soluk almada diyafram ve düzleşir; göğüs boşluğunun hacmi artarken akciğer içi azalır ve hava içeri dolar.

kasılırgevşerbasınçhacim

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanda soluk alma sırasında; I. Diyafram kasının düzleşmesi, II. Karın boşluğunun hacminin artması, III. Akciğer içi basıncın atmosfer basıncının altına düşmesi değişimlerinden hangileri gerçekleşir?

✓ D. Soluk almada diyafram kasılıp düzleşir (I), göğüs hacmi artar ve akciğer içi basınç atmosfer basıncının altına düşer (III). Aşağı inen diyafram karın organlarını ittiği için karın boşluğunun hacmi artmaz, azalır. A basınç düşüşünü (III) atlar; B ve C göğüs hacmiyle karın hacmini karıştırıp II'yi alır.
SÜREÇ · GAZ DEĞİŞİMİ

Dış solunum ve iç solunum: gazlar alveolden dokuya nasıl geçer?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDifüzyon nedir, basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Difüzyon, moleküllerin kendi hareket enerjileriyle çok yoğun (derişimi yüksek) ortamdan az yoğun ortama yayılmasıdır; ATP harcanmaz ve derişim eşitlenince net geçiş durur. Basit difüzyonda madde doğrudan fosfolipit tabakadan, kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı proteinlerden geçer.

Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alveolde ve dokularda gaz değişimi nasıl olur? Dış solunum ve iç solunum nedir?

Kısa cevap: Alveol havası ile alveol kılcallarındaki kan arasındaki gaz değişimine dış solunum, doku kılcallarındaki kan ile doku hücreleri arasındaki gaz değişimine iç solunum denir. İkisinde de gazlar kısmi basıncın yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere difüzyonla geçer: alveolde O₂ kana, CO₂ alveole; dokuda O₂ hücrelere, CO₂ kana geçer.

Kalabalık bir salondan boş bir koridora açılan kapıdan insanlar kendiliğinden dışarı akar. Gazlar da kalabalıktan tenhaya akar; vücudun yaptığı tek şey bu farkı hiç kapatmamaktır.

Havadaki her gaz, toplam basıncın kendine düşen payını oluşturur; buna o gazın kısmi basıncı denir ve PO₂, PCO₂ diye gösterilir. Kısmi basıncı, gazın o ortamdaki yoğunluğunun bir ölçüsü gibi düşünebilirsin. Solunum yüzeyinde her gaz, öteki gazdan bağımsız olarak kendi kısmi basıncının yüksek olduğu taraftan düşük olduğu tarafa geçer. Bu, hücre zarı sayfasında gördüğün basit difüzyondur: ATP harcanmaz, taşıyıcı protein gerekmez.

Dış solunum: alveolde

Akciğer atardamarıyla alveole gelen kan dokulardan dönmüştür: oksijeni az, karbondioksidi çoktur. Alveol havasında ise PO₂ yüksek, PCO₂ düşüktür. Bu yüzden O₂ alveolden kana, CO₂ kandan alveole geçer ve soluk vermeyle atılır. Alveol kılcalını terk eden kan oksijence zenginleşmiştir; akciğer toplardamarlarıyla kalbin sol kulakçığına döner. Dikkat: akciğer atardamarı oksijence fakir, akciğer toplardamarı oksijence zengin kan taşır. Büyük ve küçük dolaşımın yolunu kalp ve damarlar sayfasında ayrıntılı izliyoruz.

İç solunum: dokularda

Kalbin sol karıncığı oksijence zengin kanı aort yoluyla dokulara pompalar. Doku hücreleri hücresel solunumda oksijeni durmadan tüketir ve karbondioksit üretir; bu yüzden hücrede PO₂ kandakinden düşük, PCO₂ ise yüksektir. O₂ kandan doku sıvısına, oradan hücrelere geçer; CO₂ ters yönde hücreden kana geçer. Dinlenme hâlinde kan, taşıdığı oksijenin ancak dörtte biri kadarını dokulara bırakır; geri kalanı yedek olarak akciğere döner. Egzersizde çalışan kaslar bu yedekten çok daha fazlasını çeker.

Aynı kan iki yerde ters yönde gaz değiştirir: alveolde oksijen alır, dokuda bırakır. Yönü her seferinde kısmi basınç farkı belirler.Görsel: Sınav Defteri

Neden böyle? Fark neden hiç kapanmaz?

Difüzyon iki taraf eşitlenince durur. Akciğerde bu olmaz, çünkü soluk alıp verme alveol havasını sürekli tazeler, kan akışı da oksijeni alan kanı hemen uzaklaştırıp yerine oksijence fakir kan getirir. Dokuda ise hücreler oksijeni durmadan tüketip karbondioksit ürettiği için fark kendiliğinden yeniden kurulur. Bir de hemoglobin var: kana geçen oksijenin büyük kısmı hemen hemoglobine bağlandığı için plazmadaki serbest oksijen az kalır ve alveolden kana geçiş sürer (sonraki konu). Hareket arttıkça hücreler daha çok oksijen harcar; fark büyür, difüzyon da hızlanır.

