Solunum yolları: havanın burundan alveole yolculuğu
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAğızda sindirim nasıl olur, tükürüğün görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sindirim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ağızda dişler ve dil besini mekanik olarak parçalar ve lokma hâline getirir. Kulak altı, çene altı ve dil altı tükürük bezlerinin salgıladığı tükürükteki amilaz enzimi nişasta ve glikojeni maltoza ve kısa polisakkaritlere parçalar. Böylece karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda başlar. Yemek borusunda sindirim olmaz; lokma peristaltik hareketle mideye iletilir.
✎Konu anlatımı
Solunum yolları nelerdir? Hava burundan akciğerlere hangi sırayla gider?
Kısa cevap: İnsanda hava sırasıyla burun boşluğu, yutak, gırtlak, soluk borusu (trake), bronşlar ve bronşçuklardan (bronşiol) geçerek akciğerdeki alveollere ulaşır. Yol boyunca hava süzülür, ısıtılır ve nemlendirilir; mukus tozları ve mikropları yakalar, siller onları yutağa doğru süpürür. Gaz değişimi yalnız alveollerde olur.Soğuk bir kış sabahı burnundan derin bir nefes alırsın; hava akciğerine vardığında artık ılık ve nemlidir. Birkaç on santimetrelik o yolda hava hem bir klimadan hem bir filtreden geçmiştir.
Hücrelerin ATP üretebilmesi için sürekli oksijene, ürettikleri karbondioksitten de kurtulmaya ihtiyacı vardır. Bu iki işi vücut ile dış ortam arasında yürüten sisteme solunum sistemi denir. Buradaki “solunum”, soluk alıp verme ve gaz değişimidir. Hücrenin içinde besinlerin oksijenle yıkılıp ATP üretilmesi ise hücresel solunumdur ve 12. sınıfta hücresel solunum sayfasında ele alınır. İkisi birbirine bağlıdır: solunum sistemi hücresel solunumun istediği oksijeni getirir, ürettiği karbondioksidi götürür.
Üst ve alt solunum yolları
Solunum sistemi iki bölümde incelenir. Göğüs boşluğunun dışında kalan burun, yutak ve gırtlak üst solunum yollarını; göğüs boşluğundaki soluk borusu, bronşlar ve akciğerler alt solunum yollarını oluşturur. Burundan bronşçukların ucuna kadar uzanan borular yalnız havayı iletir, gaz değişimi yapmaz. Gaz değişimi yalnız bronşçukların ucundaki alveollerde gerçekleşir.
Havanın uğradığı duraklar
- Burun boşluğu: Burun deliklerindeki kıllar iri tozları tutar. Burun boşluğunu döşeyen mukozanın salgıladığı mukus küçük parçacıkları ve mikropları yakalar, havayı nemlendirir; mukozadaki zengin kılcal damar ağı havayı ısıtır. Üst kısımda koku reseptörleri bulunur (bkz. duyu organları). Ağızdan solumak bu hazırlığı atladığı için hava akciğere daha kuru ve soğuk ulaşır.
- Yutak: Ağız ve burun boşluğunun birleştiği yerdir; hem havanın hem besinin geçtiği ortak yoldur. Alt ucunda yol ikiye ayrılır: önde gırtlak, arkada yemek borusu.
- Gırtlak: Havanın soluk borusuna giriş kapısıdır. Üstünde gırtlak kapağı (epiglot) bulunur: yutkunurken gırtlak yukarı kalkar, kapak soluk borusunun girişini örter ve lokma yemek borusuna yönelir. Ses telleri de gırtlaktadır; soluk verilirken titreşerek sesi oluştururlar.
- Soluk borusu (trake): Gırtlaktan göğüs boşluğuna inen borudur. Duvarındaki C şeklindeki kıkırdak halkalar borunun büzülüp kapanmasını önler. Halkaların açık tarafı arkadaki yemek borusuna bakar; böylece yutulan lokma yemek borusunda rahatça ilerler. İç yüzü silli epitel ve mukus salgılayan hücrelerle döşelidir.
- Bronşlar ve bronşçuklar: Soluk borusu ikiye ayrılarak her akciğere bir bronş gönderir. Bronşlar kıkırdak desteklidir; akciğer içinde dallandıkça incelir ve bronşçuklara dönüşür. Bronşçuklarda kıkırdak yoktur, duvarlarında düz kas bulunur; bu kasların kasılıp gevşemesi hava yolunun çapını değiştirir. Bronşçuklar alveol keseleriyle sonlanır.
Neden böyle? Mukus ve siller
Solunan havada toz, polen, duman parçacıkları ve mikroplar bulunur. Bunlar alveole kadar inseydi incecik solunum yüzeyini kirletir ve enfeksiyon başlatırdı. Bu yüzden hava yolları yapışkan bir mukus tabakasıyla kaplıdır. Yakalanan parçacıklar, epitel hücrelerinin tek yönde çırpan silleriyle yürüyen bant gibi yutağa taşınır; oradan yutulur ya da öksürükle atılır. Sigara dumanı sillerin hareketini yavaşlatır ve zamanla silli hücrelere zarar verir. Sigara içenlerdeki sabah öksürüğü, sillerin süpüremediği mukusu atma çabasıdır. Öksürme ve hapşırma refleksleri omurilik soğanından yönetilir (bkz. sinir sistemi).
Nasıl sorulurHavanın geçtiği yapılar karışık verilip sıralama istenir ya da şema üzerinde numaralı yapıların görevleri sorulur. Yutak hem solunum hem sindirim sistemine ait ortak yoldur; “yalnız solunum sistemine ait yapı” sorulursa yutak seçilmez.
TuzakŞu öncüllerdedir: “gırtlak kapağı yutkunurken yemek borusunu kapatır” yanlıştır, soluk borusunun girişini kapatır. “Soluk borusundaki kıkırdaklar tam halkadır” yanlıştır, C şeklindedir. “Bronşçuklarda gaz değişimi olur” yanlıştır; iletim yollarında gaz değişimi olmaz. “Siller tozları akciğere doğru taşır” da yanlıştır, yön yutağa doğrudur.
↕Süreç sıralama havanın yolu
- Soluk borusu
- Yutak
- Alveol
- Burun boşluğu
- Bronşçuk
- Gırtlak
?Soru çöz
İnsanın solunum yollarındaki yapılar ve özellikleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?