Akılda kalsın: Değerleri gördüğünde iki adım uygula. Adım 1: Gaz hangi tarafta daha yüksek? Adım 2: Ok o taraftan öteki tarafa. Örnek: alveol PO₂ 100, gelen kan PO₂ 40 → O₂ kana geçer. Gelen kan PCO₂ 45, alveol PCO₂ 40 → CO₂ alveole geçer. Dokuda tablo tersine döner. Akciğer atardamarının adı oksijenden değil, kanı kalpten uzaklaştırmasından gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısmi basınç değerleri verilen şema ya da sütun grafiği gelir; gazın geçiş yönü ya da kanın hangi damarda olduğu sorulur. Kural: gaz yüksek kısmi basınçtan düşüğe difüzyonla geçer.

TuzakŞu öncüllerdedir: “akciğer atardamarında oksijence zengin kan bulunur” yanlıştır. “Alveolde gaz geçişi aktif taşımayla olur” yanlıştır. “Doku kılcalına gelen kan oksijenin tamamını bırakır” yanlıştır; dinlenmede büyük kısmı geri döner. “Solunum gazları her zaman alveolden kana geçer” de yanlıştır, CO₂ ters yönde ilerler. İç solunumu hücresel solunumla karıştırma: iç solunum kan ile hücre arasındaki gaz değişimidir, hücresel solunum hücrenin içinde besinin yıkılmasıdır.

↕Süreç sıralama bir O₂ molekülünün yolu

  1. Akciğer toplardamarı
  2. Doku kılcalı
  3. Alveol boşluğu
  4. Aort
  5. Alveol kılcalı
  6. Kalbin sol yarısı

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanda X damarındaki kanın PO₂ değeri yaklaşık 40, PCO₂ değeri yaklaşık 45 mmHg; Y damarındaki kanın PO₂ değeri yaklaşık 100, PCO₂ değeri yaklaşık 40 mmHg olarak ölçülüyor. Buna göre X ve Y damarları aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ B. X oksijence fakir, karbondioksitçe zengin kandır (akciğer atardamarı); Y alveolden oksijen almış kandır (akciğer toplardamarı). A eşleşmeyi ters kurar; C aort zengin, ana toplardamar fakir kan taşır, yine ters; D akciğer toplardamarı zengin, alt ana toplardamar fakir kan taşır.
SÜREÇ · GAZ TAŞINMASI

Kanda gaz taşınması: hemoglobin, bikarbonat ve karbonik anhidraz

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaMinerallerin görevleri ve eksikliğinde görülen hastalıklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mineraller canlıların üretemediği, besin ve suyla hazır aldığı inorganik maddelerdir; enerji vermezler ama yapıya katılır ve düzenleyici görev yaparlar. Bilinmesi gereken 11 mineral kalsiyum, potasyum, demir, iyot, flor, magnezyum, sodyum, fosfor, klor, kükürt ve çinkodur. Örneğin demir eksikliği kansızlığa (anemi), iyot eksikliği guatra, flor eksikliği diş çürüklerine yol açar.

Mineraller: 11 mineralin görevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oksijen ve karbondioksit kanda nasıl taşınır? Hemoglobinin görevi nedir?

Kısa cevap: Oksijenin yaklaşık %98'i alyuvarlardaki hemoglobine bağlanarak oksihemoglobin (HbO₂) hâlinde, kalanı plazmada çözünmüş olarak taşınır. Karbondioksidin yaklaşık %70'i alyuvardaki karbonik anhidraz enzimi sayesinde bikarbonata (HCO₃⁻) dönüşüp plazmada, yaklaşık %23'ü hemoglobine bağlı (HbCO₂), yaklaşık %7'si plazmada çözünmüş olarak taşınır.

Oksijen suda çok az çözünür; yalnız plazmaya güvenseydik kan, dokuların ihtiyacının küçük bir kısmını bile taşıyamazdı. Bu sorunu çözen, alyuvarların içini dolduran kırmızı bir proteindir.

Hemoglobin, dört polipeptit zincirinden oluşan ve her zincirinde demir (Fe) içeren bir hem grubu taşıyan bir solunum pigmentidir; kana kırmızı rengini o verir. Bir hemoglobin molekülü dört O₂ bağlayabilir. Bağlanma tersinirdir: PO₂'nin yüksek olduğu alveol kılcalında hemoglobin oksijeni bağlar (Hb + O₂ → HbO₂), düşük olduğu doku kılcalında bırakır (HbO₂ → Hb + O₂). Demir eksikliğinde hemoglobin yeterince yapılamaz ve dokulara az oksijen gider; demirin bu rolünü canlıların ortak özellikleri sayfasında görmüştük. Alyuvarın yapısı ve kanın öteki elemanları kan, lenf ve bağışıklık sayfasındadır.

Neden böyle? Hemoglobin neden plazmada değil de alyuvarda?

Bu kadar çok protein plazmada serbest dolaşsaydı kanın ozmotik basıncını ve akışkanlığını bozar, bir kısmı da böbreklerde süzülerek kaybolurdu. Alyuvarın içinde paketlenince bu sorunlar ortadan kalkar; üstelik gaz taşınmasında görevli karbonik anhidraz enzimi de aynı hücrededir. Memelilerin olgun alyuvarında çekirdek ve mitokondri bulunmaz: hemoglobine daha çok yer açılır ve hücre taşıdığı oksijeni kendisi tüketmez.

Karbondioksit üç yolla taşınır

  • Bikarbonat iyonu olarak (yaklaşık %70): Dokudan kana geçen CO₂'nin çoğu alyuvara girer. Alyuvardaki karbonik anhidraz enzimi CO₂'yi suyla birleştirip karbonik aside (H₂CO₃) çevirir; karbonik asit hemen H⁺ ve bikarbonat (HCO₃⁻) iyonlarına ayrılır. Bikarbonat plazmaya geçer ve akciğere plazmada taşınır. Açığa çıkan H⁺ iyonlarını hemoglobin tutar (HbH); böylece kanın pH'si fazla düşmez.
  • Hemoglobine bağlı olarak (yaklaşık %23): CO₂'nin bir kısmı hemoglobinin protein kısmına bağlanır ve karbaminohemoglobin (HbCO₂) oluşur. CO₂ oksijenin bağlandığı demirli bölgeye bağlanmadığı için hemoglobin iki gazı aynı anda taşıyabilir.
  • Plazmada çözünmüş olarak (yaklaşık %7): CO₂ suda oksijenden çok daha iyi çözündüğü için bu pay oksijenin çözünmüş payından büyüktür.
Doku kılcalında soldaki tepkimeler, alveol kılcalında sağdaki ters tepkimeler yürür. Bikarbonat plazmada taşınır ama oluştuğu ve geri çözüldüğü yer alyuvardır.Görsel: Sınav Defteri

Alveolde her şey tersine döner

Alveol kılcalında PCO₂ düşüktür. Hemoglobin tuttuğu H⁺ iyonlarını bırakır, plazmadaki bikarbonat alyuvara geri girer ve bu H⁺ ile birleşip karbonik asidi oluşturur. Karbonik anhidraz bu kez karbonik asidi CO₂ ve suya ayırır; HbCO₂ de karbondioksidini bırakır. Serbest kalan CO₂ önce plazmaya, sonra difüzyonla alveole geçer ve soluk vermeyle atılır. Aynı enzimin iki yönlü tepkimeyi de hızlandırması, enzimlerin tepkimenin yönünü değil hızını belirlediğini gösterir (organik bileşikler sayfası).

Hemoglobin oksijeni nerede daha kolay bırakır?

Çalışan bir kasta CO₂ artar, kanın pH'si düşer ve sıcaklık yükselir. Bu değişiklikler hemoglobinin oksijene tutunmasını gevşetir; hemoglobin en çok ihtiyaç duyulan yerde daha fazla oksijen bırakır. pH düşüşünün bu etkisine Bohr etkisi denir. Alveolde CO₂ atıldığı için pH yükselir ve hemoglobin oksijeni yeniden sıkıca bağlar. Kısacası hemoglobin akıllı bir kuryedir: paketi alıcının en çok beklediği kapıya bırakır.

Karbonmonoksit (CO) zehirlenmesi

Renksiz ve kokusuz bir gaz olan CO, soba, şofben ve mangal gibi kaynaklarda yakıtın eksik yanmasıyla oluşur. CO hemoglobine oksijenden çok daha sıkı bağlanır ve kolay ayrılmaz; hemoglobin oksijen taşıyamaz hâle gelir, dokular oksijensiz kalır. Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı ve uyku hâli ilk belirtilerdir; ilerlerse bilinç kaybı ve ölüm görülebilir. Kişi hemen temiz havaya çıkarılmalı ve tıbbi yardımla oksijen verilmelidir. Bacaların düzenli temizlenmesi, gaz cihazlarının kurallara uygun kullanılması ve CO dedektörü korunmanın yollarıdır.

Akılda kalsın: O₂ hemoglobinde, CO₂ çoğunlukla plazmada. O₂: ≈ %98 HbO₂, ≈ %2 çözünmüş. CO₂: ≈ %70 HCO₃⁻ (plazma) > ≈ %23 HbCO₂ > ≈ %7 çözünmüş. Karbonik anhidraz alyuvarın enzimidir: dokuda CO₂'yi bikarbonata çevirir, alveolde geri açar. Hemoglobine bağlanabilenler: O₂, CO₂, H⁺ ve CO; bikarbonat bağlanmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir organın kılcalı verilip alyuvardaki tepkimeler ya da bir maddenin miktar değişimi sorulur. Beyin, böbrek, kas ya da karaciğer fark etmez; hepsi doku kılcalıdır: HbO₂ azalır, bikarbonat ve HbCO₂ artar, pH biraz düşer. Alveol kılcalında hepsinin tersi olur. Oksijen ve karbondioksidin taşınma oranları sıralatılabilir.

TuzakŞu öncüllerdedir: “CO₂'nin büyük kısmı hemoglobine bağlı taşınır” yanlıştır, en büyük pay bikarbonattır. “Karbonik anhidraz plazmada çalışır” yanlıştır, alyuvardadır. “Hemoglobin solunum gazlarıyla kararlı, kalıcı bileşik yapar” yanlıştır; bağlanma tersinirdir, istisnası zor ayrılan CO'dur.

⇄Bilgi eşleştirme taşıma biçimleri

?Soru çöz

Koşmakta olan sağlıklı bir insanın bacak kaslarındaki kılcal damarlardan geçen kanın alyuvarlarında aşağıdaki olaylardan hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ A. Kas kılcalı bir doku kılcalıdır: CO₂ yüksektir ve alyuvara girip karbonik anhidrazla karbonik aside dönüşür. B, C ve D alveol kılcalında gerçekleşen tepkimelerdir.

▭Hatırla ve yaz gaz taşınma oranları

Oksijenin yaklaşık yüzde kadarı hemoglobine bağlı (HbO₂) taşınır. Karbondioksidin yaklaşık yüzde 70'i olarak plazmada, yaklaşık yüzde kadarı hemoglobine bağlı, yaklaşık yüzde 7'si plazmada çözünmüş taşınır. CO₂'yi suyla birleştiren alyuvar enzimi adını taşır.

98bikarbonat23karbonik anhidraz70karbaminohemoglobin2
SİSTEM · HOMEOSTAZİ

Solunumun düzenlenmesi: soluk alıp verme hızını karbondioksit belirler

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeynin bölümleri nelerdir? Ön beyin, orta beyin ve arka beynin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beyin üç bölümdür. Ön beyin uç beyin ve ara beyinden oluşur; uç beyin düşünme, öğrenme, hafıza, konuşma ve istemli hareketleri yönetir. Orta beyin görme ve işitme reflekslerini ve kas tonusunu düzenler. Arka beyinde beyincik denge ve hareket uyumunu, pons solunum ritmini, omurilik soğanı solunum, dolaşım ve sindirim gibi hayati olayları yönetir.

Beynin bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Solunum hızını ne düzenler? Kandaki karbondioksit artınca ne olur?

Kısa cevap: Soluk alıp verme, beyin sapındaki omurilik soğanı ve pons tarafından istemsiz olarak düzenlenir. Esas uyaran kandaki CO₂ artışıdır: CO₂ artınca H⁺ artar ve pH düşer; omurilik soğanındaki kemoreseptörler bunu algılar, diyafram ve kaburgalar arası kaslar daha sık ve güçlü kasılır, fazla CO₂ atılır ve pH normale döner.

Nefesini tutmayı dene: bir süre sonra içinden yükselen dayanılmaz bir “nefes al” komutu seni durdurur. O komutu veren oksijen eksikliğinden çok, kanında biriken karbondioksittir.

Diyafram ve kaburgalar arası kaslar çizgili kastır ama sen düşünmesen de, uyurken de çalışırlar. Onları ritmik olarak uyaran, beyin sapındaki omurilik soğanıdır; pons bu ritmin düzenlenmesine yardım eder (beyin bölümlerinin görevleri sinir sistemi sayfasında). Omurilik soğanından çıkan impulslar kasları kasar ve soluk alınır; impulslar kesilince kaslar gevşer ve soluk verilir. Bu ritim otonom sinir sistemi aracılığıyla, bilinç dışında ayarlanır. Konuşurken, şarkı söylerken ya da nefesini tutarken soluğunu bir süre isteyerek yönetebilirsin; ama bu istemli denetim sınırlıdır, CO₂ birikince istemsiz merkez yönetimi geri alır.

Neden böyle? Neden oksijen değil de karbondioksit?

Hücresel solunumda üretilen CO₂ kanda karbonik aside dönüşür ve H⁺ açığa çıkarır; yani CO₂ birikmesi kanın asitleşmesi demektir. pH'deki küçük bir sapma bile enzimlerin çalışmasını bozar (enzim–pH ilişkisi organik bileşikler sayfasında). Bu yüzden vücudun en hassas izlediği şey CO₂ ve pH'dir: omurilik soğanındaki kemoreseptörler kandaki CO₂ ve H⁺ artışını algılar. Oksijen düşüşünün solunuma etkisi çok daha zayıftır; ancak oksijen belirgin biçimde azaldığında, örneğin yüksek dağlarda, solunumu hızlandırır.

Egzersizde bir geri bildirim döngüsü

Döngünün anahtarı CO₂'dir: artınca solunumu hızlandırır, solunum hızlanınca CO₂ azalır ve uyarı söner.Görsel: Sınav Defteri

Sonucun, kendisini doğuran nedeni azalttığı bu düzen bir olumsuz geri bildirimdir; endokrin sistem sayfasındaki hormon döngülerinin sinirsel bir benzeri. Aynı sırada kalp de hızlanır: solunum oksijeni kana alır, dolaşım dokulara yetiştirir.

Solunumu hızlandıran öteki durumlar

Adrenalin ve tiroksin metabolizmayı hızlandırdıkları için solunumu da hızlandırır. Vücut sıcaklığının yükselmesi (ateş) metabolizmayı hızlandırır; solunumla verilen ısı da artar. Yüksek rakımda havadaki oksijenin kısmi basıncı düşüktür: solunum hızlanır, orada uzun süre yaşayanlarda kandaki alyuvar sayısı artar. Böbreğin alyuvar üretimine etkisini üriner sistem sayfasında görüyoruz.

Solunum sistemi homeostaziye nasıl katkı verir?

  • Gaz dengesi: hücrelere oksijen sağlar, karbondioksidi uzaklaştırır.
  • pH dengesi: CO₂ atılımını hızlandırıp yavaşlatarak kanın pH'sini dar sınırda tutar; bu işi böbreklerle birlikte yapar.
  • Vücut sıcaklığı: solunan havayla bir miktar ısı kaybedilir.
  • Su dengesi: verilen havadaki su buharıyla bir miktar su kaybedilir.
Akılda kalsın: Zincir: CO₂ ↑ → H⁺ ↑ → pH ↓ → omurilik soğanı → solunum hızı ve derinliği ↑ → CO₂ ↓ → pH normale. Solunum hızı kandaki CO₂ ile aynı yönde, kanın pH'si ile ters yönde değişir. Solunum merkezleri: omurilik soğanı ve pons.
Sınavda

Nasıl sorulurOlay sıralaması ya da grafik gelir: “Egzersize başlayan bireyde aşağıdaki olaylar hangi sırayla gerçekleşir?” Sıra: kasın çalışması → CO₂ artışı → pH düşüşü → omurilik soğanının uyarılması → solunumun hızlanması. Grafik sorularında solunum hızı–CO₂ eğrisi artan, solunum hızı–pH eğrisi azalan çizilir. Otonom sinir sisteminin kendi içindeki iki kola ayrılması YKS kapsamında değildir.

TuzakŞu öncüllerdedir: “solunumu en güçlü uyaran etken kandaki O₂ azalmasıdır” yanlıştır, esas uyaran CO₂ artışı (pH düşüşü)dır. “Kan pH'sinin yükselmesi solunumu hızlandırır” yanlıştır. “Solunum tamamen istemsizdir” de yanlıştır, kısa süre istemli yönetilebilir. “Akciğerler fazla üreyi atar” yanlıştır; üre böbreklerle atılır.

↕Süreç sıralama egzersizde solunum

  1. Omurilik soğanındaki kemoreseptörler uyarılır
  2. Kas hücrelerinde CO₂ üretimi artar
  3. Fazla CO₂ atılır, kanın pH'si normale yaklaşır
  4. Kanda H⁺ artar, pH düşer
  5. Diyafram ve kaburgalar arası kaslar daha sık kasılır

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanda; I. Kandaki CO₂ derişiminin artması, II. Kan pH'sinin yükselmesi, III. Kana adrenalin salgılanması durumlarından hangileri soluk alıp verme hızının artmasına yol açar?

✓ C. CO₂ artışı pH'yi düşürerek omurilik soğanını uyarır (I); adrenalin metabolizmayı hızlandırarak solunumu artırır (III). pH'nin yükselmesi ise solunumu yavaşlatır. A adrenalini (III) atlar; B ve D pH yükselmesini düşmesiyle karıştırıp II'yi alır.
SAĞLIK · SOLUNUM

Solunum sistemi hastalıkları: KOAH, astım, verem, zatürre ve kanserler

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkincil bağışıklık yanıtı neden daha hızlıdır? Alerji ve otoimmün hastalık nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Kan, lenf ve bağışıklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Antijenle ilk karşılaşmada antikor geç ve düşük düzeyde yükselir (birincil yanıt). Bu sırada oluşan bellek hücreleri sayesinde aynı antijenle ikinci karşılaşmada yanıt daha erken, daha güçlü ve daha uzun sürelidir (ikincil yanıt). Bellek özgüldür, başka bir antijeni tanımaz. Alerji, zararsız bir maddeye (alerjen) verilen aşırı tepkidir: ilk karşılaşmada vücut duyarlanır, sonrakilerde histamin gibi maddeler salınır. Otoimmün hastalıkta bağışıklık sistemi vücudun kendi hücrelerine saldırır.

Bağışıklık belleği ve alerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Solunum sistemi hastalıkları nelerdir? KOAH, astım, verem ve zatürre arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: KOAH, hava yollarında kalıcı ve ilerleyici daralmadır; başlıca nedeni sigaradır. Astım, bronşların uyaranlara aşırı duyarlılığıyla nöbetler hâlinde daralmasıdır. Verem (tüberküloz) havadaki damlacıklarla bulaşan bir bakteri hastalığı, zatürre ise alveollerin enfeksiyonla iltihaplanmasıdır. Akciğer ve gırtlak kanserinin en önemli risk etkeni sigaradır. Mesleki tozlara karşı maske, havalandırma ve düzenli sağlık kontrolü korur.

Bir maden ocağında, bir taş atölyesinde ya da dumanlı bir odada alınan her nefes, alveole kadar inmeye çalışan sayısız parçacık taşır. Solunum hastalıklarının çoğu, ilk konuda gördüğün savunmanın aşıldığı yerde başlar.

KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı)

Hava yollarının kalıcı ve giderek artan biçimde daraldığı, özellikle soluk vermenin zorlaştığı bir hastalıktır. İki tablonun birleşimi olarak görülür. Kronik bronşitte bronşlar uzun süre iltihaplı kalır, mukus artar ve yıllarca süren balgamlı öksürük görülür. Amfizemde alveolleri ayıran duvarlar yıkılır; gaz değişim yüzeyi azalır, akciğer esnekliğini kaybeder ve geri yaylanamadığı için havayı dışarı vermek zorlaşır. En önemli nedeni sigaradır; tezek ve odun gibi yakıtların dumanı, hava kirliliği ve mesleki tozlar da rol oynar. Oluşan hasar geri dönmez, ama sigarayı bırakmak ilerlemeyi yavaşlatır.

Astım

Bronş ve bronşçukların polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü, duman, soğuk hava ya da egzersiz gibi uyaranlara aşırı duyarlı olduğu, uzun süreli bir hastalıktır. Nöbet sırasında bronşçukların düz kasları kasılır, duvarları şişer ve mukus artar; hava yolu daralır. Nefes darlığı, hırıltılı soluma, göğüste sıkışma ve öksürük görülür. Astım bulaşıcı değildir; alerjik tepkinin işleyişini kan, lenf ve bağışıklık sayfasında ele alıyoruz. Tedavide hava yollarını genişleten ve iltihabı azaltan, solunum yoluyla alınan ilaçlar kullanılır. KOAH'tan önemli farkı, daralmanın büyük ölçüde geri dönebilmesidir.

Verem (tüberküloz)

Tüberküloz bakterisinin (Mycobacterium tuberculosis) neden olduğu bulaşıcı bir hastalıktır. Hasta öksürdüğünde, hapşırdığında ya da konuştuğunda havaya karışan damlacıklarla bulaşır; en sık akciğerleri tutar ama başka organlara da yayılabilir. İki haftadan uzun süren öksürük, balgam (bazen kanlı), gece terlemesi, ateş ve kilo kaybı başlıca belirtilerdir. Aylarca süren düzenli antibiyotik tedavisiyle iyileşir; tedavi yarım bırakılırsa ilaçlara dirençli bakteriler gelişebilir. Kalabalık, havasız ortamlar ve yetersiz beslenme yayılmayı kolaylaştırır; Türkiye'de bebeklik döneminde verem aşısı (BCG) uygulanır.

Zatürre (pnömoni)

Alveollerin bakteri, virüs ya da mantar enfeksiyonuyla iltihaplanmasıdır. İltihaplı alveoller sıvı ve hücrelerle dolar; hava ile kan arasındaki yol uzar ve gaz değişimi azalır. Ateş, titreme, balgamlı öksürük, nefes alırken göğüs ağrısı ve nefes darlığı görülür. Bebeklerde, yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda daha ağır seyreder; bu gruplara zatürre ve grip aşıları önerilir. Bakterilerin yol açtığı zatürre antibiyotikle tedavi edilir; virüslere antibiyotik etki etmez.

Akciğer ve gırtlak kanseri

Hücre bölünmesinin denetimi bozulunca kontrolsüz çoğalan hücreler tümör oluşturur (bölünme kontrolü ve kanser için hücre bölünmeleri sayfası). Akciğer kanserinin en önemli risk etkeni sigaradır; dumanı solumak (pasif içicilik), asbest, radon gazı ve hava kirliliği de riski artırır. Belirtiler çoğu zaman geç ortaya çıkar: geçmeyen öksürük, kanlı balgam, göğüs ağrısı, kilo kaybı. Gırtlak kanserinde de sigara ve alkol başlıca etkenlerdir; ses telleri gırtlakta olduğu için uzun süren ses kısıklığı önemli bir uyarıdır. İkisinde de erken tanı tedavi şansını artırır.

Mesleki solunum hastalıkları ve korunma

Bazı meslekler solunum sistemini yıllarca toza, life ve gaza maruz bırakır. Taş ocakları, madencilik, seramik ve kum püskürtülerek yapılan kot aşındırma (kumlama) gibi işlerde solunan kristal silika tozu akciğerde kalıcı sertleşmeye, yani silikoza yol açar. Kömür tozu kömür işçilerinde benzer bir toz hastalığına, asbest lifleri asbestoza ve akciğer zarı kanserine neden olabilir. Un, ağaç tozu ve bazı boya kimyasalları da mesleki astım yapabilir. Bu hastalıkların çoğu yıllar içinde sinsice gelişir ve geri dönmez; bu yüzden asıl çözüm korunmadır. Türkiye'de bu önlemleri almak, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile işverenin yükümlülüğüdür.

  • Tozu kaynağında azaltmak: ıslak çalışma yöntemleri, kapalı sistemler, zararlı maddeyi daha az zararlı olanla değiştirmek.
  • Ortamı temizlemek: etkili havalandırma, tozu yerinde emen sistemler.
  • Kişisel koruma: işe uygun, standartlara uyan solunum koruyucu maske; cerrahi maske ince toza karşı korumaz.
  • Sağlık gözetimi: işe girişte ve düzenli aralıklarla muayene, akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testi.
  • Eğitim ve sigarasız yaşam: çalışan riskleri bilmeli; sigara, tozun akciğere verdiği zararı artırır.
Ek bilgi: sağlıklı bir solunum sistemi için

Sigara içmemek ve dumanından uzak durmak en etkili önlemdir. Kapalı ortamları sık havalandırmak, düzenli egzersiz yapmak, hava kirliliğinin yüksek olduğu günlerde açık havada yoğun egzersizden kaçınmak ve burundan solumak hava yollarını korur. Ellerini sık yıkamak, öksürürken ağzını kapatmak ve önerilen aşıları yaptırmak solunum yolu enfeksiyonlarının yayılmasını azaltır. Soba ve şofben kullanılan evlerde baca bakımı ve CO dedektörü hayat kurtarır.

Solunum sistemi hastalıkları: yer, neden, bulaşma
HastalıkNerede?Başlıca nedenBulaşıcı mı?
KOAHhava yolları (kronik bronşit) ve alveoller (amfizem)sigarahayır
Astımbronş ve bronşçuklaruyaranlara aşırı duyarlılık: polen, toz akarı, hayvan tüyü, duman, soğuk hava, egzersizhayır
Verem (tüberküloz)en sık akciğer; başka organlara yayılabilirtüberküloz bakterisievet, damlacıkla
Zatürre (pnömoni)alveollerbakteri, virüs ya da mantar enfeksiyonuevet, mikrop kaynaklı
Akciğer kanseriakciğersigara, pasif içicilik, asbest, radon gazı, hava kirliliğihayır
Gırtlak kanserigırtlak (ses telleri)sigara ve alkolhayır
Mesleki hastalıklar (silikoz, asbestoz, mesleki astım)akciğer, hava yollarısilika ve kömür tozu, asbest lifleri, un, ağaç tozu, bazı boya kimyasallarıhayır
Akılda kalsın: Hastalığı yerine yerleştir: astım ve kronik bronşit → hava yolları (bronş, bronşçuk); amfizem ve zatürre → alveol; verem → bakteri, en sık akciğer; gırtlak kanseri → ses telleri (ses kısıklığı). Mikrop kaynaklı ve bulaşıcı olanlar verem ve zatürredir; KOAH, astım ve kanserler bulaşmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurHastalık–tanım eşleştirmesi ya da öncüllü soru gelir; bazen yıllara göre sigara tüketimi ile akciğer kanseri ölümleri gibi bir grafik yorumlatılır.

TuzakVaris ve ülser gibi başka sistemlerin hastalıkları “hangisi solunum sistemi hastalığı değildir” sorusunda çeldirici olarak gelir. Tuzak, şu öncüllerdedir: “sigara içen herkeste akciğer kanseri gelişir” yanlıştır; risk artar ama kesinlik yoktur. Grafikte iki değişkenin birlikte artması tek başına neden–sonuç kanıtı sayılmaz; yorumu verinin sınırında tut. “Astım bulaşıcıdır” yanlıştır. “Zatürre yalnız bakterilerle olur” yanlıştır. “Amfizemde gaz değişim yüzeyi artar” yanlıştır, azalır. “Verem bir virüs hastalığıdır” yanlıştır, bakteri yapar.

⇄Bilgi eşleştirme hastalık ve tanım

?Soru çöz

Solunum sistemi hastalıklarıyla ilgili; I. Amfizemde alveol duvarları yıkıldığı için gaz değişim yüzeyi azalır. II. Verem, havadaki damlacıklarla bulaşan bir virüs hastalığıdır. III. Uzun süren ses kısıklığı gırtlak kanserinin uyarıcı belirtilerinden biridir. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. Amfizemde alveol duvarları yıkılır ve yüzey azalır (I); ses telleri gırtlakta olduğu için uzun süren ses kısıklığı gırtlak kanserinin uyarısıdır (III). Verem damlacıkla bulaşır ama etkeni bakteridir; II yanlıştır. A III'ü atlar; C ve D veremi virüs hastalığı sanıp II'yi alır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sağlıklı bir insanın kan plazmasında aşağıdakilerden hangisinin bulunması beklenmez?

✓ B. Glikojen karaciğer ve kas hücrelerinde depolanan bir polimerdir; kana glikoz olarak geçer. A fibrinojen ve D antikor plazma proteinidir; C üre kanla böbreğe taşınan atıktır; üçü de plazmada bulunur.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Kan doku: plazma ve hücreler

?Soru 2

Kısa bir koşudan sonra dinlenmeye çekilen sağlıklı bir öğrencinin nabzının birkaç dakika içinde düştüğü gözleniyor.
Bu düşüş,
I. vagus sinirinin kalbe ulaşan uyarılarının artması,
II. kanda tiroksin miktarının artması,
III. SA düğümü üzerindeki asetilkolin etkisinin artması
olaylarından hangileriyle açıklanabilir?

✓ A. Vagus siniri uçlarından salınan asetilkolin SA düğümünü yavaşlatır, nabız düşer; I ve III doğrudur. B yalnız II'yi alır, oysa tiroksin kalp atım hızını artırır; C II'yi katıp I'i atlar; D tiroksinin hızlandırıcı etkisini yavaşlatıcı sanır.Kaynak: Dolaşım sistemi · Kalbin çalışmasını etkileyenler

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi sindirim sistemi sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?

✓ D. Soğuk algınlığı virüslerle oluşur ve antibiyotik virüslere etki etmez; gereksiz antibiyotik bağırsak florasını bozar. A yıkamak mikrop ve kalıntıyı uzaklaştırır; B lifli besin bağırsak hareketini düzenler; C düzenli hareket kabızlığı önler; üçü de korur.Kaynak: Sindirim sistemi · Sindirim sistemi sağlığı

?Soru 4

Bir kişinin sağ bacağını besleyen ana atardamar bir pıhtı nedeniyle tamamen tıkanıyor ve bu bölgeye uzun süre kan ulaşamıyor.
Bu durumun doğrudan sonucu olarak bacağın alt kısmında aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Atardamar tıkanınca beslediği doku oksijen alamaz ve ölür; bu kangrendir. A toplardamar genişlemesi varistir, kapakçık yetersizliğinden olur; C kalp kası hasarı koroner damar tıkanmasıyla ilgilidir; D tıkanıklığın gerisine kan ulaşmadığı için basınç yükselmez.Kaynak: Dolaşım sistemi · Dolaşım rahatsızlıkları ve korunma

?Soru 5

İnce bağırsakta emilen aşağıdaki maddelerden hangisi kalbe ulaşmadan önce karaciğerden geçmez?

✓ B. Yağ asitleri epitelde yeniden yağa dönüşüp şilomikron olarak lenf kılcalına geçer ve lenfle doğrudan kana katılır. A glikoz, C amino asit ve D suda çözünen C vitamini kan kılcalına geçer, kapı toplardamarıyla önce karaciğere gider.Kaynak: Sindirim sistemi · Emilim ve kalın bağırsak

?Soru 6

Kirli su içtikten sonra ishal olan bir bireyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İshalde içerik kalın bağırsaktan hızlı geçer ve su yeterince emilemez. B yavaş ilerleme ishalin değil kabızlığın nedenidir; C vücut su ve mineral kazanmaz, kaybeder; D safra üretimi ishalle durmaz.Kaynak: Sindirim sistemi · Sindirim sistemi rahatsızlıkları

?Soru 7

Aşağıdaki özelliklerden hangisi T lenfositlerine özgü olup B lenfositlerinde görülmez?

✓ B. T lenfositleri kemik iliğinde üretilip timüste olgunlaşır; B lenfositleri kemik iliğinde olgunlaşır. A ve C iki lenfositin ortak özelliğidir, bu yüzden ayırt edici değildir. D ise B lenfositine özgüdür: antikor salgılayan plazma hücreleri B lenfositlerinden türer, T lenfositleri antikor salgılamaz.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · B ve T lenfositleri

?Soru 8

Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir insanda kalp döngüsü yaklaşık 0,8 saniye sürmektedir. Döngünün son 0,4 saniyesini oluşturan genel diyastol evresinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ D. Genel diyastolde bütün odacıklar gevşektir, kan toplardamarlardan kulakçıklara ve karıncıklara dolar. A yarım ay kapakçıkları bu evrede kapalıdır, karıncık sistolüyle karıştırılıyor; B atardamarlara pompalama karıncık sistolündedir; C kulakçık kasılması kulakçık sistolüdür, diyastol değil.Kaynak: Dolaşım sistemi · Kalbin çalışması ve kalp döngüsü

?Soru 9

Grip aşısının her yıl yeniden hazırlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Grip virüsünde sık mutasyonla yüzey antijenleri değişir, eski bellek hücreleri yeni virüsü tanıyamaz. A aşı bellek hücresi oluşturur; B grip etkeni bakteri değil virüstür; D aşı hazır antikor içermez, o serumdur.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Aşı, serum ve değişen mikroplar

?Soru 10

Aşağıdaki durumlardan hangisinin ödeme yol açması beklenmez?

✓ B. Kanın osmotik basıncı artarsa doku sıvısından damara çekilen su artar, ödem olmaz. A albümin azalması osmotik basıncı düşürür; C lenf tıkanması doku sıvısının toplanmasını engeller; D geçirgenlik artışı sıvı kaçışını artırır; üçü de ödem yapar.Kaynak: Kan, lenf ve bağışıklık · Lenf dolaşımı ve ödem
38
Daha fazla soru çözmek ister misin?Solunum sistemi konusundan 38 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →